ትምህርት 07 | 4 ክፍሎች | አቅራቢ: ሳባ & ኢብሳ & አበባ | ውይይት: ዳዊትና ትግሥት

Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) — ገና 23 ዓመቱ ሳለ ሾተልውን ደረቱ ላይ አስጠጋ — ከሞት ይልቅ ፈጠራን መረጠ። በአራት ሳምንታት ውስጥ ብቻ “የወጣቱ Werther ሥቃይ” ጽፎ አውሮፓን አናወጠ — ራሱን ያዳነው ልብ ወለድ ለሌሎች ግን ሞት ወለደ።

ክፍል 1 — Goethe ማን ነበር? (ሳባ)

• የ Frankfurt ልጅ — በ1749 ተወለደ። አባቱ ጠበቃ እንዲሆን ፈለገ — ልጁ ግን በሁለት ሺ መጻሕፍት ቤተ መጻሕፍት ውስጥ ገብቶ ጠፋ።

• Herder — Strasbourg ውስጥ ያገኘው ፈላስፋ — “ከልብህ ጻፍ” ብሎ አበረታታው፤ Shakespeare ን እንዲያነብ፣ የሕዝብ ግጥሞችን እንዲሰበስብ መከረው።

• Wetzlar እና Charlotte Buff — ሕግ ለመለማመድ ሄዶ ፍቅር አገኘ። Lotte ዳቦ ቆርሳ ለታናናሾቿ ስታከፋፍል ለመጀመሪያ ጊዜ ተመለከታት — ፍቅር ከዓይኑ ወደ ልቡ ዘልቆ ገባ። እሷ ግን ከ Kestner ጋር ታጭታ ነበረች።

• ሾተልው — ደጋግሞ ደረቱ ላይ ያስጠጋዋል — ድፍረት አጥቶ ወይ ሕይወት ስባው። Karl Wilhelm Jerusalem ራሱን ሲያጠፋ — Goethe ከሞት ይልቅ ፈጠራን መረጠ።

• አራት ሳምንታት — በ1774 “የወጣቱ Werther ሥቃይ” በአራት ሳምንታት ተጽፎ ታተመ — “የ Werther ትኩሳት” ተነስቶ ወጣቶች ሰማያዊ ኮት ለበሱ — አንዳንዶችም ራሳቸውን አጠፉ።

• ከ Werther ወደ Weimar — Duke Karl August ጠርቶ አማካሪ አደረገው — ቀሪ ሕይወቱን Faust ን ጨምሮ ታላላቅ ሥራዎችን ጻፈ።

ክፍል 2 — ያ ዘመን ምን ይመስል ነበር? (ኢብሳ)

• ሦስት መቶ መንግሥታት — ጀርመን አንድ ሀገር አልነበረችም — ከ300 በላይ ትናንሽ ግዛቶች — ነጋዴ ከ Frankfurt ወደ Hamburg ሲጓዝ ከአሥር ያላነሱ ድንበሮችን ያቋርጣል።

• ማኅበራዊ ክፍፍል — ባላባት ካልሆንክ ድምፅህ ተሰሚነት የለውም — Werther ባላባት ባለመሆኑ Count C. ዘንድ ተሰድቦ ተባረረ — ከ Goethe ልምድ የተቀዳ።

• Rousseau — “ሰው ነፃ ሆኖ ይወለዳል፤ ነገር ግን በሁሉም ቦታ በሰንሰለት ታስሯል” — Werther ተፈጥሮ ውስጥ ደስተኛ፣ ማኅበረሰብ ውስጥ ሲገባ ውርደት ያጋጥመዋል።

• Sturm und Drang — “ማዕበልና ግፊት” — ስሜት ድክመት ሳይሆን ሰውን ሰው ያደርገዋል ብሎ የተነሳ ንቅናቄ — Goethe ዋና ድምፁ ነበር።

• ደብዳቤ ብቻ — ልብ ወለዱ epistolary novel ነው — የ Werther ድምፅ ብቻ ይሰማል — ብቸኝነቱ ከቅርጹ ጋር ተዋሕዷል።

• ለምን ያኔ? — ፈረንሳይ በአብዮት ስትተነፍስ ጀርመን 300 ቁራጭ ናት — አብዮት ማድረግ አይቻልም — ሕዝቡ በልብ ወለድ ውስጥ ተነፈሰ።

ክፍል 3 — ወደ ልብ ወለዱ ራሱ (አበባ)

ገጸ ባሕሪያት

• Werther — ያልተገራ ስሜት ያለው ወጣት — ሁሉም ነገር ወይ ሙሉ ነው ወይ ባዶ

• Charlotte (Lotte) — ደግ፣ ኃላፊነት ያላት — ስሜቷን ተሸክማ የቀጠለች

• Albert — ታታሪ፣ ታማኝ — ምክንያታዊ ፍቅር ያለው

• Wilhelm — ሩቅ ያለው ጓደኛ — ምላሹ ፈጽሞ አይሰማም

ታሪኩ — ሦስት ምዕራፎች

ጸደይ — Werther Wahlheim ደርሶ ተፈጥሮ ውስጥ ይደሰታል — Charlotte ን ያገኛል — ዳቦ ስትቆርስ — “Klopstock!” ብላ ስትናገር ነፍሱን ያነበበች መሰለው — ግን Charlotte የታጨች ናት።

ማምለጫ — Wahlheim ለቅቆ ሄደ — Count C. ዘንድ ባላባት ባለመሆኑ ተባረረ — ያቺ ሴት “ከአንተ ጋር መታየት ውርደት ነው” አለችው — Charlotte ተጋባች — ሦስቱ ውድቀቶች ተደራረቡ።

ክረምት — ወደ Wahlheim ተመለሰ — ዛፎች ቅጠላቸውን አረግፈዋል — Homer ትቶ Ossian አንሥቷል — ለ Charlotte Ossian ሲያነብላት ሳማት — “ለመጨረሻ ጊዜ!” ብላ ገፋችው — ሰማያዊ ኮትና ቢጫ ቦዲ ለብሶ Albert ሽጉጥ ተውሶ — ራሱን አጠፋ — ማንም ቄስ አልተከተለውም።

ሦስቱ ዋና ጥያቄዎች

1. ስሜት ብቻ ሲመራ ምን ይከሰታል?

2. ማኅበረሰብ ሰውን ይገድላል ወይ?

3. ሥነ ጽሑፍ ሕይወትን ይለውጣል ወይስ ይገድላል?

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• Charlotte ጠንካራ ናት — ስሜቷን ገድላ ሳይሆን ተሸክማ ቀጠለች — ስሜትና ኃላፊነት ሚዛን ላይ ቆመች።

• የመስክ ሠራተኛው — ሁለቱንም ያቃጠላቸው ያልተመለሰ ፍቅር — ምሁሩ ራሱን ሲገድል ገበሬው ተቀናቃኙን ገደለ — ሥቃይ ብቻ ሳይሆን ሥቃይን ማውጫ መንገድም በደረጃ ይወሰናል።

• ብቸኝነት — Werther ን ያደቀቀው ፍቅር ብቻ ሳይሆን ብቸኝነቱ — ሁሉም በር ተዘጋበት — ፍቅር፣ ሥራ፣ ማኅበረሰብ።

• Faust — Werther ያላገኘው መልስ — Werther ፍቅርን ብቻ ብቸኛ ምሰሶ አቆመ — ሲሰበር ሁሉ ፈረሰ። Faust ብዙ ምሰሶዎች አሉት — በመጨረሻ መለኮታዊ ፍቅር ያድነዋል።

• ክረምት ያልፋል — Goethe ሕይወቱን ያዳነው “ክረምት ያልፋል” ብሎ ማመኑ ነው — Werther ያንን ማመን አቃተው።

ያልተነገሩ ነገሮች

1. Napoleon ይህን መጽሐፍ ሰባት ጊዜ አንብቧል — ከ Goethe ጋር ሲገናኝ ስለ Werther ብቻ ተወያየ

2. Mary Shelley “Frankenstein” ውስጥ — ፍጡሩ ከመጀመሪያ ካነበባቸው መጻሕፍት አንዱ Werther ነበር

3. መጽሐፉ በ Leipzig, ዴንማርክ, ጣሊያን ታግዷል — መታገዱ ይበልጥ እንዲነበብ አደረገው

4. “Eau de Werther” ሽቶ ተመርቶ ነበር — Werther ትልቅ ብራንድ ሆኖ ነበር

5. Goethe ራሱ በ1787 ሁለተኛ እትም አውጥቶ Charlotte ን ይበልጥ ጠንካራ አደረጋት

6. በቻይና ሲተረጎም ትኩረቱ በፍቅር ሳይሆን በማኅበራዊ ክፍፍሉ ላይ ነበር

7. “የ Werther ተጽዕኖ” (Werther Effect) ዛሬም እንደ ስነ ልቦናዊ ቃል ያገለግላል

ቁልፍ ጥቅሶች

“ብቸኝነቴ ልቤን ይፈውሰዋል… ይህች ገነት የሆነች ቦታም ነፍሴን ትሞላታለች።” — Werther

“Klopstock!” — Charlotte

“To be, or not to be” — Hamlet / “ሾተል ወይስ ብዕር” — Goethe

“ሰው ነፃ ሆኖ ይወለዳል፤ ነገር ግን በሁሉም ቦታ በሰንሰለት ታስሯል።” — Rousseau

“ሕይወት እስካለ ድረስ ተስፋ አለ።” — Goethe

“ማንም ቄስ አልተከተለውም።” — የልብ ወለዱ መጨረሻ

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) — ጸሐፊ፣ ሳይንቲስት፣ ፈላስፋ

• Charlotte Buff (Lotte) — Goethe ያፈቀራት ሴት — Werther ምሳሌ

• Johann Christian Kestner — Charlotte ያጨችው ሰው — Albert ምሳሌ

• Karl Wilhelm Jerusalem — ራሱን ያጠፋ ወጣት ምሁር — የ Werther ዕጣ ፈንታ ምሳሌ

• Johann Gottfried Herder — “ከልብህ ጻፍ” ያለ ፈላስፋ

• Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) — “ሰው ከተፈጥሮ ጋር ሲኖር ንጹሕ ነው” ያስተማረ

• Friedrich Schiller — ከ Goethe ጋር Sturm und Drang ውስጥ የነበረ ጸሐፊ

• Napoleon Bonaparte — Werther ን ሰባት ጊዜ አንብቧል ይባላል

ቦታዎች

• Frankfurt am Main — Goethe የተወለደበት

• Strasbourg — Herder ን ያገኘበት ዩኒቨርሲቲ ከተማ

• Wetzlar — Charlotte ን ያገኘባት ከተማ — Wahlheim ምሳሌ

• Weimar — Goethe ቀሪ ሕይወቱን ያሳለፈበት

ቃላትና ፅንሰ ሐሳቦች

• Sturm und Drang — “ማዕበልና ግፊት” — ስሜትን ያከበረ የ1770ዎቹ ሥነ ጽሑፍ ንቅናቄ

• Epistolary novel — በደብዳቤ ቅርጽ የተጻፈ ልብ ወለድ

• Werther Effect — ራስን ማጥፋት ሪፖርት ሲበዛ ሌሎች ተጋላጭ ሰዎች ተመሳሳይ ድርጊት ሊፈጽሙ ይችላሉ የሚለው ንድፈ ሐሳብ

• Enlightenment — “አብርሆተ ዘመን” — ምክንያትንና ሥርዓትን ያከበረ ዘመን

• Ossian — የሴልቲክ ግጥም — ስለ ሞትና ብቸኝነት — Werther ክረምት ላይ ያነበበው

ትምህርት 08 | 4 ክፍሎች | አቅራቢ: ሳባ & ኢብሳ & አበባ | ውይይት: ዳዊትና ትግስት

William Shakespeare (1564–1616) — ከ Stratford ትንሽ ከተማ የመጣ፣ ዩኒቨርሲቲ ያልገባ ግን ሰውን ከማንም በላይ ያየ ዓይን። ልጁ Hamnet ሞቶ ለአራት ዓመት ዝም ካለ በኋላ Hamlet ን ፈጠረ — አባቱን ያጣ ልዑል “መኖር ወይስ አለመኖር” ብሎ ጠየቀ። “ወደፊት ሂድ — በቀል ምንም አይቀይርም” — ያ ነው Hamlet ያስተማረው።

ክፍል 1 — Shakespeare ማን ነበር? (ሳባ)

• የ Stratford ልጅ — በ1564 ተወለደ። አባቱ ጓንት ሠሪ — ከክብር ወደ ውርደት ወደቀ — ልጁ ያንን ውድቀት ከቅርብ አየ፣ ኋላ ንጉሦች ሲወድቁ ጻፈ።

• ዩኒቨርሲቲ አልገባም — Grammar School ብቻ — ጥበብ ከዲፕሎማ ሳይሆን ከመመልከት ይወለዳል።

• Anne Hathaway — ገና 18 ዓመቱ ሳለ አገባ — ሦስት ልጆች ወለዱ — Susanna፣ መንትዮች Hamnet እና Judith።

• “የጠፉ ዓመታት” — ከ1587 እስከ 1590 ምንም ሰነድ የለም — ከ Stratford ወጥቶ London ገብቶ ቲያትር ዓለም ውስጥ ታየ።

• ከሞት ጋር መኖር — ቸነፈር London ያጭዳል — ቲያትር ቤቶች ይዘጋሉ — ሕይወትና ሞት ጎን ለጎን ነው።

• Hamnet ሞተ — በ1596 ልጁ ሞተ — 11 ዓመት — ስለ ሐዘኑ አንድ ቃል አልጻፈም። ከአራት ዓመት በኋላ Hamlet ን ጻፈ — ያ ዝምታ Hamlet ሆኖ ወጣ።

• ሰውን ያየበት ዓይን — ያለ ሃይማኖት ስብከት “ሰዎች ለምን ያሉትን ያደርጋሉ?” ብቻ ጠየቀ — ቅናት፣ በቀል፣ ፍቅር፣ ስልጣን — ሁሉንም በቃላት ገለጸ።

ክፍል 2 — Elizabethan England (ኢብሳ)

• ንግሥት Elizabeth — ልጅ ያልወለደች — “ወራሽ ማን ይሆናል?” ያስጨነቀ ጥያቄ — Hamlet ውስጥ ዙፋን ቅሚያ — ተመልካቾቹ ስለ England ያስቡ ነበር።

• ካቶሊክ vs. ፕሮቴስታንት — ስለ ሥልጣን በግልጽ መናገር አይቻልም — ቲያትር ስለ ዴንማርክ ያወራል፣ ተመልካቾቹ ግን ስለ England ያዳምጣሉ — ቲያትር የፖለቲካ ድብቅ ቋንቋ ነው።

• ቲያትር ለሁሉም — Globe Theatre ውስጥ ባላባቶች ከላይ፣ ተራ ሰዎች penny ከፍለው ቆመው — Shakespeare ሁለቱንም ማድረስ ነበረበት።

• ቲያትር ከግንቡ ውጭ — Puritans “የዲያብሎስ ቤት” ይሉት ነበር — Globe Theatre 1613 ተቃጠለ።

• Renaissance — ሰዎች ከመካከለኛው ዘመን ማዕቀፍ ውጭ ማሰብ ጀመሩ — Hamlet ዘመናዊ ሰው ነው፣ ጥያቄ ይጠይቃል ግን ማሰቡ ሲበዛ ድርጊቱ ይዘገያል።

• ለምን ያ ዘመን? — Hamlet አሮጌና አዲስ ዓለም ሲጋጩ ብቻ ሊወለድ ይችላል — መካከለኛ ዘመን “ተበቀል” ይላል፣ Renaissance “ለምን?” ይጠይቃል — Hamlet ያ “ለምን?” ስለ ገባው ሊበቀል ያልቻለው።

ክፍል 3 — ወደ ተውኔቱ (አበባ)

ገጸ ባሕሪያት

• ኀምሌት — የምድረ-ዴን ልዑል፣ አሳቢ፣ ፈላስፋ — ድርጊትን ወደ ኋላ የሚስብ

• ገላውዴዎስ — ወንድሙን ገድሎ ዙፋን የያዘ — ገዳይ ግን ሕሊና ያለው

• ገርትረድ — ኀምሌት እናት — ደካማ ወይ ክፉ? Shakespeare ክፍት ትቶታል

• ወፌ-ይላ (Ophelia) — ኀምሌትን ትወዳለች — ፍቅሯ ዋጋ ያስከፍላታል — ቀልቧ ተሰልቦ ሞተች

• ጶሎኔዎስ — አፈ-ንጉሥ — “ለራስህ ታማኝ ሁን” ያለ ግን ራሱ ሰላይ

• ሆራትዮስ — ብቸኛ እውነተኛ ወዳጅ

• ላርቆስ — ወፌ-ይላ ወንድም — ለበቀል ቸኩሎ Claudius ሰይፍ ሆነ

• ፎርጠንብሮስ — የ Norway ልዑል — ድርጊት ያለው ሰው — ዙፋኑን አገኘ

ታሪኩ — ገቢር በገቢር

ገቢር 1 — ጣዕረ መንፈስ ተናገረ — “ደሜን ተበቀላት — ገዳዩ ወንድሜ ገላውዴዎስ ነው” — ኀምሌት ዕብደት ሊስል ወሰነ።

ገቢር 2 — ኀምሌት ዕብደት ሲያስመስል — ሮዘንቅሮስና ገድለ ስምዖን ሰላዮች ሆኑ — ተዘዋዋሪ ቲያትር ተዋናዮችን አገኝቶ ዕቅድ ዘረጋ — “The Mousetrap” ቲያትር አዘጋጅ።

ገቢር 3 — “To be, or not to be” — ቲያትሩ ሲቀርብ ገላውዴዎስ በርግጎ ወጣ — ማስረጃው ጸደቀ — ግን ቤተ ጸሎት ውስጥ ሊገድለው ሲችል “ሲጸልይ ከገደልኩት ነፍሱ ትዳናለች” ብሎ ቆመ — ከዚያ መጋረጃ ጀርባ ጶሎኔዎስን ሳያውቅ ገደለ።

ገቢር 4 — ኀምሌት ወደ እንግሊዝ ተሰደደ — ማዘዣውን ቀይሮ ሰላዮቹ ፈንታ እንዲገደሉ አደረገ — ተመልሶ ወደ ምድረ-ዴን ገባ — ወፌ-ይላ ቀልቧ ተሰልቦ ሞተች — ላርቆስ ለበቀል ተነሳ — ገላውዴዎስ ሰይፍ በመርዝ እንዲነከር አሳሳበ።

ገቢር 5 — ራስ ቅል — “ዮሪቅ ነበር ይህ — ስልጣን፣ ሀብት፣ ዝና — ሁሉ ወደዚህ ይመጣ” — ፍልሚያ — ገርትረድ መርዝ ጠጥታ ሞተች — ላርቆስ ኀምሌትን በመርዝ ሰይፍ ወጋ — ሰይፍ ተቀያይረው ሁለቱም ተበከሉ — ላርቆስ ሚስጥሩን ተናዘዘ — ኀምሌት ገላውዴዎስን ገደለ — “ቀሪው ዝምታ ነው” — ፎርጠንብሮስ ባዶውን ዙፋን ተቀበለ።

ዋናው ትምህርት

“Move on. Vengeance will change nothing.” — ወደፊት ሂድ፣ በቀል ምንም አይቀይርም።

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግስት)

• ፍትሕ vs. በቀል — ፍትሕ ሥርዓት ይፈልጋል፣ በቀል ስሜት ብቻ ነው — Hamlet ማስረጃ ሰብስቦ ፖለቲካ ተጠቅሞ ማጋለጥ ይችል ነበር — ግን ግል በቀል መረጠ።

• ሐዲስ ዓለማየሁ ግንኙነት — “ፍቅር እስከ መቃብር” ተመሳሳይ ጥያቄ — ግለሰብ ራሱ ዳኛ ሲሆን ውጤቱ ጥፋት ነው።

• Gertrude — ክፉ ሳትሆን ደካማ — ልጇን ትወዳለች — መርዝ ያለውን ወይን ስትጠጣ ልጇ እንዳይጠጣ ራሷ ጠጣች ብለው የሚተረጉሙ ሊቃውንት አሉ።

• ማመንታት — Hamlet ያስብ ይቆያል ግን አያደርግም — ጶሎኔዎስን ሲገድል ደግሞ ያለ ማሰብ ወጋ — ሁለቱም ጽንፎች ጥፋት ናቸው — ሚዛን ያስፈልጋል።

• Fortinbras — Hamlet ሲያስብ Fortinbras ይሠራል — Hamlet ሲሞት ዙፋኑን ያገኛል — ያለ ሴራ፣ ያለ በቀል።

• ሐዘንን ይዞ ወደ ፊት — ሐዘን ወደ ፊት ሲሄድ ጥንካሬ ነው፣ ወደ ኋላ ሲሄድ ጥፋት ነው — Hamlet ወደ ኋላ ሄደ።

ያልተነገሩ ነገሮች

1. Shakespeare ለሚስቱ “ሁለተኛውን ምርጥ አልጋ” ብሎ ኑዛዜው ውስጥ ትቶላታል — ለምን ሁለተኛውን? ማንም አያውቅም

2. Hamlet ከዓለም ሥነ ጽሑፍ ረጅም ሚና ነው — 1,475 ገደማ ስንኞች — ከ4 ሰዓት በላይ መድረክ ላይ

3. Globe Theatre 1613 “Henry the Eighth” ሲቀርብ ተቃጠለ — ሦስት ሺ ሰዎች ነበሩ — አንድ ሰው ብቻ ተጎዳ — ሱሪው ላይ እሳት ቢራ አጠፉት

4. ጀርመንኛ ትርጉሙ (August Wilhelm Schlegel) ከ Shakespeare ጋር ተወዳዳሪ ነው ይባላል — ጀርመኖች “የእኛ Shakespeare” ይሉታል

5. Kronborg Castle (Elsinore) ዛሬም አለ — በየዓመቱ Hamlet ይቀርብበታል — Shakespeare ራሱ ዴንማርክ ሄዶ አያውቅም

ቁልፍ ጥቅሶች

“To be, or not to be — that is the question.” — ኀምሌት

“The rest is silence.” — “ቀሪው ዝምታ ነው።” — ኀምሌት

“To thine own self be true.” — “ለራስህ ታማኝ ሁን።” — ጶሎኔዎስ

“ዮሪቅ ነበር ይህ — ስልጣን፣ ሀብት፣ ዝና — ሁሉ ወደዚህ ይመጣ።” — ኀምሌት

“Move on. Vengeance will change nothing.” — ፕሮፌሰሩ

“Mediocre minds invariably hate genius.” — ፕሮፌሰሩ

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• William Shakespeare (1564–1616) — ጸሐፊ፣ ተዋናይ — “የ Stratford ሊቅ”

• Anne Hathaway — የ Shakespeare ሚስት

• Hamnet Shakespeare — የ Shakespeare ልጅ — በ11 ዓመቱ ሞተ

• ኀምሌት (Hamlet) — የምድረ-ዴን ልዑል

• ገላውዴዎስ (Claudius) — ወንድሙን ገድሎ ዙፋን የያዘ ንጉሥ

• ገርትረድ (Gertrude) — ንግሥት — ኀምሌት እናት

• ወፌ-ይላ (Ophelia) — ኀምሌት ያፈቀራት

• ጶሎኔዎስ (Polonius) — አፈ-ንጉሥ

• ሆራትዮስ (Horatio) — ኀምሌት ወዳጅ

• ላርቆስ (Laertes) — ወፌ-ይላ ወንድም

• ፎርጠንብሮስ (Fortinbras) — የ Norway ልዑል

• Saxo Grammaticus — “Amleth” ታሪክን የጻፈ ዴንማርካዊ ታሪክ ጸሐፊ

ቦታዎች

• Stratford-upon-Avon — Shakespeare የተወለደበት

• Globe Theatre — London — ከ Thames ወንዝ ዳር ያለ ክብ ቲያትር ቤት

• Elsinore (Kronborg Castle) — ዴንማርክ — Hamlet ታሪኩ የሚካሄድበት ቤተ መንግሥት

• Wittenberg — Hamlet ያጠናበት ዩኒቨርሲቲ — Martin Luther ም ያጠናበት

ቃላትና ፅንሰ ሐሳቦች

• Elizabethan England — ንግሥት Elizabeth the First ዘመን (1558–1603)

• Renaissance — “ዳግም ልደት” — ከመካከለኛው ዘመን ማዕቀፍ ውጭ ማሰብ

• The Mousetrap — ኀምሌት ያዘጋጀው ተውኔት ውስጥ ተውኔት

• Revenge tragedy — የበቀል ተውኔት — በ Elizabethan ዘመን ታዋቂ ዘውግ

• Soliloquy — ገጸ ባሕሪ ለብቻው የሚያወራበት — “To be, or not to be” ታዋቂው

አቅራቢ: ሳባ & ኢብሳ & አበባ | ውይይት: ዳዊትና ትግሥት

ከክርስቶስ ልደት በፊት 6ኛው ምዕተ ዓመት — አዛውንት በውኃ ላም ላይ ተቀምጦ ቻይናን ለቅቆ ሲሄድ ጠባቂ “ጥበብህን ጻፍልን” አለው። 5,000 ፊደል ጽፎ ጠፋ — ያ Tao Te Ching ነው።

ክፍል 1 — Lao Tzu ማን ነው? (ሳባ)

“Lao Tzu” ማለት “አዛውንቱ መምህር” — ስም ሳይሆን ማዕረግ ሊሆን ይችላል። Sima Qian ሦስት ማንነቶች አቅርቦ “እርግጠኝነት የለም” ብሏል። ስለ ስም አልባነት የሚያስተምር ፍልስፍና ያስቀመጠው ሰው ራሱ ስም አልባ ነው።

ያኔ ቻይና ተበታትና — የ Zhou ሥርወ መንግሥት ሲፈርስ “የተዋጊ መንግሥታት” ዘመን ተፈጠረ። ከዚያ ሁከት “የመቶ ትምህርት ቤቶች” ተወለዱ። Confucius ሥርዓት ሲጠይቅ Lao Tzu “ትዕቢትህን አስወግድ” አለው። Confucius ተመልሶ “ዘንዶ ነው” አለ። Zhuangzi ደግሞ ቢራቢሮ ሆኖ አልሞ “ሰው ነኝ ወይስ ቢራቢሮ?” ጠየቀ።

ክፍል 2 — ጽሑፉ ምን ይላል? (ኢብሳ)

81 ምዕራፎች፣ 5,000 ፊደሎች። Tao ማለት ከሁሉ ጀርባ ያለ ሥርዓት ነው — “ሊነገር የሚችል ዳዎ ዘላቂ ዳዎ አይደለም።” ባዶ ቦታ ነው ጠቃሚው — ጎማ፣ ሸክላ፣ ቤት ሁሉ ባዶ ቦታቸው ነው ጥቅም የሚሰጣቸው።

Wu Wei ማለት ያለ ማስገደድ መሥራት ነው — ውኃ ድንጋይ ይሰነጥቃል። ምርጡ መሪ መኖሩ ብቻ ይታወቃል — “ሀገር ማስተዳደር ትንሽ ዓሣ እንደማብሰል ነው” ብዙ ብትገለባብጠው ይፈረካከሳል። “ጦር በሰፈረበት ቦታ አሜኬላ ይበቅላል።”

“ከፍተኛ በጎነት ያለው ስለ በጎነት አያውቅም — ስለዚህ በጎ ነው።” ዳዎ አንድን ይወልዳል — አንድ ሁለትን — ሶስት እልፍ አእላፍን። Yin-Yang ተቃራኒዎች ያለ እርስ በእርስ አይኖሩም። ጥንታዊ ቅጂዎች — Guodian ቀርከሃ (1993) እና Mawangdui ሐር (1973)።

ክፍል 3 — ዘመናዊ ተጽዕኖ (አበባ)

ቻይናውያን ሳያውቁት በ Taoism ይኖራሉ — “ከፍሰቱ ጋር ሂድ” በዕለት ቃላት Wu Wei ነው። ባህላዊ ሕክምና Yin-Yang ሚዛን ላይ ይመሰረታል። በሥዕል ባዶ ቦታ (留白) ራሱ ሥዕል ነው — Ma Yuan “ብቸኛ ዓሣ አጥማጅ” 90% ባዶ ነው። Feng Shui ቤትን ከተፈጥሮ ጋር ያስተካክላል።

Qin ሥርወ መንግሥት ቁጥጥር ሞክሮ 15 ዓመት ፈረሰ — Han ታኦይስታዊ መንገድ መርጦ 400 ዓመት አበበ። ፍልስፍናው ቀስ በቀስ ወደ ሃይማኖት ተቀየረ — ቤተ መቅደስ፣ ካህናት፣ Alchemy ተጨመረ። ጃፓን ውስጥ Wabi-Sabi፣ ሻይ ሥነ ሥርዓት እና Haiku ሆነ። Bruce Lee “ውኃ ሁን ጓደኛዬ” አለ። Steve Jobs ባዶ ቦታ ውስጥ ውበት ፈጠረ።

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

Wu Wei ስንፍና አይደለም — ገበሬ ዘር ዘርቶ ይጠብቃል፣ ዘሩን ቢጎትት ይሞታል። ለጭቆና ሰበብ አይሆንም — Lao Tzu ገዥዎችን ነው የሚተች፣ ለጨቋኙ “ተው” ማለት ነው። “ሲሆን ይሆናል” ተስፋ ቆርጦ ከተቀመጠ ስንፍና ነው — እየሠራ ውጤቱን ለ Tao ከለቀቀ ጥበብ ነው።

