በ1713 በለንደኑ ድሩሪ ሌን አዳራሽ አንድ ተዋናይ የሮማውያንን ልብስ ለብሶ ስለ ነጻነት ተናገረ። አዳራሹ በሁለት ተከፍሎ ነበር — በአንዱ ጎን ዊግ፣ በሌላው ቶሪ። የነጻነት ስም በተነሣ ቁጥር ሁለቱም አጨበጨቡ፤ አንዱ ሲያጨበጭብ ሌላው አደማምቆ ይበልጥ አጨበጨበ። ተውኔቱ የሚተርከው ግን ከዚያ ከአንድ ሺህ ሰባት መቶ ዓመታት በፊት የተፈጸመ ታሪክን ነው፦ በሰሜን አፍሪካዋ ኡቲካ ውስጥ አንድ ሮማዊ ሴናተር ያሳለፈውን የመጨረሻ ቀን። ስለዚህ ጥያቄው ይህ ነው፦ አርበኝነትን ማን ይተረጉመዋል? ለአንዱ ወገን ጀግና የሆነው ለሌላው ከሃዲ ነው። እውነተኛው ልዩነት በሰውየው የሞራል ጥራት ውስጥ ነው ወይስ በጦርነቱ ውጤት ውስጥ?

ክፍል 1 — በአንድ ምሽት የተሰሙ ሁለት ጭብጨባዎች (ሳባ)

• አንድ ተዋናይ፣ ሁለት ተቀናቃኝ ወገኖች — ባርተን ቡዝ በድሩሪ ሌን መድረክ ላይ እንደ ሮማዊ ሴናተር ሆኖ ስለ ነጻነት ተናገረ፤ ዊግና ቶሪ ተፈራርቀው አጨበጨቡለት

• ሃምሳ ጊኒና አንድ ዓረፍተ ነገር — በዕረፍቱ ጊዜ የቶሪ ፓርቲ መሪና ሚኒስትር ሄንሪ ሴንት ጆን (ቦሊንግብሩክ) ተዋናዩን አስጠርቶ ሃምሳ ጊኒ ሰጠው፤ ጊኒ የዚያ ዘመን የእንግሊዝ የወርቅ ሳንቲም ነው

• ስም ሳይጠራ የተነገረ ስም — «ዘላለማዊ አምባገነን ለመሆን በሚፈልግ ሰው ፊት የነጻነትን ዓላማ በጽናት ስለተከላከልህ ነው» አለው፤ በአዳራሹ የነበሩት ግን ማንን እንዳመለከተ ተረድተውታል — የዊግ ፓርቲውን ጄኔራል ማርልብሮን

• ሁለቱ ጎኖች አንድ ቃል ሁለት አድርገው ሰሙት — የዊግ ሰዎችም ያጨበጨቡት ያንኑ ቃል ገደብ በሌለው ንጉሣዊ ሥልጣን ላይ የተሰነዘረ ማስጠንቀቂያ አድርገው ስለተረዱት ነው

• ተውኔቱና ጸሐፊው — «ካቶ» (Cato, a Tragedy) በ1713 መድረክ ላይ ወጣ፤ የጻፈው እንግሊዛዊው ጆሴፍ አዲሰን ነው

• አዲሰን ማን ነው — በ1672 ተወለደ፤ በኦክስፎርድ ተምሮ የላቲን ሥነ ጽሑፍና ግጥም አዋቂ ሆነ፤ የመንግሥት ሰው፣ በኋላም ሚኒስትር ሆነ፤ በ1719 በ47 ዓመቱ ሞተ

• ዝናውን ያመጣው ግጥም — እንግሊዝ ከፈረንሳይ ጋር ባደረገችው ጦርነት ውስጥ ስለ አንድ ወሳኝ ድል [ብሌንሃይም] የተጻፈውን «ዘ ካምፔይን» (The Campaign) ጽፎ ወደ ከፍተኛ የሥልጣን ማማ ወጣ

• ይበልጥ ዘላቂው ሥራ — ከሪቻርድ ስቲል ጋር «ዘ ስፔክቴተር» (The Spectator) የተባለውን ዕለታዊ መጽሔት አሳተመ፤ በእንግሊዝ የንባብና የውይይት ባህልን የቀየረ ህትመት ሆነ

• የመጨረሻው ቃል — በሞት አልጋው ላይ የሚስቱን ልጅ አስጠርቶ «አንድ ክርስቲያን በምን ዓይነት የልብ ሰላም እንደሚሞት እይ» አለው

• ንግሥቲቱ እየሞተች ነበረች — ንግሥት አን በጽኑ ታማ ነበር፤ ወራሽ ልጅ አልነበራትም፤ ሕጉ የሀኖቨርን ቤተሰብ ወራሽ አድርጎ ሰይሞ ነበር፣ ከባሕር ማዶ ግን ከቀድሞው ሥርወ መንግሥት የተረፈ የካቶሊክ ተፎካካሪ ይጠብቅ ነበር

• ከሦስት ቀናት በፊት የተፈረመ ሰላም — ተውኔቱ መድረክ ላይ ከመውጣቱ ሦስት ቀናት ቀደም ብሎ አውሮፓን ያቃጠለው ጦርነት በዩትሬክት (Utrecht) ስምምነት አበቃ — አዲሰን ራሱ በውዳሴ ግጥም የጻፈለት ጦርነት

• ማስጠንቀቂያው ለሁለቱም ወገን — አዲሰን ጽንፈኛ የፓርቲ መንፈስን አገርን ወደ ሁለት ጠላት ሕዝቦች የሚቀድድ መርዝ ብሎ ጽፏል፤ የመልካምነትን፣ የርኅራኄንና የሰብአዊነትን ዘር ያጠፋል አለ

• የሲሴሮ አራት በጎነቶች — አርበኝነት በጥበብ፣ በፍትሕ፣ በጽናትና በልከኝነት ላይ መቆም አለበት፤ ጥበብ የሌለው ዓይነ ስውር ስሜት፣ ፍትሕ የሌለው ጭቆና፣ ድፍረት የሌለው ባዶ ጩኸት፣ ልከኝነት የሌለው ጽንፈኝነት ይሆናል

• አሸናፊው አርበኛ፣ ተሸናፊው ከሃዲ — ዋሽንግተን፣ ጀፈርሰንና ፍራንክሊን በጦርነቱ ተሸንፈው ቢሆን ኖሮ በእንግሊዝ ሕግ እንደ ከሃዲዎች ይሰቀሉ ነበር፤ ካቶም ለሪፐብሊካውያን ጀግና፣ ለቄሳር ደጋፊዎች ግትር ባላጋራ ነበር

ክፍል 2 — ለምን ሮማዊ? (ኢብሳ)

• ሬስ ፑብሊካ — ሮም ለብዙ መቶ ዘመናት ንጉሥ አልነበራትም፤ በየዓመቱ የሚመረጡ ሁለት ቆንሲሎችና ሴኔት ያስተዳድሯት ነበር። «ሬስ ፑብሊካ» (Res Publica) — «የሕዝብ ጉዳይ» — የሪፐብሊክ ቃል መነሻ ነው

• «ንጉሥ» እንደ ስድብ — ሮማውያን ጨካኙን ንጉሥ አስወግደው ሪፐብሊኩን ስለመሠረቱ፣ ሥልጣንን ብቻውን መያዝ ይፈልጋል የሚል ጥርጣሬ በሮም ውስጥ ከሁሉ የከበደ ክስ ነበር

• ማርከስ ፖርሲየስ ካቶ — ጉቦ አይቀበልም፤ አለባበሱ ቀላል ነው፣ አንዳንዴም ጫማ ሳያደርግ በአደባባይ ይሄዳል፤ የገንዘብ አስተዳዳሪ ሆኖ የመዝገብ ቤቱን ስርቆት አጋልጦ አጸዳ

• የቤተሰቡ ስም — ተመሳሳይ ስም የነበረው ቅድመ አያቱ [የቀደመው ካቶ / Cato the Elder] በሮም የጥንታዊ ጥብቅነት፣ የቁጠባና የሞራል ንጽሕና ምሳሌ ነበር

• በግትርነቱ ይቀልዱበታል፤ ሲፈልጉት ግን ወደ እርሱ ይሄዳሉ — ማንም በገንዘብ ሊገዛው የማይችል ሰው ሲፈለግ የሚጠራው እርሱ ነበር

• ቄሳርና ሪፐብሊኩ — ጁሊየስ ቄሳር ሮምን ሊያድሳት ይፈልጋል፤ ካቶ የተረዳው ግን ዕድሳቱ ነጻነትን አፍርሶ የሚገነባ ከሆነ የሚገኘው ባዶ ቅርፊት መሆኑን ነው

• የፍቅር ደብዳቤው — በሴኔት ውስጥ ስለ አንድ ሴራ ሲከራከሩ ካቶ ለቄሳር የደረሰው ወረቀት በአደባባይ ይነበብ አለ፤ ወረቀቱ የሰርቪሊያ (Servilia) — የካቶ የእናት ወገን እኅት — የፍቅር ደብዳቤ ነበር

• 48 ዓ.ዓ. — የሮም ምርጫ — ካቶ የሚያቀርበው መርሓዊ ነጻነት ወይስ ቄሳር የሚያመጣው ሰላምና ብልጽግና?