ቻይና ራሷ ፋብሪካ ጎን ቤተ መቅደስ — ያ ውጥረት ራሱ Yin-Yang ነው። ውስጣዊ ጥበብ ያለ ተቋም ይጠፋል — ተቋም ያለ ጥበብ ይደርቃል። በእንግሊዝኛ ብቻ ከ250+ ትርጉሞች አሉት። Leibniz Yin-Yang ተምሮ binary ሒሳብ ያዳበረው ይባላል (Yin=0 Yang=1)። Reagan በ1988 State of the Union ጠቀሰው።

ቁልፍ ጥቅሶች

“ሊነገር የሚችል ዳዎ ዘላቂ ዳዎ አይደለም።” — ምዕ. 1

“ከፍተኛው የደግነት ደረጃ እንደ ውሀ ነው።” — ምዕ. 8

“ዳዎ ምንም አያደርግም ነገር ግን ምንም ነገርን አይተውም።” — ምዕ. 37

“ጦር በሰፈረበት ቦታ ሁሉ አሜኬላ እና እሾህ ይበቅላል።” — ምዕ. 30

“ውኃ ሁን ጓደኛዬ።” — Bruce Lee

ስሞችና ቃላት

ሰዎች — Lao Tzu / 老子 (ደራሲ)፣ Confucius / 孔子 (551–479 ዓ.ዓ.)፣ Zhuangzi / 莊子 (369–286 ዓ.ዓ.)፣ Sima Qian / 司馬遷 (ታሪክ ጸሐፊ)፣ Wang Bi / 王弼 (በ23 ዓመቱ ትንታኔ ሰጠ፣ በ24 ሞተ)፣ Yin Xi (Hangu Pass ጠባቂ)

ቃላት — Tao / 道 (መንገድ)፣ De / 德 (በጎ ኃይል)፣ Wu Wei / 無為 (ያለ ማስገደድ መሥራት)፣ Yin-Yang / 陰陽 (ተቃራኒዎች አንድነት)፣ Qi / 氣 (ሕያው ኃይል)፣ Feng Shui / 風水 (ከተፈጥሮ ጋር ማስተካከል)፣ Wabi-Sabi / 侘寂 (ባለመሟሟት ውስጥ ውበት)፣ Tai Chi / 太極拳 (ማሰላሰል ሲንቀሳቀስ)

“ሰው ከመልሶቹ ይልቅ በጥያቄዎቹ ነፍሱን ከፍ ያደርጋል።”

ይህ አባባል በኤሊ ዊዘል መጽሐፍ “ሌሊት” ውስጥ የሚገኘው የመንፈሳዊ አስተማሪው የሙሴ ነው። ይህ አጭር መጽሐፍ — ወደ መቶ ገጽ ያህል ብቻ የሚቀረው — በዓለም ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ ካሉት እጅግ አስደንጋጭና ልብ ሰባሪ ምስክርነቶች አንዱ ነው። መጽሐፉ ስለ ሆሎኮስት ይተርካል፤ ስለ ሰው ልጅ የክፋት ጥግ ይመሰክራል፤ እንዲሁም ስለ እምነት ቀውስ ይጠይቃል።

መጽሐፉ በመጀመሪያ በ1956 ዓ.ም. “ዓለምም ዝም አለች” (And the World Remained Silent) በሚል ርዕስ በይዲሽ ቋንቋ ታትሞ ነበር። በኋላም ወደ ፈረንሳይኛና እንግሊዝኛ ተተርጎመ። ዛሬ በመላው ዓለም በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች አንብበውታል።

ስለ ጸሐፊው

ኤሊ ዊዘል በ1928 ዓ.ም. በትራንስልቫንያ ክልል፣ ሲግሄት በምትባል ከተማ ተወለደ። ይህች ከተማ የአይሁድ ባህልና ትምህርት መናኸሪያ ነበረች። የጥንቱ የአይሁድ ወግና ሥርዓት በዚህች ከተማ ሰፍኖ ነበር።

የአይሁድ ሕዝብ ታሪክ ረጅምና ጥልቅ ነው። በሮማውያን ዘመን የረቢዎች ትምህርት ቤቶች አበቡ፤ የታልሙድ ጽሑፎች ተዘጋጁ። በስደት የሚኖሩ አይሁዶች የባህል ድልድዮች በመሆን የጥንታዊውን ፍልስፍና ወደ ምዕራቡ ዓለም አስተላለፉ። ወደ ምሥራቅ አውሮፓ (በፖላንድና በሊትዌንያ) በተሰደዱ ጊዜም፣ በይዲሽ ቋንቋ ላይ የተመሠረተ አዲስ የባህል ዘመን ተወለደ። ሲግሄት ከእነዚህ የባህል ማዕከላት አንዷ ነበረች።

ወጣቱ ኤልዬዘር ጠንካራ አማኝና የቶራ ተማሪ ነበር። አባቱ “ለካባላ ጥናት ገና ታናሽ ነህ” ቢለውም፣ ሙሴ ከተባለ የምኩራብ ጠባቂ ጋር በድብቅ ማጥናት ጀመረ። ሙሴም የኤልዬዘር የመንፈስ አባት ሆነ።

የሐሰት ሰላም

የሃንጋሪ መንግሥት ከሂትለር ጋር የተባበረ ቢሆንም፣ እስከ 1943 ዓ.ም. ድረስ አይሁዶቹን ይጠብቅ ነበር። የሲግሄት አይሁዶች ሂትለር ወደ ሥልጣን ሲመጣ “እኛን አይነካንም” ብለው አሰቡ። ይህ የሐሰት የደኅንነት ስሜት የሚመጣውን ጥፋት የበለጠ መራራ አደረገው።

ሙሴ ከጀርመን ወረራ በፊት ተባረረ። ነገር ግን ህዝቡን ለማስጠንቀቅ ተመልሶ መጣ። “የተደራጀ ጭፍጨፋ እየተካሄደ ነው፤ በአውሮፓ ያሉ አይሁዶች ሁሉ እንዲጠፉ ታቅዷል” በማለት ተናገረ። ይሁንና ማንም አላመነውም፤ ማንም ሊሰማው አልፈቀደም። ሙሴ እንደ መጽሐፍ ቅዱሳዊው ነቢይ ሆነ — እውነቱን ቢናገርም ሰሚ አጣ።

ጨለማው ይጀምራል

በ1944 ዓ.ም. ጀርመኖች ሲግሄትን ተቆጣጠሩ። የሃንጋሪ ፖሊሶችም አገዟቸው። ኤልዬዘር የሰው ልጅ ጭካኔን ለመጀመሪያ ጊዜ በዓይኑ ያየው ያኔ ነበር — አይሁዶች በኃይል ወደ ጌቶ ተነዱ። ከቤታቸው ተፈናቀሉ፤ ንብረታቸው ተዘረፈ፤ ክብራቸውም ተገፈፈ።

ከዚያም የማፈናቀያ ትእዛዝ መጣ። አይሁዶችን በከብት መጫኛ ባቡሮች ላይ አጎሩዋቸው — በእያንዳንዱ ዋጎን ሰማንያ ሰው። አየር የለም፣ ውኃ የለም፣ መቀመጫ የለም፣ ክብር የለም።

በዚህ ጉዞ መካከል ማዳም ሻኸተር የሚባሉ ሴት የእሳት ራእይ አዩ። “እሳት! እሳት እያየሁ ነው!” እያሉ ጮኹ። ሰዎች “እብድ ናት” አሏት። ነገር ግን እርሷ እውነተኛዋ ነቢይ ነበረች — ወደ ቢርከናው ሲደርሱ እሳቱን አዩት። የሬሳ ማቃጠያ ምድጃዎቹን በገዛ ዓይናቸው ተመለከቱ።

አውሽዊትዝ — የሞት ካምፕ

ወደ ቢርከናው ሲደርሱ፣ ወንዶች ከሴቶች ተለዩ። ኤልዬዘር እናቱንና እኅቶቹን ያየው ያኔ ነበር — ለመጨረሻ ጊዜ። ከዚያ በኋላ እንደገና አላገኛቸውም፤ በፍጹም።

ኤልዬዘር ስለ ዕድሜው ዋሸ — “አሥራ ስምንት ነኝ” አለ። አባቱም ስለ ሥራው ዋሸ። በዚህ ምክንያት ሕይወታቸው ለጊዜው ዳነ። ዶክተር ሜንጌለ የሚባል ሐኪም ምርጫ አደረገ — ወደ ግራ ወይም ወደ ቀኝ። ግራ ማለት ሞት ሲሆን፣ ቀኝ ማለት ደግሞ ሕይወት (ለጊዜው) ማለት ነበር።

ታዋቂውን በር አለፉ — “Arbeit macht frei” ይላል። ትርጉሙ “ሥራ ነጻ ያወጣል” ማለት ነው። ይህ ግን የሞት በር እንጂ፣ ሌላ አልነበረም።

በፍጹም የማይረሳው ሌሊት

የመጽሐፉ ዋና እምብርት ይህ ነው፦

“ያንን ሌሊት በፍጹም አልረሳውም — የመጀመሪያውን ሌሊት በካምፕ ውስጥ፣ ሕይወቴን ወደ አንድ ረጅም እና ሰባት ጊዜ የታተመ ጨለማ የቀየረውን። ያንን ጢስ በፍጹም አልረሳውም። ያንን ዝምታ በፍጹም አልረሳውም — እምነቴን ለዘላለም ያጠፋውን ነበልባል በፍጹም አልረሳውም።”

አንድ ሌሊት ሁሉንም ነገር ቀየረ — እምነትን አጠፋ፣ ንጹሕነትን ገደለ፣ ተስፋን ቀበረ።

የቡና ካምፕ እና የሰው ልጅ መፈተን

ኤልዬዘርና አባቱ ወደ ቡና የሥራ ካምፕ ተዛወሩ። በኤሌክትሪክ መጋዘን ውስጥ ይሠሩ ነበር። የካምፑ ኑሮ ሰውን ያሳድገዋል (እንስሳ ያደርገዋል) — ረሃብ፣ ድብደባ፣ ውርደት እና ሞት የዕለት ተዕለት ክስተቶች ነበሩ።

ዊዘል እንዲህ ጽፏል፦ “ሰው የአውሽዊትዝን አስከፊነት ከቀመሰ በኋላ ነው ረሃብና ጭካኔ ሰውን የማበላሸት ኃይል እንዳላቸው የሚረዳው።”

የሕፃኑ ስቅላት

አንድ ቀን ወጣት ልጅ ተሰቀለ — “ፒፔል” ይሉት ነበር። ልጁ ሰውነቱ በጣም ቀላል ስለነበር በፍጥነት አልሞተም። በስቃይ ተንጠልጥሎ ቆየ። ሁሉም እስረኞች ይህንን እንዲያዩ ተገደዱ።
አንድ ሰው ጠየቀ፦ “እግዚአብሔር አሁን የት አለ?”
ኤልዬዘር በውስጡ መለሰ፦ “እዚህ አለ — በዚህ ስቅላት ላይ ተንጠልጥሎ።”

ይህ የመጽሐፉ እጅግ አሰቃቂ ቅጽበት ነው። ‘እግዚአብሔር ከንጹሐን ጋር ይሠቃያል ማለት ነው? ወይስ እግዚአብሔር ሞቷል?’ ዊዘል መልስ አይሰጥም — ጥያቄውን ብቻ ይጥላል።

የእምነት ቀውስ

ኤልዬዘር መጸለይ ተሳነው። “በየዕለቱ የማየውን ክፉነት ሲመለከት፣ ዘላለማዊ አምላክ እንዴት ሊኖር ይችላል?” ብሎ ጠየቀ።

የሮሽ ሃሻናና የዮም ኪፑር በዓላት በካምፑ ውስጥ ደረሱ። በሺህ የሚቆጠሩ እስረኞች አንድ ላይ ጸለዩ። ኤልዬዘር ግን እግዚአብሔርን ለማመስገን እምቢ አለ። በዮም ኪፑር መጾም አልፈለገም — ይህ ተግባር በሰማይ ላይ እንደመአመፅ ተቆጠረ።

ግን ጥያቄ ይነሳል — እግዚአብሔርን እየከሰሰ ለምን መጸለይ ቀጠለ? ምናልባት ጥርጣሬው ራሱ የእምነት ዓይነት ነበር — ዝም ብሎ ከመቀበል ይልቅ ከእግዚአብሔር ጋር መታገልና መጠየቅ።

የሞት ጉዞ

በጥር ወር 1945 ዓ.ም. ሦስተኛው ራይኽ (የናዚ መንግሥት) እየፈራረሰ ነበር። ጀርመኖች ግን የሂትለርን ቃል ለመጠበቅ ቆረጡ — ሁሉንም አይሁዶች መግደል። ኤልዬዘርና አባቱ ከአውሽዊትዝ ወደ ቡከንዋልድ እንዲሄዱ ተገደዱ።

በበረዶ ውስጥ ሮጡ። ደካሞችና የታመሙ ተተኩሰው ወደቁ። በግሌይቪትዝ ሦስት ቀን ያለ ምግብና ውኃ ቆዩ።

በዚህ ጉዞ ወቅት ኤልዬዘር ረቢ ኤልያሁን አየ — ልጁን ይፈልግ ነበር። ኤልዬዘር ግን እውነቱን ያውቅ ነበር — ልጁ አባቱን ሆነ ብሎ ሸክም ስለሆኑበት ትቷቸው ሸሽቷል። ኤልዬዘር ጸለየ፦ “እኔ አባቴን እንዳልተው ጌታ ሆይ እርዳኝ።”

ወደ ቡከንዋልድ በሚወስደው ባቡር ላይ አሥር ቀን ፈጁ። ክፍት የከብት መጫኛዎች ውስጥ — ብርድ፣ ረሃብ እና ሞት ነገሠ። የአካባቢው ነዋሪዎች ለተራቡ እስረኞች ዳቦ ሲወረውሩ፣ ሰዎች ለአንድ ቁራሽ እርስ በእርሳቸው ተገዳደሉ። አባትና ልጅ ለዳቦ ተዋጉ። ከኤልዬዘር መጫኛ ውስጥ ከነበሩት ሰዎች አሥራ ሁለት ብቻ በሕይወት ተረፉ።

የአባት ሞት

ቡከንዋልድ ሲደርሱ አባቱ በጠና ታሞ ነበር — በተቅማጥ በሽታ። ሌሎች እስረኞች የሚሞተውን ሰው ምግቡን ለመቀማት ሲሉ ደበደቡት። ኤልዬዘር ምንም ማድረግ አልቻለም።

በጥር 29 ቀን 1945 ዓ.ም. አባቱ ሞተ። የመጨረሻ ቃሉ “ኤልዬዘር... ኤልዬዘር...” የሚል ነበር — የልጁን ስም እየጠራ።

ዊዘል በድፍረት እና በሐቀኝነት ጻፈ — አባቱ ሲሞት በውስጡ “እፎይታ” እንደተሰማው። ይህ አስፈሪ እውነት ነው። ካምፑ ሰዎችን ወደዚህ ደረጃ አወረደ — ፍቅር እንኳን ሸክም ሆነ። ኤልዬዘር ከመላው ቤተሰቡ ለብቻው ተርፎ ቀረ።

ነጻነት እና የመስተዋቱ ምስል

አሜሪካውያን እየቀረቡ መሆናቸውን ሲሰሙ፣ የካምፑ ተቃዋሚዎች በጠባቂዎች ላይ ተነሡ። በኤፕሪል 11 ቀን 1945 ዓ.ም. አሜሪካውያን ቡከንዋልድን ነጻ አወጡ።

ነጻ ከወጣ በኋላ ኤልዬዘር ከጌቶ ወዲህ ለመጀመሪያ ጊዜ ራሱን በመስተዋት ተመለከተ።

“ከመስተዋቱ ጥልቀት አንድ ሬሳ ይመለከተኝ ነበር። በዓይኖቹ ውስጥ ያለው እይታ እያየኝ — በፍጹም አልተወኝም።”

ይህ የመጽሐፉ የመጨረሻ ምስል ነው — ኤልዬዘር ራሱን እንደ ሬሳ አየ። በሕይወት አለ ግን ሞቷል፤ ተርፏል ግን ጠፍቷል።

የዝምታ ዓመታት

ዊዘል ስእለት ገባ — ስለ ደረሰበት አሰቃቂ ነገር ቢያንስ ለአሥር ዓመታት አይጽፍም። ይህንን ቃሉን ጠበቀ። ለምን? ምናልባት ቃላት በቂ አልነበሩ ይሆናል። ምናልባት ስቃዩ ከንግግር በላይ ነበር።
በመጨረሻ ፍራንሷ ሞሪያክ የሚባል ፈረንሳዊ ጸሐፊ ታሪኩን እንዲናገር አሳመነው። ዊዘል “ሌሊት”ን ጻፈ።

ሁለቱም ርእሶች ትርጉም አላቸው፦

• “ሌሊት” — ጨለማ፣ ሞት፣ እምነት ማጣት፣ ሆሎኮስቱ ራሱ።

• “ዓለምም ዝም አለች” — ማንም አልረዳም፣ ማንም አልተናገረም። መጽሐፉ ይህንን ዝምታ ይሰብራል።

ዋና ጭብጦች

1. የእግዚአብሔር ዝምታ: ዊዘል ከሐዲ አልነበረም — ተቃዋሚ ነበር እንጂ። እግዚአብሔርን ለፍርድ አቀረበ። እግዚአብሔር አልመለሰም — ወይም ምላሹ ዝምታ ነበር።

2. የአባትና የልጅ ትስስር: የመጽሐፉ ዋና ግንኙነት ይህ ነው። ኤልዬዘር አባቱን ላለመተው ቆርጦ ነበር — ሌሎች ልጆች አባቶቻቸውን ሲተዉ ቢያይም። ረቢ ኤልያሁ ልጅ አባቱን ሸሸው። ኤልዬዘር ግን እስከ መጨረሻ ታማኝ ሆነ — ከፍተኛ ዋጋ ቢያስከፍለውም።

3. ሰብአዊነትን ማጣት: ናዚዎች ማንነትን በሥርዓት ገፈፉ — ስም ጠፋ፣ ታሪክ ጠፋ፣ ክብር ጠፋ። እስረኞች ቁጥር ብቻ ሆኑ።

4. ትዝታና ምስክርነት: ዊዘል እንዲህ ይላል፦ “ሙታንን መርሳት ዳግመኛ እንደ መግደል ነው።” ተርፎ የቀረው የመናገር ግዴታ አለበት። ዝምታ ለገዳዮች ድል ነው።

5. የተገለበጠ ዓለም: ሌሊት — አባቶች ከልጆች የሚለዩበት፣ ልጆች ከወላጆች በፊት የሚሞቱበት፣ እግዚአብሔር ዝም ያለበት፣ ንጹሐን የሚገደሉበት — ሁሉም ነገር የተገላቢጦሽ የሆነበት ዓለም።

ምልክቶች

ሌሊት - ጨለማ፣ ሞት፣ እምነት ማጣት፣ ሆሎኮስት

እሳት - የሬሳ ማቃጠያ ምድጃዎች፣ ውድመት፣ የማዳም ሻኸተር ራእይ

ዝምታ - የእግዚአብሔር ዝምታ፣ የዓለም ዝምታ፣ የመትረፍ ዝምታ

ዓይኖች - በመስተዋት ውስጥ የሬሳ ዓይኖች — ራስን ማጣት

የዊዘል ቀሪ ሕይወት

ከሆሎኮስት በኋላ ዊዘል ሕይወቱን ለሰላምና ለእርቅ ወሰነ። በ1986 ዓ.ም. የኖቤል የሰላም ሽልማት አገኘ። ዊዘል የእስራኤል ጠንካራ ደጋፊ ቢሆንም፣ ሕይወቱን በፍልስጤማውያንና በእስራኤላውያን መካከል እርቅ ለማምጣት አሳልፏል። “ሰላም ብቻ በዓለም ላይ በጎነትን ያመጣል” ብሎ ያስተምራል። ዊዘል ዝም ማለትን መረጠ — ለጥፋት እምቢ አለ። ለመናገር መረጠ — ዓለም እንዲያውቅ። ለሰላም መረጠ — ጥላቻ እንዳይቀጥል።

የአይሁድ ሕዝብ መትረፍ

ስለ ህዝቡ ህልውና እንዲህ የሚል አስደናቂ እውነት አለ፦

“በመካከለኛው ምሥራቅ ካለፉ ብሔራት ሁሉ — የጥንቷን ግብፅ ቋንቋ የሚናገር የለም፣ የጥንቷን ሊቢያ ወይም የሐቲ ቋንቋ የሚናገር የለም፣ አኑቢስን የሚያመልክ የለም። ነገር ግን አንድ ሕዝብ አምላካቸውን ያመልካሉ — የእስራኤልን አምላክ። ቋንቋቸውን ይናገራሉ — ዕብራይስጥ። መጽሐፋቸውን ያነባሉ — የእግዚአብሔርን ኪዳን።”

እንደ ኤሊ ዊዘል እምነት፣ ይህ አጋጣሚ አይደለም — ዓላማ አለው። ይህ በጨለማ ውስጥ ያለ ተስፋ ነው። ጥፋት ቢሞክርም፣ ሕዝቡ ቀጠለ። ባህሉ ቀጠለ። እምነቱ ቀጠለ — በጥያቄዎች የተሞላ ቢሆንም።

ለማሰላሰል የሚረዱ ጥያቄዎች

• ሙሴ በመጽሐፉ መጀመሪያ ላይ ምን ይወክላል? ማስጠንቀቂያው ለምን አልተሰማም? ዛሬ እኛ የትኞቹን ማስጠንቀቂያዎች ችላ እንላለን?

• “ሌሊት” እና “ዓለምም ዝም አለች” — ሁለቱም ርእሶች ምን ያስተምሩናል? የትኛው የበለጠ ኃይለኛ ነው?

• ኤልዬዘር እግዚአብሔርን እየከሰሰ ለምን መጸለይ ቀጠለ? ጥርጣሬ የእምነት ዓይነት ሊሆን ይችላል?

• መጽሐፉ ተስፋ መቁረጥንና ሕይወትን ማረጋገጥን እንዴት ያስታርቃል? ዊዘል ለምን ራሱን አልገደለም? ለምን ለመናገር መረጠ?

• የአባትና የልጅ ግንኙነት ለምን ዋና ጭብጥ ነው? ኤልዬዘር ከሌሎች ልጆች እንዴት ይለያል?

ዋና ጥቅሶች

• “እምነቴን ለዘላለም ያጠፋውን ነበልባል በፍጹም አልረሳውም።”

• “እግዚአብሔር አሁን የት አለ?... እዚህ አለ — በዚህ ስቅላት ላይ ተንጠልጥሎ።”

• “ሙታንን መርሳት ዳግመኛ እንደ መግደል ነው።”

• “ጥያቄዎች ከመልሶች የበለጠ አስፈላጊ ናቸው።”

ቅርስ እና ማጠቃለያ

“ሌሊት” የሆሎኮስት ሥነ-ጽሑፍ መሠረት ነው። ዓለም ሾአህን (Shoah/Holocaust) እንዴት እንደሚረዳና እንደሚያስታውስ ተጽዕኖ አሳድሯል። ለምስክርነትና ለማስታወስ እንደ ሞዴል ይታያል። ዊዘል “ተርፎ የቀረው ሰው የመናገር ግዴታ አለበት” የሚለውን መርህ አቋቋመ።

“ሌሊት”ን ማንበብ ከባድ ነው፤ ልብን ይሰብራል፣ እምነትን ይፈትናል። ነገር ግን ማንበብ ግዴታችን ነው — ምክንያቱም ማስታወስ ግዴታችን ነው።

ዊዘል እንዳለው፦ ጥያቄዎች ከመልሶች የበለጠ አስፈላጊ ናቸው። “ሌሊት” መልስ አይሰጥም — የሚከተሉትን ከባድ ጥያቄዎች ይጥላል እንጂ፦

• በክፉ ዓለም ውስጥ ሰው እንዴት ሰው ሆኖ ይቆያል?

• እግዚአብሔር ዝም ሲል እምነት ምን ይሆናል?

• ማስታወስ ለምን ያስፈልጋል?

መልሶቹን እኛ እንፈልግ — በሕይወታችን፣ በምርጫዎቻችን፣ እና በድርጊቶቻችን።

“ማንም በፍጹም አይርሳ።”
— ኤሊ ዊዘል (19

Please support the creator here: Wisdom Ethiopia YouTube

ምዕራፍ ፳፰–፶፬

፳፰
ወንዱን እወቅ —
ነገር ግን የሴቷን ሚና ጠብቅ።
ወንዝ ሁን
እና ከሰማይ በታች ያሉትን ሁሉ ተቀበል።
ወንዝ ከሆንክ
በጎነትህ ያላማቋረጥ ወደ አንተ ይፈሳል።
ወደ ልጅነት ቅን ልቦናም ይመልስሃል።
ክብርህን እወቅ —
ውርደትን ጠብቅ —
እና ለአለም አርአያ ሁን።
የአለም አርአያ መሆን ማለት
በተትረፈረፈ በጎነት ኖሮ
ገደብ ወደሌለው ሁኔታ መመለስ ነው።
ያልተቀረጸ እንጨት ሲቀረጽ ወደ እቃነት ይለወጣል።
ጠቢቡም ጥቅም ላይ ሲውል
እሱ የባለስልጣናት ሀላፊ ይሆናል።
በእውነትም ድንቅ ቅርጽ
ከአንድ ግንድ ተቀርጾ ይወጣል።1

፳፱
አለምን ለመቆጣጠር የሚፈልግ
ተሳክቶለት አያውቅም።
ለምን ቢባል —
ከሰማይ በታች ያለው ሁሉ የተቀደሰ ነው።
ምንም መደረግ የለበትም።
እሱን ለመቆጣጠር የሚሞክር — ያበላሸዋል።
ሊይዘው የሚሞክር — ያጣዋል።
ስለዚህ ህይወትህን ከተፈጥሮ ጋር
የተቆራኘ እንዲሆን ፍቀድ።
ይህን ማድረግ ደግሞ
ወደ ሙሉነት እንደሚወስድ እወቅ።
ልክ ወደ ውስጥ እና ወደ ውጪ
እንደምትተነፍሰው እስትንፋስ —
ለመቅደምም ጊዜ አለው ወደ ኋላ ለመቅረትም ጊዜ አለው።
ለመንቀሳቀስም ጊዜ አለው ለእረፍትም ጊዜ አለው።
ለጥንካሬም ጊዜ አለው ለድካምም ጊዜ አለው።
ለደህንነትም ጊዜ አለው ለአደጋም ጊዜ አለው።
የጠቢቡ ህይወት
ወደ ሙሉነት ለመምጣት የሚደረግ እንቅስቃሴ ነው።
ስለዚህ ከመጠን ያለፈ
እና ከልክ ያለፈ ጽንፈኝነትን
ከህይወቱ ያሶግዳል።

፴
ዳዎን የተረዳ መሪ
አለምን በጉልበት አይገዛም።
ሀይልን መጠቀም
ብዙም ጊዜ በቀላሉ ያመጣል።
ጦር በሰፈረበት ቦታ ሁሉ
አሜኬላ እና እሾህ ይበቅላል።
ከትልቅ ጦርነት በኋላ
የሚከተሉት መጥፎ አመታት ናቸው።
ጥሩ ጀነራል አላማውን ካሳካ በኋላ ያቆማል —
እንጂ አለምን ለመቆጣጠር አይደፍርም።
በሀይሉ አይፎክርም፣
አይመካም፣
አይኮራም።
የበላይ የመሆን ምኞት የለውም።
ይህ ሀይልን ሳይጠቀሙ
ውጤትን ማሳካት ይባላል።
ከመጠን በላይ ማደግ
መበስበስን ማፋጠን ነውና።
ይህ የዳዎ መንገድ አይደለም።
ስለዚህ ከዳዎ ጋር የሚቃረን
በፍጥነት ያልፋል።2

፴፩
የጦር መሳሪያዎች
የጥፋት አገልጋዮች ናቸው።
ጥሩ ሰዎች ሁሉም ይጸየፏቸዋል።
ስለዚህ የዳዎ ተከታይ
በጭራሽ አይጠቀምባቸውም።
የጥበብ አገዛዝን የሚቃወሙ ናቸው።
እንደ መጨረሻ አማራጭ ነው
የሚያያቸው።
በጠቢብ ሰው ልብ ውስጥ
ሰላም እና ጸጥታ በጣም የተወደደ ነው።
ስለዚህ በጦርነት የተገኘ ድል
ለእርሱ ደስታ አይሆንም።
መሳሪያን ማምለክ —
በሰዎች ሞት መደሰት ነው።
በሰዎች እልቂት ስትደሰት
የምድር ላይ አላማህን አታስታውስም።
ሰዎች የገደለን የጦር ሰራዊት
በሀዘን ነው መቀበል ያለብህ —
በጦርነት የተገኘ ድል
ከቀብር ስነስርአት ስለማይተናነስ።3