• ከፋርሳለስ ወደ ኡቲካ — ካቶ ከፖምፔ ጎን ቆመ፤ ቄሳር በፋርሳለስ (Pharsalus) አሸነፈ፤ ፖምፔ ሸሽቶ በግብፅ ተገደለ። ካቶ የተረፈውን ሠራዊት ይዞ ወደ ሰሜን አፍሪካ ተሻግሮ ኡቲካን (Utica) ምሽግ አደረገ፤ በታፕሰስ (Thapsus) የሪፐብሊካውያኑ ሠራዊት ተደመሰሰ

• ምሕረትን አለመቀበል — ቄሳር ጠላቶቹን ይቅር ማለት ልማዱ ነበር፤ ካቶ ግን «በሰዎች ላይ የመግዛት መብት ለሌለው ሰው የሕይወቴን ዕዳ አልሸከምም» አለ — ይቅርታ መቀበል ይቅር የማለት መብት ያለው ጌታ መኖሩን ማመን ነውና

• የመጨረሻው ቀን — ልጁንና ወዳጆቹን በመርከብ አዘጋጀ፤ እራት በላ፤ በፍልስፍና ተከራከረ፤ ወደ ክፍሉ ገብቶ የፕላቶን «ፌዶ» (Phaedo) — ስለ ነፍስ አለመሞት የሚናገረውን ውይይት — ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው አነበበ፤ ከዚያም ለሁለተኛ ጊዜ አነበበው

• ሰይፉና ስፌቱ — የመጀመሪያው ውጋት ወዲያውኑ አልገደለውም፤ ሐኪም ቁስሉን ሰፋለት፤ ካቶ ከእንቅልፉ ሲነቃ ስፌቱን በገዛ እጁ ገንጥሎ ጣለው። በ46 ዓ.ዓ. በኡቲካ ሞተ፤ ስሙም ከከተማዋ ጋር ተጣብቆ ቀረ — የኡቲካው ካቶ (Cato of Utica)

• ስቶይክ ማለት — በአንተ ቁጥጥር ሥር ያለው ብቻ ነው በእውነት ያንተ የሆነው፤ ሀብት፣ ጤና፣ ዝናና ሕይወት ሊወሰዱ ይችላሉ፣ የሞራል ምርጫህ ግን አይወሰድም። ከዚህ የሚወጣው ከባድ ድምዳሜ፦ በክብር መኖር በማይቻልበት ሁኔታ ከሕይወት በራስ ፈቃድ መውጣት የተፈቀደ ነው ይላሉ

• ያልተፈታ ውጥረት — ብዙ ባህሎችና ሃይማኖቶች ራስን ማጥፋትን በጥብቅ ይቃወማሉ፤ ካቶ በገዛ እጁ መሞቱ ስሙን ላከበሩት ክርስቲያን እንግሊዛውያን ቀላል ጉዳይ አልነበረም

• ለምን ሮማዊ — ምክንያት አንድ፦ ቋንቋ — በዚያ ዘመን የተማረ እንግሊዛዊ የፖለቲካ ቃላቱ በሙሉ ሮማዊ ነበሩ፤ «አምባገነን» ሲባል በአዳራሹ የነበሩት ሁሉ ግልጽ ምስል ነበራቸው

• ለምን ሮማዊ — ምክንያት ሁለት፦ ደኅንነት — ስለ ዘመኑ ንጉሥና ባለሥልጣናት በራስ ስም መጻፍ አደገኛ ነው፤ በሮማዊ ልብስ ተሸፍኖ የሚነገር ቃል ግን ከክስ ያድናል — ራሱን አመሳስሎ የተቆጣ ሰው ብቻ ነው ጥፋተኛ የሚሆነው

• ሦስቱ አንድነቶች — ከጥንቱ የግሪክና የሮም ተውኔት የተወሰዱ የኒዮክላሲካል ሕግጋት (Classical Unities)፦ አንድ ቦታ፣ አንድ ቀን፣ አንድ ድርጊት። አዲሰን ከሦስቱ ሁለቱን በጥብቅ አክብሯል፤ ተውኔቱም በሙሉ በስንኝ ተጽፏል

• ሦስተኛው ሕግ አከራካሪ ነው — ከዋናው የፖለቲካ ታሪክ ጎን የሚሄዱ የፍቅር ታሪኮች አሉ፤ በዘመኑም አዲሰን የፍቅሩ ክፍል በግዳጅ የተጨመረ ነው ተብሎ ተወቅሷል

• ጦርነት በመድረክ ላይ አይታይም — ሠራዊት አይታይም፤ ቄሳር ራሱ አንዴም አይወጣም። የሚታየው በአንድ አዳራሽ የሚነጋገሩ ሰዎች ናቸው፤ ዕጣ ፈንታቸው ግን ከዚያ ውጭ ይወሰናል — ይኸውም አዲሰን ሊያናግራቸው የፈለጉት የለንደን ፖለቲከኞች መስተዋት ነው

• በከበሩ እጆች የተደገፈ መክፈቻ — የመግቢያውን ግጥም (Prologue) አሌክሳንደር ፖፕ (Alexander Pope)፣ የመዝጊያውን (Epilogue) ደግሞ ሳሙኤል ጋርዝ ጻፉት

ክፍል 3 — አምስቱ ድርጊቶች በአንድ አዳራሽ (አበባ)

• ቦታውና ቀኑ — ኡቲካ (Utica)፤ የገዥው ቤተ መንግሥት ትልቅ አዳራሽ፤ አንድ ቀን ብቻ — ጠዋት ይጀምራል፣ በዚያው ቀን ማታ ያበቃል

• በአዳራሹ ውስጥ ያሉት — ካቶ፤ ሁለት ወንዶች ልጆቹ ፖርሲየስና ማርከስ፤ ሴት ልጁ ማርሲያ፤ አዛውንቱ ሴናተር ሉሲየስና ልጁ ሉሲያ፤ ሴናተር ሴምፕሮኒየስ፤ የኑሚዲያ ልዑል ጁባ፤ የኑሚዲያውያን ሠራዊት አዛዥና የጁባ አማካሪ ሲፋክስ፤ በኋላም የቄሳር መልእክተኛ ዴሲየስ

• ስሞቹ ለምን ይመሳሰላሉ — የካቶ ሙሉ ስም ማርከስ ፖርሲየስ ካቶ ነው፤ ሦስቱም ልጆቹ ስማቸውን ከአባታቸው ስም አግኝተዋል። ሉሲየስ አባት ነው፣ ሉሲያ ልጁ ናት

ድርጊት አንድ፦ ጠዋቱ

• ደመናማ ንጋት — ፖርሲየስ ቀኑ ከባድ ሆኖ እንደሚመጣ ይናገራል፤ ማርከስ ግን የፋርሳለስን ሜዳ በዓይኑ ፊት ያየዋል — የፈረሱ ኮቴ በሮማውያን ደም ተነክሮ

• የተደበቀ ተቀናቃኝነት — ማርከስ ሉሲያን እንደሚወድ ለወንድሙ ይነግረዋል፤ ፖርሲየስ ግን ራሱ ተቀናቃኙ መሆኑን ደብቆ ይይዘዋል

• ሴምፕሮኒየስ ብቻውን ሲቀር — ካቶን ካወደሰ በኋላ ፊቱ ይቀየራል፤ ማርሲያን ስለተነፈገው ካቶን ለቄሳር አሳልፎ ለመስጠት ወስኗል፣ ሽልማቱም ማርሲያ ናት

• ሲፋክስና ሴራው — የኑሚዲያ ወታደሮች ለዓመጽ ዝግጁ ናቸው፤ የሚቀረው ልዑላቸው ጁባ ብቻ ነው

• ስለ ኑሚዲያ ብቃት — ሲፋክስ ስለ ቀስቱ፣ ስለ ፈረሱ፣ ስለ ጦር የጫነው ዝሆንና ስለ ዛማ ክብር ይናገራል፤ ጁባ ግን እነዚያን «በአጥንትና በጅማት ጉልበት ውስጥ የተቀመጡ ጥሬ ችሎታዎች።» ብሎ ይጠራቸዋል

• «ጨካኞቻችን» — ጁባ የሮማውያን በጎነት ዓለምን ማሠልጠንና ሕግን ማልበስ ነው ይላል፤ «እነዚህ በጎነቶች ጨካኝ ባሕሪያችንን ገርተው ወደ ሰውነት ይሰብራሉ።» — ስለ ገዛ ኑሚዲያውያን ወገኖቹ

• አንድ የሚያም ቃል — ሲፋክስ የጁባን አባት ስለ ሮማዊ በጎነት ያን ያህል ከፍ አድርጎ ባያስብ ኖሮ በባሪያ እጅ ክብር በሌለው ሞት ባልወደቀ ነበር ይለዋል፤ የጁባ ዓይኖች በእንባ ይሞላሉ

• ሁለቱ ሴቶች — ማርሲያ ጁባን በጠንካራ ቃል ታባርረዋለች፤ ምክንያቷም ራሷን አምና ንግግሩን ልትሰማ አለመድፈሯ ነው። ሉሲያ ልቧ ለፖርሲየስ መሆኑን ትናዘዛለች፤ «የማርሲያን ቤተሰብ ለማሳዘን የተወለድኩ ይመስለኛል፤ በወንድማማቾች ልብ ውስጥ ጠብን ለመዝራት።» ትላለች

ድርጊት ሁለት፦ ሴኔቱ

• «የአባቴ ትንሽ የሮም ሴኔት» — የተረፉት ሴናተሮች ጥቂት ናቸው። ካቶ ጉባኤውን ይከፍታል፦ «አባቶች ሆይ፣ እንደገና በምክር ተሰብስበናል። ያሰባሰበን የቄሳር መቃረብ ነው፤ ሮምም ዕጣ ፈንታዋን ከውሳኔያችን ትጠብቃለች።» ፋርሳለስ ሮምን ሰጠችው፤ ግብጽ ቀንበሩን ተቀበለች፤ የአባይ ወንዝ በሙሉ የቄሳር ሆነ፤ የኑሚዲያ ንጉሥ ወድቋል። «የአፍሪካን የሚንቀለቀል በረሃ እንኳ ይቀናብናል» ይላል፤ ከዚያም «ሴምፕሮኒየስ፣ ተናገር» ብሎ ይጠይቃል