፴፪
መሰረታዊው ዳዎ
ለአገላለጽ አይመችም።
ቀላል እና ረቂቅ ቢሆንም
አለም ላይ ማንም አጥብቆ ሊያቆየው አይችልም።
ነገስታት እና ጌቶች ቢጠቀሙበት ኖሮ
እልፍ አእላፍ ነገሮች
በተፈጥሮ መንገድ ይታዘዙላቸው ነበር።
ሰማይ እና ምድር
በደስታ ይተባበሩላቸው ነበር።
ሁሉም ሰው ተስማምቶ የሚኖረው
በይፋዊ ድንጋጌ ሳይሆን
በራሱ መልካምነት ነው።
ሁሉም ሲከፋፈል —
ስም መጠቀም መግለጽ አስፈለገ።
ያሉት ስሞች በቂ ናቸው።
ስለዚህ መሰየምን መቼ ማቆም እንዳለብን እንወቅ።
መቼ ማቆም እንዳለብን ማወቅ
ራሳችንን ከአደጋ መጠበቅ ነውና።
ወንዞች እና ጅረቶች የተወለዱት ከውቅያኖስ ነው።
ሁሉም ፍጥረታት የተወለዱትም ከዳዎ ነው።
ውሀዎች ሁሉ ተመልሰው ውቅያኖስ እንደሚሆኑ ሁሉ
የሁሉም ፍጥረት መመለሻ ደግሞ ዳዎ ነው።

፴፫
ሌሎችን የሚረዳ ሰው — እውቀት አለው።
ራሱን የሚያስተውል ሰው — ጥበብ አለው።
ሌሎችን የሚያሸንፍ — ጉልበት ይጠይቃል።
ራሱን መግዛት ደግሞ — ጥንካሬን ይፈልጋል።
በቂ እንዳለህ ማወቅ —
ሀብታም መሆን ነው።
በዳዎ መንገድ ላይ በጽናት የሚተጋ —
የአላማ ሰው ነው።
በዘመኑ የሚኖር —
ረጅም እድሜ ኖሮታል።
በዳዎ ደግሞ የሚኖር —
ለዘላለም ይኖራል።4

፴፬
ታላቁ ዳዎ ሁለንተናዊ ነው።
በሁሉም አቅጣጫ መመልከት ይችላል።
እልፍ አእላፍ ነገሮች በእሱ ላይ ጥገኛ ቢሆኑም
ግን ምንም ሳያስቀር ይረዳቸዋል።
ተግባሩን ይፈጽማል —
ነገር ግን ምንም ውለታ አይጠይቅም።
እልፍ አእላፍ ነገሮችን ይሸፍናል
እንጂ እነሱን ለመቆጣጠር አይሞክርም።
በሚቆጣጠራቸውም ግን
እልፍ አእላፍ ነገሮች ወደ እርሱ ይመለሳሉ።
ስለዚህ ታላቅ ተብሎ ሊጠራ ይችላል።
ስለዚህ እውነተኛ ታላቅ ሰው
መሆንን አይፈልግም —
እናም በእውነትም ታላቅ ይሆናል።

፴፭
ታላቁን የዳዎ ቅርጽ አጥብቆ የያዘ
እርሱ ሁሉንም ነገር ይስባል።
ሁሉም ነገሮች ወደ እርሱ ይጎርፋሉ —
ምክንያቱም ዳዎ ውስጥ
ሰላም፣ ደህንነት እና ደስታ ስላለ።
ሙዚቃ እና ጣፋጭ ምግቦች
የሚያልፍ መንገደኛን ለአፍታ ማቆም ብቻ ነው የሚችሉት።
የዳዎ ቃላት ግን —
ምንም እንኳን ለስላሳ እና ቀለልተኛ ቢሆኑም
ምንም እንኳን ለአይንም ወይ ለጆሮም
የማይስቡ ቢመስሉም —
ጥቅማቸው ግን ዘላቂ ነው።

፴፮
የሚጨማደደው — መጀመሪያ ስለተዘረጋ ነው።
የሚደክመው — መጀመሪያ ጠንካራ ስለነበረ ነው።
የሚነሳው — ስለተጣለ ነው።
የሚወሰደው — ስለተሰጠ ነው።
ይህ የተጋረደው ጥበብ ይባላል።
ረጋ ያለ
ጠንካራ እና ሀይለኛውን ያሸንፋል።
አሳ ከጥልቁ ውስጥ እንደማይወጣ ሁሉ
የአንድ ሀገር የጦር መሳሪያም
ህዝብ ፊት መውጣት የለበትም።5

፴፯
ዳዎ ምንም አያደርግም —
ነገር ግን ምንም ነገርን አይተውም።
መሪዎች ዳዎን ማቆየት ከቻሉ
ሁሉም ነገር በድንገት ይለወጣል።
ሀያላን ሰዎች ዳዎ ላይ ቢያተኩሩ ኖሮ
መላው አለም ተፈጥሯዊ ቅላጼ ኖሮት ነበር።
ህይወት ቀላል ስትሆን
ማስመሰል ይወርቃል።
የኛም ተፈጥሮ በብሩህ መልኩ ያበራል።
ባለመፈለግ — መረጋጋት አለ።
መረጋጋት ደግሞ — አለምን ራሱ ያቃናል።
ጸጥታ ሲኖር
አንድ ሰው የአጽናፈ ሰማይን መሰረት
በራሱ ውስጥ ያገኛል።

፴፰
ከፍተኛ በጎነት ያለው ሰው
ስለበጎነት ጠንቅቆ አያውቅም።
በዚህም ምክንያት — እውነተኛ በጎነትን ይይዛል።
ትንሽ በጎነት ያለው ሰው ደግሞ
በጎ ለመሆን ይሞክራል።
በዚህም ምክንያት — በጎነት ይጎድለዋል።
ከፍተኛ በጎነት ያለው ሰው ጫጫታ አይፈጥርም —
ስለዚህ አይታይም።
ትንሽ በጎነት ያለው ሰው ደግሞ
ሁልጊዜ ጫጫታ ይፈጥራል —
ስለዚህም ሁልጊዜ ይታያል።
እውነተኛ ጥሩ ሰው — ያለድብቅ አላማ አይሰራም።
ስነምግባር ያለው ሰው — የሚሰራው ከግል ምኞቱ ነው።
የበላይነት የሚሰማው ሰው ደግሞ
እርምጃ ይወስዳል —
እና ሰዎች ምላሽ ካልሰጡት
እጆቹን ዘርግቶ ያስገድዳቸዋል።
ዳዎ ያልተሳካለት ሰው — ወደ በጎነት ይሄዳል።
በጎነት ያልተሳካለት ሰው — ወደ ሰብአዊነት ይሄዳል።
ሰብአዊነት ያልተሳካለት ሰው — ወደ ምግባር ይሄዳል።
ስነምግባር ያልተሳካለት ሰው — ወደ ስነስርአት ይሄዳል።
አሁን ስነስርአት ብቸኛው
የእምነት እና የታማኝነት ሽፋን ይሆናል።
ይህ ደግሞ የሁሉም ውዥንብር
እና ብጥብጥ መጀመሪያ ነው።
አስቀድሞ ማወቅ
የዳዎ አበባ ሊሆን ይችላል —
ግን የስንፍና መጀመሪያ ነው።
ስለዚህ ታላቁ ሰው
በደካማው ሳይሆን በጠንካራው ነገር ላይ ይመሰረታል።
በአበባው ሳይሆን — በፍሬው ውስጥ ይኖራል።
ስለዚህ አንዱን ጥሎ ሌላውን ይወስዳል።6

፴፱
ከጥንት ጀምሮ አንድነትን ያገኙ ነገሮች
እንከን የለባቸውም።
ሰማይ አንድነት ስላለው ነው — ግልጽ የሆነው።
ምድር አንድነት ስላገኘ ነው — ጸጥታ የሰፈነው።
ከመናፍስት አንድነት ነው — መላእክት የተገኘው።
የምንጮቹ አንድነት ነው — ወንዙን የሞላው።
እልፍ አእላፍ ፍጥረታትም — አንድነትን አግኝተው ነው የተወለዱት።
የህዝብ እና የገዢ አንድነት ነው — የአለምን ሉአላዊነት ያስጠበቀው።
ይህ ሁሉ የመጣው ከውህደት ነው።
ሰማይ ግልጽ ካልሆነ — ብዙም ሳይቆይ መሰነጣጠቅ ነበር።
ምድር ጽኑ ባትሆን ኖሮ — በቅርቡ ታጥፋ ትሰበር ነበር።
መናፍስቱ ጠንካራ ባይሆን ኖሮ — ብዙም ሳይቆይ ይደክም ነበር።
ሸለቆው ሁሌ ባይሞላ ኖሮ — እስካሁን ደርቆ ነበር።
እልፍ አእላፍ ነገሮች ባይባዙ ኖሮ — እስካሁን አይዘልቁም ነበር።
መሪዎች መምራት ካልቻሉ — ብዙም ሳይቆይ ይወድቃሉ።
ስለዚህ የታላቅነት ምንጭ
የሚገኘው ከጥቂቱ ነው።
ዝቅተኛው — የከፍተኛው መሰረት ነው።
ባለስልጣኖች ብቻቸውን
ረዳት የሌላቸው ዋጋቢስ ተብለው ይጠራሉ።
ይህ ለዝቅተኛው እውቅና መስጠት አይደለምን?
የሰረገላ ክፍሎችን መዘርዘር
ሰረገላን መግለጽ አይደለም።
ስለዚህ ከፍተኛው ታዋቂነት — ያለ ዝና ነው።
እንደ ከበረ ድንጋይ ከብዙዎች አንዱ ለመሆን ከመፈለግ ይልቅ
እንደ አለት ጠንካራ ሆኖ መቆየት
ጥበብን ይቀጥሳል።

፵
የዳዎ እንቅስቃሴ — መመለስንም ያካትታል።
የዳዎ መንገድ — መረታትን ያካትታል።
የአለም ነገሮች የሚመነጩት — ከመሆን ነው።
መሆን ደግሞ — ካለመሆን ይጀምራል።7

፵፩
ጥበበኛ ምሁር ዳዎን ሲሰማ
በትጋት ይለማመዳል።
ተራ ምሁር ዳዎን ሲሰማ
በማመን እና ባለማመን መካከል ይከራተታል።
የማይረባ ምሁር ዳዎን ሲሰማ
በቁጣ ይስቃል።
ነገር ግን እንደዚህ አይነት ሰው ካልሳቀበት
ዳዎ ዳዎ አይሆንም ነበር።
የጥንት ጠቢባን እንዲህ ብለው ነበር —
ብሩህ መንገድ — የደበዘዘ ይመስላል።
ወደፊት የሚያስኬደው መንገድ — ወደኋላ የሚመራ ይመስላል።
ደልዳላው መንገድ — ወጣገባ ያለው ይመስላል።
እውነተኛው ሀይል — ድክመት ይመስላል።
ታላቁ ንጽህና — ቶሎ የሚቆሽሽ ይመስላል።
እውነተኛ ግልጽነት — የማይታይ ይመስላል።
ታላቁ ጥበብ — ያልተወሰሰበ ይመስላል።
ታላቁ ፍቅር — ግድየለሽነት ይመስላል።
ዳዎ የተደበቀ እና ስምየለሽ ነው።
ሆኖም ግን ሁሉንም ለብቃት የሚያቀርበው
እና ወደ ፍጽምና የሚያመጣው
ዳዎ ብቻ ነው።

፵፪
ዳዎ አንድን ይወልዳል።
አንድ ሁለትን ይወልዳል።
ሁለት ሶስትን ይወልዳል።
ሶስት እልፍ አእላፍን ይወልዳል።
እልፍ አእላፍ ይንን በጀርባቸው ተሸክመው
ያንግን ከፊታቸው ያደርጋሉ።
በሁለቱ ሀይሎች ውህደት አማካኝነት
ወደ ስምምነት ይደርሳሉ።8
ረዳት የለሽ፣ ትንሽ እና ከንቱ ከመሆን በላይ
በሰዎች ዘንድ የሚጠላ ነገር የለም —
ግን እነዚህ መኳንንት እና ጌቶች
ራሳቸውን የሚጠሩባቸው ስሞች ናቸው።
እውነት ለመናገር —
አንድ ሰው በማጣት ሊያተርፍ ይችላል።
በማግኘት ሊያጣ ይችላል።
ሌላው ያስተማረኝን እደግመዋለሁ —
ጠበኛ እና ጨካኝ ሰዎች
በተፈጥሮ ሞት አይሞቱም።
ይህንን የትምህርቴ መሰረት አድርጌ
እወስደዋለሁ።

፵፫
እዚህ አለም ላይ ቀጭቀጭ ያለ ሰው
በጣም አስቸጋሪ የሆኑትን ነገሮች ሁሉ ያሸንፋል።
አለመሆን —
ክፍተት ወይም ስንጥቅ ወደሌለው ቦታ ሳይቀር
ሾልኮ ይገባል።
ስለዚህ ሳይታገሉ መተግበር
ጥቅም እንዳለው አውቃለሁ።
ቃላትን የማይጠቀም ትምህርት
እና ትግል የሌለው ተግባር —
አለም ላይ ካሉት ጥቂት ሰዎች በስተቀር
ሌሎች ሊረዱዋቸው የማይችሉት ነገሮች
እንደሆኑም አውቃለሁ።

፵፬
ዝናህ ወይስ ሰውነትህ —
የትኛው የበለጠ አስፈላጊ ነው?
ሰውነትህ ወይስ ንብረትህ —
የትኛው የበለጠ ዋጋ አለው?
ማግኘት ወይስ ማጣት —
የትኛው የበለጠ አሳማሚ ነው?
ጠቢቦች እንደሚሉት —
የምታገኘው ከምታጣው
የበለጠ ችግር አለው።
ፍቅር — የመስዋዕትነት ፍሬ ነው።
ሀብት — የልግስና ፍሬ ነው።
ባለው የሚረካ ሰው — ክፉ አያነካውም።
መቼ ማቆም እንዳለበት የሚያውቅ ሰው — ከመከራ የጸዳ ነው።
በዚህ መንገድ ብቻ ነው
ለረጅም ጊዜ በጥበብ መቆየት የሚቻለው።

፵፭
ታላቅ ስኬት — ያልተሟላ ይመስላል።
ሆኖም ግን ጥቅሙ አያልቅም።
ትልቅ ሙሉነት — ባዶ ይመስላል።
ሆኖም ግን ጥቅሙ ተማጦ አያልቅም።
ታላቅ ቅንነት — ጠማማ ይመስላል።
ታላቅ ብልሃት — ሞኝነት ይመስላል።
ታላቅ አንደበተርቱነት — ግራቢስ ይመስላል።
ታላቅ እውነት — ውሸት ይመስላል።
እረፍት — እንቅስቃሴን ያሸንፋል።
መረጋጋት — ሙቀትን ያሸንፋል።
መረጋጋት —
የአጽናፈ ሰማይ ቅደም ተከተል ነውና።

፵፮
ዳዎ በአለም ላይ ሲያሸንፍ
ፈረሶች እርሻ ቦታቸውን
በፍጋቸው እንዲያዳብሩ ይደረጋል።
አለም ዳዎ አልባ ስትሆን ግን
የጦር ፈረሶች በከተማ ዳርቻዎች ላይ ይራባሉ።
ምኞትን አጠንጥኖ ከማስቀመጥ የበለጠ በደል የለም።
ከስግብግብነት የበለጠ ጥፋት የለም።
ከመጎምጀት የበለጠ መጥፎ እድል የለም።
የሚበቃውን የሚያውቅ ብቻ ነው
ሁሌም በቂ የሚኖረው።

፵፯
ከበር ሳትወጣ
የአለምን መንገድ ማወቅ ትችላለህ።
መስኮቱን ሳትመለከት
የገነትን መንገድ ማየት ትችላለህ።
በራቀ ቁጥር — የምታውቀው ትንሽ ነው።
ስለዚህ ጠቢቡ —
የትም ሳይሄድ ያውቃል።
ሩቅ ሳይመለከት ይረዳል።
እና ምንም ሳያደርግ ይፈጽማል።

፵፰
በመማር ሂደት ውስጥ
በየቀኑ አንድ ነገር ይጨመራል።
በዳዎ ትምህርት ግን
በየቀኑ አንድ ነገር ይለቀቃል።
ምንም ነገር የማናደርግበት ደረጃ ላይ
እስክንደርስ ድረስ
ትንሽ ትንሽ እያረግን እንለቃለን።
ምንም ነገር የማናደርግበት ደረጃ ላይ ስንደርስ
አሁን ምንም አልቀረም።
ነገሮች በራሳቸው መንገድ እንዲሄዱ በማድረግ
እውነተኛ ጥበብ ማግኘት ይቻላል።
ሁልጊዜ ጣልቃ የሚገባ ከሆነ ግን
አለምን ለማሸነፍ በቂ አይሆንም።9

፵፱
ጠቢብ የራሱ ፍላጎት የለውም —
ግን የህዝብን ጥቅም የራሱ አድርጎ ይወስዳል።
እሱ ለደግ — ደግ ነው።
ደግ ላሉትም — ደግ ነው።
ደግ መሆን በጎነት ነውና።
እሱ ለታማኞች — ታማኝ ነው።
ለከዳተኞችም — ታማኝ ነው።
መታመን በጎነት ነውና።
ጠቢቡ ከሰማይ በታች ካሉት ጋር ሁሉ
ተስማምቶ ይኖራል።
ሁሉንም ነገር እንደራሱ አድርጎ ይመለከታል።
ሁሉም ሰዎች ወደ እሱ ይሳባሉ —
እሱም እንደልጆቹ ይንከባከባቸዋል።

፶
ወደ ህይወት ከመጣን
ወደ ሞት እንመለሳለን።
ከአስሩ ሶስቱ — የህይወት አጋሮች ናቸው።
ከአስሩ ሶስቱ — የሞት ባልደረቦች ናቸው።
ነገር ግን ሰዎች ህይወትን ብቻ ስለሚያዩ
በሁሉም ተግባራታቸው ወደ ሞት ግዛት ይሄዳሉ።
ለምን ይሄ ሆነ?
ምክንያቱም እነዚህ ሰዎች
በጣም የመኖር ጉጉት ስላላቸው ነው።
የራሱን ህይወት በመጠበቅ
የላቀ ብቃት ያለው ሰው —
መሬት ላይ ሲጓዝ
አውራሪስ ወይም ነብር አይነካውም።
ጦርነት ውስጥ
ራሱ የጦር መሳሪያ አይነካውም —
ሲባል ሰምቻለሁ።
አውራሪስ — ቀንዱን የሚያሳርፍበት ቦታ የለም።
ነብር — ጥፍሩን የሚያስቀምጥበት ቦታ የለም።
መሳሪያውም — ምላጩን የሚያሳርፍበት ቦታ የለም።
ይህ ለምን ሆነ?
ምክንያቱም ሞት
የሚገባበት ቦታ ስለሌለው።10

፶፩
ዳዎ ለሁሉም ነገር ህይወት ይሰጣል።
በበጎነቱ ይመግባቸዋል።
እያንዳንዱን ነገር እንደ ተፈጥሮው ይመሰርተዋል።
ሁኔታዎችንም ወደ ብስለት ያመጣቸዋል።
ስለዚህ እልፍ አእላፍ ፍጥረታት ሁሉ
በተጋት መንገዱን ያከብራሉ።
ይሁን እንጂ መንገዱ በተጋት የተከበረው
በየትኛውም ባለስልጣን ስለተደነገገ አይደለም —
መከበራቸው ተፈጥሯዊ ስለሆነ ነው እንጂ።
ስለዚህ ዳዎ ለሁሉም ነገር ህይወት ይሰጣል —
በበጎነቱ ያሳድጋቸዋል፣
ይመግባቸዋል፣
ወደ ሙሉ እድገታቸውም ያመጣቸዋል።
ስልጣንን ሳይጠይቁ ህይወት መስጠት፣
ምስጋናን ሳይጠይቁ ጠቃሚ መሆን፣
ያለቁጥጥር መምራት —
ይህ ድብቅ በጎነት ይባላል።

፶፪
ከሰማይ በታች ያሉ ነገሮች ሁሉ
አንድ ጅምር ነው ያላቸው።
እና ያ ጅምር — የሁሉም ነገሮች እናት
ተብሎ ሊጠራ ይችላል።
የሁሉንም ነገሮች እናት ስታውቅ
ልጆቹንም አብረህ ታውቃለህ።
ስለዚህ ልጆቹን እወቅ —
ግን እናታቸውን አጥብቀህ ያዝ።
እስከ ዘመንህ መጨረሻ ድረስ
ከአደጋ ነጻ ትሆናለህ።
አፍህን ተቆጣጠር —
ስሜትህን ጠብቅ —
እና ህይወትህ ሁሌ ስራ በዝቶባት ተስፋ ታጣለች።
አፍህን ክፈት —
ህይወትህ ሁሌ ስራ በዝቶባት ተስፋ ታጣለች።
ትንሽ ማየት — ግልጽነት ይባላል።
ተለዋዋጭነትን መጠበቅ — ጥንካሬ ይባላል።
ደማቁን ጸብራቅ በመጠቀም
ወደ ብርሃንህ ተመለስ።
ራስህን ከመከራ አድን።
ይህ የዘላለምን ብርሃን
የምናገኝበት ልምምድ ነው።

፶፫
ትንሽ እንኳን የመረዳት ፍቃድ ካለኝ
በታላቁ የዳዎ መንገድ መሄድ አለብኝ።
እና የኔ ፍርሃት መሆን ያለበት
ከዳዎ መንገድ መራቅ ብቻ ነው።
ይህ ታላቅ መንገድ ቀጥተኛ እና የረጋ ነው።
ሆኖም ግን ሰዎች ብዙውን ጊዜ
የርጥባን መንገድ ይመርጣሉ።
ለዚህም ነው —
ፍርድ ቤቱ በምስና የተዘፈቀው።
እርሻው በአረም የተሞላው።
ጎተራው ባዶ የሆነው።
በሚያምር መልኩ መልበስ፣
ስለታም ጎራዴ መታጠቅ፣
በምግብ እና በመጠጥ ራስን ማምራት፣
ምን እንደምናደርገው እስከማናውቀው ድረስ
ሀብትን ማካበት —
የዘራፊዎች ባህሪን ማንጸባረቅ ነው።
ይህ በእርግጥ ከዳዎ መንገድ በጣም የራቀ ነው።

፶፬
በዳዎ ውስጥ የተተከለው — አይነቀልም።
ዳዎ ያቀፈውን — አያሸራትትም።
ሲወርድ ሲዋረድ ይቆያል።
በዘላቂነቱም ይከበራል።
በጎነትን በራስህ ማንነት አዳብር —
እና ያንተ እውነተኛ ካል ይሆናል።
በቤተሰብ ውስጥ ስታዳብረው — ጸንቶ ይኖራል።
በማህበረሰብ ውስጥ ስታሳድገው — ሁሌም ይኖራል።
ሀገር ውስጥ ስታለማው — በብዛት ይበቅላል።
በአለም ውስጥ ስታዳብረው ደግሞ — ሁለንተናዊ ይሆናል።
ስለዚህ ሌሎችን ከራስህ ጋር አስተያይተህ ተመልከት —
ሰውን እንደ ሰው ተመልከት።
ቤተሰብን እንደ ቤተሰብ።
ማህበረሰብን እንደ ማህበረሰብ።
ሀገርን እንደ ሀገር።
አለምን እንደ አለም።
ይህ የእውነት መንገድ መሆኑን እንዴት አውቃለሁ?
ውስጤ ያለውን በማየት።

ማስታወሻዎች

Footnotes

1. ዳዎ ዴ ቺንግ ምዕራፍ ፩ — የዳዎ ተፈጥሮ ሊነገር እንደማይችል የሚያስረዳው ታዋቂ መክፈቻ። Cf. Laozi, Tao Te Ching, trans. Stephen Mitchell (Harper Perennial, 1988), ch. 1. ↩

2. ምዕራፍ ፫ — ውዝዋዜ ያለበት ምዕራፍ ሲሆን “ህዝቡን ከእውቀት ማራቅ” የሚለው ሀሳብ በብዙ ተርጓሚዎች ዘንድ እንደ ፖለቲካዊ ሴራ ሳይሆን ከማይጠቅም ኢንቴሌክቹዋል ትዕቢት ማራቅ ተብሎ ይተረጎማል። Cf. D.C. Lau, Lao Tzu: Tao Te Ching (Penguin, 1963), notes to ch. 3. ↩

3. ምዕራፍ ፮ — “ሚስጥራዊቷ እንስት” (谷神 / 玄牝) በቻይንኛ ፍልስፍና ውስጥ የፈጠራ ምንጭን የሚወክል ተምሳሌት ነው። ↩

4. ምዕራፍ ፰ — ውሀ ከዳዎ ጋር የሚያመሳስለው ማስመሰል ከዳዎይዝም ማዕከላዊ ምስሎች አንዱ ነው። Cf. Ursula K. Le Guin, Lao Tzu: Tao Te Ching — A Book about the Way and the Power of the Way (Shambhala, 1997), ch. 8. ↩

5. ምዕራፍ ፲ — “ድብቅ በጎነት” (玄德 xuándé) የሚለው ጽንሰ-ሀሳብ በምዕራፍ ፲፣ ፶፩ እና ፶፭ ውስጥ ይደጋገማል። ↩

6. ምዕራፍ ፲፯ — በደረጃ ስለተቀመጡ አራት የአመራር ዓይነቶች የሚያስረዳ ምዕራፍ። ከሁሉ የላቀው ህዝቡ ያሉትን እንደ ተፈጥሯዊ የሚቆጥረው ዓይነት ነው። ↩

7. ምዕራፍ ፳፭ — “ዳዎ ተፈጥሮን ይከተላል” (道法自然) — ዳዎ ራሱ ከሁሉ በላይ ነው ግን ራሱን ከተፈጥሮ ስርአት ጋር ያስማማል። Cf. Wing-tsit Chan, A Source Book in Chinese Philosophy (Princeton University Press, 1963), p. 153. ↩

Please support the creator here: Wisdom Ethiopia YouTube

ምዕራፍ ፩–፳፯

፩
ሊነገር የሚችል ዳዎ
ዘላቂ ዳዎ አይደለም።
ሊሰየም የሚችል ስም
ዘላቂ ስም አይደለም።
ዳዎ የሁለቱም ስም እና ስም አልባ ነው።
ስም አልባ — የሰማይ እና የምድር መገኛ ነው።
ስም — የእልፍ አእላፍ እናት ነው።
ያነሰ ፍላጎት ያለው
የህይወትን ሚስጥር ማየት ይችላል።
ሁሌ ፍላጊ ግን
መገለጫዎቹን ብቻ ይመለከታል።
ሚስጥሩም ጥልቅ ነው —
ህይወትን የምንረዳበት መንገድ ነው።1

፪
መላው አለም ውበትን ውብ ሲል
ለአስቀያሚነት እውቅና ይሰጣል።
መልካሙን ጥሩ ሲል
ለክፋት እውቅና ይሰጣል።
ስለዚህ መሆን እና ላለመሆን ራሳቸውን ያፈራሉ።
አስቸጋሪ እና ቀላል እርስ በርስ ይደጋገፋሉ።
ረጅም እና አጭር እርስ በርስ ይነጻጸራሉ።
ከፍተኛ እና ዝቅተኛ ራሳቸውን ይለያያሉ።
ዜማ እና ድምጽ እርስ በርስ ይስማማሉ።
ፊት እና ኋላ እርስ በርስ ይከታተላሉ።
ስለዚህ ጠቢቡ ጉዳዮችን ያለድርግት ያስተዳድራል
እና ቃል አልባውን ትምህርት ይለማመዳል።
እልፍ አእላፍ ነገሮች ይነሳሉ —
ነገር ግን አልጀመራቸውም።
እነሱን ወክሎ ይሰራል —
ነገር ግን ጥገኛ አያደርጋቸውም።
ተግባራቶቹን ይፈጽማል —
ነገር ግን ምስጋና አይጠብቅም።
እነሱ ላይ ስለማያተኩር
ስኬቱ ለዘላለም ይኖራል።

፫
አሸናፊዎችን ባለማወደስ
ህዝቡን ከፉክክር እና ከውድድር ማዳን ይቻላል።
ለማግኘት አስቸጋሪ የሆኑትን ነገሮች ዋጋ ባለመስጠት
የሰዎችን ስግብግብነት መግታት ይቻላል።
የሰዎችን ፍላጎት የሚቀሰቅሱ ነገሮችን ባለማሳየት
ሀሳባቸውን ሰላማዊ ማድረግ ይቻላል።
ስለዚህ ጠቢብ ሆኖ መምራት ማለት —
የሰዎችን አእምሮ ባዶ ማድረግ፣
ሆዳቸውን መሙላት፣
ፍላጎታቸውን ማዳከም
እና አጥንታቸውን ማጠንከር ማለት ነው።
ሁልጊዜም ህዝቡ ምንም አይነት
እውቀትም ሆነ ፍላጎት እንዳይኖረው ማድረግ ያስፈልጋል።
እውቀት ያላቸው ሰዎች
እርምጃ ከመውሰድ እንዲቆጠቡ ማድረግ ያስፈልጋል።
እርምጃ ላለመውሰድ ስትለማመድ
ሁሉም ነገር በራሱ ይስተካከላል።2

፬
ዳዎ ባዶ እቃ ነው —
ነገር ግን ሲጠቀሙበት መቼም አይሞላም።
ምንጩ የማይታወቅ ቢሆንም
የሁሉም ነገሮች አባት ይመስላል።
ሹልነቱን ያደበዝዛል።
ውስብስብ ነገሮችን ይፈታል።
ብርሃኑን ያስተካክላል።
አለምን ከሙሉነት ጋር ያገናኛል።
በጥልቁ ውስጥ ተደብቋል —
ግን ለዘላለም ያለ ይመስላል።
የማን እንደሆነ አይታወቅም —
ከፍጥረት በፊት የነበረ ይመስላል።

፭
ሰማይ እና ምድር አያዳሉም።
እልፍ አእላፍን
እንዲያልቅ ተፈልጎ እንደተሰራ ነገር ነው
የሚያዩዋቸው።
ጠቢቦችም ስሜታዊ አይደሉም።
ለይተው የሚወዱት ለይተው የሚጠሉት ነገር የለም።
እልፍ አእላፍን
እንዲያልቅ ተፈልጎ እንደተሰራ ነገር ነው
የሚያዩዋቸው።
ሰማይ እና ምድር ልክ እንደ ወናፍ ነው —
ባዶ ሲሆን አይዝልም።
ሲንቀሳቀስ ደግሞ ብዙ ያመርታል።
ብዙ ንግግር ወደ ዝምታ ይመራል።
ጸጥታን አጥብቆ መያዝ ይሻላል።

፮
በጭራሽ የማይሞት መንፈስ —
ሚስጥራዊቷ እንስት ብለን እንጠራታለን።
ምንም እንኳን አጽናፈ ሰማይ ብትሆንም
ንጽህናዋ መቼም አትጠፋም።
ምንም እንኳን ስፍር ቁጥር የሌላቸው ቅርጾች ብትወስድም
እውነተኛ ማንነቷ ሳይበላሽ ይዘልቃል።
የሚስጥራዊቷ እንስት መግቢያ በር
የፍጥረት መሰረት ነው።
ድምጽዋ ስሙ ለፍጥረት አስተጋቡ።
ሳይሰለቻት ሁሌ ትገለጣለች።
ሳይሰለቻት ወደ ራሷ ትመለሳለች።3

፯
ሰማይ ዘላለማዊ ነው።
ምድርም ዘላቂ ናት።
ለምን?
ምክንያቱም ለራሳቸው ስለማይኖሩ ነው።
ለዛም ነው ዘላለማዊ የሆኑት።
ስለዚህ ጠቢብ ሰው ራሱን ከኋላ ያስቀምጣል —
ግን ከፊት ይገኛል።
ራሱን እንደሌለ ይቆጥራል —
ግን አሁንም አለ።
የራሱ ጥቅም ስለሌለው ነው
የሚፈልገውን ማግኘት የቻለው።

፰
ከፍተኛው የደግነት ደረጃ እንደ ውሀ ነው።
ውሀ እልፍ አእላፍ ፍጥረትን ይጠቅማል።
ከማንም ጋር ሳይወዳደር
ሁሉም ሰው በሚጠላው ቦታ ይፈሳል።
ስለዚህ ለዳዎ ቅርብ ነው።
ቤት ለመስራት — ቦታ አስፈላጊ ነው።
ለአእምሮ ጥራት — ጥልቀት አስፈላጊ ነው።
ለአጋርነት — ደግነት አስፈላጊ ነው።
ለንግግር — ቃል መጠበቅ አስፈላጊ ነው።
ለማስተዳደር — ስርአት አስፈላጊ ነው።
ጉዳዮችን ለማስተናገድ — ብቃት አስፈላጊ ነው።
ለማድረግ — ወቅታዊነት አስፈላጊ ነው።
ስለዚህ ጠብ ከሌለ ጥፋተኛም የለም።4

፱
ነገሮችን እስካፍንጫ ሳይሞሉ
በጊዜ ማቆም የተሻለ ነው።
ምንም ቢለዋወን ብንለው
መቼም መልሶ መደልደሙ አይቀርም።
ምንም ወርቅ እና እንቁ ቤትን ቢሞሉትም
ትርፋቸው ደህንነትህን አደጋ ላይ መጣል ነው።
በክብር እና በሀብት መመካት
የራስን ውድቀት ነው የሚያስከትለው።
ስለዚህ የሰማይ መንገድ —
ድርጊቱ ሲጠናቀቅ ጡረታ መውጣት ነው።

፲
ነፍስህን እና ስጋህን ሳታስማማ
አንዱን ይዘህ ሌላውን መተው ትችላለህ?
በጣም አስፈላጊ በሆነው እስትንፋስ ላይ
ሙሉ ለሙሉ ትኩረትህን በመስጠት
እንደ ጨቅላ መሆን ትችላለህ?
የውስጥ እይታህን በማጥራት
እይታህን ከመሳሳት መጠበቅ ትችላለህ?
ህዝብህን በመውደድ ሀገርህን በማስተዳደር
በብልሃት ችግርን መፍታት ትችላለህ?
የገነት በሮችን በመክፈት እና በመዝጋት
የእናትነትን ሚና ተጫውተሃል?
ሁሉንም ነገር ተረድተህ
ምንም ጣልቃ ሳትገባ ማስተዋል ትችላለህ?
እሱን መውለድ እና ማሳደግ፣
እሱን መፍጠር እና አለመያዝ፣
እሱን ማድረግ እና አለመጠበቅ፣
ማስተዳደር ግን አለመቆጣጠር —
ይህ ድብቅ በጎነት ይባላል።5

፲፩
የጋሪ ጎማ ለመስራት ሰላሳ ሽቦዎች ሰውጠረዋል።
ነገር ግን የሰረገላው ጥቅም የተመሰረተው
መሀል ባለው ባዶ ቀዳዳ ላይ ነው።
ጎማን የሚያጠናክረው በውስጡ ያለው አየር ነው።
ስለዚህ ባዶ ቦታ ውስጥ የተሞላው አየር ነው ጠቃሚ ያደረገው።
ሸክላ ጀበናም ቢሰራ —
ግን በውስጡ ያለው ባዶ ቦታ ነው ጠቃሚ ያደረገው።
ቤት ስንሰራ በር እና መስኮትም አብረን እንሰራለን —
ግን ክፍሉን ለኑሮ ምቹ ያደረገው ባዶ ቦታው ነው።
ስለዚህ የሚጨበጠው ነገር ጠቃሚ ያደረገው
የማይዳሰሰው ነው።

፲፪
አምስቱ ቀለሞች አይንን ያውራሉ።
አምስቱ ድምጾች ጆሮን ይደፍናሉ።
አምስቱ ጣእሞች ምላስን ይጎዳሉ።
ስለዚህ ብርቅዬ ነገሮችን ለማግኘት ጉልበትን ማባከን
ለጥበብ ጉዞ እንቅፋት ነው።
እሽቅድድም እና ውድድር የልብ ስውራት ነው።
ስለዚህ ጠቢቡ አለምን ይመለከታል —
ነገር ግን ውስጣዊ እይታውን ያምናል።
ይህንን አውቆ
አንዱን ጥሎ ሌላውን ይወስዳል።

፲፫
ስትሞገስም ስትዋረድም ፍራ።
ከፍተኛ ችግር የሚመጣው ራስ ላይ በመጣበቅ ነው።
ስትሞገስም ስትዋረድም ፍራ ሲባል ምን ማለት ነው?
ሞገስ እንደሰጡህ ሁሉ ስለሚነጥቁ
ውርደት ደግሞ ከፍተኛ ችግር ስለሚያመጣ።
ከፍተኛ ችግር የሚመጣው ራስ ላይ በመጣበቅ ነው ሲባልስ?
ምክንያቱም ራስን እንደ አለም ከፍ አድርጎ መመልከት
የጥፋት ምንጭ ስለሆነ።
ይህን እይታ ካቆምን ያኔ
ምንም አይነት ጥፋት ሊደርስብን አይችልም።
ስለዚህ የራስን ጥቅም አስረክብ —
ራስን እንደምትወድ ሌሎችን ውደድ —
ያኔ ከሰማይ በታች ያለው ሁሉ አደራ ይሰጥሃል።

፲፬
ተመልከት — አይታይም። ከቅርጽ በላይ ነው።
ስማ — አይሰማም። ከድምጽ በላይ ነው።
ያዝ — አይያዝም። የማይዳሰስ ነው።
እነዚህ ሶስቱ ካልተዋሃዱ አይታወቁም።
ከላይ ብሩህ አይደለም።
ከታች ጨለማ አይደለም።
ያልተጠቀሰው ምንነት፣
ቅርጽ አልባው ቅርጽ፣
ምስል አልባው ምስል —
ሊገለጥ የማይችል ጥላ ነው።
ስታገኘው ፊቱ አይታይም።
ስትከተለው ጀርባ የለውም።
ስለዚህ የጥንቱን መንገድ አጥብቀህ ያዝ
ግን ከጊዜው ጋር ተንቀሳቀስ።
የጥንቱን ጅምር ማወቅ
የዳዎ መገለጫ ነውና።

፲፭
በጥንት ጊዜ መንገዱን በመለማመድ የተካነ
ስውር፣ ሚስጥራዊ እና ጥልቅ ጥበበኛ ነበረ።
የሱን ጥልቀት ማወቅ ያዳግታል።
ሊታወቅ ስለማይችል ብቻ ነው
ለመግለጽ ተገዳጅዬ እንዲህ የምለው —
ማያመነታ ነበር — በክረምት ወንዝ እንደሚሻገር ሰው።
አንቃቃ ነበር — አደጋ ካላጠቡ አቅጣጫ እንደሚመጣ ስለሚያውቅ።
ትሁት ነበር — እንደ እንግዳ።
ፈታ ያለ ነበር — ኋላ ላይ እንደሚዛፈፍ ቸልባ።
እሱ እውነተኛ ቅርጽ አልባ ነበር — ልክ እንደተራ እንጨት።
የተዋሃደ የማይለይ ነበር — ልክ እንደ አፈራማ ውሀ።
ባዶ ነበር — ልክ እንደ ዋሻ።
አፈራማ ውሀን ወስደህ ካቆየኸው
ቀስ በቀስ ግልጽ ይሆናል።
እረፍት ላይ ያለ ነገር
ቀስ በቀስ ህያው ይሆናል።
ዳዎን የሚከተል ጥም ብሎ ከመሙላት ይታቀባል።
ስለዚህ መታደስ ሆነ መድከም አይታይበትም።

፲፮
ሙሉ ለሙሉ ውስጣህን ባዶ አድርግ።
እርጋታ ይኑርህ።
ምንም እንኳን ሁሉም ነገር አንድ ላይ ቢነሳም
ሲመለስም ተመልከት።
ሁሉም ነገር ያብባል —
ግን ውሎ አድሮ ወደ ስሩ ይመለሳል።
በእርጋታ እያንዳንዱ እጣፈንታውን ያሟላል።
ወደ መሰረቱ ሲመለስ — እርጋታ ይባላል።
እርጋታው — ወደ ተፈጥሮ ይመልሳል።
ወደ ተፈጥሮ መመለስ — ጽኑነትን ያመጣል።
ጽኑነት ሲኖር — ግልጽነት ይመጣል።
ግልጽነት — ሁሉንቻይ ያደርጋል።
ሁሉንቻይ መሆን — አድልኦን ያስቀራል።
የማያዳላ — ንቁ ይሆናል።
ንቁ ሰው — የሰማይን መንገድ ይከተላል።
የሰማይን መንገድ የሚከተል — ከዳዎ ጋር አንድ ይሆናል።
ከዳዎ ጋር አንድ መሆን
ስጋዬ ቢሞት የማይነካው
ዘላለማዊነትን ይሰጣል።

፲፯
ምርጥ መሪ ሲገዛ
መኖሩን እንኳን አይታወቅም።
ቀጥሎ የሚወዱት እና የሚያመሰግኑት ይመጣል።
ቀጥሎ የሚፈሩት ይመጣል።
ቀጥሎ የሚቃወሙት ይመጣል።
ካልታመንክ ታማኝ ይጠፋል።
ትልቅ መሪዎች ቃላቸውን ተገኝተው
ተግባራቸውን ያከናውናሉ
ስራቸውን ያጠናቅቃሉ።
ሰዎቹ ሁሉ ተፈጥሮን እንደሚከተሉ ይናገራሉ።6

፲፰
ታላቁ የዳዎ መንገድ ሲረሳ
በጎነት እና የስነምግባር ደንቦች አብረው ይነሳሉ።
እውቀት እና ብልህነት ሲበዛ
ታላቅ ግብዝነት ይከተላል።
ቤተሰብ ውስጥ ስምምነት ሲጠፋ
ልጆች ፍቅር ይራባሉ።
ሀገሪቱ ስትታወክ
አስመሳይ አርበኞች ይበዛሉ።

፲፱
ብልህነትን አቁም — እውቀትን አስወግድ —
ያኔ ህዝቡ መቶ እጥፍ ይጠቀማል።
ጽድቅን ትተህ — አስመሳይነትን ልቀቅ —
ያኔ ህዝቡ ወደ ጥልቅ ፍቅር ይመለሳል።
ተንኮለኝነትን አቁም — ትርፍን አስወግድ —
ያኔ ቀማኞች ይጠፋሉ።
እነዚህ ውጫዊ ቅርጾች ብቻ ስለሆኑ
በራሳቸው በቂ አይደሉም።
ማሳመሪያ ጌጣጌጦች ናቸው።
ስለዚህ ግልጽነትን አሳይ፣
ቀላልነትን ያዝ፣
ቅንነትን አብዛ፣
ራስ ወዳድነትን ቀንሱ
እና በጥቂቱ ተመኝ።

፳
መማርን አቁም — ጭንቀትህ ያበቃል።
አዎ እና አይሆንም መካከል ያለው ልዩነት ምንድነው?
በመልካም እና በክፉስ መካከል ያለው ልዩነት ምንድነው?
ሌሎች የሚፈሩትን እኔ መፍራት አለብኝ?
ብርሃን በየቦታው ስለበራ ጨለማን መፍራት አለብኝ?
ሌላው ሁሉ በታላቁ ድግስ እየተደሰተ ነው —
የመስዋዕትነትን በሬ እየበላ።
እኔ ብቻዬን ያለአቅጣጫ የተንከራተትኩ ነኝ —
ገና አፋፍታ እንዳልተማረ ጨቅላ።
የሚመለስበት ቤት እንደሌለው ሰው።
ሁሉም ሰው ከሚያስፈልገው በላይ አለው።
እኔ ብቻ የሆነ ነገር የጎደለኝ ይመስላል።
አእምሮዬ የሞኝ ይመስላል —
ባልተበረዘ ቀላልነቱ።
ሌሎች ነገሮችን ለመስራት ሲጣደፉ
እኔ የዚህ አለም እንግዳ ነኝ።
የቀረበውን እቀበላለሁ።
እኔ ብቻዬን ሞኝ እመስላለሁ።
ትንሽ ገብኝ — አገኘው —
በቀላሉ ነው የምኖረው።
ሌሎች ዝና ለማግኘት ሲጥሩ
እኔ ግን ብቻዬን መተውን እመርጣለሁ።
ከህዝብ እይታ — ራሴን እቆጥባለሁ።
በእርግጥ እኔ ቂል እመስላለሁ —
ግን አእምሮዬ ባዶ ነው።
በውቅያኖስ ላይ የተንሳፈፍኩ ነኝ።
ሁሉም ጓዳቸው ውስጥ ይኖራሉ።
እኔ ብቻዬን ውጪ እቆያለሁ።
ነገር ግን እኔ ከሌሎች የምለየው —
ከታላቁ ዳዎ ሲሳይን መቀበል ስለመረጥኩ ነው።

፳፩
ታላቅ በጎነት ማለት
ከዳዎ ጋር መጓዝ ማለት ነው።
ዳዎ የማይጨበጥ እና ለመረዳት አስቸጋሪ ነው።
ምንም እንኳን የማይታይ ቢሆንም
በውስጡም ቅርጾች አሉ።
ምንም እንኳን የማይጨበጥ ቢሆንም
በውስጡም ነገሮች አሉ።
ምንም እንኳን ጥልቅ እና ጨለማ ቢሆንም
በውስጡም የህይወት ሀይል አለ።
እና ይህ የህይወት ሀይል
እጅግ በጣም እውነተኛ ነው —
ምክንያቱም በውስጡ የራሱ እውነት ስላለው።
ከጥንት ጀምሮ እስከ ዛሬ ድረስ
ስሙ አልጠፋም።
የሁሉንም ነገሮች አመጣጥ ማየት ያስችላል።
የሁሉንም ነገሮች አመጣጥ
በዚህ መንገድ ማየት እንደምችል
እንዴት አውቃለሁ?
በእሱ አማካኝነት።

፳፪
እጅ ስጥ — እና አሸንፍ።
ባዶ ሁን — እና ተሞላ።
ታጠፍ — እና ቀጥ ትላለህ።
አሮጌ ሁን — እና ትታደሳለህ።
ትንሽ ሲኖርህ — እሱ ማግኘት ነው።
ብዙ ሲኖርህ ግን — ግራ መጋባት ነው።
ስለዚህ ጠቢቡ ይህን አጥብቆ ይይዛል
እና ከሰማይ በታች ላለው ሁሉ ምሳሌ ይሆናል።
ራሱን አያሳይም — ስለዚህ ይታያል።
የራሱን ትክክለኛነት አያጸድቅም — ስለዚህ ታዋቂ ይሆናል።
በራሱ አይመካም — ስለዚህ ስራው እውቅና ያገኛል።
ስለማይወዳደርም — ማንም ሊወዳደረው አይችልም።
የጥንት አባባል "እጅ ስጥ እና አሸንፍ" የሚለው
ባዶ ቃል ነውን?
በእርግጥም ሙሉነትን የሚያመጣ ነው —
የነገሮች ሁሉ መመለሻ ወደ ዳዎ ስለሆነ።

፳፫
ተፈጥሮ ብዙ አትናገርም።
ኃይለኛ ንፋስ ሙሉ ቀን አይነፍስም።
ኃይለኛ ዝናብ ሙሉ ቀን አይዘንብም።
ይህንን የሚያደርገው ማነው?
ሰማይ እና ምድር።
ሰማይ እና ምድር እንኳን
እነዚህን ሙሉ ቀን ማቆየት ካልቻሉ —
የሰው ልጅ ምን ያህል ማድረግ ይችላል?
ስለዚህ ተግባርህን ከዳዎ ጋር አዋህድ።
ከዳዎ ጋር አንድ ከሆንክ —
ዳዎ በደስታ ይቀበልሃል።
ከመልካም ነገር ጋር አንድ ከሆንክ —
ደግነት በደስታ ይቀበልሃል።
ከሽንፈት ጋር አንድ ከሆንክ —
ሽንፈት በደስታ ይቀበልሃል።
በዳዎ የምታምን ከሆነ
ዳዎ ያምንሃል።

፳፬
በእግር ጫፉ የቆመ ሰው — አጥብቆ አይቆምም።
እግሮቹን አጣምሮ የሚሄድ ሰው — ሩቅ አይሄድም።
ራሱን የሚያሳይ ሰው — ብርሃን አይፈነጥቅም።
ራሱን የሚያጸድቅ ሰው — እውቅና አያገኝም።
በራሱ የሚመካ ሰው — ስራው አይከበርም።
የሚኩራራ ሰው — ረጅም ጊዜ አይቆይም።
ዳዎ እንደሚለው
እነዚህ ነገሮች የተረፉ ምግቦች
እና አላስፈላጊ ድርጊቶች ናቸው።
ሁሉም ፍጡር ይጠላቸዋል።
ስለዚህ የዳዎ ተከታይ አያደርጋቸውም።

፳፭
ከሰማይ እና ከምድር በፊት የተወለደ
አንድ ምስቅልቅል ነገር አለ።
ዝምተኛ፣ ባዶ፣
ራሱን የቻለ እና የማይለወጥ።
በየቦታው የሚንቀሳቀስ
እና የማይደክም።
የሁሉም ነገሮች እናት ተብሎ ሊጠራ ይችላል።
ስሙን አላውቅም።
ዳዎ ብዬ እጠራዋለሁ።
በግድ ስም መስጠት ካለብኝ —
ታላቅ እለዋለሁ።
ታላቅ ማለት ማለፍ ማለት ነው።
ማለፍ ማለት መራቅ ማለት ነው።
መራቅ ማለት መመለስ ማለት ነው።
ስለዚህ ዳዎ ታላቅ ነው።
ሰማይ ታላቅ ነው።
ምድር ታላቅ ናት።
ንጉሱም ታላቅ ነው።
በአለም ላይ አራት ታላላቅ ነገሮች አሉ —
ንጉሱም ከነዚህ አንዱ ነው።
የሰው ልጅ ምድርን ይከተላል።
ምድር ሰማይን ትከተላለች።
ሰማይ ዳዎን ይከተላል።
ዳዎ ደግሞ ተፈጥሮን ይከተላል።7

፳፮
ክብደት የቀሊልነት መሰረት ነው።
እርጋታ የሁከት አለቃ ነው።
ስለዚህ ጠቢቡ ቀኑን ሙሉ ቢጓዝም
ከባድ ጓዙን አይለይም።
ምንም እንኳን ድንቅ እይታዎች ቢኖሩም
በሰላም እና በጸጥታ ይቆያል።
ታዲያ የሺህ ሰረገላዎች ጌታ
ራሱን በአለም ፊት እንዴት አቅልሎ ያሳያል?
ቀላልነትን መቀበል — መሰረትን ማጣት ነው።
መቸኮል ደግሞ — ራስን ማጣት ነው።

፳፯
ጥሩ ተጓዥ — አሻራ አይተውም።
ጥሩ ተናጋሪ — ስህተት አይሰራም።
ጥሩ ቆጣሪ — መቁጠሪያ አይጠቀምም።
ጥሩ መዝጊያ — ቁልፍ አይፈልግም ግን ሊከፈት አይችልም።
ጥሩ ማሰሪያ — ገመድ አይፈልግም ግን ሊፈታ አይችልም።
ስለዚህ ጠቢቡ ሁልጊዜ ሰዎችን በማዳን የተካነ ነው —
ማንም አይጣልም።
እሱ ሁልጊዜ ነገሮችን በማዳን የተካነ ነው —
ምንም ነገር አይጣልም።
ይህ የተደበቀ ብርሃን ይባላል።
ስለዚህ ጥሩ ሰው — የመጥፎ ሰው አስተማሪ ነው።
መጥፎ ሰው ደግሞ — የጥሩ ሰው መማሪያ ነው።
አስተማሪውን የማያከብር
ተማሪውን የማይወድ —
ምንም እንኳን ብልህ ቢሆንም
በእጅጉ ተሳስቷል።
ይህ ትልቅ ሚስጥር ነው።

ማስታወሻዎች

Footnotes

1. ዳዎ ዴ ቺንግ ምዕራፍ ፩ — የዳዎ ተፈጥሮ ሊነገር እንደማይችል የሚያስረዳው ታዋቂ መክፈቻ። Cf. Laozi, Tao Te Ching, trans. Stephen Mitchell (Harper Perennial, 1988), ch. 1. ↩

2. ምዕራፍ ፫ — ውዝዋዜ ያለበት ምዕራፍ ሲሆን “ህዝቡን ከእውቀት ማራቅ” የሚለው ሀሳብ በብዙ ተርጓሚዎች ዘንድ እንደ ፖለቲካዊ ሴራ ሳይሆን ከማይጠቅም ኢንቴሌክቹዋል ትዕቢት ማራቅ ተብሎ ይተረጎማል። Cf. D.C. Lau, Lao Tzu: Tao Te Ching (Penguin, 1963), notes to ch. 3. ↩

3. ምዕራፍ ፮ — “ሚስጥራዊቷ እንስት” (谷神 / 玄牝) በቻይንኛ ፍልስፍና ውስጥ የፈጠራ ምንጭን የሚወክል ተምሳሌት ነው። ↩

4. ምዕራፍ ፰ — ውሀ ከዳዎ ጋር የሚያመሳስለው ማስመሰል ከዳዎይዝም ማዕከላዊ ምስሎች አንዱ ነው። Cf. Ursula K. Le Guin, Lao Tzu: Tao Te Ching — A Book about the Way and the Power of the Way (Shambhala, 1997), ch. 8. ↩

5. ምዕራፍ ፲ — “ድብቅ በጎነት” (玄德 xuándé) የሚለው ጽንሰ-ሀሳብ በምዕራፍ ፲፣ ፶፩ እና ፶፭ ውስጥ ይደጋገማል። ↩

6. ምዕራፍ ፲፯ — በደረጃ ስለተቀመጡ አራት የአመራር ዓይነቶች የሚያስረዳ ምዕራፍ። ከሁሉ የላቀው ህዝቡ ያሉትን እንደ ተፈጥሯዊ የሚቆጥረው ዓይነት ነው። ↩

7. ምዕራፍ ፳፭ — “ዳዎ ተፈጥሮን ይከተላል” (道法自然) — ዳዎ ራሱ ከሁሉ በላይ ነው ግን ራሱን ከተፈጥሮ ስርአት ጋር ያስማማል። Cf. Wing-tsit Chan, A Source Book in Chinese Philosophy (Princeton University Press, 1963), p. 153. ↩

ክፍል 1 — Elie Wiesel ማን ነበር?

• የ Sighet ልጅ — በ1928 ተወለደ። የ Yiddish ባህል ያበበባት ከተማ።

• Moses — ያልተሰማ ነብይ — “ጥያቄዎች ከመልሶች ይበልጣሉ” ብሎ Kabbalah ያስተማረው። ስለ ጭፍጨፋ ሲያስጠነቅቅ ማንም አልሰማውም።

• ዝምታው ይሰበራል — François Mauriac “ጻፍ” ሲለው 800 ገጽ Yiddish ጻፈ — ወደ 100 ገጽ ፈረንሳይኛ ታመቀ — “Night” ተወለደ።

🇪🇹 ቤተ እስራኤል በግእዝ ልዩ ባህል አዳበሩ — ልክ የ Sighet አይሁዶች በ Yiddish እንዳደረጉት። የግእዝ ቅዱስ ቃል ማሻገር ልክ Wiesel 800 ገጽ ወደ 100 እንዳጠበ — ዘልዓለማዊ ትግል ነው።

ክፍል 2 — ያ ዓለም ምን ነበረ?

• ሺ ዓመት ባልተረጋጋ ምድር — ከ Spain ተባረሩ፣ Yiddish ባህል ገነቡ፣ pogrom ተደጋገመ።

• Hungary — ሐሰተኛ ደህንነት — “እኛ ጋር አይደርስም” — ግን 1944 በሳምንታት ሁሉም ተቀየረ።

• የጨለማው ስልት — Holocaust “industrial murder” ነው — Dr. Mengele በጣቱ ሕይወትና ሞት ይለያል።

• ዓለም ዝም አለ — ያውቁ ነበር ግን ምላሽ አልመጣም።

🇪🇹 የጎንደር ዘመን “አብሮ መኖር” ሰላም ዘልዓለማዊ አልነበረም። ሃዲስ ዓለማየሁ “ፍቅር እስከ መቃብር” ውስጥ ዝምታን ወንጀል አደረገ — ልክ Wiesel እንዳደረገው።

ክፍል 3 — ወደ ልብ ወለዱ ራሱ

ገፀ ባሕሪያት

• Eliezer — ከጸሎት ልጅ ወደ ጥርጣሬ ጎልማሳ

• Shlomo — ተከባሪ አባት ወደ ደካማ ሽማግሌ — “Eliezer... Eliezer...” የመጨረሻ ቃላቱ

• Madame Schächter — “እሳት!” ብላ ዕብድ ተባለች — ነብይ ነበረች

• Pipel — በገመድ ላይ የተሰቀለ ልጅ — “እግዚአብሔር የት ነው?”

• Rabbi Eliahou — ልጁ ደካማ አባቱን ትቶ ሸሸ

ዋና ትዕይንቶች

• የመጀመሪያው ሌሊት — “ፈጽሞ አልረሳም ያንን ሌሊት... እምነቴን ለዘልዓለም ያቃጠለ ነበልባል”

• Pipel — “እግዚአብሔር የት ነው?” — “በዚህ ገመድ ላይ ተሰቅሎ ነው”

• Rosh Hashanah — ሺዎች ይጸልያሉ ግን Eliezer ማመስገን ይከለክለዋል

• መስታወቱ — “ከመስታወቱ ጥልቀት ውስጥ ሬሳ ያስተዋለኝ”

ሦስቱ ዋና ጥያቄዎች

1. እግዚአብሔር ፍጹም ክፋት ፊት ለፊት የት ነው?

2. ሰው ሰውነቱን ሲገፈፍ ምን ይቀራል?

3. ዝም ያለ ዓለም ጥፋተኛ ነው?