• ሁለት መልስ — ሴምፕሮኒየስ «የሮም ሴኔት ከሁለቱ የትኛውን እንደሚመርጥ ረዥም ጊዜ ይከራከራልን — ባርነትን ወይስ ሞትን?» ብሎ «ጦርነት!» ይላል፤ በዚያው ጠዋት ግን ከሲፋክስ ጋር ተስማምቶ ነበር። ሉሲየስ «ሰላም!» ይላል — ጠቡ ዓለምን በመበለቶችና በወላጅ አልባ ልጆች ሞልቷታል ብሎ

• የካቶ መሀል — ችኩልም ፈሪም አንሁን፤ ቄሳር ተጠግቶ እስኪያስገድደን እንጠብቅ አለ። ከዚያም «በበጎነትና በነጻነት የተያዘ አንድ ቀን፣ አንድ ሰዓት እንኳ፣ በባርነት ከሚያልፍ ዘላለም ይበልጣል።» አለ

• የቄሳር ቅናሽ — ዴሲየስ የመጣው ቄሳር ስለ ካቶ ሕይወት እንደተጨነቀ ይዞ ነው፦ ተስማማ፣ ዋጋህን ራስህ ጥራ

• ውሉ ተገለበጠ — ካቶ መለሰ፦ ቄሳር ሠራዊቱን ይበትን፣ ሪፐብሊኩን ወደ ነጻነት ይመልስ፣ በሮማዊ ሴኔት ፊት ቆሞ ይዳኝ — ያኔ ካቶ ወዳጁ ይሆናል

• ሁለት ዓረፍተ ነገር — ዴሲየስ «ይህ ዓይነት ንግግር ለአሸናፊ ይገባል» አለ፤ ካቶ «ዴሲየስ፣ ይህ ዓይነት ንግግር ለሮማዊ ዜጋ ይገባል።» ብሎ መለሰ

• ጁባ የሚያቀርበው ዕቅድ — ኡቲካን ትተን ኑሚዲያን አስታጥቀን የአባቴን ኃያላን ወዳጆች እንጥራ ይላል፤ ካቶ ግን እንደ ሃኒባል በአፍሪካ ምድር ተቅበዝባዥ ለማኝ አልሆንም ብሎ እምቢ ይላል

• ስለ መከራ ፍልስፍና — «አማልክት ማዕበሉን የሚያስነሡት፣ በጸጥታ ጊዜ ተደብቆ የሚኖረውን የነፍስ ጽናትና ኃይል ወደ ተግባር ለማውጣት ነው።»

• የተዘጋው በር — ጁባ «ካቶ፣ ሴት ልጅ አለችህ።» ይላል፤ ካቶ በቁጣ ሳይሆን በጽኑ ጥብቅነት «በእኔ ግምት ውስጥ የሚያሳንስህን ቃል መስማት አልፈልግም» ብሎ ይዘጋዋል፤ ምክንያቱን አልሰጠም

• ሲፋክስ ዕድሉን ሲያገኝ — ማርሲያን በኃይል እንንጠቅ ይላል፤ ጁባ ሲቆጣ ሲፋክስ ክብርን «ልብ ወለድ ሐሳብ» ብሎ ይሳለቅበታል፣ ሮም ራሷ የተመሠረተችው በኃይል በተወሰዱ የሳቢናውያን ሴቶች ነው ይላል

• ግብዝነትና ክህደት — «ሐሰተኛ ሽማግሌ ከሃዲ!» ተብሎ ሲወቀስ ነጩን ጸጉሩን አሳይቶ ይቅርታ ያገኛል፤ ብቻውን ሲቀር ግን «ቄሳር ሆይ፣ ሙሉ በሙሉ ያንተ ነኝ።» ይላል

ድርጊት ሦስት፦ በአንድ ቀን ውስጥ ሁለት ሴራ

• የሉሲያ ስዕለት — ልቧ ለፖርሲየስ ሆኖ ሳለ «ይህ የአገራችን የመከራ ደመና በላያችን እያለ እጄን በእጅህ ውስጥ አላደርግም።» ብላ በሰማይ ትምላለች

• ማርከስ ወደ ሞት ይሮጣል — «በውጊያ ውስጥ የምወድቅበት አንድ ክቡር ምክንያት ቢገኝልኝ!» ይላል

• ዓመጹ — ሴምፕሮኒየስ ዓመጹን በስውር ወደ ካቶ ራስ ይመራዋል፤ ራሱ ግን በካቶ ወዳጆች መካከል ተቀላቅሎ ከእነርሱ አንዱ ይመስላል

• ደረቱን የገለጠው ሰው — ወታደሮቹ በካቶ ግርማ ሞገስ ተሸንፈው ደንዝዘው ቆሙ፤ «እነሆ ደረቴ ለሰይፎቻችሁ ተገልጧል። የተበደለ ካለ ይምታ!» አለ። ፍርዱም፦ አመጸኛ አለቆቹ ይሰጡ፣ ለቀሪው ወታደር ይቅርታ

• ካቶ ያቆመው ጭካኔ — ሴምፕሮኒየስ ቅጣቱን በጭካኔ ሲዘረዝር ካቶ «ሞት ይቀበሉ፤ በሞታቸው ውስጥ ግን ሰዎች መሆናቸውን አስታውስ። ሥቃያቸውን ለማክበድ ሕጉን አታጣምም።» ብሎ አስቆመው

• ትእዛዙ የተጣሰው ካቶ ከወጣ በኋላ ነው — ሴምፕሮኒየስ ለዘቦቹ «ምላሳቸውን ንቀሉ» አለ፤ ምክንያቱም በመጨረሻ እስትንፋሳቸው እውነቱን ተናግረው ዓመጽ እንዳይዘሩ

• ሁለተኛው ሴራ — ሲፋክስ ዕቅዱን ያወጣል፦ የጁባን ንጉሣዊ ልብስና ዘቦች ይዘህ ግባና ማርሲያን በኃይል ውሰዳት

ድርጊት አራት፦ የተለወጠ ልብስ

• በሌላ ሰው ልብስ ውስጥ — በማርሲያ በር ላይ የሚታየው የኑሚዲያ ልዑል ጁባ ሳይሆን ሴምፕሮኒየስ ነው፤ እውነተኛው ጁባ ደርሶ «ሰይፌ ይመልስልሃል!» ብሎ ይወጋዋል

• እውነተኛው ቃል በሐሰተኛው አካል ላይ — ማርሲያ አክሊሉንና ሐምራዊውን መጎናጸፊያ አይታ ጁባ የሞተ መስሏት እስከዚያ የደበቀችውን ፍቅሯን በዋይታ ትናገራለች፤ ጁባም ደርሶ ይሰማታል

• ከአዳራሹ ውጭ የሆነው — ሲፋክስ ኑሚዲያውያኑን አስነሥቶ ወደ ደቡብ በር ወጣ፤ ዓመጹ አልተሳካም። ማርከስ ወደ መሀላቸው ዘልቆ ገብቶ ወደቀ፤ ከመውደቁ በፊት ግን ሰይፉ የሲፋክስን ልብ ወግቶ አልፏል። ሁሉም በመድረክ ላይ አይታይም — ወደ ተመልካቹ የሚደርሰው በፖርሲየስ ትረካ ነው

• «ረክቻለሁ» — ካቶ ዜናውን ሲሰማ ሁለት ቃል ብቻ ይናገራል። ፖርሲየስ ሲጨርስ ደግሞ «አማልክት ይመስገኑ፤ ልጄ ግዴታውን ፈጽሟል። ፖርሲየስ፣ እኔ ስሞት የእርሱን የአመድ ማሰሮ ከእኔ አጠገብ አኑር» ይላል። ፖርሲየስ ይመልሳል፦ «ለረዥም ዘመን የተራራቁ ይሁኑ!»

• በልጁ አካል ላይ — ካቶ አያለቅስም። «እንኳን ደህና መጣህ ልጄ!» ብሎ ቁስሎቹን ይቆጥራል፤ ከዚያም «ሞት በበጎነት ሲገኝ እንዴት ያምራል! … ለአገራችን ነጻነት አንድ ጊዜ ብቻ መሞት መቻላችን እንዴት ያሳዝናል!» ይላል

• ለምን አላዘኑም — «በእርስ በርስ ጦርነት መሀል የካቶ ቤት ሳይነካ ጸንቶ ቢቆም ኖሮ እኔ ባፈርኩ ነበር» ይላል፤ ወደ ቀሪው ልጁም ዞሮ «ፖርሲየስ፣ ወንድምህን ተመልከት፤ አስታውስም — ሮም ስትጠይቅ ሕይወትህ የራስህ አይደለም» ይለዋል

• እንባው ለማን ፈሰሰ — ጁባ ለራሱ ይናገራል፦ ካቶ በገዛ ልጁ ላይ ያልፈሰሰውን እንባ ለሪፐብሊኩ አፈሰሰ። ካቶ ራሱ «እንባችንን የምትጠይቀው ሮም ናት … ሮም ከእንግዲህ የለችም!» ብሎ ሦስት ቃል ብቻ ይጨምራል፦ «ነጻነት ሆይ! በጎነት ሆይ! አገሬ ሆይ!»