🇪🇹 ሰምና ወርቅ — “ፈጽሞ አልረሳም” ሰሙ ማስታወስ ወርቁ ክስ ነው። ሲዳማ ሉዋ — ዝም ማለት ራሱ ግፍ ነው። ዘርአ ያዕቆብ “ሐተታ” ውስጥ ተመሳሳይ ጥያቄ ጠይቆ ወደ ምክንያት ሄደ — Eliezer ግን ወደ ዝምታ።

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግስት)

• “ፈጽሞ አልረሳም” — ማስታወስ ሕይወት ማስጠበቅ ነው — መርሳት መግደል ነው።

• “እግዚአብሔር የት ነው?” — ሦስት ትርጓሜ: (1) ሞቷል (2) ከእኛ ጋር ይሰቃያል (3) ጥያቄው ራሱ እምነት ነው

• አባትና ልጅ — ሁሉም ሲጠፋ ያ ግንኙነት ቀረ — “ባይኖር ቀለል ይለኝ ነበር” ያ ጨለማ Night ታማኝነት ነው።

• ለዛሬ — ዝም ማለት ተባባሪ ነው። Wiesel ሰላምን መረጠ — ማስታወስ ያለ በቀል።

ያልተነገሩ ነገሮች

1. ከ20+ አሳታሚዎች ተነፈገ — 1,600 ቅጂ ታተመ — ዛሬ ሚሊዮኖች

2. በ1964 ወደ Sighet ተመልሷል — “ሬሳ ቤት ውስጥ የሚንቀሳቀስ ከተማ”

3. 800 ገጽ Yiddish ወደ 100 ገጽ ታመቀ — ቃላትን ቀንሶ ሀይል ጨመረ

4. Night ን ሲጽፍ ሀገር አልባ ነበር — በቃላት ቤቱን ያገኘ

🇪🇹 አፋር Mada’a — ማስታወስና ይቅርታ አብረው ሲኖሩ ሰላም ይመጣል። የትግራይ ገዳማት — መነኮሳት ብራና ይዘው ይሸሻሉ — ቃሉ ከሰው ያልፋል — ልክ Wiesel Night ን እንዳስቀመጠ።

ቁልፍ ጥቅሶች

“ጥያቄዎች ከመልሶች ይበልጣሉ። ሰው ነፍሱን ከፍ የሚያደርገው በሚጠይቃቸው ጥያቄዎች ነው።” — Moses

“ያንን ሌሊት ፈጽሞ አልረሳም... እምነቴን ለዘልዓለም ያቃጠለ ነበልባል።” — Eliezer

“እግዚአብሔር አሁን የት ነው?” — “እዚህ ነው — በዚህ ገመድ ላይ ተሰቅሎ ነው።” — Eliezer

“ከመስታወቱ ጥልቀት ውስጥ ሬሳ ያስተዋለኝ።” — Eliezer

“ሙታንን መርሳት ለሁለተኛ ጊዜ መግደል ነው።” — Elie Wiesel

“ምን ትመርጣለህ? ዝምታ ወይስ ድምፅ? በቀል ወይስ ሰላም? መርሳት ወይስ ማስታወስ?” — ትግስት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• Elie Wiesel (1928–2016) — ጸሐፊ፣ የ Nobel ተሸላሚ፣ የ Holocaust ምስክር

• Moses — የምኵራቡ ጠባቂ፣ የ Wiesel መምህር

• François Mauriac — Wiesel ን “ጻፍ” ያለው ጸሐፊ

• Dr. Mengele — Auschwitz ውስጥ ምርጫ ያደረገው

• Eliezer — የ Night ተራኪ

• Shlomo — የ Eliezer አባት

• Madame Schächter — በባቡር “እሳት!” ያለች — ነብይ

• Pipel — በገመድ ላይ የተሰቀለ ልጅ

• Rabbi Eliahou — ልጁ የተወው አባት

ቦታዎች

• Sighet — በ Transylvania (ዛሬ Romania) — Wiesel ያደገባት ከተማ

• Auschwitz-Birkenau — የጥፋት ካምፕ

• Buchenwald — Shlomo የሞተባት ካምፕ

ቃላትና ፅንሰ ሐሳቦች

• Kabbalah — የአይሁድ ሚስጥራዊ ፍልስፍና

• Rosh Hashanah — የአይሁድ አዲስ ዓመት

• Holocaust — የተደራጀ ጭፍጨፋ (1941–1945)

• Pogrom — ድንገተኛ ጥቃት በአይሁዶች ላይ

የኢትዮጵያ ማጣቀሻዎች

• ቤተ እስራኤል — የኢትዮጵያ አይሁዶች

• ሃዲስ ዓለማየሁ — “ፍቅር እስከ መቃብር” ጸሐፊ

• ዘርአ ያዕቆብ (1599–1692) — ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ — “ሐተታ”

• ቅኔ / ሰምና ወርቅ — ውጫዊና ውስጣዊ ትርጉም ያለው የግጥም ወግ

• ሲዳማ ሉዋ — የፍትሕ ምክር ቤት

• አፋር Mada’a / Xeer — ባህላዊ ሕግ ሥርዓት

ክፍል 1 — ማንነቱ፣ ሕይወቱ እና አስገራሚ እውነታዎች፦ ቦኤቲየስ በ480 ዓ.ም. የተወለደ፣ “የመጨረሻው ሮማዊ” በመባል የሚታወቅ ታላቅ የሮማ ባላባት እና ሊቅ ነበር። የፕላቶንና የአርስቶትልን ሥራዎች ወደ ላቲን በመተርጎም እንዲሁም “ኳድሪቪየም” የተሰኘውን የትምህርት ሥርዓት በመቅረጽ የጥንቱን ዓለም ከመካከለኛው ዘመን ጋር ያገናኘ ድንቅ አእምሮ ባለቤት ነው።

ክፍል 2 — ታሪካዊ ዳራ እና እስራት፦ ምዕራባዊቷ ሮም ወድቃ በኦስትሮጎጥ ንጉሥ ቴዎዶሪክ ሥር በነበረችበት የሽግግር ዘመን፣ ቦኤቲየስ ፍትሕን ለማስፈን ያደረገው ጥረት ከሙሰኞች ጋር አጋጨው። በዚህም ምክንያት መሠረተ ቢስ የክህደት እና የአስማት ክስ ተመሥርቶበት፣ ክብሩንና ንብረቱን ተነጥቆ ፓቪያ በሚገኝ አሰቃቂ እና ጨለማ እስር ቤት ውስጥ የሞት ፍርድ እንዲጠብቅ ተፈረደበት።

ክፍል 3 — “የፍልስፍና መጽናኛ” ዳሰሳ፦ ቦኤቲየስ በእስር ቤት ሆኖ በጻፈው በዚህ መጽሐፍ፣ “ፍልስፍና” ከተባለች ምናባዊ ሴት ጋር ጥልቅ ውይይት ያደርጋል። መጽሐፉ የዕድል መንኮራኩር (Wheel of Fortune) ተለዋዋጭ መሆኗን በማስረዳት፣ እውነተኛ ደስታ በሀብትና ሥልጣን ሳይሆን በውስጣዊ ማንነት እንደሚገኝ ያስተምራል። በተጨማሪም፣ ክፉ ሰዎች በክፋታቸው ራሳቸውን እንደሚቀጡ እና እግዚአብሔር የወደፊቱን ማወቁ (ዘላለማዊነት) የሰውን ልጅ ነጻ ፈቃድ እንደማይጋፋ በጥልቀት ይመረምራል።

ክፍል 4 — ውይይት እና የሕይወት ትምህርቶች፦ የቦኤቲየስ ፍልስፍና የዘመናትን ድንበር ተሻግሮ ከሌሎች ታላላቅ ታሪኮች ጋር ይገናኛል። ፍትሐዊ ያልሆነን ሕግ በመቃወም ከበርሚንግሃም እስር ቤት ደብዳቤ ከጻፈው ከማርቲን ሉተር ኪንግ ጁኒየር፣ ዋሻ ውስጥ ተደብቆ በምክንያት ይመራ ከነበረው ኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ዘርዓ ያዕቆብ፣ እንዲሁም ከማንኛውም ፖለቲካዊ ኃይል በላይ የሆነ የሞራል ሕግን (”ሰፉ”) ከሚያስቀድመው የኦሮሞ ገዳ ሥርዓት ጋር ያለውን አስገራሚ ትስስር አዘጋጆቹ ዳዊት እና ትግስት በውይይታቸው ያነሳሉ።

ይህ ሰው ሉክየስ አኔየስ ሴኔካ (Lucius Annaeus Seneca) ይባላል። ታሪኩ ደግሞ እኛ ኢትዮጵያውያን ለዘመናት ስንጠይቀው ከኖርነው ታላቅ ጥያቄ ጋር ይገጣጠማል፦ “ፈጣሪ መልካም ሰዎችን ለምን በመከራ ይፈትናል?”

በዚህ ሳምንት የፖድካስት ክፍላችን (ክፍል አንድ እና ሁለት)፣ ዳዊት፣ ትግስት እና ሳባ በሴኔካ ሕይወት እና ፍልስፍና ላይ ጥልቅ ውይይት አድርገዋል። ፖድካስቱን ከማዳመጣችሁ በፊት፣ ይህ ጽሑፍ በውይይቱ ውስጥ የተነሱትን አበይት ሐሳቦች እና ከኢትዮጵያ ታሪክና ፍልስፍና ጋር ያላቸውን አስደናቂ ትስስር ያስቃኛችኋል።

ወርቅ በእሳት እንደሚፈተን...

የስቶይክ (Stoic) ፈላስፋው ሴኔካ ያስቀመጠው ሐሳብ ቀላል ግን ጥልቅ ነው፦ “አምላክ ሁሉን ነገር ለበላይ ዓላማ እንደሚመራው የሚያምን ማንኛውም መልካም ሰው፣ በእውነት ክፉ ነገር አይደርስበትም።” ለሴኔካ፣ መከራ የለም ማለት አይደለም። ይልቁንም መከራው ዓላማ አለው፤ ፈተና ነው፣ ትምህርት ነው፣ ማጠንከሪያ ነው። ወርቅ በእሳት እንደሚጠራ ሁሉ፣ መልካም ሰውም በመከራ ይጠራል።

ሳባ በክፍል አንድ ትረካዋ እንዳብራራችው፣ ይህ አመለካከት በኦሮሞ ፍልስፍና ውስጥ ካለው «ሰፉ» (Safu) ጽንሰ ሐሳብ ጋር አስደናቂ መመሳሰል አለው። ሰፉ በዓለም ውስጥ ሥነ ምግባራዊ ሥርዓት እንዳለ እና ዋቃ (Waaqa) ፍጥረትን ሁሉ በሚዛን እንደፈጠረው ያምናል። ሰው ከተፈጥሮ ሥርዓት ጋር ተስማምቶ መኖር ጥበብ ሲሆን፣ ከዚህ ሥርዓት (ከፈቃደ እግዚአብሔር) ማፈንገጥ ግን መዛባትን ያመጣል።

ከስልጣን ማፈግፈግ፦ የሴኔካ ገጠር እና የዘርዓ ያዕቆብ ዋሻ

ሴኔካ ፍልስፍናን ያውቅ ነበር፣ ነገር ግን ሥልጣን አጓጓው። ጨካኙን ንጉሥ ኔሮን ወደ በጎ መንገድ እመልሰዋለሁ ብሎ በማሰብ ወደ ቤተ መንግሥት ገባ። ነገር ግን ጥበብ ሥልጣንን ከማጽዳት ይልቅ፣ ሥልጣን ጥበብን በከለከው። በመጨረሻም በ66 ዓመቱ ሴኔካ ከፖለቲካው ዓለም ሸሽቶ ወደ ገጠር አፈገፈገ።

ይህ የሴኔካ ታሪክ የ17ኛው ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያዊውን ፈላስፋ ዘርዓ ያዕቆብን (1599–1692) በብርቱ ያስታውሰናል። ዘርዓ ያዕቆብም በዘመኑ ከነበረው የሃይማኖት እና የፖለቲካ ግጭት ሸሽቶ፣ ከአክሱም አቅራቢያ ባለ ዋሻ ውስጥ ለዓመታት ተደብቋል። ሴኔካ በገጠር ግቢው ሆኖ “ስለ ፈቃደ እግዚአብሔር” ሲጽፍ፣ ዘርዓ ያዕቆብ ደግሞ በዋሻው ውስጥ ሆኖ “ሐተታ” የተሰኘውን የምክንያታዊነት ፍልስፍናውን ጻፈ። ሁለቱም ከስልጣን ጫና ርቀው፣ በጸጥታ ውስጥ ሆነው “እንዴት እንኑር?” የሚለውን የዘመናት ጥያቄ መለሱ።

ሥልጣን እና ተቋማዊ ጥበብ

ሴኔካ ብቻውን ሆኖ አምባገነኑን ኔሮን ለመቀየር ሞክሮ አልተሳካለትም። ፖድካስታችን ላይ ዳዊት እንዳነሳው፣ ይህ የሴኔካ ውድቀት አንድ ትልቅ ትምህርት ይሰጠናል። ጥበብ በግለሰብ ደረጃ ብቻ ሳይሆን በተቋም ደረጃ መዋቀር አለበት።

በደቡብ ኢትዮጵያ የሚገኘው የሲዳማ «ሉዋ» (Luwa) የሽማግሌዎች ሥርዓት ለዚህ ትልቅ ማሳያ ነው። በሉዋ ሥርዓት አንድ መሪ ብቻውን ውሳኔ አያሳልፍም፤ ሽማግሌዎች ይመክራሉ፣ ይከራከራሉ፣ ሚዛን ይጠብቃሉ። እንዲሁም ፍትሐ ነገሥት ንጉሥ ከሕግ በታች መሆኑን እና ከተሳሳተ መመለሻ መንገድ እንደሚያስፈልገው ይደነግጋል። ሴኔካ ያጣው ይህንን ተቋማዊ ገደብ ነበር።

የመጨረሻው ነፃነት፦ ሞት ወይስ ጽናት?

በጣም አወዛጋቢው የስቶይኮች ትምህርት ስለ ራስን ማጥፋት ያላቸው አቋም ነው። ለሴኔካ እና ለስቶይኮች፣ ከአምባገነን ሥር ከመንበርከክ ይልቅ የራስን ሕይወት ማለፍ ከፍተኛው የነፃነት መግለጫ ነው። ካቶ በተባለው ሮማዊ ጀግና ተመስጦ፣ ሴኔካም በኔሮ ወታደሮች ከመገደል ይልቅ ራሱን አጠፋ።

ይህ አቋም ፖድካስቱ ላይ ትግስት እንዳብራራችው ከሌሎች ሃይማኖታዊ ወጎች ጋር ይጋጫል። ሶክራተስ ሕይወት የአምላክ ስጦታ ናት ብሎ ራስን ማጥፋትን እንደተቃወመው ሁሉ፣ በኢትዮጵያዊው የተዋሕዶ ሥነ መለኮትም ውስጥ ሕይወት ከአምላክ ጋር ያላት ትስስር ከሞት በላይ ነው። “ተዋሕዶ” ማለት ሰብዓዊና መለኮታዊ ተፈጥሮ አንድ ሆነዋል ማለት ሲሆን፣ ያ አንድነት ሕይወትንም ስቃይንም ያቅፋል። ስለዚህ ስቃይን ለማምለጥ ሕይወትን ማቋረጥ ከዚህ ሥነ መለኮት ጋር ይጋጫል።

ስለዚህ ዳዊት በውይይቱ ላይ እንዳጠቃለለው፣ ከሴኔካ ስቶይክ ፍልስፍና መማር ያለብን ራስን ስለ ማጥፋት ሳይሆን፣ ማንኛውንም ውጫዊ ኃይል አለመፍራትን ነው። እውነተኛ ነፃነት ማለት ሕይወትን ማቋረጥ ሳይሆን ሕይወትን ያለ ፍርሃት መኖር ነው።

ሮማውያን በመገረም ይመለከታሉ፤ እነዚህ ሰዎች ሞትን በጸጋ ተቀበሉ እንጂ አላፈገፈጉም። “እንዲህ ዓይነት ጽናት የሚሰጥ ይህ ምን ዓይነት እውነት ነው?” የሚለው የሮማውያን ጥያቄ፣ ዛሬም ድረስ ታሪክን የሚቀይር የማይበገር የሰው ልጅ መንፈስ ማሳያ ነው።

በዚህ ሳምንት የፖድካስት ክፍላችን፣ ዳዊት፣ ትግስት እና ሳባ ይህን የማይበገር መንፈስ በስፋት በሚያሳየው በዮሐንስ ወንጌል እና ተያያዥነት ባላቸው የፍልስፍና ሐሳቦች ላይ ጥልቅ ውይይት አድርገዋል።

ቃል፣ ፍልስፍና እና ሰባት ምልክቶች

የዮሐንስ ወንጌል ከሌሎቹ ሦስት “ሲኖፕቲክ” ወንጌሎች (ማቴዎስ፣ ማርቆስ እና ሉቃስ) በእጅጉ ይለያል። የሌሎቹ ወንጌሎች ታሪክ ገሊላ ላይ ሲያተኩርና የአንድ ዓመት ጊዜ ሲሸፍን፣ የዮሐንስ ወንጌል ግን ኢየሩሳሌም ላይ ያተኩራል፤ የሦስት ዓመት ጊዜንም ይሸፍናል።

“በመጀመሪያ ቃል ነበረ...” ይህ መክፈቻ “ሎጎስ” (Logos) የተሰኘውን እና በግሪኮች ዘንድ ትልቅ ቦታ የነበረውን ጥልቅ የፍልስፍና ጽንሰ-ሐሳብ በቀጥታ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ ያመጣዋል።

ዮሐንስ ታሪኩን የሚያቀርበው በሰባት ታላላቅ “ምልክቶች” (ተአምራት) ነው። በቃና ዘገሊላ ሠርግ ላይ ከ120 እስከ 180 ጋሎን (6 ጋን) የሚደርስ ውሃን ወደ ምርጥ ወይን ከመለወጥ ይጀምራል፤ በመጨረሻም አራት ቀን በመቃብር ቆይቶ መበስበስ የጀመረውን ወዳጁን አልዓዛርን “ወደ ውጭ ውጣ” ብሎ እስከማስነሳት ይደርሳል። በዚህ ወንጌል ኢየሱስ ማንነቱን አይደብቅም—ለሳምራዊቷ ሴት ሳይቀር “የምታናግርሽ እኔ እርሱ ነኝ” በማለት እውነቱን በግልጽ ይናገራል።

“ቴቴሌስታይ”፦ የተከፈለው የፍቅር ዕዳ

ዮሐንስ ስለ ስቅለቱ ልዩ ዝርዝሮችን ይነግረናል። ኢየሱስ በመስቀል ላይ ሆኖ የተናገራት የመጨረሻ ቃል “ተፈጸመ” የምትል ነበረች። ይህ ቃል በግሪኩ “ቴቴሌስታይ” (Tetelestai) ይባላል። ትርጉሙም “ተከፈለ” ማለት ሲሆን፣ በዚያ ዘመን አንድ የዕዳ ደረሰኝ ሙሉ በሙሉ ተከፍሎ ሲያልቅ የሚጻፍበት ቃል ነበር። የሰው ልጅ የኃጢአት ዕዳ ሙሉ በሙሉ ተከፍሎ አለቀ ማለት ነው!

የኢትዮጵያ እና የዮሐንስ ወንጌል ትስስር

የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ከዚህ ወንጌል ጋር ያላት ትስስር እጅግ ጥንታዊ ነው። በሐዋርያት ሥራ እንደተጻፈው የኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ጉዞ እና በ330 ዓ.ም. የንጉሥ ኢዛና ክርስትናን መቀበል የዚህ ትስስር መሠረቶች ናቸው።

በአምስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን “ዘጠኙ ቅዱሳን” የዮሐንስ ወንጌልን ወደ ውቡ የግዕዝ ቋንቋ ተርጉመውታል። አንድ አስገራሚ ታሪካዊ እውነታ አለ፦ በዮሐንስ ወንጌል ውስጥ ኢየሱስ አዘውትሮ የሚጠቀምበት “አማን አማን እላችኋለሁ” የሚለው ቃል፣ በእንግሊዝኛው “Verily, verily” ተብሎ ሲተረጎም፣ በግዕዝ ግን ለዋናው የዕብራይስጥ ሥርወ-ቃል እጅግ በጣም የቀረበውን “አማን” (እውነት) የሚለውን ትርጉም ይዟል!

ሥልጣን፣ ንስሐ እና አጼ ቴዎድሮስ

በክፍል ሁለት ውይይት ላይ ዳዊት እና ትግስት፣ የዮሐንስ ወንጌልን ሐሳብ ከሮማዊው ፈላስፋ ሴኔካ ታሪክ ጋር አነጻጽረውታል። “ሥርዓቱን ከውስጥ እለውጠዋለሁ፣ ለበጎ ነው” ብሎ ወደ ኔሮ ቤተ መንግሥት የገባው ሴኔካ፣ ኔሮን ከመቀየር ይልቅ እርሱ ራሱ በሥርዓቱ ተለወጠ።

ይህ ታሪክ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ከነበሩት ኢትዮጵያዊው ንጉሥ አጼ ቴዎድሮስ ጋር በእጅጉ ይመሳሰላል። አጼ ቴዎድሮስ ኢትዮጵያን አንድ ለማድረግ እና ለማዘመን በታላቅ ራዕይ ቢነሱም፣ በሥልጣን ቆይታቸው ግን ተለወጡ፤ ጨካኝ ሆኑ፤ በመጨረሻም በ1860 ዓ.ም. በመቅደላ ራሳቸውን አጠፉ። ሥልጣን ሰውን እንዴት እንደሚለውጥ ሁለቱም ትልቅ ማሳያ ናቸው።

እውነተኛ ንስሐስ ምንድነው? ሴኔካ ስህተቱን ቢያውቅም፣ በስልጣኑ ዘመን ያከማቸውን ሀብት አልመለሰም። የክርስትናው ንስሐ ግን ከዚህ ይለያል። ቀራጩ ዘኬዎስ ኢየሱስን ሲያገኝ፣ “የበደልኳቸውን አራት እጥፍ እመልሳለሁ” ማለቱ እውነተኛ ንስሐ መጸጸትን ብቻ ሳይሆን የተበላሸን ማስተካከልንም እንደሚያካትት ያሳየናል።

ቶማስ፣ ጴጥሮስ እና የጲላጦስ ጥያቄ

በወንጌሉ ውስጥ የሮማው ገዢ ጲላጦስ ኢየሱስን “እውነት ምንድን ነው?” ብሎ ይጠይቀዋል። ጲላጦስ ግን መልሱን ሳይጠብቅ ወጣ። ዛሬስ እኛ እውነትን ለመስማት ትዕግስቱ አለን?

ከትንሣኤ በኋላ የነበሩት ታሪኮችም የሰው ልጅን ደካማነት እና የእግዚአብሔርን ጸጋ ያሳያሉ። “ካላየሁ አላምንም” ያለው ቶማስ፣ ኢየሱስን ሲያይ “ጌታዬ አምላኬም” በማለት በወንጌሉ ውስጥ ያለውን ከፍተኛውን የእምነት መግለጫ አሰማ። ኢየሱስን ሦስት ጊዜ የካደው ጴጥሮስም፣ “ትወደኛለህ?” በሚል ሦስት ጥያቄዎች ፍቅሩ ታድሶለታል። እውቀት ብቻውን ከስህተት አያድንም፤ ነገር ግን መመለስ፣ ተስፋ አለመቁረጥ እና መታደስ ሁልጊዜም ይቻላል!

ሁላችንም ዊንስተን ቸርችልን የምናውቀው ይመስለናል። ሲጋራውን እንደያዘ፣ የ”V” (የድል) ምልክቱን እያሳየ፣ በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ለብሪታንያ ህዝብ ድፍረት የሰጠውን መሪ። በናዚዝም ጨለማ ዓለም በተዋጠችበት ወቅት፣ ቸርችል የነጻነት ድምፅ ነበር።

ግን ይህ ምስል ታሪኩን በሙሉ ይነግረናል?

ባለፈው ሳምንት ስለ ማህተማ ጋንዲ—በሰላማዊ መንገድ ብቻ ኢምፓየርን ስለተገዳደረው ሰው—ተነጋግረን ነበር። በዚህ ሳምንት የፖድካስት ክፍላችን ደግሞ፣ የጋንዲን የነጻነት ጥያቄ አጥብቆ ይቃወም የነበረውን፣ “ህንዳውያን አውሬዎች ናቸው” እስከማለት የደረሰውን፣ ግን ደግሞ እንደ ሂትለር ያለውን አምባገነን በጽናት የታገለውን ዊንስተን ቸርችልን እንመረምራለን።

ታዲያ ቸርችል በእርግጥ ማን ነው?

ከውድቀት የተሰራ ጀግና

በ1940 ጠቅላይ ሚኒስትር ከመሆኑ በፊት፣ የቸርችል ህይወት በውድቀቶች የተሞላ ነበር። በትምህርቱ ደካማ ተማሪ ነበር። በ1915 በጋሊፖሊ ጦርነት በሺዎች የሚቆጠሩ ወታደሮችን ያስጨፈጨፈ ወታደራዊ ስህተት ሰርቶ ከስልጣን ተባረረ። “ጥቁሩ ውሻ” (The Black Dog) ብሎ በሚጠራው ከባድ የድብርት (depression) ህመም ሲሰቃይ ኖሯል።

ለአስር አመታት (1930ዎቹ) ከፖለቲካ ተገልሎ “የበረሃ ዓመታት” ሲል በጠራው ጊዜ ውስጥ ነበር። ሁሉም ሰው ሂትለርን ሲያቅፍ፣ ቸርችል ብቻውን “ይህ ሰው ጦርነት ያመጣል!” እያለ ሲያስጠነቅቅ የነበረ እብድ ተደርጎ ይቆጠር ነበር።

የ1940 ወሳኝ ሰዓት

አውሮፓ በሂትለር ጫማ ስር ስትወድቅና ብሪታንያ ብቻዋን ስትቀር፣ ይህ “ከሽፏል” የተባለው፣ በአልኮል ፍቅሩ የሚታወቀው አዛውንት፣ ብቸኛው አማራጭ ሆነ። ታዋቂው ንግግሩ “ለእናንተ ከደም፣ ከድካም፣ ከእንባና ከላብ በቀር የማቀርብላችሁ ነገር የለኝም” የሚለው፣ ተስፋ ለቆረጠ ህዝብ የሰጠው ብቸኛ ተስፋ ነበር። በዚህ ክፍል፣ ካቢኔው ከሂትለር ጋር በድብቅ ሰላም ለመደራደር ሲሞክር ቸርችል እንዴት ብቻውን እንደቆመ እንሰማለን።

የማይዘመረው የጨለማ ገጽ

ነገር ግን የቸርችልን ታሪክ ስንመረምር፣ ዓይናችንን መሸፈን የለብንም። ቸርችል ዴሞክራሲን ከናዚዝም ሲያድን፣ ያንኑ ዴሞክራሲ ለሌሎች ህዝቦች ይነፍግ ነበር።

• ዘረኝነት፡ ቸርችል ለ”አንግሎ-ሳክሰን” (ነጭ) ዘር የበላይነት ጥልቅ እምነት ነበረው።

• የቤንጋል ረሃብ (1943)፡ በህንድ ቤንጋል ግዛት በተከሰተው ረሃብ ወቅት፣ ቸርችል ምግብ እንዳይላክ በመከልከሉ ለ3-4 ሚሊዮን ህንዳውያን ሞት ተጠያቂ እንደሆነ የታሪክ ምሁራን ይናገራሉ።

• ኬንያ (1950ዎቹ)፡ በኬንያ የ”ማው ማው” አመፅ ጊዜ፣ 1.5 ሚሊዮን ኪኩዩ ህዝብን በማጎሪያ ካምፖች እንዲታሰሩ፣ እንዲሰቃዩና እንዲገደሉ አዟል።

መደምደሚያ፡ “ታላቅነት” እና “መልካምነት”

እንዴት አንድ ሰው ጀግናም ወንጀለኛም፣ አዳኝም ገዳይም ሊሆን ይችላል? የቸርችል ታሪክ የሚያስተምረን አንድ ትልቅ ትምህርት አለ፡- “ታላቅነት” (Greatness) እና “መልካምነት” (Goodness) ሁልጊዜ አንድ ላይ ላይመጡ ይችላሉ።

አንድ ሰው በአንድ ወሳኝ የታሪክ አጋጣሚ ትክክለኛውን ነገር ሰርቶ፣ በሌላ አጋጣሚ አስከፊ ስህተት ሊሰራ ይችላል። እኛስ በእኛው ታሪክ ውስጥ እንዲህ አይነት “ታላላቅ” ግን “ውስብስብ” መሪዎችን እንዴት እንመዝናቸዋለን?

ስለ ቸርችል አስገራሚ የህይወት ታሪክ፣ ስለ ስዕል ፍቅሩ፣ ስለ አልኮል አጠቃቀሙ፣ እና ይህ ሁሉ ለዛሬው አለም ምን ትርጉም እንዳለው ለማወቅ የዚህን ሳምንት ሙሉ የፖድካስት ክፍል እንዲያዳምጡ እንጋብዛለን።

ዓለማችን ስፍር ቁጥር የሌላቸው መሪዎችንና አብዮተኞችን አስተናግዳለች፤ ነገር ግን እንደ ሞሃንዳስ ካራምቻንድ ጋንዲ ያለ ጥቂቶች ናቸው። ጋንዲ፣ በዓለም ዘንድ “ማሃትማ” (ታላቅ ነፍስ) በሚለው የክብር ስም የሚታወቀው፣ የህንድ የነጻነት አባት ከመሆኑ ባሻገር፣ ለመላው ዓለም የሰላማዊ ትግልን ብርቱ ኃይል ያስተማረ ታላቅ መምህር ነው። ይህ ጽሑፍ የዚህን ታላቅ ሰው የህይወት ጉዞ፣ የትግል ፍልስፍና፣ ያስመዘገባቸውን ድሎችና ያጋጠሙትን ውድቀቶች እንዲሁም ዛሬም ድረስ ህያው የሆነውን ታላቅ ውርሱን በጥልቀት ይዳስሳል።

ከጠበቃነት ወደ አክቲቪስትነት፡ የደቡብ አፍሪካ የለውጥ ምዕራፍ

የጋንዲ ታሪክ የሚጀምረው እ.ኤ.አ በ1869 በህንድ ጉጃራት ግዛት ነው። ከባህላዊ የነጋዴ ቤተሰብ የተወለደው ወጣቱ ጋንዲ、 በ18 ዓመቱ የህግ ትምህርቱን ለመከታተል ወደ ለንደን አቀና። በባዕድ ባህል ውስጥም ሆኖ፣ የእናቱን ቃል ኪዳን በመጠበቅ ከስጋ፣ ከአልኮልና ከሴቶች ርቆ ቆየ።

ትምህርቱን አጠናቆ ወደ ህንድ ቢመለስም፣ የህይወቱን ታላቅ ለውጥ ያመጣው ግን በ1893 ወደ ደቡብ አፍሪካ ያደረገው ጉዞ ነበር። በዘር መድልዎ በተሞላችው ደቡብ አፍሪካ፣ ጋንዲ እጅግ መራራ ገጠመኝን አቀመሰችው። የመጀመሪያ ደረጃ የባቡር ትኬት ቆርጦ እየተጓዘ ሳለ፣ “ቀለሙ” ህንዳዊ በመሆኑ ብቻ ከባቡሩ በግፍ ተገፍቶ ተጣለ። በዚያች ቀዝቃዛ ምሽት በባቡር ጣቢያው ውስጥ፣ ጋንዲ አንድ ወሳኝ ውሳኔ ላይ ደረሰ፡ ይህንን ኢ-ፍትሃዊ ስርዓት ከመሸሽ ይልቅ በጽናት መታገል።

በደቡብ አፍሪካ በቆየባቸው 21 ዓመታት፣ ጋንዲ ዝነኛውን የትግል ስልቱን አዳበረ፡ “ሳትያግራሃ”። ይህ ቃል “በእውነት ላይ መጽናት” ወይም “የእውነት ኃይል” የሚል ጥልቅ ትርጉም አለው። ፍልስፍናው ግልጽና ኃያል ነው፤ ኢ-ፍትሃዊ ህግን በሰላማዊ መንገድ አለመታዘዝ፣ የሚመጣውን ቅጣት (እስራት፣ ድብደባ፣ አልፎም ሞት) በጸጋ መቀበል፣ እና የገዢውን ልብ በጥላቻ ሳይሆን በፍቅርና በራስ መስዋዕትነት መለወጥ። ይህንን ስልት በመጠቀም በደቡብ አፍሪካ የነበሩ ህንዳውያን ላይ የወጣውን አዋራጅ “የጥቁሮች ህግ” (Black Act) በብርቱ ተቃወመ። በሺዎች የሚቆጠሩ ሰዎችን አስተባብሮ ታሰረ፣ ተደራደረ፣ በመጨረሻም የደቡብ አፍሪካን መንግስት በሰላማዊ መንገድ አንበረከከ።

የህንድ የነጻነት ትግል፡ ጨው፣ ጥጥ እና ህዝባዊ እምቢተኝነት

በ1915 ጋንዲ ወደ ህንድ ሲመለስ እንደ ታላቅ ጀግና ተቀበሉት። ነገር ግን ወዲያውኑ ወደ ፖለቲካው ከመግባት ይልቅ፣ ለአንድ ዓመት ያህል ህንድን በሶስተኛ ደረጃ ባቡር እየዞረ የገበሬውንና የድሆችን ህይወት በጥልቀት አጠና። “እውነተኛዋ ህንድ የምትኖረው በከተሞች ሳይሆን በመንደሮች ውስጥ ነው” ሲል አወጀ።

ከዚያም ታላላቆቹን የነጻነት ዘመቻዎች መምራት ጀመረ፦

1. ትብብር አለመስጠት ንቅናቄ (1920): የብሪታንያ ጦር በንጹሃን ዜጎች ላይ በፈጸመው የጃሊያንዋላ ባግ እልቂት የተቆጣው ጋንዲ፣ ህዝቡ ከብሪታንያ አስተዳደር ጋር ያለውን ትብብር እንዲያቆም ታሪካዊ ጥሪ አቀረበ። ተማሪዎች ትምህርት ቤቶችን፣ ጠበቆች ፍርድ ቤቶችን፣ ሰራተኞችም የመንግስት ስራን ለቀቁ። የብሪታንያ ልብሶች በአደባባይ ተቃጠሉ። ይህ ንቅናቄ የብሪታንያን አስተዳደር መሰረት ክፉኛ አናጋው።

2. የጨው ሰልፍ (1930): ይህ ዘመቻ የብሪታንያ መንግስት በጨው ላይ በጣለው ኢ-ፍትሃዊ ግብር ላይ ያነጣጠረ ነበር። ጋንዲ በ61 ዓመቱ ከ78 ታማኝ ተከታዮች ጋር በመሆን 388 ኪሎ ሜትር በእግር በመጓዝ ወደ ዳንዲ የባህር ዳርቻ አቀና። እዚያም ከባህር ውሃ ጥቂት ጨው በማውጣት ህጉን በይፋ ጣሰ። ይህ ድርጊት በመላው ህንድ እንደ ሰደድ እሳት ተቀጣጠለ፤ 60,000 ሰዎች ታሰሩ፣ የዓለምን ትኩረትም በጽኑ ስቧል።

3. “ህንድን ለቁ!” ንቅናቄ (1942): በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ጋንዲ፣ ብሪታንያ ህንድን ነጻ ካላወጣች በጦርነቱ እንደማትተባበር በድፍረት አወጀ። “Karenge ya Marenge!” (እናደርገዋለን ወይም እንሞታለን!) የሚለው ታሪካዊ ጥሪው መላውን ህዝብ ለአንድ ዓላማ አነሳሳ።

ነጻነት፣ ክፍፍል እና አሳዛኝ ፍጻሜ

የጋንዲ ሰላማዊ ትግል በመጨረሻ ፍሬ አፍርቶ ኦገስት 15, 1947 ህንድ ነጻነቷን ተጎናጸፈች። ነገር ግን ይህ ድል በመራራ ሐዘን የተሞላ ነበር። የብሪታንያ “ከፋፍለህ ግዛ” ፖሊሲና በሂንዱ እና ሙስሊም መሪዎች መካከል የነበረው አለመተማመን ህንድ ለሁለት እንድትከፈል አደረጋት—ህንድና ፓኪስታን።

ይህ ክፍፍል በታሪክ ታይቶ የማይታወቅ ሁከትና እልቂት አስከተለ። 15 ሚሊዮን ሰዎች ከቀያቸው ተፈናቀሉ፣ ከ1-2 ሚሊዮን የሚደርሱ ሰዎችም በሃይማኖት ግጭት ህይወታቸውን አጡ። ጋንዲ በዚህ ክስተት ልቡ ክፉኛ ተሰብሮ ነበር። የነጻነት ቀን ሲከበር እሱ በጾምና በጸሎት ተጠምዶ ነበር። ሰላም ለማምጣት በእግሩ እየዞረ ህዝቡን “እናንተ ወንድማማቾች ናችሁ!” እያለ ይማጸን ነበር።

በመጨረሻም፣ ጃንዋሪ 30, 1948፣ “ጋንዲ ለሙስሊሞች አደላ” ብሎ በሚያምን ናቱራም ጎድሴ በተባለ ጽንፈኛ ሂንዱ በጥይት ተገደለ። የመጨረሻ ቃሉ “ሄ ራም!” (ወይ አምላኬ!) የሚል ነበር።

የጋንዲ ውርስና ዘመን ተሻጋሪ አስተምህሮት

ጋንዲ ፍጹም ሰው አልነበረም። በደቡብ አፍሪካ ቆይታው መጀመሪያ ላይ ስለ ጥቁር አፍሪካውያን የነበረው የተሳሳተ አመለካከት፣ “የማይነኩ” (ዳሊቶች) ጉዳይ ላይ ከዶ/ር አምበድካር ጋር የነበረው ልዩነት፣ እና እንግዳ የሆኑ የግል ሙከራዎቹ ብዙ ትችቶችን አስነስተውበታል።

ይሁን እንጂ፣ የጋንዲ ውርስ ከስህተቶቹ እጅግ የላቀና የከበረ ነው።

• ለአፍሪካና ለአለም ያስተማረው ትምህርት: የጋንዲ የሳትያግራሃ ፍልስፍና እንደ ማርቲን ሉተር ኪንግ ጁኒየር (በአሜሪካ)፣ ኔልሰን ማንዴላ (በደቡብ አፍሪካ)፣ ክዋሜ ንክሩማህ (በጋና) ላሉ የነጻነት ታጋዮች ታላቅ መነሳሳትን ፈጥሯል።

• ስለ አመራር: ጋንዲ ምንም አይነት የመንግስት ስልጣን አልፈለገም። “እውነተኛ መሪ ከፊት ሳይሆን ከኋላ ሆኖ የሚመራ ነው” በማለት በተግባር አሳይቷል።

• ስለ አካባቢ ጥበቃ: “ምድር ለሁሉም ፍላጎት በቂ አላት፣ ለሁሉም ስግብግብነት ግን በቂ አይደለችም” የሚለው ቃሉ ዛሬ ላለው የአየር ንብረት ለውጥ ቀደምት ማስጠንቀቂያ ነበር።

በመጨረሻም、 የጋንዲ ትልቁ መልዕክት በታዋቂው አባባሉ ይጠቃለላል፡ “በዓለም ላይ ማየት የምትፈልገውን ለውጥ አንተው ራስህ ሁን!” ይህ መልዕክት ዛሬም በግጭት፣ በሙስናና በኢ-ፍትሃዊነት ለምትታመሰው ዓለማችን ከምንጊዜውም በላይ አስፈላጊና ወቅታዊ ነው።

“Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?”
“እስከ መቼ ካቲላይን፣ ትዕግስታችንን ትፈታተናለህ?”
— ማርከስ ቱሊየስ ሲሴሮ፣ 63 ከክ.ል.በ.

ከሁለት ሺህ ዓመታት በፊት፣ በሮም ሪፐብሊክ የመጨረሻዎቹ የትርምስ ዓመታት ውስጥ፣ አንድ ድምፅ ከሁሉም በላይ ከፍ ብሎ ተሰማ። ይህ ድምፅ የጦር ጄኔራል ወይም የንጉሣዊ ቤተሰብ አባል አልነበረም። ይልቁንም፣ ማርከስ ቱሊየስ ሲሴሮ የተባለ ከአርፒነም ከምትባል ትንሽ ከተማ የተነሳ “አዲስ ሰው” ነበር። በወታደራዊ ኃይል ሳይሆን በቃላት ኃይል፣ በብልሃትና በሞራል መርሆዎቹ የሮምን ታላቁን መድረክ የተቆጣጠረ ሰው።

እንደ ታላቁ የሮማ ታሪክ ጸሐፊ ፕሉታርክ እንደሚነግረን፣ ሲሴሮ ንግግር ሲያደርግ ጠላቶቹ እንኳ በእንባ ይራጩ ነበር። “አስማተኛ ነው!” ይሉ ነበር። ግን አስማት አልነበረም፤ በየቀኑ ለስድስት ሰዓታት የሚለማመድ ጥበብና ዲሲፕሊን እንጂ።

ታዲያ ዛሬ፣ በ21ኛው መቶ ክፍለ ዘመን፣ ስለ ሲሴሮ ማውራት ለምን አስፈለገ? ምክንያቱም የእሱ ሕይወትና ፍልስፍና ዛሬም ድረስ ለሚገጥሙን ፈተናዎች—ከሙስናና ከፍትሕ እጦት እስከ አመራርና የዜግነት ግዴታ ድረስ—ብርሃን የሚፈነጥቅ ነው። ከሁሉም በላይ፣ አንድ ተራ ሰው ተስፋ ሳይቆርጥ፣ በመርህና በጥረት ምን ሊያደርግ እንደሚችል ሕያው ምስክር ነው።

የአንድ “አዲስ ሰው” መነሳት

የማይቻል የሚመስለውን ማሸነፍ

በጥንቷ ሮም፣ የፖለቲካ ሥልጣን በጥቂት የመኳንንት ቤተሰቦች እጅ ነበር። “ኖቩስ ሆሞ” (Novus Homo) ወይም “አዲስ ሰው” ማለትም ከእነዚህ ቤተሰቦች ውጪ የተወለደ ሰው፣ የሪፐብሊኩ ከፍተኛ ማዕረግ የሆነውን “ቆንስል” መሆን ፈጽሞ የማይታሰብ ነበር።

ትገርማላችሁ እንዴ? በ509 ከክ.ል.በ. ሪፐብሊክ ከተመሰረተች በኋላ እስከ ሲሴሮ ጊዜ ድረስ ባሉት 446 ዓመታት ውስጥ፣ 15 “አዳዲስ ሰዎች” ብቻ ቆንስል ሆነዋል። 15 ብቻ በአራት መቶ አርባ ስድስት ዓመታት!

ሲሴሮ ግን ይህንን የማይቻል የሚመስለውን ነገር አስችሏል።

የእሱ መሣሪያዎች ምን ነበሩ?

1. ትምህርት - የመጀመሪያው መሣሪያ

አባቱ ማርከስ ቱሊየስ ሲሴሮ ሲኒየር፣ ሀብታም ባለ መሬት ቢሆንም መኳንንት አልነበረም። ነገር ግን ልጁ በትምህርት ታላቅ እንደሚሆን አመኑ። በ7 ዓመቱ ወደ ሮም ልኮት ከታላላቅ መምህራን እንዲማር አደረገ፦

• ስካይቮላ ኦገር - የሮም ታላቅ የሕግ ምሁርና ሊቀ ካህን። “ሕግ በቃላት ብቻ ሳይሆን በተግባር ነው” እያለ አስተማረው።

• ፊሎ ከላሪሳ - የፕላቶ አካዳሚ የመጨረሻ መሪ።

• አፖሎኒየስ ሞሎን ከሮድስ - የንግግር ጥበብ ታላቅ መምህር።

ሲሴሮ ምን ያህል ይለማመድ እንደነበር ታውቃላችሁ? ድምፁን ለማጠንከር በየቀኑ ወደ ባህር ዳርቻ ሄዶ ከማዕበሉ ድምፅ ጋር እየተፎካከረ ይናገር ነበር። አነጋገሩ ግልጽ እንዲሆን፣ እንደ ታላቁ ግሪክ ተናጋሪ ዴሞስቴኒስ፣ በአፉ ውስጥ ጠጠር ይዞ ይለማመድ ነበር።

2. ድፍረትና የሕግ ጥበብ - የፍትሕ ሰይፍ

የሮስሺየስ መከላከያ (80 ከክ.ል.በ.)

ገና በ26 ዓመቱ፣ ማንም የማያውቀው ይህ ወጣት፣ ታሪክ የሚያስታውሰው ቁማር ላይ ገባ። ሴክስተስ ሮስሺየስ አሜሪነስ በአባቱ ግድያ ተከሷል። ግን እውነተኛው ከሳሹ ክሪሶጎነስ - የአምባገነኑ ሱላ ታማኝ ሰው ነበር። ሱላ በአንድ ቀን ብቻ 8,000 ሮማውያንን የገደለ አምባገነን!

የሮም ታላላቅ ጠበቆች ሁሉም ፈሩ። ሆርተንሲየስ “ታምሜያለሁ” አለ፣ ኮታ “ከከተማ ወጥቻለሁ” አለ።

ሲሴሮ ብቻ ተነሳ። አባቱ “ልጄ፣ ለምን ሕይወትህን ታጠፋለህ?” ሲል ጠየቀው።

ሲሴሮ መለሰ፦ “አባቴ፣ ፍትህ ከፍርሃት ይበልጣል። ዛሬ አንድ ንጹሕ ሰው ካልተከላከልኩ፣ ነገ ማን ይከላከላል?”

በፍርድ ቤት በብልሃት ክሪሶጎነስን ብቻ ከሰሰ፣ ሱላን አላነካውም። ለአምስት ሰዓታት ያለማቋረጥ ተናገረ። ሮስሺየስ በነጻ ተሰናበተ። ሲሴሮ በአንድ ቀን የሕዝብ ጀግና ሆነ!

የቬሬስ ፍርድ (70 ከክ.ል.በ.)

ጋይዮስ ቬሬስ የሲሲሊ ገዥ ሆኖ በሦስት ዓመታት 40 ሚሊዮን ሴስተርሴስ ዘርፏል - የ44,000 ወታደሮች ዓመታዊ ደመወዝ! ሴቶችን ደፈረ፣ የአማልክት ሐውልቶችን ሰረቀ፣ የሮማ ዜጋን በመስቀል ላይ ሰቀለ!

ሲሴሮ ለ50 ቀናት ወደ ሲሲሊ ተጓዘ፣ 200 ምስክሮችን አሰባሰበ። በፍርድ ቤት አዲስ ስልት ተጠቀመ - ከረጅም ንግግር ይልቅ በቀጥታ ወደ ማስረጃዎቹ ገባ። በሁለት ሰዓት ውስጥ ብቻ ቬሬስን አጋለጠ።

ቬሬስ ፍርዱ ከመሰጠቱ በፊት ከሮም ሸሸ! ሲሴሮ በ36 ዓመቱ የሮም ቁጥር አንድ ጠበቃ ሆነ።

3. የፖለቲካ ብልሃት - ወደ ቆንስልነት መንገድ

በ63 ከክ.ል.በ. ሲሴሮ ታላቁን ክብር አገኘ - የሮም ቆንስል ሆነ! “አዲስ ሰው” ቆንስል መሆኑ በ30 ዓመታት ውስጥ የመጀመሪያው ነበር። መኳንንቱ በንዴት “ይህ ከአርፒነም የመጣ ገበሬ!” እያሉ አሙት ነበር። ሕዝቡ ግን በሐቀኝነቱና በብቃቱ መረጠው።

የማይሞተው ፍልስፍና፡ “ስለ ሞራል ግዴታዎች”

ሲሴሮ በሕይወቱ የመጨረሻ ዓመት፣ በ44 ከክ.ል.በ.፣ የተጻፈው “De Officiis” (ስለ ሞራል ግዴታዎች) መጽሐፍ ለምን ለ2000 ዓመታት ተነብቧል? ለምንስ ፍሬድሪክ ታላቁ “ታላቁ የሞራል መጽሐፍ” ብሎ ጠራው?

ምክንያቱም ሲሴሮ መሰረታዊ ጥያቄዎችን ይጠይቃል፦ እንዴት መኖር አለብን? ትክክለኛው መንገድ የቱ ነው? ስኬትና ሞራል አብረው ሊሄዱ ይችላሉ?

አራቱ ዋና በጎነቶች (Cardinal Virtues)

እንደ ሲሴሮ፣ ሁሉም የሞራል መርሆዎች በአራት ዋና ዋና በጎነቶች ላይ የተመሰረቱ ናቸው። ልክ አንድ ቤት በአራት ምሰሶች ላይ እንደሚቆም፣ አንዱ ምሰሶ ቢጎድል ቤቱ እንደሚፈርስ፣ ሞራልም እንዲሁ ነው።

1. ጥበብ (Sapientia) - የእውነት ፍለጋ

ጥበብ ማለት እውቀት ወይም መረጃ ብቻ አይደለም። ሲሴሮ እንደሚለው፣ “ጥበብ ማለት እውነትን ማወቅና ያለማቋረጥ መፈለግ ነው።”

ግን ሶስት አደጋዎች አሉበት፦

• የውሸት እውቀት - የማናውቀውን እናውቃለን ብሎ ማሰብ

• ከንቱ እውቀት - አስፈላጊ ያልሆኑ ነገሮችን በማጥናት ጊዜ ማባከን

• የማይጠቅም እውቀት - የምናውቀውን በተግባር አለመዋል

ተግባራዊ ምሳሌ፦ አንድ ሰው ቤት ሊሸጥ ቢፈልግና ቤቱ ምስጥ እንዳለበት ቢያውቅ፣ ይህን ለገዢው መንገር አለበት ወይስ መደበቅ? ብዙ ሰዎች “መናገር የለበትም! ይሄ ንግድ ነው!” ይላሉ። ሲሴሮ ግን እንዲህ ይላል፦ “መንገር አለብህ! እውነትን መደበቅ ስርቆት ነው።”

2. ፍትህ (Iustitia) - የበጎነቶች ንግሥት

ሲሴሮ ፍትህን “የበጎነቶች ሁሉ ንግሥት” ይላታል። ሌሎቹ በጎነቶች ያለ ፍትህ ዋጋ የላቸውም።

ፍትህ ሁለት ዋና ክፍሎች አሉት፦

• ማንንም አለመጉዳት - “Primum non nocere” (በቅድሚያ አትጉዳ)

• የግል ንብረትን ማክበር - የህብረተሰብ መሰረት

እንዲሁም ሁለት አይነት ግፍ አለ፦

• በተግባር የሚፈጸም ግፍ (Active Injustice)

• በዝምታ የሚፈጸም ግፍ (Passive Injustice)

“ግፍ ሲፈጸም ዝም የሚል ሰው፣ ከበዳዩ እኩል ተጠያቂ ነው። መርዳት እየቻለ የማይረዳ፣ ወንድሙን እንደከዳ ይቆጠራል።”

ይህ ለዛሬው ዘመን ምን ያህል ወቅታዊ ነው! ሙስና ስናይ “የኔ ጉዳይ አይደለም” ብለን ዝም እንላለን። ሲሴሮ ግን “የሁላችንም ጉዳይ ነው!” ይለናል።

3. ድፍረት (Fortitudo) - ለእውነት መቆም

“እውነተኛ ድፍረት ማለት ውጤቱ ምንም ይሁን ምን፣ ትክክል ነው ብሎ ያመኑበትን ነገር ለማድረግ መቆም ነው።”

ግን ማስጠንቀቂያ አለው! “ክፋትን እያገለገለ ያለ ድፍረት፣ አረመኔነት ነው።” አንድ ወንበዴ ደፋር ሊሆን ይችላል፣ ግን ጀግና አይደለም።

የሬጉለስ ምሳሌ፦ የሮማ ጄኔራል ማርከስ አቲሊየስ ሬጉለስ በካርቴጅ ተማረከ። “የእስረኞች ልውውጥ እንዲደረግ ለሮም ጥያቄ አቅርብ፣ ካልሆነ ተመልሰህ መጥተህ በስቃይ ትሞታለህ” ተባለ። ሮም ሲደርስ ግን “ልውውጡን አትቀበሉ! ሮምን አይጠቅምም” አለ። “አንተ ግን ትሞታለህ!” አሉት። “ቃሌን ሰጥቻለሁ። መመለስ አለብኝ” አለና ወደ ካርቴጅ ተመለሰ። በአሰቃቂ ሁኔታ ተገደለ፣ ግን የሮምን ክብር አዳነ፤ ቃልን የማክበርን ትልቅነት አሳየ።

4. ራስን መግዛት (Temperantia) - ሚዛናዊነት

“በሁሉም ነገር ልከኝነት ያስፈልጋል።” በልግስናም እንኳ ራስን መግዛት ያስፈልጋል። “ሁሉንም ነገርህን ሰጥተህ ከደኸየህ በኋላ ሌሎችን መርዳት አትችልም።”

ሲሴሮ “Decorum” - ተገቢነት የሚል ጽንሰ ሐሳብ ያስተማራል። ማለትም፣ በየቦታውና በየጊዜው ተገቢውን ነገር ማድረግ። በቀብር ላይ መሳቅ ተገቢ እንዳልሆነ ሁሉ፣ በሰርግ ላይ ማልቀስም ተገቢ አይደለም።

ሞራልና ጥቅም - የዘላለም ትግል?

ብዙ ሰዎች “ሞራል ጥሩ ነው፣ ግን በእውነተኛው ዓለም አይሰራም። ለመሳካት ማታለል የግድ ነው” ይላሉ።

ሲሴሮ ይህንን በጽኑ ይቃወማል! “በሞራልና በጥቅም መካከል ግጭት የለም፤ የሚመስለው ብቻ ነው። በረጅም ጊዜ ሲታይ፣ ሞራላዊነት ሁልጊዜ ያሸንፋል።”

ምሳሌ ይሰጣል፦ ሐቀኛ ነጋዴ ታማኝ ደንበኞችን ያፈራል። አታላይ ነጋዴ ለጊዜው ቢያተርፍም፣ በመጨረሻ ደንበኞቹን ያጣል።

ስለ ሙያ ምርጫና የህዝብ አገልግሎት

“እያንዳንዱ ሰው ተፈጥሯዊ ችሎታውን ማወቅ አለበት። ለምን ተፈጠርክ? በምን ጎበዝ ነህ?”

ብዙ ሰዎች ሙያን የሚመርጡት በቤተሰብ ግፊት፣ ለገንዘብ ወይም ለዝና ብለው ነው። ይህ ግን ስህተት ነው።

“ችሎታህን ተከተል፤ ነገር ግን ይህን አስታውስ፦ ከሁሉም የላቀው ሙያ የህዝብ አገልግሎት ነው።”

ለምን? “ምክንያቱም የግል ስኬት ራስህን ብቻ ሲያድን፣ የህዝብ አገልግሎት ግን መላውን ማህበረሰብ ያድናል።”

የካቲላይን ሴራና የቃላት ኃይል

በቆንስልነቱ ዓመት (63 ከክ.ል.በ.)፣ ሲሴሮ ትልቅ አደጋ ገጠመው - የካቲላይን ሴራ!

ሉሺየስ ሰርጊዮስ ካቲላይና የከሰረ ቁማርተኛና ነፍሰ ገዳይ ነበር። እቅዱ ሮምን ማቃጠል፣ ሴኔቱን መግደል፣ ዕዳዎችን መሰረዝ፣ የባሪያዎችን አመጽ በመቀስቀስ ሥልጣን መያዝ ነበር!

ኅዳር 8፣ 63 ከክ.ል.በ.፣ ሲሴሮ ወደ ሴኔት ሲገባ፣ ካቲላይን በድፍረት እዚያው ተቀምጦ ነበር! ሲሴሮም ታሪካዊ ንግግሩን አደረገ።

“Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?”
“እስከ መቼ ካቲላይን፣ ትዕግስታችንን ትፈታተናለህ?”

ኃይለኛ ንግግር ነበር! ሴኔቱ በሙሉ ጸጥ አለ። ካቲላይንም ምንም ሳይናገር ተነስቶ ከሮም ሸሸ!

ይህ የቃላት ኃይል ነው! ሲሴሮ ጦር ሰራዊት አልነበረውም፣ ግዙፍ ሀብትም አልነበረውም። የነበረው ቃላት ብቻ ነበሩ!

የሲሴሮ ውርስ በታሪክ ውስጥ

በመካከለኛው ዘመን (500-1500)

• ቅዱስ አውግስጢኖስ፦ “ሲሴሮ ወደ ፍልስፍና የመራኝ እሱ ነው”

• ቅዱስ ቶማስ አኩዊናስ ስለ ተፈጥሮ ህግ ከሲሴሮ ተምሯል

በህዳሴው ዘመን (1400-1600)

• ፔትራርክ “አባቴ ሲሴሮ” እያለ ይጠራው ነበር

• ኢራስመስ፣ ሞንቴኝ - ሁሉም ከሲሴሮ ትምህርቶች ቀስመዋል

በብርሃነ ዘመን (1650-1800)

• ጆን ሎክ፣ የዴሞክራሲ አባት፣ ሲሴሮን አጥንቷል

• ሞንቴስኪዩ የሥልጣን ክፍፍልን ሀሳብ ከሲሴሮ ተምሯል

• ቮልቴር “ሲሴሮ የነጻነት ድምጽ ነው” ብሏል

የአሜሪካ መስራቾች

• ጆን አዳምስ ሲሴሮን በየቀኑ ያነብ ነበር!

• ቶማስ ጀፈርሰን “De Officiis”ን በልቡ ሸምድዶት ነበር

• የሲሴሮ ሀሳቦች በአሜሪካ ህገ መንግስት ውስጥ በግልጽ ይንጸባረቃሉ!

በ20ኛው እና 21ኛው ክፍለ ዘመን

• ማርቲን ሉተር ኪንግ ጁኒየር “ከበርሚንግሃም እስር ቤት የተጻፈ ደብዳቤ” ላይ ሲሴሮን ጠቅሷል። “ኢ-ፍትሃዊ ህግ፣ ህግ አይደለም” - ይህ የሲሴሮ ሀሳብ ነው።

• ባራክ ኦባማ በሃርቫርድ የህግ ትምህርት ቤት ሲያስተምሩ ሲሴሮን አንስተዋል

• ኔልሰን ማንዴላ 27 ዓመታት በእስር አሳለፉ። ለምን? ለእውነት እና ለፍትህ ስለቆሙ

ለኢትዮጵያና ለአፍሪካ ያለው ትምህርት

1. ስለ ሙስና

አፍሪካ በሙስና ክፉኛ ትሰቃያለች። ይህ የታወቀ ነው። ሲሴሮ ምን ይላል?

“ሙስና የሚጀምረው ከግለሰቡ ነው። መፍትሔውም ከግለሰቡ መጀመር አለበት።”

• አንድ ቅን ባለስልጣን ሌሎችን ያነሳሳል

• አንድ ሐቀኛ ነጋዴ ገበያውን ይለውጣል

• አንድ ፍትሃዊ ዳኛ ስርዓቱን ያድሳል

ግን ሙስና በነገሰበት ስርዓት እንዴት ቅን መሆን ይቻላል?