• «ሮማዊ ነፍስ አለህ» — ጁባ «ኑሚዲያዊ ነኝ» ሲል ካቶ «ደግሞም ደፋር ነህ፤ ሮማዊ ነፍስ አለህ።» ብሎ ይመልስለታል፤ በጎነትህ እንደ ንጹሕ ወርቅ የመከራን ፈተና አልፏል ይለዋል

• «አንተን መፍራት የጀመርኩት አሁን ነው!» — ሉሲየስ «ራስህንም እኛንም የምታድንበት ጊዜ ደርሷል» ይላል። ካቶ፦ «ቄሳር ካቶን አሸነፍኩት ብሎ በሕይወቱ አይናገርም።» ከዚያ ግን ድምፁ ይቀየራል፦ «ልቤን የሞላው የእናንተ ደኅንነት ነው … ቄሳር ሆይ፣ አንተን መፍራት የጀመርኩት አሁን ነው!» ሉሲየስ ቄሳር ምሕረት እንዳለው ሲያነሣ ካቶ፦ «እንግዲያውስ ለምኑት … በእርሱ ላይ የተደረገውን ሁሉ ያደረገው ካቶ መሆኑን ይወቅ … የወዳጆቼ በጎነት ሳይቀጣ ይለፍ»

• «የክብር ቦታው የግል ኑሮ ነው» — ለፖርሲየስ ምክር ይሰጠዋል፦ ወደ አባቶችህ መሬት፣ ወደ ሳቢን ማሳ ተመለስ፤ ተሰውረህ ኑር፤ ለሮም ሰላም ጸልይ። «ክፋት በሚነግሥበትና ኃጥኣን በሚገዙበት ዘመን የክብር ቦታው የግል ኑሮ ነው።» ፖርሲየስ ይመልሳል፦ «አባቴ ራሱ የሚንቀውን ኑሮ ለፖርሲየስ እንዳልመከረው ተስፋ አደርጋለሁ።» ካቶ ለዚያ ቃል መልስ አልሰጠም

• መርከቦቹ — «ከእናንተ መካከል በአሸናፊው ምሕረት ለመታመን የማይደፍር ካለ፣ በትእዛዜ የተዘጋጁ መርከቦች እንዳሉ ይወቅ»

ድርጊት አምስት፦ መጽሐፉና ሰይፉ

• በጠረጴዛው ላይ ሁለት ነገሮች — የተከፈተው የፕላቶ «ፌዶ»፣ እና የተሳለ ሰይፍ። «እንዲህ መሆን አለበት — ፕላቶ ሆይ፣ በትክክል ተመራምረሃል! ያለበለዚያ ይህ ደስ የሚያሰኝ ተስፋ … ከሞት በኋላ የመኖር ምኞት ከየት መጣ?» መልሱንም ራሱ ይሰጣል፦ «በውስጣችን የሚነቃነቀው መለኮት ነው፤ ከዚህ በኋላ ያለውን ሕይወት የሚያመለክተን ሰማይ ራሱ ነው» ከዚያም «ዘላለም ሆይ! አንተ ደስ የምታሰኝ፣ አንተም የምታስፈራ ሐሳብ! … ሰፊው፣ ወሰን የሌለው ዕይታ በፊቴ ተዘርግቷል፤ በላዩ ላይ ግን ጥላ፣ ደመናና ጨለማ አርፈዋል» ይላል፤ በመጨረሻም «ይህ ዓለም የተሠራው ለቄሳር ነው»

• «በሁለት ነገር ታጥቄያለሁ» — እጁን በሰይፉ ላይ አሳርፎ፦ «ሞቴና ሕይወቴ፣ መርዜና መድኃኒቴ ሁለቱም በፊቴ አሉ። ይህኛው በቅጽበት ወደ ፍጻሜ ይወስደኛል፤ ያኛው ግን ፈጽሞ እንደማልሞት ይነግረኛል።» ከዋክብት ደብዝዘው ይጠፋሉ፣ ፀሐይ በዕድሜ ትፈዛለች፤ ነፍስ ግን በማትሸመግል ወጣትነት ታብባለች። «ጥፋትና ፍርሃት የሰውን ዕረፍት ያውኩ፤ ካቶ ግን ከሁለቱ አንዱንም አያውቅም»

• ልጁ ሲለምነው — ፖርሲየስ ሰይፉን ሊያስወግድ ሲል ካቶ «ችኩል ወጣት፣ ተው!» ብሎ ያስቆመዋል። ፖርሲየስ ሲለምነው ድምፁ ይጠብቃል፦ «አሳልፈህ ልትሰጠኝ ነው? ባሪያ አድርገህ፣ ምርኮኛ አድርገህ በቄሳር እጅ ልታስረክበኝ ነው?» ልጁ «ካለመታዘዝ መሞትን እንደምመርጥ ታውቃለህ» ሲል ይረጋጋል፦ «መልካም! እንደገና የራሴ ጌታ ሆንኩ … ካቶ ለራሱ መተላለፊያ ይከፍታል፤ ተስፋህንም ከንቱ ያደርገዋል።» ከዚያ አቅፎት «አታልቅስ ልጄ፣ ሁሉም ነገር እንደገና ይስተካከላል።» ይለዋል

• እንቅልፉ — ካቶ ለማረፍ ይገባል። ማርሲያ ትጸልያለች፦ «ጻድቃንን የምትጠብቁ የማትሞቱ ኃይላት ሆይ፣ በአልጋው ዙሪያ ጠብቁት፤ ዕረፍቱን አለስልሱት፤ ሐዘኑን አስወግዱ፤ በቀላል ሕልም ነፍሱን አረጋጉ» ሉሲያ፦ «ካቶ እንደ አምላክ ጥብቅና አስፈሪ ነው»፤ ማርሲያ ትከራከራታለች፦ «ለወዳጆቹ ግን ሁልጊዜ ገርና አዛኝ ነው።» ሉሲያ ስዕለቷ ከእንግዲህ እንደማይዛት ትናገራለች — የፈታው የማርከስ ሞት ነው። ሉሲየስ ደርሶ ካቶን ሲተኛ እንዳየው ይናገራል — ወደ አልጋው ሲቀርብ ፈገግ ብሎ «ቄሳር፣ ልትጎዳኝ አትችልም።» ብሏል

• የመጨረሻው በር — «ቄሳር ካቶን አሸነፍኩት ብሎ በሕይወቱ አይናገርም!» ብሎ ወደ ክፍሉ ገብቶ በሩን ይዘጋል

• ዘግይቶ የደረሰ ወሬ — ከስፔን የፖምፔ ልጅ ስለ አባቱ ሞት በቀል እየጠራ አገሩን አስነሥቷል፤ ወሬው የደረሰው ካቶ ራሱን ከወጋ በኋላ ነው። ካቶ አልሰማውም

• የመጨረሻዎቹ ሁለት ውሳኔዎች — ለሉሲየስ «ወዳጅነታችን በልጆቻችን መካከል ይኑር፤ ፖርሲየስን በሉሲያ ደስተኛ አድርገው» አለው፤ ወደ ማርሲያም ዞሮ «ጁባ ይወድሻል» አላት

• በሩ የተከፈተበት ምክንያት — «ሮም በሕይወት ሳለች የሮማዊ ሴናተር ሴት ልጁን ለንጉሥ ባልሰጠም ነበር። የቄሳር ጦር ግን ልዩነትን ሁሉ አፍርሶታል። ደፋርና በጎ የሆነ ሁሉ ሮማዊ ነው።»

• «የቸኮልኩ ይመስለኛል» — በመጨረሻው እስትንፋሱ ላይ ያልተጠበቀ ነገር ይመጣል፦ «አንድ የብርሃን ጭላንጭል በምትለየው ነፍሴ ላይ ሲገባ ይሰማኛል። ወዮ! የቸኮልኩ ይመስለኛል» — ከዚያም «ከሁሉ የተሻለውም እንኳ ይስታል፤ እናንተ ግን ቸሮች ናችሁ፤ እና — ወዮ!»

• ሁለቱ ጋብቻዎች — አንዱ በካቶ እምቢታ፣ ሌላው በሉሲያ ስዕለት በዚያ ቀን ጠዋት ተዘግተው ነበር። የሉሲያን ስዕለት የፈታው የማርከስ ሞት ነው፤ የካቶን እምቢታ የፈታው ደግሞ የካቶ ሞት ነው — ሁለቱም በሮች የተከፈቱት በሞት ነው

• የመዝጊያው ቃል — ሉሲየስ «እርስ በርስ የሚፋጁ ሕዝቦች ሁሉ ከዚህ ይማሩ» ብሎ የፓርቲና የእርስ በርስ መከፋፈል ጥፋትን ይዘረዝራል

• የተሰየሙት ሙታን አራት ናቸው — ሴምፕሮኒየስ በጁባ እጅ፤ ሲፋክስ በማርከስ እጅ፤ ማርከስ በኑሚዲያውያኑ እጅ፤ ካቶ በራሱ እጅ። የዓመጹ አለቆች ግን ስም አልተሰጣቸውም

• በመጨረሻው ትዕይንት ዝም ያለችው — ሉሲያ በሕይወት አለች፤ በመጨረሻው ትዕይንት ውስጥ ግን አንዲት ቃል አትናገርም

ሁለቱ ጥያቄዎች

• ማን ይለወጣል? — ካቶ በአምስቱም ድርጊቶች አንድ ሰው ነው፤ አይወዛወዝም፣ ሐሳቡን አይመልስም። ብቸኛው ጥርጣሬው የሚመጣው ሰይፉ ከገባ በኋላ ነው፤ ውሳኔውን አልቀየረውም። የሚንቀሳቀሱት በዚያ ግድግዳ ላይ የሚላተሙት ናቸው፦ ሴምፕሮኒየስ በአንድ ቀን ሁለት ጊዜ ይቀየራል፤ ሉሲያ ትወስንና ዋጋ ትከፍላለች፤ ማርከስ ከፍቅር ወደ ሞት ይሮጣል፤ ጁባ በሁለት ታማኝነት ይቀደዳል፤ ማርሲያ በአስከሬን ላይ ብቻ መናገር የቻለችውን ትናገራለች

• አለመለወጡ ድክመት አይደለም — አበባ የምትለው፦ ካቶ የተውኔቱ የሞራል መለኪያ ነው፤ ሌሎቹ ሁሉ በእርሱ ሚዛን ተለክተው ይታያሉ። አንድ ሰው ብቻውን ፍጹም ትክክል ሲሆን የሚፈጠረው ብቸኝነት ራሱ ማዕከላዊ ጭብጡ ነው