ሲሴሮ መልስ አለው፦

1. ከራስህ ጀምር - መላውን ስርዓት ባትለውጥም፣ ራስህን መቀየር ትችላለህ

2. ጓደኞችህን ምረጥ - ከቅን ሰዎች ጋር ተሰባሰብ

3. ትዕግስት ይኑርህ - ለውጥ ቀስ በቀስ የሚመጣ ሂደት ነው

“የአንድ ሻማ ብርሃን ጨለማውን ሙሉ በሙሉ ላያጠፋው ይችላል፤ ግን ጨለማው ራሱ ያችን ብርሃን ሊያጠፋት አይችልም።”

2. ስለ ልማትና ዴሞክራሲ

ብዙ የአፍሪካ መሪዎች “መጀመሪያ ልማት፣ ከዚያ ዴሞክራሲ” ይላሉ። “ድሃ ህዝብ ነጻነትን አይበላም” ሲሉም ይሰማል።

ሲሴሮ ቢኖር ምን ይል ነበር?

“ነጻነት ከዳቦ ይበልጣል። ምክንያቱም ያለ ነጻነት፣ ዳቦውም ያንተ አይደለም።”

ታሪክ እንደሚያሳየን፣ አምባገነኖች ልማትን ቃል ይገባሉ፤ ግን የሚያመጡት ባርነትን ነው። እውነተኛ ልማት የሚመጣው ከነጻነት ጋር ነው - ህዝብ ሲያስብ፣ ሲፈጥር፣ ሲተችና ሲሳተፍ።

3. ስለ ወጣቶችና ትምህርት

ከ60% በላይ የሚሆነው የአፍሪካ ህዝብ ከ25 ዓመት በታች ነው። በኢትዮጵያ ደግሞ 70% የሚሆነው ከ30 ዓመት በታች ነው።

ሲሴሮ ስለ ወጣቶች ምን ይላል? “ወጣቶች የህብረተሰብ ተስፋ ናቸው። ግን እውነተኛ ትምህርት ያስፈልጋቸዋል።”

እውነተኛ ትምህርት ማለት መረጃ መሸምደድ ወይም ዲግሪ መሰብሰብ ብቻ አይደለም። ማሰብን፣ መጠየቅን እና መተቸትን መማር ነው።

4. ስለ ብሔርተኝነትና አንድነት

አፍሪካ በብሔር ግጭቶች ትታመሳለች። ሩዋንዳ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ኢትዮጵያ - ምሳሌዎቹ ብዙ ናቸው።

ሲሴሮ የሮምን ታሪክ ጠንቅቆ ያውቅ ነበር። ሮም ብዙ ብሔሮችን አካታ ነበር - ላቲኖች፣ ሳቢኖች፣ ኢትሩስካኖች። እንዴት አንድ ሊሆኑ ቻሉ?

“በጋራ ህግ፣ በጋራ ዜግነት እና በጋራ እሴቶች። ማንም የየብሔሩን ማንነት አልካደም፤ ግን ሁሉም ራሱን እንደ ሮማዊ ዜጋም ይቆጥር ነበር።”

ይህ ለኢትዮጵያ ትልቅ ትምህርት ነው። ከ80 በላይ ብሔሮች አሉን፤ ይህ እርግማን ሳይሆን ሀብት ነው። ግን የጋራ ዜግነት ማንነት ያስፈልገናል።

5. ስለ ፍርድ ቤትና ህግ

ሲሴሮ ታላቅ ጠበቃ እንደመሆኑ፣ ለህግ ከፍተኛ ክብር ነበረው። “የህግ የበላይነት የነጻነት መሰረት ነው” ይል ነበር።

በአፍሪካ፣ ህግ በወረቀት ላይ ቢኖርም በተግባር ግን ሲሰራ አይታይም። ለምን? ምክንያቱም መሪዎች ከህግ በላይ እንደሆኑ ስለሚያስቡ ነው።

ሲሴሮ ምን ይለናል?

“ህግ ከሁሉም በላይ መሆን አለበት። ከንጉሥ እስከ ፕሬዝዳንት፣ ከጄኔራል እስከ ተራ ዜጋ - ሁሉም ከህግ በታች መሆን አለባቸው።”

6. ስለ ቴክኖሎጂና የሀሰት ዜና

ዛሬ አዲስ ፈተና አለ - ቴክኖሎጂ። ፌስቡክ፣ ትዊተር፣ ቲክቶክ - ሁሉም ቃላትን በፍጥነት ያሰራጫሉ። ግን እውነትም ሆነ ውሸት፣ በተመሳሳይ ፍጥነት ይጓዛሉ።

ሲሴሮ ዛሬ ቢኖር ምን ይል ነበር?

“ቴክኖሎጂ መሳሪያ ነው። ለበጎም ለክፉም ሊውል ይችላል። ዋናው ነገር ማን እና እንዴት እንደሚጠቀምበት ነው።”

የሀሰት ዜና ትልቅ ችግር በሆነበት በዚህ ዘመን፣ ሲሴሮ “እውነትን ከውሸት መለየት የዜግነት ግዴታ ነው” ይለን ነበር።

Critical thinking ወይም ሂሳዊ አስተሳሰብ ያስፈልገናል። ያነበብነውን ሁሉ ማመን የለብንም፤ መጠየቅ፣ መመርመር አለብን።

ለወጣቶች የመጨረሻ መልዕክት

ስለዚህ ለወጣቶች መልዕክታችን ይህ ነው፦

• አንብቡ! ታሪክን፣ ፍልስፍናን፣ ሳይንስን። እውቀት ኃይል ነው፤ ድንቁርና ባርነት ነው።

• አስቡ! እያንዳንዱን ነገር ጠይቁ። “ለምን?” “እንዴት?” “ይህ ትክክል ነው?”

• ተነሱ! ለእውነት፣ ለፍትህ፣ ለነጻነት። ዝምታ ከተባባሪነት አይተናነስም።

• ስሩ! በትንሹም ቢሆን። አንዲት ቅን ተግባር፣ አንዲት የእውነት ቃል፣ አንድ ትክክለኛ ውሳኔ።

የሲሴሮ የመጨረሻ ቃላትና ዘላለማዊ ውርስ

የሲሴሮ የመጨረሻ ቃላት ምን ነበሩ? ታሪክ እንደሚነግረን፣ ገዳዮቹ ሲመጡ እንዲህ አለ፦

“እዚህ ነኝ፣ አንድ አሮጌ ወታደር።”

አንገቱን ዘረጋላቸውና በሰላም ሞተ።

ግን እውነተኛው የመጨረሻ ቃሉ በ”De Officiis” ውስጥ ይገኛል፦

“ሰውነቴ ቢሞትም፣ በህይወቴ የኖርኩባቸው መርሆዎች ግን አይሞቱም። እውነት ዘላለማዊ ነው።”

እናም ትክክል ነበር። ከ2000 ዓመታት በኋላም፣ ቃሉ አልሞተም፤ ሀሳቡ ህያው ነው።

ማጠቃለያ

የሲሴሮ ሕይወት አንድን ታላቅ እውነት ያስተምረናል፦ አንድ ሰው፣ በትክክለኛ መርህና በጠንካራ የሥራ ሥነ ምግባር ከተመራ፣ ከየትኛውም ቦታ ተነስቶ ታሪክን ሊለውጥ ይችላል።

እሱ የተወልን ውርስ የፖለቲካ ስልቶችን ብቻ ሳይሆን፣ በክብር፣ በፍትሕና በእውነት ላይ የተመሠረተ ሕይወት እንዴት መምራት እንዳለብን የሚያሳይ የሞራል ካርታ ነው።

እኛ የ3000 ዓመት ያልተቋረጠ ታሪክ ያለን ህዝብ ነን — አክሱም፣ ላሊበላ፣ ጎንደር፣ አድዋ። ግን ታሪክ ብቻውን በቂ አይደለም። አሁን አዲስ ምዕራፍ መገንባት አለብን።

ከሲሴሮ ምን እንማራለን? አንድ ሰው ብቻውን ትልቅ ለውጥ ሊያመጣ ይችላል። ሲሴሮ “novus homo” ነበር - ከተራ ቤተሰብ የተነሳ። ግን የሮምን ታሪክ ለወጠ። እኛም እንችላለን!

በመጨረሻም ሲሴሮ እንዳለው፦

“Non quia difficilia sunt non audemus, sed quia non audemus difficilia sunt.”
“ነገሮች ከባድ ስለሆኑ አንደፍርም ማለት አይደለም፤ ስለማንደፍር ነው ከባድ የሚሆኑት።”

የዚህ ጽሑፍ ዓላማ የማርከስ ቱሊየስ ሲሴሮን ሕይወት፣ ፍልስፍናና ውርስ ለአዲሱ ትውልድ በአማርኛ ማስተዋወቅ ነው። ሲሴሮ ከ2000 ዓመታት በፊት የኖረ ቢሆንም፣ ትምህርቶቹ ለዛሬው ኢትዮጵያና አፍሪካ እጅግ ወቅታዊ ናቸው። ይህ የታሪክ ትምህርት ለወደፊታችን መንገድ ብርሃን ይሆናል ብለን እናምናለን።

ታሪክ ያስተምረናል፤ እኛም እናስተምራለን።

መግቢያ፦ ከግዙፍ ውድቀት ወደ ግዙፍ ሃሳብ

ባለፈው ሳምንት የታሪክን ሂደት የቀየረውን የኤድዋርድ ጊበንን “የሮም ግዛት ውድቀትና አወዳደቅ” መጽሐፍ መዝዘን ነበር። ጊበን ግዙፍ ሥልጣኔዎች እንዴት እንደሚፈራርሱ ሲያሳየን፣ ዛሬ ደግሞ ሌላኛው የዘመኑ ታላቅ የታሪክ ምሁር፣ ሎርድ አክተን (1834-1902) ላይ እናተኩራለን። የአክተን ታሪክ እንግዳ የሆነ ምስጢር አለው፤ በዓለም ላይ እጅግ ዝነኛ የሆነውን አንድ ዓረፍተ ነገር አበርክቷል፣ ነገር ግን ሕይወቱን ሙሉ ሊጽፈው ያሰበውን ታላቁን መጽሐፉን ሳይጽፍ አልፏል። ይህ እንዴት ሊሆን ቻለ?

“ኃይል የማ فساد ዝንባሌ አለው”፦ የዓለምን ሕሊና የኮረኮረው ጥቅስ

የጥቅሱ አፈጣጠር በ1887 ዓ.ም. ሎርድ አክተን ለታሪክ ምሁሩና ለጳጳሱ ማንዴል ክሬይተን በጻፈው ደብዳቤ ላይ የሚከተለውን በታሪክ የማይረሳ ዓረፍተ ነገር አስፍሯል፦

“Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.” “ኃይል ወደ ሙስና የማምራት ዝንባሌ አለው፤ ፍጹም ኃይል ደግሞ ፍጹም ወደሆነ ሙስና ያመራል።”

የክርክራቸው መነሻ የክሬይተን መጽሐፍ ነበር። ክሬይተን በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በሙስና ይታወቁ የነበሩትን እንደ ፖፕ አሌክሳንደር ስድስተኛ ያሉ የศาสนา መሪዎችን በዘመናቸው የሞራል መስፈርት ልንመዝናቸው ይገባል ሲል ተከራከረ። አክተን ይህንን بشدة ተቃወመ። “ታላላቅ ሰዎች ሁልጊዜ ማለት ይቻላል መጥፎ ሰዎች ናቸው” በማለት ጻፈ። ለእርሱ፣ የሞራል ሕግ ዘመንና ቦታ አይሽረውም፤ ለንጉሥም ሆነ ለተራው ሰው አንድ ነው። የታሪክ ምሁሩ ይቅር ባይ ዳኛ ሳይሆን፣ እውነትን ያለ አድልዎ የሚመሰክር “የሰቀላ ዳኛ” (hanging judge) መሆን አለበት ብሎ ያምን ነበር።

የጥቅሱ ዘላለማዊነት ከ135 ዓመታት በኋላም ይህ ጥቅስ የሥልጣንን ባህሪ ለመግለጽ ተወዳዳሪ የሌለው መሣሪያ ነው። ፖለቲከኞች፣ ጋዜጠኞች፣ ምሁራንና አክቲቪስቶች ሁሉ ይጠቅሱታል። የሚያስደንቀው፣ አክተን ራሱ በማስታወሻ ደብተሩ ላይ ይህን ጥቅስ “የማይረሱ ጥቅሶች” በሚል ርዕስ አስፍሮት ነበር፤ ምናልባትም ቃላቱ ከዘመን ዘመን እንደሚሻገሩ ቀድሞ የተረዳ ይመስላል።

የአክተን ማንነትና የሕይወት ጉዞ

የአውሮፓ ልጅ ሎርድ አክተን (ሙሉ ስሙ ጆን ኤመሪክ ኤድዋርድ ዳልበርግ-አክተን) በ1834 ጣሊያን ውስጥ ተወለደ። አባቱ እንግሊዛዊ መኳንንት፣ እናቱ ደግሞ ጀርመናዊት ነበረች። ይህ ዓለም አቀፋዊ አስተዳደግ እንግሊዝኛ፣ ጀርመንኛ፣ ፈረንሳይኛና ጣሊያንኛን ጨምሮ በርካታ ቋንቋዎችን አቀላጥፎ እንዲናገር አስችሎታል። ቤተሰቡ ከአውሮፓ ፖለቲካ ጋር የተቆራኘ ነበር፤ ለአብነት አያቱ በናፖሊ ንጉሣዊ ቤተ መንግሥት ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው አገልግለዋል። ይህ ሁሉ ከአንድ ብሔር ወሰን ያለፈ ሰፊ እይታ እንዲኖረው አድርጎታል።

የካቶሊክ እምነትና የጀርመን ትምህርት በወቅቱ እንግሊዝ ፕሮቴስታንት ስለነበረች፣ ካቶሊክ መሆኑ እንደ ካምብሪጅና ኦክስፎርድ ካሉ ታላላቅ ዩኒቨርሲቲዎች ከለከለው። ይህ ክልከላ ግን ለሕይወቱ ታላቅ በረከት ሆነለት። ለትምህርት ወደ ጀርመን፣ ሙኒክ ተልኮ በዘመኑ ከነበሩት უდიდესი የታሪክ ምሁራን አንዱ የሆነውን ዮሃን ጆሴፍ ኢግናዝ ቮን ዶሊንገርን (1799-1890) ተዋወቀ። ዶሊንገር የአክተንን ሕይወት የቀረጸ መምህሩ ሆነ።

የታሪክ ምርምር ዘዴ ዶሊንገር ያስተማረው ቁልፍ ነገር “የታሪክ ሳይንሳዊ ዘዴ” ነበር። ይኸውም፦

• ወደ ዋና ምንጮች መመለስ፦ በሰዎች የተጻፉትን የሁለተኛ ደረጃ ትርጓሜዎች ትቶ፣ በቀጥታ የመጀመሪያዎቹን ሰነዶች (ደብዳቤዎች፣ ማስታወሻ ደብተሮች፣ የመንግሥት ሰነዶች፣ የዓይን ምስክርነቶች) መመርመር።

• ምንጮችን ማበላለጥ፦ አንድን ሰነድ ከሌሎች ጋር በማነጻጸር እውነታውን ማረጋገጥ።

• የምንጩን ተዓማኒነት መተቸት፦ ጸሐፊው አድልዎ ነበረው? ወሬ ነው የጻፈው ወይስ ራሱ ያየውን? ዓላማው ምን ነበር?

ይህ አካሄድ አክተንን ከዶግማና ከጭፍን እምነት ነጻ የሆነ፣ ለእውነት ብቻ የሚገዛ ምሁር አድርጎ ቀረጸው።

ሁለት ታላላቅ የሕይወት разочарования

1. የቫቲካን አንደኛ ጉባኤ (1869-1870) እና የጵጵስናው አለመሳሳት የጉባኤው ዋነኛ አጀንዳ “የጵጵስናው አለመሳሳት” (Papal Infallibility) የሚለውን ዶግማ ማወጅ ነበር። ይኸውም ጳጳሱ በሃይማኖትና በሞራል ጉዳዮች ላይ ከወንበሩ (ex cathedra) በይፋ ሲያስተምሩ ስህተት ሊፈጽሙ አይችሉም የሚል እምነት ነው። አክተንና መምህሩ ዶሊንገር ይህንን በጽኑ ተቃወሙ።

• የታሪክ ማስረጃ፦ አንዳንድ ጳጳሳት ቀደም ባሉ ዘመናት በመናፍቅነት ተወግዘው ነበር።

• የቤተክርስቲያን ወግ፦ ታላላቅ ውሳኔዎች ανέκαθεν በጳጳሳት ጉባኤ እንጂ በአንድ ሰው ፍጹም ሥልጣን አይወሰኑም ነበር።

• የሕሊና ነጻነት፦ ይህ ዶግማ የግለሰብን የማሰብና የመመዘን ነጻነት ይጋፋል ብለው አመኑ።

አክተን በሮም ሆኖ ዶግማው እንዳይጸድቅ ከፍተኛ የፖለቲካ ዘመቻ ቢያደርግም አልተሳካለትም። በሐምሌ 18, 1870 ጉባኤው በ533 ለ 2 ድምፅ ዶግማውን አጸደቀ። ዶሊንገር ውሳኔውን ባለመቀበሉ ከቤተክርስቲያን ሲወገዝ፣ አክተን ግን በታላቅ የሕሊና ጭንቀት ውስጥ ሆኖ ውሳኔውን ተቀበለ። ሆኖም፣ ይህ ክስተት በቤተክርስቲያን ተቋማዊ አሰራር ላይ የነበረውን እምነት ክፉኛ ጎድቶታል።

2. የአሜሪካ የእርስ በርስ ጦርነት (1861-1865) በሚገርም ሁኔታ፣ አክተን በጦርነቱ ወቅት የደቡብ ኮንፌዴሬቶችን (ባርነትን ይደግፉ የነበሩትን) ደግፏል። ይህ ማለት ግን ባርነትን ደግፏል ማለት አይደለም፤ ባርነትን “ታላቅ ኃጢኣት” ብሎ ያምን ነበር። ድጋፉ የመነጨው ከፍልስፍናው ነበር፦

• የፌዴራሊዝም ጥበቃ፦ ጦርነቱ ከባርነት በላይ ስለ ፌዴራሊዝም እና ስለ ግዛቶች መብት (States’ Rights) ነው ብሎ ያምን ነበር። ማዕከላዊው (ፌዴራል) መንግሥት እየተጠናከረ መጥቶ የግዛቶችንና የግለሰቦችን ነጻነት ይጨፈልቃል ብሎ ሰግቷል።

• የአብላጫ ድምፅ አምባገነንነት፦ የሰሜን (ዩኒየን) ድል ወደ “ፍጹም ዲሞክራሲ” ይመራል፤ ይህም ማለት አብላጫው ሕዝብ በኃይል የራሱን ፍላጎት በሁሉም ላይ ይጭናል ማለት ነው ብሎ አስቧል።

አክተን ለኮንፌዴሬሽኑ ጄኔራል ሮበርት ኢ. ሊ በጻፈው ደብዳቤ ይህንን ስጋቱን ገልጾ ነበር። ጄኔራል ሊም ሲመልስለት፣ “የግዛቶች መብት ለግለሰብ ነጻነት ብቸኛው ዋስትና ነው” በማለት ተስማማ። ለአክተን፣ የአሜሪካ ፌዴራሊዝም መዳከም ለዓለም ነጻነት ትልቅ አደጋ ነበር።

የአክተን ቁልፍ የፖለቲካ ሃሳቦች

1. ስለ ብሔርተኝነት (Nationalism) በ1862 በጻፈው አንድ ጽሑፍ ላይ፣ ብሔርተኝነትን የዘመኑ ታላቅ የፖለቲካ ስጋት እንደሆነ ተነበየ። በብሔር (Nationality) እና በብሔርተኝነት (Nationalism) መካከል ትልቅ ልዩነት እንዳለ አስረዳ። ብሔር ቋንቋን፣ ባህልንና ታሪክን ያቀፈ ሲሆን፣ ብሔርተኝነት ግን “የአንድ ብሔርና የአንድ መንግሥት ድንበር አንድ መሆን አለበት” የሚል አደገኛ የፖለቲካ ርዕዮተ ዓለም ነው። ይህ ርዕዮተ ዓለም አናሳ ብሔሮችን ለመጨፍለቅና ለጦርነት በር ይከፍታል ሲል ተከራከረ። የ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ሁለት የዓለም ጦርነቶችና የሩዋንዳ የዘር ማጥፋት የትንቢቱን እውነትነት መስክረዋል።

2. ስለ ሶሻሊዝምና ካፒታሊዝም አክተን ሁለቱንም ጽንፎች ተችቷል።

• ሶሻሊዝም፦ የግለሰብን ነጻነትና የሕሊና ውሳኔ በመካድ፣ የሰውን ልጅ በኢኮኖሚና በመደብ ብቻ የሚተነትን በመሆኑ ተቃወመ። ሶሻሊዝም ከብሔርተኝነት ጋር ሲዋሃድ (National Socialism/Nazism) ሊፈጥር የሚችለውን አደጋ አስቀድሞ ተመልክቷል።

• ካፒታሊዝም፦ በሌላ በኩል፣ “ያልተገደበ ካፒታሊዝም” የኢኮኖሚ ሥልጣንን በጥቂቶች እጅ በማከማቸት ሌላ ዓይነት አምባገነንነት ይፈጥራል ብሎ አስጠንቅቋል። በዘመኑ የነበሩት እንደ ሮክፌለር (ነዳጅ) እና ካርኔጊ (ብረት) ያሉ የኢንዱስትሪ ግዙፎች የፈጠሩት ሞኖፖሊ፣ ልክ እንደ ፖለቲካ ሥልጣን ሁሉ የሰውን ነጻነት እንደሚገዳደር ያምን ነበር።

ለአክተን መፍትሔው፣ የግለሰብ ነጻነትን የሚያከብር፣ የገበያ ኢኮኖሚን የሚፈቅድ፣ ነገር ግን መንግሥት ደካሞችን ለመጠበቅ የሚያስችሉ የማህበራዊ ድጋፍ ፕሮግራሞችን (እንደ ነጻ ትምህርትና ጤና) የሚዘረጋበት ሥርዓት ነበር።

ያልተጻፈው መጽሐፍ፦ “የነጻነት ታሪክ”

አክተን ሕይወቱን ሙሉ ያዘጋጀው ለአንድ ታላቅ ሥራ ነበር፦ “የነጻነት ታሪክ” (The History of Liberty)። ለዚህም፦

• ከ70,000 በላይ መጻሕፍትን ያካተተ ግዙፍ ቤተ መጻሕፍት አቋቋመ።

• በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ የማስታወሻ ወረቀቶችን (note cards) አዘጋጀ።

• ለ50 ዓመታት ያህል ለዚህ መጽሐፍ ዝግጅት አደረገ።

ታዲያ ለምን አልጻፈውም? ይህ የአክተን ሕይወት ትልቁ እንቆቅልሽ ነው። ዋነኛው ምክንያት የእርሱ перфекционизм እና ምሁራዊ ብቸኝነት ነበር።

• የማያልቅ ፍለጋ፦ ስለ አንድ ርዕሰ ጉዳይ ያሉትን የመጀመሪያ ደረጃ ምንጮች በሙሉ ሳያነብና ሳያመሳክር አንድም ዓረፍተ ነገር መጻፍ እንደማይችል ይሰማው ነበር። ይህ ደግሞ ፈጽሞ የማይቻል ተግባር ነበር።

• ምሁራዊ ብቸኝነት፦ በ1881 ለወዳጁ በጻፈው ደብዳቤ ላይ፣ “በነጻነትም ሆነ በሞራል ጉዳይ ላይ ማንም ከእኔ ጋር አይስማማም። ብቻዬን ነኝ” ሲል ተናግሯል። የሞራል ፍርድን በተመለከተ የነበረው ጽኑ አቋም ከቅርብ ወዳጆቹ እንኳ ለይቶት ነበር።

ይህ መጽሐፍ ባይጻፍም፣ አክተን ከኋላው ግዙፍ ውርስ ትቶ አልፏል፤ በሺዎች የሚቆጠሩ ደብዳቤዎቹ፣ ጽሑፎቹ፣ በካምብሪጅ ዩኒቨርሲቲ ያስተማረባቸው ንግግሮቹና ማስታወሻዎቹ የሃሳቦቹ ውቅያኖስ ሆነው ዛሬም ይመረመራሉ።

የአክተን ውርስና ለዛሬው ዓለም ያለው ትምህርት

1. የሥልጣን ቁጥጥር አስፈላጊነት፦ ሥልጣን፣ በማንም እጅ ይሁን፣ ሁልጊዜም ጥርጣሬና ቁጥጥር ያስፈልገዋል። መፍትሔው የሥልጣን ክፍፍል፣ የሕግ የበላይነትና ጠንካራ ተቋማት ናቸው።

2. የማይናወጥ የሞራል መርሕ፦ “ለልማት”፣ “ለደህንነት” ወይም “ለብሔራዊ ጥቅም” በሚሉ ሰበቦች የሚፈጸሙ የሰብዓዊ መብት ጥሰቶች ተቀባይነት የላቸውም። ግፍ በማንኛውም ዘመን ግፍ ነው።

3. የሕሊና ነጻነት ከሁሉ በላይ ነው፦ እውነተኛ ነጻነት ማለት መንግሥት፣ ቤተ ክርስቲያን ወይም ሕዝብ የሚነግርህን ሳይሆን፣ በሕሊናህና በእውቀትህ መርተህ የምትወስነው ውሳኔ ነው። ዲሞክራሲ ዜጎች ሲያስቡና ሲጠይቁ ብቻ ይሰምራል።

4. ፌዴራሊዝም የነጻነት ጋሻ ነው፦ ሥልጣንን በአንድ ማዕከል ከማከማቸት ይልቅ፣ በተለያዩ የኅብረተሰብ ክፍሎችና የመንግሥት እርከኖች መከፋፈል ለነጻነት ዋስትና ይሰጣል።

መደምደሚያ፦ ያልተጻፈው መጽሐፍ ራሱ ትልቁ መልዕክት ነው

የአክተን “የነጻነት ታሪክ” አለመጻፉ ምናልባትም ትልቁ መልዕክቱ ሊሆን ይችላል። ምክንያቱም የነጻነት ታሪክ በአንድ መጽሐፍ ተጽፎ የሚያልቅ አይደለም፤ ገና በመጻፍ ላይ ያለ፣ እያንዳንዱ ትውልድ የራሱን ምዕራፍ የሚጨምርበት ሕያው ሂደት ነው። አክተን የመጨረሻውን ቃል አልሰጠንም፤ ይልቁንስ እውነትን የምንፈልግባቸውን መሣሪያዎች፣ ከስህተቶች የምንማርባቸውን ማስጠንቀቂያዎች እና ለተሻለ ዓለም የምንይዘውን ተስፋ ትቶልን አልፏል።

አሁን የእኛ፣ የአዲሱ ትውልድ ተራ ነው። የአፍሪካንና የኢትዮጵያን የነጻነት ታሪክ ቀጣይ ምዕራፍ በምርጫችን፣ በድርጊታችንና በድፍረታችን የምንጽፈው እኛው ነን።

ከክርስቶስ ልደት በፊት 552 ዓመት በቻይና ሉ ግዛት የተወለደው ኮንፊሺየስ (孔子)፣ ከሶክራጥስና ከኢየሱስ ጎን ተሰልፎ በዓለም ታሪክ ውስጥ ከታዩ ሦስት ታላላቅ መምህራን አንዱ ሆኖ ይቆጠራል። ለሁለት ሺሕ አምስት መቶ ዓመታት ያህል የምሥራቅ ሥልጣኔን የመራ፣ የቻይናን የትምህርት ሥርዓት፣ የመንግሥት አስተዳደርና የማኅበረሰብ እሴቶችን የቀረጸ ሰው ነበር። አናሌክትስ (論語) የሚባለው የኮንፊሺየስ አስተምህሮዎች ስብስብ፣ ዛሬም ድረስ ለሚሊዮኖች የሕይወት መመሪያ ነው።

ኮንፊሺየስ ልክ እንደ ሶክራጥስና ኢየሱስ፣ አንድም መጽሐፍ አልጻፈም። ደቀ መዛሙርቱ የሰበሰቧቸው አስተምህሮዎቹ ግን የቻይናንና በአጠቃላይ የምሥራቅ እስያን ሥልጣኔ መሠረት ሆነዋል። በአንድ ወቅት እስከ ሦስት ሺሕ የሚደርሱ ተማሪዎች ነበሩት። ከእነዚህ መካከል የቅርብ ደቀ መዛሙርቱ የነበሩት ናቸው አስተምህሮቶቹን ለትውልድ ያስተላለፉት።

የቻይና ባህላዊ አውድ

የኮንፊሺየስ ዘመን ቻይና በፖለቲካዊ ቀውስ ውስጥ የነበረች ነበር። ንጉሠ ነገሥቱ በስም ብቻ ሲሆን፣ እውነተኛው ሥልጣን በየግዛቶቹ መሳፍንት እጅ ነበር። ይህ የፖለቲካ መበታተን፣ የሥነ-ምግባር ውድቀትንና የማኅበረሰብ እሴቶች መናጋትን አስከትሎ ነበር። ኮንፊሺየስ በዚህ ቀውስ ጊዜ የሚፈለገው አዲስ ሥርዓት መፍጠር ሳይሆን፣ ወደ ጥንታዊ እሴቶችና ወጎች መመለስ እንደሆነ አምኖ ነበር።