• ኑሚዲያዊው ልዑል ምን እየሠራ ነው? — የመጀመሪያው መልስ ቀላል ነው፦ ጁባ ከሁሉ በላይ ብዙ አጥቷል — አገሩ ተውጣለች፣ አባቱ ሞቷል፣ ሠራዊቱ የካቶ የመጨረሻ ኃይል ነው፤ ሮማዊ ሳይሆን ለሮማውያን ነጻነት ይዋጋል

• ሁለተኛው መልስ ይከብዳል — በተውኔቱ ውስጥ ስለ ኑሚዲያ ክብር ተነሥቶ የሚከራከር አንድ ሰው ብቻ ነው ያለው፤ ስሙም ሲፋክስ — ዋናው ከሃዲ። ስለዚህ ለሕዝቡ የሚናገረው ከሃዲ ነው፤ ሕዝቡን «ጨካኞች» የሚለው ደግሞ ጀግና ነው። ሦስተኛ አማራጭ አልተጻፈም

• የተዘጋው በር ምን ነበር — ካቶ እምቢታውን ያብራራው ሲሞት ነው፤ መሰናክሉ ዘር ሳይሆን የፖለቲካ ሥርዓት ልዩነት ነው፣ የወደቀውም ሮም ስትወድቅ ነው

• አንድ ዓረፍተ ነገር፣ ሁለት ንባብ — «ደፋርና በጎ የሆነ ሁሉ ሮማዊ ነው» — አንደኛው ንባብ «በሩ ለሁሉም ተከፈተ» ይላል፤ ሁለተኛው «በሩ የተከፈተው ወደ አንድ አቅጣጫ ብቻ ነው» ይላል። አበባ አልፈታውም፤ ለውይይቱ አስተላለፈችው

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• የመክፈቻው ጥያቄ — ተውኔቱ ስለ መጽሐፉ ነው ወይስ ስለ ሰይፉ? ትግሥት ሁለቱም አይደሉም ትላለች፦ እነዚያ የመጨረሻዎቹ አሥር ደቂቃዎች ናቸው፤ በአራቱ ድርጊቶች ውስጥ ካቶ በመድረኩ ላይ ብዙ ጊዜ የለም። ስለዚህ ውይይቱ የሚጀምረው በጁባ ነው

• ጁባ ሦስት ጊዜ ተይዟል — በአንድ በኩል ሲፋክስ፣ የአባቱን አደራ ተሸክሞ የመጣው አዛውንት፤ በሌላ በኩል ካቶ፣ ጁባ ራሱ «ሁለተኛ አባቴ» የሚለው ሰው፤ በሦስተኛ በኩል ማርሲያ — ካቶን ከከዳ በሽልማት ያገኛታል፣ ካልከዳ ካቶ አይሰጠውም

• ደግ የሚመስል መዝጊያ — ካቶ አልጮኸም፣ አልተቆጣም። ትግሥት፦ ያ ጆሮን የሚዘጋ ደግ ዓረፍተ ነገር ነው

• «ለንጉሥ» እንጂ «ለኑሚዲያዊ» አላለም — ዳዊት ይህ የተሻለ ንባብ ነው ይላል፦ ስለ ማዕረጉ እንጂ ስለ ሕዝቡ ካልሆነ ጉዳዩ ከዘረኝነት ወጥቷል። ትግሥት፦ ወጣ፣ ግን ወዴት ገባ? ሮማዊ ሴናተር ልጁን ለንጉሥ አይሰጥም ማለት ጁባ የሚወክለው ሥርዓት ራሱ ዝቅተኛ ነው ማለት ነው

• ውዳሴ ወይስ የማንነት መሰረዝ — ጁባ «ኑሚዲያዊ ነኝ» ሲል ካቶ ሌላ ማንነት ሰጠው። ዳዊት፦ በዚያ ዘመን ያ ከፍተኛው የክብር ማዕረግ ነበር። ትግሥት፦ ልክ ነህ፣ እናም ችግሬ ያ ነው — በተውኔቱ ውስጥ አንድ ኑሚዲያዊ በገዛ ማንነቱ የሚመሰገንበት ሌላ ቃል የለም

• የፖለቲካ ስሌቱ — ዳዊት፦ ጁባ ሠራዊት አለው፣ ካቶም በዚያ ሠራዊት ላይ ጥገኛ ነው፤ በጦርነቱ መሀል ልጁን ሰጥቶ ቢሆን «ሠራዊቱን በጋብቻ ደለለ» ተብሎ ይከሰስ ነበር። ትግሥት፦ አሳማኝ ትንተና ነው፣ በተውኔቱ ውስጥ ግን አልተጠቀሰም — የተሰጡን ምክንያቶች ሁለት ብቻ ናቸው

• ጁባ ወገኑን ከዳ? — ዳዊት አይደለም ይላል፦ ሲፋክስ ንጹሕ ሰው አይደለም፤ በዚያው ቀን ጠዋት ከሴምፕሮኒየስ ጋር ተስማምቶ ነበር፣ ስምምነታቸውም አፍሪካን ለቄሳር ማስረከብ ነው። ጁባ የተቃወመው ወገኑን ሳይሆን ወገኑን የሚሸጠውን አዛዥ ነው

• ጥያቄው ስለ ጸሐፊው ነው — ትግሥት፦ የምጠይቀው ስለ ጁባ የግል ምርጫ አይደለም፣ ስለ አዲሰን አተያይ ነው። ስለ ኑሚዲያ ክብር የሚናገረውን አንድ አፍ በከሃዲው ራስ ላይ አኖረው፤ በማንነቱ ኮርቶ ለካቶ ዓላማ የሚቆም ሌላ ኑሚዲያዊ በተውኔቱ ውስጥ አልተጻፈም

• ያልታረቀ ጥያቄ — ጁባ የራሱን ምርጫ መርጧል ወይስ ደራሲው አስቀድሞ መርጦለታል? ትግሥት፦ ይህን በቀላሉ የሚያስታርቅ ዓረፍተ ነገር የለኝም፤ ስለሌለኝም በግድ አልፈጥርም

• ሴምፕሮኒየስ በአንድ ቀን ሁለት ጊዜ — ሁለተኛው መቀየሪያው የሆነው በካቶ ፊት ነው፦ ካቶ ተራውን ወታደር ይቅር ሲል ሴምፕሮኒየስ ወዲያውኑ ወገን ቀይሮ የዓመጹን አለቆች ለቅጣት ተረከበ

• ካቶ ያላዘዘው ትእዛዝ — ካቶ «ሞት ይቀበሉ፤ በሞታቸው ውስጥ ግን ሰዎች መሆናቸውን አስታውስ» ብሎ አስቁሞት ነበር፤ ትእዛዙ የተጣሰው ካቶ ከወጣ በኋላ ነው። ማንም አላወቀም

• ሴምፕሮኒየስ ራሱን እንዴት ያያል? — ትግሥት፦ ተውኔቱ ያንን ውስጣዊ ጥልቀት አይሰጠንም። ብቻውን ሲቀር የሚናገረው ስለ ማርሲያና ስለ ሽልማት ብቻ ነው፤ ራሱን የሚያሳምንበት የፖለቲካ ፍልስፍና የለውም

• የተውኔቱ ድክመት — ትግሥት፦ ስለ ፓርቲ መከፋፈል የሚያስጠነቅቅ ተውኔት ውስጥ አንዱ ወገን ብቻ ነው እውነተኛ የሞራል ምክንያት ያለው። በእውነተኛ መከፋፈል ውስጥ ግን ሁለቱም ወገኖች የየራሳቸው ጠንካራ ምክንያት አላቸው

• ያ ራሱ ስኬቱ ሊሆን ይችላል — ዳዊት፦ ካቶ ላይ የተሰለፉት መሠረታዊ ምክንያት ስለሌላቸው ማንም ተመልካች ራሱን በእነርሱ ውስጥ አላየም፤ ሁሉም ራሱን በካቶ ጽናት ውስጥ አየ። ያጨበጨቡበት የድሩሪ ሌን አዳራሽ ግን ዛሬ የለም — ከሰባ ስምንት ዓመታት በኋላ ፈርሷል፤ በዚያችው መሬት ላይ አሁን የቆመው አራተኛው ሕንፃ ነው፣ በ1812 ተከፍቶ እስከ ዛሬ የሚሠራበት፣ በለንደን በሥራ ላይ ካሉ የቴአትር ቦታዎች ሁሉ የቀደመው። ትግሥት፦ ጥሩ ንባብ ነው፤ ውዳሴ ግን አይደለም — በዚያች ምሽት ያተረፈ አንድ ሰው ግን አለ፦ መድረኩ ላይ የቆመው ባርተን ቡዝ፤ የዘመኑ ታላቅ ተዋናይ የተባለው በዚያ ሚና ነው፣ በኋላም የዚያው ቴአትር ቤት አስተዳዳሪ ሆነ

• ቫሊ ፎርጅ እንደ አፈ ታሪክ — ዳዊት ታሪኩን ያቀርባል፦ ዋሽንግተን በብርድ ክረምት ተስፋ ለቆረጡ ወታደሮቹ ተውኔቱን አሳይቶ ሞራላቸውን አደሰ። ትግሥት ሦስት ተቃውሞ ታቀርባለች

• አንድ፦ ብቸኛው ማስረጃ — አንድ መኮንን ለእኅቱ የጻፈው ደብዳቤ ብቻ ነው፤ ደብዳቤው ተመልካቾቹን በስም ይዘረዝራል — አዛዡና ባለቤቱ፣ አንድ መኳንንትና ባለቤቱ፣ አንዲት ወጣት ሴት። በተራ ወታደሮች ማስታወሻ ውስጥ ስለዚያ ምሽት አንድም ቃል የለም

• ሁለት፦ ወቅቱ — ምሽቱ የተካሄደው በጸደይ፣ በሜይ ወር ነው፤ በረዶው ከወራት በፊት ቀልጦ አልፎ ነበር

• ሦስት፦ ሕጉ — በዚያ ዘመን ኮንግረሱ ተውኔት ማቅረብን በሕግ ከልክሎ ነበር፤ ከዚያ ምሽት ከጥቂት ወራት በኋላም በመንግሥት ሥራ ላይ ያለ ማንኛውም ሰው ተውኔት ቢያዘጋጅ፣ ቢያበረታታ ወይም ቢመለከት እንዲሰናበት ወሰነ

• ምስሉ ከየት መጣ — ከዚያ ምሽት ከመቶ ሃምሳ ዓመታት በኋላ በዚያው ስፍራ በሜዳ ላይ በብዙ ሺሕ ተመልካቾች ፊት ትልቅ ድራማዊ ትዕይንት ተዘጋጅቶ ነበር፤ የኋለኛውን ሥዕል የፈጠረው ያ ነው

• የማይካደው ክፍል — ዳዊት፦ ዋሽንግተን ተውኔቱን በሕይወት ዘመኑ ደጋግሞ አንብቦታል፣ ተመልክቶታልም፤ ቃላቱንም በደብዳቤዎቹና በንግግሮቹ — በስንብት ንግግሩ ውስጥም ጭምር — ተጠቅሟል። ትግሥት አትክደውም፤ ሁለቱ ግን የተለያዩ ናቸው ትላለች

• ሁለት መስመሮች ወደ አሜሪካ አንደበት — ዳዊት ሁለት የተውኔት መስመሮች ተመልሰው መውጣታቸውን ያነሣል፦ «ለአገራችን ነጻነት አንድ ጊዜ ብቻ መሞት መቻላችን እንዴት ያሳዝናል!» በተሰቀለው ወጣት ሰላይ ኔታን ሄል አንደበት፤ «ስለ ሰንሰለት ወይም ስለ ድል፣ ስለ ነጻነት ወይም ስለ ሞት እንጂ» በፓትሪክ ሄንሪ ንግግር ውስጥ። ትግሥት ግን ሁለቱም ልክ እንደ ቫሊ ፎርጅ ታሪክ በሁለተኛ እጅ የደረሱን መሆናቸውን ታሳያለች — የሄል ቃል በዓይን ምስክር ማስታወሻ ውስጥ የለም፤ አንድ እንግሊዛዊ መኮንን ለአሜሪካዊ መኮንን ነግሮት፣ ያ ሰው ከዓመታት በኋላ በማስታወሻው ጽፎታል። የሄንሪ ንግግር ጨርሶ አልተጻፈም፤ የምናነበው ከ42 ዓመታት በኋላ አንድ ጸሐፊ ያረጁ ምስክሮችን ጠይቆ የገጣጠመው ነው

ያልተነገሩ ነገሮች

1. ንጉሡን ያሳደገው ተውኔት። ተውኔቱ ከወጣ ከሠላሳ ዓመታት በላይ አልፎ የእንግሊዝ ልዑል [የዌልሱ ልዑል ፍሬድሪክ] በቤተ መንግሥቱ «ካቶን» አቀረበ፤ ተዋናዮቹ የገዛ ልጆቹ ነበሩ። ከልጆቹ አንዱ ስለ እንግሊዝ ነጻነት የሚናገር የመግቢያ ግጥም አነበበ — ያ ልጅ አድጎ ሦስተኛው ጆርጅ ሆነ፣ አሜሪካውያን በአብዮታቸው የተነሡበት ንጉሥ።

2. በመድረክ የበለጠው አንድ ተውኔት ብቻ ነው። በአሜሪካ ቅኝ ግዛቶች ውስጥ በአርባ ዓመታት ጊዜ ተውኔቱ በሙያተኛ ተዋናዮች ቢያንስ 28 ጊዜ ቀርቧል፤ ከእርሱ የበለጠው የሼክስፒር «ሮሚዮና ጁልየት» ብቻ ነበር — ያውም በጥቂት ድግግሞሽ።

3. ስሙ ራሱን የቻለ የፖለቲካ ሕይወት ኖረው። ተውኔቱ ከወጣ ከሰባት ዓመታት በኋላ ጆን ትሬንቻርድና ቶማስ ጎርደን «ካቶ» በሚል የብዕር ስም 144 የጋዜጣ መጣጥፎችን ጻፉ («የካቶ ደብዳቤዎች» / Cato’s Letters)፤ በቅኝ ግዛቶቹ ውስጥ ከየትኛውም የፖለቲካ ጽሑፍ በላይ ተነበቡ። ከሁለት መቶ ሃምሳ ዓመታት በኋላ በሳን ፍራንሲስኮ የተቋቋመ የፖሊሲ ምርምር ተቋም ስሙን ከዚያ ወሰደ (Cato Institute) — በቀጥታ ከሮማዊው ሰው ሳይሆን ከእነዚያ ጽሑፎች፤ በኋላም ወደ ዋሽንግተን ዲሲ ተዛወረ።

4. ተውኔቱ የካቶን ልጅ ሰጠው፤ ታሪክ የክሊዮፓትራን ልጅ ሰጠው። በእውነተኛው ታሪክ የኑሚዲያ ንጉሥ ልጅ [ሁለተኛው ጁባ] በአራት ወይም በአምስት ዓመቱ ገደማ በቄሳር የድል ሰልፍ በሮም ጎዳናዎች በምርኮኝነት ተመርቷል። በሮም አድጎ የላቀ ምሁር ሆነ፤ አውግስጦስም የሞሪታኒያ ንጉሥ አድርጎ ሾመው። ያገባትም የክሊዮፓትራና የማርክ አንቶኒ ልጅ ክሊዮፓትራ ሰሌኔን ነው።

5. ሲፋክስ በስሙ የተበደረ ገጸ ባሕሪ ነው። ሲፋክስ የሚባል እውነተኛ የኑሚዲያ ንጉሥ ኖሮ ነበር፤ ግን ከካቶ ዘመን ከመቶ ሃምሳ ዓመታት በፊት። ሠራዊቱ በኡቲካ አጠገብ ሰፍሮ ሳለ ሮማውያን በሌሊት ሰፈሩን አቃጠሉበት፤ በሜዳ ተሸንፎ ተይዞ ወደ ሮም ተወስዶ በእስር ሞተ። አዲሰን ያንን ስም ወስዶ ሮምን በሚያስጠነቅቀው ተንኮለኛ ገጸ ባሕሪ አፍ ውስጥ አኖረው።

6. ወደቡ ወደ የብስ ገባ። ኡቲካ በዚያ ዘመን ታላቅ የወደብ ከተማ ነበረች፤ ወንዙ ደለል እያመጣ የባሕር ወሽመጡን ደፈነው። ዛሬ ፍርስራሿ ከባሕሩ አሥር ኪሎ ሜትር ገደማ ርቆ ወደ የብስ ገብቷል — ካቶ ወዳጆቹንና ልጆቹን የሸኘበት ወደብ በደረቅ መሬት ተተክቷል።

7. ስለ አርበኝነት ጽናት የተጻፈለት ሰው ከሃዲ ሆነ። ዋሽንግተን የፖርሲየስን ዓረፍተ ነገር ወስዶ አሻሽሎ ለአንድ ጀግና ኮሎኔል በጻፈው የምስጋና ደብዳቤ ውስጥ «ድልን ማዘዝ በማንም ሰው ኃይል ውስጥ አይደለም፤ አንተ ግን ከዚያ የበለጠ አድርገሃል — ድሉ ይገባሃል» አለው፤ ከተውኔት መዋሱን ግን አልጠቀሰም። ኮሎኔሉ ቤኔዲክት አርኖልድ (Benedict Arnold) ነበር — ከዓመታት በኋላ ወደ እንግሊዞች የኮበለለውና ስሙ በአሜሪካ ታሪክ ለ«ከሃዲ» ተምሳሌት የሆነው ሰው። በዚያን ወቅት ግን የጦር ሜዳ ጀግና ነበር።

መዝጊያ

ክፍሉ የሚዘጋው በማስረጃ ጥያቄ ላይ ነው። ትግሥት ዳዊትን ትጠይቀዋለች፦ ስለ ቫሊ ፎርጅ ምን ቢገኝ ሐሳብህን ትለውጣለህ? ዳዊት ሦስት ነገር ይዘረዝራል — የተራ ወታደር ማስታወሻ፣ ተውኔቱ እንዲዘጋጅ የተሰጠ ይፋዊ ትእዛዝ፣ ወይም በዚያ ክፍል ውስጥ የነበሩትን ሰዎች ሙሉ ዝርዝር የያዘ ሰነድ። ሦስቱም ከሁለት መቶ ዓመታት በላይ ሲፈለጉ ኖረዋል፤ አልተገኙም።

ተራዋ ስትደርስ ትግሥት የምትጠይቀው ሰነድ ብቻ አለመሆኑን ትናገራለች። አንድ ድንቅ ተውኔት የአንድን ግለሰብ የሞራል አቋም ሊለውጥ እንደሚችል አትጠራጠርም፤ አንድ ተውኔት ግን መላውን የተራበ ሠራዊት ታድጎ ጦርነቱን አስቀየረ የሚለው ፍጹም የተለየ ልኬት ነው። ያንን የሚያረጋግጥ ማስረጃ ምን ሊመስል እንደሚችል ራሷ አታውቅም።

ስለዚህ ሁለቱም መልስ በማያገኝ ጥያቄ ላይ ቆመዋል፤ ተውኔቱ ራሱ የሚያበቃውም በዚያው ዓይነት ክፍት ጥያቄ ላይ ነው። ካቶ «ስለ ልጄ አትዘኑ፤ ስለ ወደቀችው ሮም እዘኑ» ይላል። ሮም ግን ዳግመኛ አልተመለሰችም።