በጥንታዊው የቻይና ታሪክ ውስጥ የኮንፊሺየስ ሥፍራ ልዩ ነው። እርሱ የቻይናን ጥንታዊ ግጥሞች በመለየት 300 ምርጥ ዜማዎችን መርጧል። እነዚህ ዜማዎች ለቻይና ባህል መሠረት ሆነዋል። “ዜማዎችን ሳያውቅ ሰው መናገር አይችልም” ያለው ኮንፊሺየስ፣ ሙዚቃና ግጥም የነፍስ ስምምነትን (harmony) ለመፍጠር እንደሚረዱ ያምን ነበር።

የሕይወት ደረጃዎች

ኮንፊሺየስ ሕይወቱን በደረጃዎች ከፍሎ ይገልጻል፦

• በ15 ዓመቱ - ትምህርት ጀመረ

• በ30 ዓመቱ - አቋሙን አስቀመጠ (ለእውነት ፍለጋ ሕይወቱን ለማዋል ወሰነ)

• በ40 ዓመቱ - ጥርጣሬዎቹ ተወገዱ (ዳኦን/መንገዱን መረዳት ጀመረ)

• በ50 ዓመቱ - ሰማይ የወሰነለትን ተረዳ (ዕጣ ፈንታው ማስተማር እንደሆነ ገባው)

• በ60 ዓመቱ - ጆሮው በትክክል ተስተካክሎ ነበር

• በ70 ዓመቱ - የእውነት መንገድ እንደሚከተል አወቀ

ይህ የሕይወት ደረጃዎች ምደባ የሚያሳየው የሰው ልጅ ቀጣይነት ያለው ዕድገት መኖሩንና ወደ ጥበብ የሚያደርገው ጉዞ እስከ መጨረሻው እንደሚቀጥል ነው።

ዋና አስተምህሮዎች

1. ሬን (仁) - ቸርነት/ሰብዓዊነት

የኮንፊሺየስ ማዕከላዊ አስተምህሮ “ለራስህ የማትወደውን ለሌላ አታድርግ” የሚለው ወርቃማ ሕግ ነው። ይህ በኢትዮጵያ “የማታ ቢራ ለራስህ፣ የጧቱ ለሌላ” በሚለው ምሳሌ የሚገለጸው እሴት ጋር ይመሳሰላል። ቸርነት ወይም ሬን የሚባለው፣ የሰው ልጅ መሠረታዊ ጥሩነትንና ሌሎችን የማክበር ባህርይን ያመለክታል።

2. ሊ (禮) - ሥርዓትና ወግ

ኮንፊሺየስ ሥርዓቶችንና ወጎችን ከፍተኛ ቦታ ይሰጣቸው ነበር። ይህ ባዶ ሥነ-ሥርዓት ሳይሆን፣ በማኅበረሰብ ውስጥ ስምምነትን ለመፍጠር የሚረዱ መንገዶች ናቸው። እያንዳንዱ ሰው ቦታውንና ኃላፊነቱን ሲያውቅ፣ ማኅበረሰቡ በሥርዓት ይኖራል።

3. ዢ (智) - ጥበብ

ጥበብ ማለት ምን መደረግ እንዳለበት ማወቅ ነው። ኮንፊሺየስ ጥበብ የሚገኘው በቀጣይነት በሚደረግ ትምህርት፣ በራስ ምልከታና በታሪክ ጥናት እንደሆነ ያስተምራል።

4. ዮንግ (勇) - ድፍረት

ድፍረት ማለት በእውነት መጽናትና ውጤቱን ሳንፈራ ትክክለኛውን ማድረግ ነው። ኮንፊሺየስ አንድ ሰው ሊገድለው ሲያስፈራራው “ሰውነቴን መግደል ትችላለህ፤ ነገር ግን በውስጤ ያለውን እውነት ማጥፋት አትችልም” ብሏል።

5. ዤንግ ሚንግ (正名) - ስሞችን ማስተካከል

ኮንፊሺየስ እያንዳንዱ ነገር በትክክለኛው ስሙ መጠራት እንዳለበት ያስተምራል። አባት አባት፣ ልጅ ልጅ፣ ንጉሥ ንጉሥ መሆን አለበት። ይህ ማለት እያንዳንዱ ሚናውንና ኃላፊነቱን መወጣት አለበት ማለት ነው።

በመንግሥት አስተዳደር ላይ ያለው ተጽዕኖ

ኮንፊሺየስ የመንግሥት ዋና ዓላማ የሕዝቡን ደህንነት ማረጋገጥ እንደሆነ ያስተምራል። ገዥዎች የተማሩና በሥነ-ምግባር የበለጹ መሆን አለባቸው። “ገዥ በምግባር ቢመራ፣ እንደ ሰሜን ኮከብ በቦታው ቆሞ፣ ሌሎች ኮከቦች በዙሪያው እንደሚዞሩ፣ ሕዝቡም ይከተለዋል” ይላል።

ለሁለት ሺሕ ዓመታት ያህል የቻይና የመንግሥት ሥርዓት በኮንፊሺየስ አስተምህሮ ላይ ተመሥርቶ ነበር። የመንግሥት ሠራተኞች ሁሉ የኮንፊሺየስን ሥራዎች ማጥናትና በእነሱ ላይ የተመሠረተ ፈተና ማለፍ ነበረባቸው። ይህ የፈተና ሥርዓት ዘመናዊው የሲቪል ሰርቪስ መሠረት ነው።

ከሶክራጥስና ኢየሱስ ጋር ንጽጽር

ኮንፊሺየስ፣ ሶክራጥስና ኢየሱስ በብዙ መንገድ ይመሳሰላሉ፦

• ሦስቱም መጻሕፍት አልጻፉም

• ሦስቱም መምህራን ነበሩ

• ሦስቱም ትምህርት ማለት ውስጣዊ እውነትን ማውጣት እንደሆነ ያምኑ ነበር

• ሦስቱም የግል ሥነ-ምግባርና የዜግነት ግዴታ እንደማይነጣጠሉ ያስተምሩ ነበር

• ሦስቱም ለእውነት ሲሉ ሕይወታቸውን ለመሰዋት ዝግጁ ነበሩ

ልዩነታቸው፣ ኮንፊሺየስ ስለ መለኮት እምብዛም አይናገርም። ትኩረቱ በሰዎች መካከል ባለው ግንኙነትና በዚህ ዓለም ላይ እንዴት በሥርዓት መኖር እንደሚቻል ላይ ነው።

ለአፍሪካና ለኢትዮጵያ አውድ ያለው ጠቀሜታ

የኮንፊሺየስ አስተምህሮዎች ለአፍሪካውያን፣ በተለይ ለኢትዮጵያውያን፣ በርካታ ጠቃሚ ትምህርቶች አሏቸው፦

1. የባህል ጥበቃ

ኮንፊሺየስ ከታሪክና ከባህል መገለል እንደ ሥር የሌለው ዛፍ መሆን እንደሆነ ያስተምራል። ይህ በዘመናዊነት ስም ባህላቸውን ለሚጥሉ አፍሪካውያን ትልቅ መልእክት ነው። የኢትዮጵያ “የአባቶች ልምድ አይተውም” አባባል ከኮንፊሺየስ አስተምህሮ ጋር ይጣጣማል።

2. የቤተሰብ እሴቶች

በኢትዮጵያ ባህል ያለው የቤተሰብ አክብሮትና የወላጆች ክብር፣ ከኮንፊሺየስ “ሺያኦ” (孝 - filial piety) አስተምህሮ ጋር በቀጥታ ይገናኛል። “የወላጆችን ምክር የሰማ አይጣል” የሚለው የኢትዮጵያ ምሳሌ፣ ኮንፊሺየስ ለወላጆች አክብሮት ከሚሰጠው ትልቅ ቦታ ጋር ይስማማል።

3. የትምህርት ዋጋ

ኮንፊሺየስ “ማሰብ ያለ ማጥናት ከንቱ ነው፤ ማጥናት ያለ ማሰብ አደገኛ ነው” ይላል። ይህ ለአፍሪካ የትምህርት ሥርዓት መሻሻል ጠቃሚ አቅጣጫ ነው። ትምህርት ዕውቀትን ማከማቸት ብቻ ሳይሆን፣ ሥነ-ምግባርንና ጥበብን ማዳበር መሆን አለበት።

4. መልካም አስተዳደር

የኮንፊሺየስ የመልካም አስተዳደር መርሆዎች - ገዥዎች ለሕዝብ እንጂ ለራሳቸው መስራት አለባቸው፣ በምግባር መምራት አለባቸው - ለአፍሪካ መሪዎች አስፈላጊ ትምህርት ነው። “ንጉሥ ሲሸሽ ዝናብ አይለቅም” የሚለው የኢትዮጵያ አባባል፣ መሪዎች በምግባር መምራት እንዳለባቸው ከሚያሳየው የኮንፊሺየስ አስተምህሮ ጋር ይዛመዳል።

መደምደሚያ

ኮንፊሺየስ ከሁለት ሺሕ አምስት መቶ ዓመታት በፊት ያስተማራቸው እሴቶች ዛሬም ጠቃሚነታቸው አልቀረም። በግሎባላይዜሽን ዘመን፣ የሰው ልጅ መሠረታዊ እሴቶች እየተሸረሸሩ ባሉበት ወቅት፣ የኮንፊሺየስ አስተምህሮዎች - ቸርነት፣ ሥርዓት፣ ጥበብ፣ ድፍረት - አዲስ ጠቀሜታ አግኝተዋል።

“የራስን ሕሊና መከተል ከሁሉ የላቀ ጥሪ ነው” የሚለው የኮንፊሺየስ መልእክት፣ ለዘመናችን ሰው መመሪያ ነው። በቴክኖሎጂ እድገትና በማኅበራዊ ለውጥ ግራ በሚጋባበት ወቅት፣ ኮንፊሺየስ የሚያስተምረን ወደ መሠረታዊ የሰው ልጅ እሴቶች - ፍቅር፣ እውነት፣ ፍትሕ - መመለስ ነው።

የአናሌክትስ ዘላለማዊ ጥበብ በዚህ አንድ አባባል ይጠቃለላል፡ “በቀጣይነት የሚማረው ደስ አይለውምን? ከሩቅ ጓደኞች ሲመጡ፣ ይህ ደግሞ ምን ያህል የሚያስደስት ነው!” ትምህርትና ጓደኝነት - እነዚህ ሁለት የሰው ልጅ መሠረታዊ ፍላጎቶች ናቸው፣ እናም ኮንፊሺየስ እነዚህን በማዕከል በማድረግ፣ የሰው ልጅን ልብ ነክቷል።

Lectures Link:

Archive.org

መግቢያ፡ የስልሳ ዓመታት ጉዞ

በዓለም ሥነ-ጽሑፍ ታሪክ ውስጥ አንድን ሥራ ለስልሳ ዓመታት መጻፍና ማበልጸግ ልዩ ስፍራ አለው። ጀርመናዊው ባለቅኔ ዮሃን ቮልፍጋንግ ፎን ጌቴ በወጣትነቱ የጀመረውን "ፋውስት" የተሰኘ ድንቅ ሥራውን እስከ ሕልፈቱ ጥቂት ወራት ቀደም ብሎ ድረስ ሲያዳብረው ቆይቷል። ይህ ሥራ የሕይወቱ ማኅደር ነበር ቢባል ማጋነን አይሆንም። ይህ ረጅም የፈጠራ ጉዞ፣ በራሱ የሰው ልጅን የማያቋርጥ ዕድገትና ለውጥ የሚያሳይ መስታወት ነው። ጌቴ በወጣትነት ብዕሩ የጀመረው በፍቅር ስቃይና ዓለማዊ ደስታ ፍለጋ ላይ ያተኮረ ታሪክ፣ በእርጅና ዘመኑ ስለ ሰው ልጅ ሥልጣኔ፣ ታሪክና መንፈሳዊ ዕድገት የሚያወሳ ጥልቅ ፍልስፍናዊ ሥራ ሆኖ ተጠናቋል።

የፋውስት ታሪክ መሠረቱ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን የጀርመን አፈ ታሪክ የመነጨ ነው። በታሪክ ዶክተር ዮሃንስ ፋውስት የተባለ ሰው እንደነበረና ከሰይጣን ጋር ውል ገብቶ ምትሃታዊ ኃይል እንደተላበሰ ይነገርለታል። ጌቴ ግን ይህንን ቀላል አፈ ታሪክ ወስዶ፣ የሰው ልጅን ሁለንተናዊ መንፈሳዊ ፍልሚያና ፍለጋ ወደሚያሳይ ታላቅ ድራማ ለወጠው። በፋውስት ገጸ-ባህርይ ውስጥ እያንዳንዱ አንባቢ የራሱን ጥያቄዎች፣ ምኞቶች፣ ተስፋዎችና ስጋቶች ያገኛል።

የእውቀት እስረኛ

ተውኔቱ የሚጀምረው በዶክተር ሄንሪክ ፋውስት ጠባብና መጽሐፍት በሞላበት የጥናት ክፍል ውስጥ ነው። ይህ ሊቅ ሊደረስበት የሚችለውን የሰው ልጅ ዕውቀት በሙሉ ቀስሟል - ፍልስፍና፣ ሕግ፣ ሕክምና፣ ስነ-መለኮት። ነገር ግን በዚህ ሁሉ ዕውቀቱ ውስጥ የሕይወትን ትርጉምና እውነተኛ እርካታ ሊያገኝ አልቻለም። "እነሆ እኔ ምስኪኑ ፈላስፋ፣ መጀመሪያ ከማውቀው በላይ ምንም ሳላውቅ ቀርቻለሁ" ሲል በሐዘን ያነባል። ይህ በዕውቀት ጫፍ ላይ የደረሰ ሰው የሚገጥመው ጥልቅ ቀውስ ነው፤ ሁሉንም ነገር የተረዳ በሚመስልበት ቅጽበት ምንም እንዳልገባው የሚሰማው የሊቅ አሳዛኝ ታሪክ።

ፋውስት የወከለው የጌቴን ዘመን ሰው ብቻ ሳይሆን የዘመናችንንም ሰው ጭምር ነው። መረጃ እንደ ጎርፍ በሚፈስበት በዚህ ዘመን፣ ሁሉም ነገር በጣታችን ጫፍ ላይ ሆኖ ሳለ፣ የእውነተኛ ጥበብና የሕይወት እርካታ ጥማችን እንደቀጠለ ነው። ጌቴ ከሁለት መቶ ዓመታት በፊት የተነበየው ይህንን ዘላለማዊ የሰው ልጅ ችግር ነው - ዕውቀት ብቻውን ደስታን አያመጣም፤ ትርጉምንም አይሰጥም።

በዚህ የመንፈስ ጭንቀት ውስጥ ሆኖ ፋውስት ራሱን ለማጥፋት ጽዋ መርዝ ያነሳል። ነገር ግን የትንሳኤ በዓል የቤተ-ክርስቲያን ደወሎችና መዝሙር ድምፅ ሰምቶ ከመሞት ይታቀባል። ይህች አጋጣሚ የጌቴን ጥልቅ ጥበብ ትመሰክራለች - በምክንያታዊነት ብቻ ይመራ የነበረውና እምነት ያጣው ሊቅ፣ በመንፈሳዊ መዝሙር ከሞት ይድናል። ይህም ታሪኩ ገና ከጅምሩ ምክንያታዊ ዕውቀት ብቻ ሳይሆን መንፈሳዊነትም የሰው ልጅ ሁለንተና አካል መሆኑን የሚያሳይ የመጀመሪያው ምልክት ነው።

መፊስቶፈለስ፡ የመካድ መንፈስ

መፊስቶፈለስ በዚህ ሥራ ውስጥ ካሉ ገጸ-ባህርያት ሁሉ እጅግ ማራኪና ውስብስብ ነው። እርሱ ተራ ሰይጣን አይደለም፤ ይልቁንም ጥልቅ አሳቢ፣ ተሳዳቢ፣ አስቂኝ፣ አንዳንዴም አዛኝ ገጽታዎች ያሉት ነው። ራሱን ሲገልጽ "እኔ ሁልጊዜ የምክድ መንፈስ ነኝ" ይላል። ነገር ግን ወዲያውኑ በሚገርም ቅራኔ "ክፉን እየፈለግሁ፣ ሁሌም መልካምን የምሠራ የዚያ ኃይል አካል ነኝ" በማለት ፍልስፍናዊ ጥልቀቱን ያሳያል። ይህ የጌቴ የዓለም እይታ ነው - ክፉ በራሱ የፍጥረት ሥርዓት አካል ነው፤ ያለ ጨለማ ብርሃን እንደማይታወቅ፣ ያለ ውድቀትም ዕድገት የለም።

በፋውስትና በመፊስቶፈለስ መካከል የነበረው ውል የሥራው ማዕከል ነው። መፊስቶፈለስ ለፋውስት በዚህ ምድር ላይ የሚፈልገውን ማንኛውንም ዓይነት ደስታ፣ ኃይልና ተሞክሮ ሊያቀርብለት ቃል ይገባል። በምላሹ፣ ፋውስት መቼም ቢሆን ሊገኝ በማይችል ፍጹም እርካታ ተውጦ፣ ለአንዲት ቅጽበት "አንቺ ቅጽበት ቆይ! እንዴት ውብ ነሽ!" ("Verweile doch! du bist so schön!") ብሎ የሚያውጅበት ጊዜ ከመጣ፣ ነፍሱ ለመፊስቶፈለስ ትሆናለች። ይህ ውል የሰው ልጅ የማያቋርጥ የእርካታ ፍለጋ ምሳሌ ነው። ፋውስት ምንም ዓይነት ምድራዊ ተሞክሮ ፍጹም እርካታ እንደማይሰጠው እርግጠኛ ስለነበር ውሉን በድፍረት ተስማማ።

የግሬትሽን አሳዛኝ ድራማ

የተውኔቱ ክፍል አንድ ዋነኛ ታሪክ የሚያጠነጥነው ግሬትሽን (ማርጋሬት) በተባለች ወጣት ሴት ዙሪያ ነው። ይህች ቅን፣ ንጹህና ሃይማኖተኛ ልጃገረድ የፋውስት ዓለማዊ ፍቅር ሰለባ ትሆናለች። ግሬትሽን የምትወክለው የሴትነት ንጹህነትን ብቻ ሳይሆን፣ የሰው ልጅ መሠረታዊ ቅንነትን ጭምር ነው። የእርሷ ታሪክ የሞራልና የሥነ-ምግባርን ውስብስብነት በጥልቀት ይዳስሳል።

ፋውስት በመፊስቶፈለስ እርዳታ ግሬትሽንን ያታልላታል። ለእናቷ የእንቅልፍ መድኃኒት እንድትሰጥ ያደርጋታል፤ መድኃኒቱ ግን መርዝ ሆኖ እናቷን ይገድላል። ወንድሟ ቫለንቲን የእህቱን ክብር ለመጠበቅ ሲሞክር በፋውስት እጅ ይገደላል። ግሬትሽን ከፋውስት ልጅ ከወለደች በኋላ፣ በተስፋ መቁረጥና በማኅበረሰቡ ግፊት ልጇን ትገድላለች። በመጨረሻም ኅሊናዋ ተቃውሶ ወደ እብደት ስትደርስ እስር ቤት ትገባለች።

ይህ አሰቃቂ ሰንሰለታዊ ታሪክ፣ ገደብ የለሽ ፍላጎት የሚያስከትለውን አደገኛነት ያሳያል። ፋውስት የራሱን ጊዜያዊ ደስታ ሲያሳድድ፣ የንጹሃንን ሕይወት አጠፋ። ነገር ግን ጌቴ እዚህ ላይ አንድ መንፈሳዊ ተአምር ያሳየናል። ግሬትሽን በእስር ቤት ሳለች ንስሐ ትገባለች። ፋውስት ሊያድናት ቢመጣም አትቀበለውም። "ፍርዱ የእግዚአብሔር ነው" ስትል እራሷን ለመለኮታዊ ፍትሕ አሳልፋ ትሰጣለች። ስትሞት ከሰማይ "ድናለች!" የሚል ድምፅ ይሰማል። ንጹህ ፍቅሯ፣ ንስሐዋና መሥዋዕትነቷ የመዳኛዋ መንገድ ሆነዋል።

ወደ ሰፊው ዓለም - ክፍል ሁለት

በ1832 የታተመው ክፍል ሁለት፣ የፋውስትን ታሪክ ከግል የፍቅር አሳዛኝ ድራማ ወደ ዓለም አቀፋዊና ታሪካዊ መድረክ ይወስደዋል። እዚህ ላይ ፋውስት የጀርመን ንጉሠ ነገሥት አማካሪ ሆኖ በቤተ መንግሥት ይገባል፤ የወረቀት ገንዘብን በማስተዋወቅ የኢኮኖሚ ቀውስን ለመፍታት ይሞክራል። ይህ የጌቴ በዘመኑ መስፋፋት የጀመረውን ካፒታሊዝምና የገንዘብ ኃይል ላይ ያቀረበው ጥልቅ ትችት ነው። ፋውስት የፈጠረው የገንዘብ ሥርዓት ጊዜያዊ ብልጽግና ቢያመጣም፣ በመጨረሻ ወደ ውድቀትና ሥርዓት አልበኝነት ይመራል።

የክፍል ሁለት ድንቅ ክፍል የሄለን ታሪክ ነው። ፋውስት ይህችን የጥንቷ ግሪክ ውበት ተምሳሌት የሆነችውን ሴት ከሙታን ዓለም ያስነሳታል። ከእርሷ ጋር ዩፎርዮን የሚባል ልጅ ይወልዳሉ። ዩፎርዮን የሮማንቲሲዝም ሥነ-ጽሑፋዊ ንቅናቄ ምሳሌ ነው - በውበት፣ በጀግንነትና በስሜት የተሞላ፣ ነገር ግን አጭር ዕድሜ ያለው። በወጣትነት ትዕቢት ለመብረር ሲሞክር ወድቆ ይሞታል። ሄለንም ወደ ጥላነት ትመለሳለች። ይህ ሁሉ የሚያሳየው የጠፋን ክብርና ውበት ሙሉ በሙሉ መመለስ እንደማይቻልና የሰው ልጅ ጥበብና ውበት ጊዜያዊ መሆናቸውን ነው።

የመጨረሻው ሥራና የሕይወት ትርጉም

በሕይወቱ መገባደጃ ላይ የፋውስት የመጨረሻ ታላቅ ሥራ መሬትን ከባሕር በማስለቀቅ ለሰው ልጆች ማስጠጋትን ነበር። ይህ ግዙፍ ፕሮጀክት የሰው ልጅ በተፈጥሮ ላይ ለመስልጠን ያለውን ጥልቅ ፍላጎት ያሳያል። ፋውስት ለሚሊዮኖች ሰዎች አዲስ መሬት ለመፍጠር ይሠራል። "ነጻ መሬት ላይ ከነጻ ሕዝብ ጋር መቆም እፈልጋለሁ" ሲል የመጨረሻ ራዕዩን ይናገራል።

ነገር ግን ታሪኩ ያልተጠበቀ መታጠፊያ አለው። ፋውስት ይህንን ፕሮጀክት ለማጠናቀቅ ባውሲስና ፊሌሞን የተባሉ አዛውንት ባልና ሚስት የሚኖሩበትን ትንሽ ጎጆና የጸሎት ቤት ይፈልጋል። እነርሱን በኃይል ሲያስነሷቸው ይገደላሉ። ይህ ንጹሃን ደም መፍሰስ ፋውስትን በጸጸት ያቆስለዋል። ጌቴ በዚህ አጋጣሚ ዕድገትና ሥልጣኔ ሁልጊዜም መሥዋዕትነት እንደሚጠይቁ ያሳየናል።

የመቤዠት መንገድ

ፋውስት በስተርጅና አይኑ ታውሮ፣ ሞት አፍንጫው ሥር ደርሶ ሳለ፣ የሚያስበው ስለራሱ ሳይሆን ስለወደፊቱ የሰው ልጅ ራዕይ ነው። መቃብሩን የሚቆፍሩትን መናፍስት ድምፅ እየሰማ፣ የግንባታ ሠራተኞቹ መስለውት በደስታ ይሞላል። በዚህ ቅጽበት ለፍጹም እርካታ ተቃርቦ ነበር፣ ነገር ግን የተናገረው ለአሁኗ ቅጽበት ሳይሆን "ለሚመጣው ቅጽበት" ነው። ፋውስት ስለወደፊቱ እያሰበ ይሞታል።

መፊስቶፈለስ ውሉን ለማክበር የፋውስትን ነፍስ ሊወስድ ሲዘጋጅ፣ የሰማይ መላእክት ይወርዳሉ። በሰማይ የምትገኘው ግሬትሽንም ለፋውስት ትማልዳለች። "ያለማቋረጥ ጥረት ያደረገን፣ ልናድነው እንችላለን" ይላሉ መላእክት። ፋውስት ይድናል። ምክንያቱም ምንም እንኳን ብዙ ስህተቶችና ወንጀሎች ቢሠራም፣ ሕይወቱን ሙሉ ወደ ከፍታ ለመድረስ መጣሩን አላቆመም ነበር።

ዘላለማዊ ትምህርቶች

የፋውስት መልእክቶች ለዘመናችን አንባቢ እጅግ ጠቃሚ ናቸው፦

1. ዕውቀት ብቻውን በቂ አይደለም። ፋውስት ሁሉንም ቢያውቅም ውስጣዊ ባዶነት ተሰምቶት ነበር። ይህ የዘመናችንን የመረጃ ብዛት ችግር ያሳያል - መረጃ ጥበብ አይደለም፤ ዕውቀትም ብቻውን ደስታን አያመጣም።

2. ክፉና ደግ የማይነጣጠሉ ናቸው። መፊስቶፈለስ ክፉን ቢፈልግም ደጉን ይሠራል። ይህ የሕይወት ውስብስብነት ነው - ከመከራ ዕድገት ይመጣል፣ ከውድቀትም ትምህርት ይገኛል።

3. ፍቅርና መሥዋዕትነት የመቤዠት ኃይል አላቸው። ግሬትሽን በፍቅሯና በመሥዋዕትነቷ ድናለች፤ በመጨረሻም ለፋውስት መዳን ምክንያት ሆናለች።

4. ቀጣይነት ያለው ጥረት ዋነኛው ነገር ነው። ፋውስት የዳነው ፍጹም ስለነበረ ሳይሆን፣ ሁልጊዜ ለመሻሻልና ከፍ ለማለት ስለጣረ ነው። "በቀጣይነት የሚጥረው ሊድን ይችላል" የሚለው መልእክት ለሁላችንም ተስፋ ይሰጣል።

ፋውስት በአፍሪካ አውድ

ለአፍሪካውያን አንባቢዎች፣ በተለይ ለኢትዮጵያውያን፣ የፋውስት ታሪክ ልዩ ትርጉሞች አሉት። የመንፈሳዊነትና የዓለማዊነት ትግል በኢትዮጵያ ባህል ውስጥ ጥልቅ ሥር አለው። የፋውስት ግዙፍ የልማት ፕሮጀክትና ያስከተለው የንጹሃን መፈናቀል (የባውሲስና ፊሌሞን ታሪክ)፣ በዘመናዊ አፍሪካ ከሚታዩ የልማት ተቃርኖዎች ጋር በቀላሉ ሊነጻጸር ይችላል። ለ"ታላቅ ራዕይ" ሲባል የሚከፈለው የሰብዓዊነት ዋጋ ዛሬም ድረስ የሚያከራክር ርዕስ ነው።

በተጨማሪም የግሬትሽን ታሪክ በኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ የሚገኙ የሴቶች መሥዋዕትነት ታሪኮችን ያስታውሰናል። ከበዓታ («ፍቅር እስከ መቃብር») እስከ ሌሎች ጠንካራ ሴት ገጸ-ባህርያት፣ ፍቅር፣ እምነትና መሥዋዕትነት የተጣመሩ ጭብጦች የባህላችን አካል ናቸው።

መደምደሚያ

"ፋውስት" ከሁለት መቶ ዓመታት በኋላም ቢሆን ሕያው ሆኖ የሚያነጋግረን ሥራ ነው። ምክንያቱም የሚዳስሰው የሰው ልጅ ዘላለማዊ ጥያቄዎችን ነው፤ ዕውቀት ምንድን ነው? ደስታ የት ይገኛል? የሰው ልጅ ለዕድገት ሲል ምን ያህል መሥዋዕትነት ሊከፍል ይገባል? እነዚህ ጥያቄዎች ለማንኛውም ዘመንና ባህል የሚሠሩ ናቸው።

ጌቴ በፋውስት በኩል የሰው ልጅን ውስብስብ ተፈጥሮ ያሳየናል። ፋውስት ጀግናም፣ ወንጀለኛም ነው፤ ፈላጊም፣ ጠፊም ነው። በዚህም የእያንዳንዳችንን ውስጣዊ ትግል ይወክላል። የመጨረሻው መልእክቱ ግን የተስፋ ነው - ምንም ያህል ብንወድቅና ብንሳሳት፣ መጣራችንን እስካላቆምን ድረስ፣ መቤዠት ይቻላል።

በዚህ ረገድ ፋውስት ዘመን የማይሽረው የሰው ልጅ መንፈስ ታሪክ ነው። እያንዳንዱ አንባቢ በፋውስት ጉዞ ውስጥ የራሱን ጉዞ፣ በፍለጋውም ውስጥ የራሱን ፍለጋ ያገኛል። የታላቅ ሥነ-ጽሑፍ ኃይሉም ይኸው ነው - ስለ አንድ ሰው እየተናገረ ስለ ሁሉም ሰው መናገር፤ ስለ አንድ ዘመን እያወሳ ስለ ሁሉም ዘመን መተንበይ።