ቁልፍ ጥቅሶች

«አንድ ተዋናይ። አንድ ንግግር። ሁለት ተቀናቃኝ ወገኖች።»
— ሳባ

«ተሸናፊው ወገን ሁልጊዜ ከሃዲ ይባላል፤ አሸናፊው ወገን ሁልጊዜ አርበኛ።»
— ሳባ

«ሮም ያለ ነጻነት ምንም ያህል ብትገዝፍ ታላቅ ግዛት ብቻ ናት — ነፍስ የሌላት ባዶ አካል።»
— ኢብሳ

«መድረክ ላይ በሮማዊ ልብስ ተሸፍኖ የሚነገር ቃል፣ በፖለቲካ በራሪ ወረቀት ላይ በቀጥታ ሊነገር የማይችል እውነት ነው።»
— ኢብሳ

«በበጎነትና በነጻነት የተያዘ አንድ ቀን፣ አንድ ሰዓት እንኳ፣ በባርነት ከሚያልፍ ዘላለም ይበልጣል።»
— ካቶ

«ዴሲየስ፣ ይህ ዓይነት ንግግር ለሮማዊ ዜጋ ይገባል።»
— ካቶ

«ደግሞም ደፋር ነህ፤ ሮማዊ ነፍስ አለህ።»
— ካቶ

«ካቶ የማይለወጥ መሆኑ የተውኔቱ ድክመት አይደለም። የተውኔቱ የሞራል መለኪያ ነው።»
— አበባ

ለሕዝቡ የሚናገረው ሰው ከሃዲ ነው፤ ሕዝቡን «ጨካኞች» የሚለው ሰው ደግሞ ጀግና ነው።
— አበባ

«ያ ደግ የሚመስል ዓረፍተ ነገር ነው። ጆሮን የሚዘጋ ደግ ዓረፍተ ነገር።»
— ትግሥት

«ጁባ የራሱን ማንነት ሲናገር ካቶ ሌላ ማንነት ሰጠው።»
— ትግሥት

«ጠንካራ ነው፤ ግን ትዕይንቱን እኔ አልፈጠርኩትም፤ አዲሰን ራሱ የጻፈው ነው።»
— ትግሥት

«እውነተኛው ቃል የተነገረው በሐሰተኛው አካል ላይ ነው።»
— ዳዊት

«ሁሉም ሰው ራሱን በካቶ ጽናት ውስጥ አየ። ስለዚህ ሁለቱም ጎኖች በኩራት አጨበጨቡ።»
— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ጆሴፍ አዲሰን — «ካቶ»ን የጻፈው እንግሊዛዊ ጸሐፊ (1672–1719) — የዊግ ፓርቲ አባል፣ በኋላም ሚኒስትር፤ በ47 ዓመቱ ሞተ

• ሪቻርድ ስቲል — ከአዲሰን ጋር «ዘ ስፔክቴተር»ን ያሳተመ ጓደኛው

• ባርተን ቡዝ — በድሩሪ ሌን መድረክ ላይ ካቶን የተጫወተው ተዋናይ — የዘመኑ ታላቅ ተዋናይ የተባለው በዚያ ሚና ነው፤ በኋላም የዚያው ቴአትር ቤት አስተዳዳሪ ሆነ

• ሄንሪ ሴንት ጆን (ቦሊንግብሩክ) — የቶሪ ፓርቲ መሪና ሚኒስትር — ለተዋናዩ ሃምሳ ጊኒ የሰጠው

• ማርልብሮ — የዊግ ፓርቲው ዝነኛ ጄኔራል — ስም ሳይጠራ የተመለከተው ሰው

• ንግሥት አን — ተውኔቱ በወጣበት ወቅት እንግሊዝን የምትገዛ፤ በጽኑ ታማ ወራሽ ልጅም አልነበራትም

• አሌክሳንደር ፖፕ — የተውኔቱን የመግቢያ ግጥም (Prologue) የጻፈ ገጣሚ

• ሳሙኤል ጋርዝ — የመዝጊያውን ግጥም (Epilogue) የጻፈ

• ማርከስ ፖርሲየስ ካቶ — ተውኔቱ የተሰየመበት ሮማዊ ሴናተር — በ46 ዓ.ዓ. በኡቲካ በገዛ እጁ ሞተ፤ የኡቲካው ካቶ ተብሎም ይታወቃል

• የቀደመው ካቶ — ተመሳሳይ ስም የነበረው ቅድመ አያቱ — በሮም የጥንታዊ ጥብቅነትና የሞራል ንጽሕና ምሳሌ

• ጁሊየስ ቄሳር — በተውኔቱ ውስጥ አንዴም መድረክ ላይ የማይወጣው ተቀናቃኝ — ሮምን በጉልበቱ የያዘ ጄኔራል

• ፖምፔ — የካቶ ወገን የነበረው የቄሳር ዋና ተቀናቃኝ — በፋርሳለስ ተሸንፎ በግብፅ ተገደለ

• ሰርቪሊያ — የካቶ የእናት ወገን እኅት — በሴኔት የተነበበው የፍቅር ደብዳቤ ጸሐፊ

• ሲሴሮ — አርበኝነት በጥበብ፣ በፍትሕ፣ በጽናትና በልከኝነት ላይ መቆም አለበት ያለው ሮማዊ ፈላስፋና ሴናተር

• ሃኒባል — ሮምን ያንቀጠቀጠ የካርታጎ ጄኔራል — ተሸንፎ ከንጉሥ ወደ ንጉሥ እየሸሸ በመርዝ ሞተ፤ ካቶ ያንን ዕጣ አልቀበልም አለ

• ፕላቶ — «ፌዶ»ን የጻፈው የግሪክ ፈላስፋ — ካቶ በመጨረሻው ሌሊት ሁለት ጊዜ ያነበበው

• ፖርሲየስ — የካቶ ታላቅ ልጅ — ሉሲያን በስውር የሚወድ፤ «ድሉ የሚገባን እንሆናለን።» ያለው

• ማርከስ — የካቶ ታናሽ ልጅ — ሉሲያን በግልጽ የሚወድ፤ በዓመጹ ውጊያ ወደቀ፣ ከመውደቁ በፊት ሲፋክስን ገደለ

• ማርሲያ — የካቶ ሴት ልጅ — ፍቅሯን በአባቷ ክብር ምክንያት ደብቃ በአስከሬን ላይ የተናገረች

• ሉሲየስ — «ሰላም» ብሎ የተከራከረው አዛውንት ሴናተር — ተውኔቱ ሲያበቃ በመድረኩ ላይ የቆመው

• ሉሲያ — የሉሲየስ ሴት ልጅ — ስዕለት የገባችና በመጨረሻው ትዕይንት ውስጥ አንዲት ቃል ያልተናገረች

• ሴምፕሮኒየስ — በአንድ ቀን ሁለት ጊዜ ወገን የቀየረ ሮማዊ ሴናተር — በጁባ ልብስ ውስጥ ተወግቶ ሞተ

• ጁባ — የኑሚዲያ ልዑል — ሮማዊ ሳይሆን ለሮማውያን ነጻነት የተዋጋ፤ «ሮማዊ ነፍስ አለህ» የተባለው

• ሲፋክስ — የኑሚዲያውያኑ ሠራዊት አዛዥና የጁባ አማካሪ — የተውኔቱ ዋና ከሃዲ፤ ስለ ኑሚዲያ ክብር የሚከራከር ብቸኛው አፍ

• ዴሲየስ — ከቄሳር የተላከ መልእክተኛ — በአንድ ወቅት የካቶ ወዳጅ ነበር

• ጆርጅ ዋሽንግተን — ተውኔቱን በሕይወት ዘመኑ ደጋግሞ ያነበበና ቃላቱን በደብዳቤዎቹና በስንብት ንግግሩ የተጠቀመ

• ቤኔዲክት አርኖልድ — ዋሽንግተን የምስጋና ደብዳቤ የጻፈለት ኮሎኔል — በኋላ የከዳ

• ኔታን ሄል — በአሜሪካ አብዮት ወቅት በሰላይነት ተይዞ የተሰቀለ ወጣት — የመጨረሻ ቃሉ ተብሎ የሚነገረው ከተውኔቱ መስመር ጋር ይመሳሰላል፤ በዓይን ምስክር ማስታወሻ ውስጥ ግን የለም

• ፓትሪክ ሄንሪ — ነጻነት ወይም ሞት ያለው አሜሪካዊ ተናጋሪ — ንግግሩ አልተጻፈም፤ ዛሬ የሚነበበው ከ42 ዓመታት በኋላ ከምስክሮች ትዝታ የተገጣጠመ ነው

• ሦስተኛው ጆርጅ — በልጅነቱ በአባቱ ቤተ መንግሥት «ካቶ» ውስጥ የተጫወተ፤ አሜሪካውያን የተነሡበት ንጉሥ

• ጆን ትሬንቻርድና ቶማስ ጎርደን — «የካቶ ደብዳቤዎች»ን በብዕር ስም የጻፉ ብሪታንያውያን

• ሁለተኛው ጁባ — በእውነተኛው ታሪክ የኑሚዲያ ንጉሥ ልጅ — በሕፃንነቱ ተማርኮ በሮም አድጎ የሞሪታኒያ ንጉሥ ሆነ፤ ክሊዮፓትራ ሰሌኔን አገባ

ቦታዎች

• ድሩሪ ሌን — ተውኔቱ በ1713 መድረክ ላይ የወጣበት የለንደን ቴአትር አዳራሽ — ያ ሕንፃ በ1791 ፈርሷል፤ በዚያው መሬት ላይ አሁን የቆመው በ1812 የተከፈተው አራተኛው ቴአትር ነው፣ በለንደን በሥራ ላይ ካሉ የቴአትር ቦታዎች ሁሉ የቀደመው

• ኡቲካ (Utica) — በሰሜን አፍሪካ የምትገኝ ከተማ — መላው ተውኔት የሚካሄድበት፤ ካቶ የሞተባት

• ሮም — ተውኔቱ ስለ መጨረሻ ቀኗ የሚናገር ሪፐብሊክ

• ፋርሳለስ (Pharsalus) — ቄሳር የካቶን ወገን ድል ያደረገበት የግሪክ የጦር ሜዳ

• ታፕሰስ (Thapsus) — የሪፐብሊካውያኑ ሠራዊት የተደመሰሰበት

• ኑሚዲያ — በሰሜን አፍሪካ የነበረች መንግሥት — የጁባና የሲፋክስ አገር

• ዛማ — በኑሚዲያ የነገሥታቱ ከተማ

• ዩትሬክት (Utrecht) — ተውኔቱ ከመቅረቡ ሦስት ቀናት ቀደም ብሎ የሰላም ስምምነቱ የተፈረመባት የኔዘርላንድስ ከተማ

• ቫሊ ፎርጅ (Valley Forge) — የአብዮተኞቹ ሠራዊት ክረምቱን ያሳለፈበት ስፍራ — ስለ ተውኔቱ ምሽት የሚነገረው አከራካሪ ታሪክ ቦታ

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• «ካቶ» (Cato, a Tragedy) — በ1713 የቀረበ የአዲሰን ተውኔት — በሙሉ በስንኝ የተጻፈ

• ሬስ ፑብሊካ (Res Publica) — «የሕዝብ ጉዳይ» — የሪፐብሊክ ቃል መነሻ፤ በየዓመቱ የሚመረጡ ሁለት ቆንሲሎችና ሴኔት

• ዊግ (Whig) እና ቶሪ (Tory) — በዚያ ዘመን በእንግሊዝ የተፋለሙ ሁለቱ የፖለቲካ ኃይሎች — ሁለቱም ተውኔቱን የየራሳቸው አድርገው ወሰዱት

• ስቶይክ (Stoic) — በአንተ ቁጥጥር ሥር ያለው ብቻ የአንተ ነው የሚል የፍልስፍና ወገን — ካቶ ተከታዩ ነበር

• ሦስቱ አንድነቶች (Classical Unities) — አንድ ቦታ፣ አንድ ቀን፣ አንድ ድርጊት — አዲሰን ከሦስቱ ሁለቱን በጥብቅ አክብሯል

• «ፌዶ» (Phaedo) — ስለ ነፍስ አለመሞት የሚናገረው የፕላቶ ውይይት — በጠረጴዛው ላይ ከሰይፉ ጎን የተከፈተው መጽሐፍ

• «ዘ ስፔክቴተር» (The Spectator) — አዲሰንና ስቲል ያሳተሙት ዕለታዊ መጽሔት — በእንግሊዝ የንባብና የውይይት ባህልን የቀየረ

• «ዘ ካምፔይን» (The Campaign) — አዲሰን ስለ አንድ ወሳኝ ድል የጻፈውና ዝናውን ያመጣለት ግጥም

• «የካቶ ደብዳቤዎች» (Cato’s Letters) — በብዕር ስም የተጻፉ 144 መጣጥፎች — በአሜሪካ ቅኝ ግዛቶች ውስጥ በሰፊው የተነበቡ

• ጊኒ — በዚያ ዘመን የእንግሊዝ የወርቅ መገበያያ ሳንቲም

• ሳቢናውያን — ሮም ገና ስትመሠረት ሴቶቻቸው በኃይል የተወሰዱባቸው ጎረቤት ሕዝብ — ሲፋክስ ክብርን ለማጣጣል የጠቀሳቸው

የውይይት ጥያቄዎች

1. አርበኝነትን ማን ይተረጉመዋል? ተሸናፊው ወገን ከሃዲ፣ አሸናፊው አርበኛ ይባላል። ሲሴሮ አርበኝነት በጥበብ፣ በፍትሕ፣ በጽናትና በልከኝነት ላይ ይቁም ይላል — ነገር ግን አራቱም በጎነቶች የተሟሉለት ሰው ቢሸነፍ ስሙ ምን ይሆናል? ልዩነቱ በሰውየው የሞራል ጥራት ውስጥ ነው ወይስ በጦርነቱ ውጤት ውስጥ?

2. «ደፋርና በጎ የሆነ ሁሉ ሮማዊ ነው።» ዳዊት ይህን የተከፈተ በር ይለዋል፤ ትግሥት ደግሞ ወደ አንድ አቅጣጫ ብቻ የተከፈተ በር ትለዋለች — ጁባ ተቀባይነት ያገኘው በገዛ ማንነቱ ተከብሮ ሳይሆን «ሮማዊ» ተብሎ ተጠርቶ ነው። አንድን ሰው ወደ አንተ መደብ ማስገባት ማክበር ነው ወይስ መሰረዝ?

3. አንድ ተውኔት ምን ያህል ሊያደርግ ይችላል? ቫሊ ፎርጅ ላይ ስለተባለው ምሽት ያለን ማስረጃ አንድ ደብዳቤ ብቻ ነው፤ ዝነኛው ሥዕል የተፈጠረው ከመቶ ሃምሳ ዓመታት በኋላ ነው። አንድ ጽሑፍ የግለሰብን አቋም ሊለውጥ ይችላል ማለትና ሠራዊት ታድጎ ጦርነት አስቀየረ ማለት የተለያዩ ልኬቶች ናቸው። አንዱን ከሌላው የሚለየው ምን ዓይነት ማስረጃ ነው?

አንድ ሰው ከከተማ ቅጥር ውጭ ቆሞ በተወለደበት ቋንቋ ይጮኻል። ከኋላው የሮም ሠራዊት ተሰልፏል፤ ከፊቱ የተወለደባት ከተማ ተዘግታለች፤ በውስጧ አባቱና እናቱ በእስር አሉ። መልእክቱ አጭር ነው — እጃችሁን ስጡ፣ ከተማዋ ትድናለች፣ ቤተ መቅደሱ አይነካም። ከቅጥሩ የወረደለት መልስ ስድብ ነው፤ ከዚያ ድንጋይ መጥቶ ራሱ ላይ መታው፣ ወደቀ፣ ሮማውያንም ተሸክመው ወሰዱት። ከላይ የተመለከቱት ሰዎች ሞቷል የሚል ወሬ ወደ ከተማዋ አስተላለፉ፤ እናቱም በእስር ቤት ውስጥ የልጇን ሞት ሰማች። ያቺን ሰዓት በጽሑፍ ያኖራት ራሱ ያ ሰው ነው። ሁለት ጥያቄ ሳይመለስ ይቀራል፦ በዚያ ቅጥር ሥር የሚሠራ አማራጭ ነበረው? እናም ስለ ወገኖቹ ጥፋት የሚናገረው መጽሐፍ በመጨረሻ የማን ነው?

ክፍል 1 — በዋሻ ውስጥ የተጣለ ዕጣ (ሳባ)

• በአቴና የተቀረጸ ትርጉም — ከሁለት ሺህ አምስት መቶ ዓመታት በፊት በዩሪሜዶን ወንዝ ዳር ስለሞቱ ወጣቶች የተቀረጸው ድንጋይ የከበረው ለአገር መሞት እንደሆነ ያውጃል

• ፔሪክሌስና ፖሊቢየስ — የአቴና መሪ በቀብር ንግግሩ ያንን መስዋዕትነት የዜግነት ግዴታ አደረገው፤ ፖሊቢየስ ደግሞ ሮም በአንድ ትውልድ ዓለምን እንዴት እንደተቆጣጠረች ሲያብራራ ያንኑ ክብር ገለጸ

• መጽሐፉ የተቀመጠበት መደርደሪያ — አሜሪካን የመሠረቱ ሰዎች ስለ አገር ወዳድነት ትምህርት ሲፈልጉ የዮሴፉስን መጽሐፍ ከቱሲዲዴስና ከሄሮዶተስ ጎን አኖሩት

• ትርጉሙ ውስጥ ያለው ስንጥቅ — ለአገር መሞት ክብር ከሆነ ላለመሞት የመረጠው ሰው ምን ይባላል? አገሩ እንዳይጠፋ ብሎ ከጠላት ጋር የተስማማውስ?

• ካህኑ ልጅ — በኢየሩሳሌም ተወለደ፤ እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በሠላሳ ሰባተኛው ወይም በሠላሳ ስምንተኛው ዓመት ገደማ፤ ካህናት ከሚወጡበት ቤት ሲሆን በእናቱ በኩል ከጥንቱ የይሁዳ ንጉሣዊ ወገን ዝርያ አለኝ ይል ነበር

• ሦስቱን መንገድ ሞክሮ አንዱን መረጠ — በወጣትነቱ የአይሁድን ሦስቱን ትምህርት ቤቶች ለማየት ወጣ፣ በበረሃ ከአንድ አስተማሪ ጋር ሦስት ዓመት አደረገ፣ ተመልሶ ግን የፈሪሳውያንን መንገድ ያዘ

• የመጀመሪያው የሮም ጉዞ — ሃያ ስድስት ዓመት ገደማ ሲሆነው በሮም የታሰሩ ካህናትን ለማስፈታት ተላከ፤ መርከቧ ተሰበረች፣ ሌሊቱን ሙሉ በባሕር ዋኘ አለ፤ ደርሶ ሥራውን ፈጽሞ ተመለሰ

• ልኩን የሚያውቅ ሰው — ሮምን ከመዋጋቱ በፊት መንገዶቿን፣ ሠራዊቷንና ቤተ መንግሥቷን አይቷል፤ ሲመለስ ግን ሕዝቡ ለጦርነት ይነሳሳ ነበር

• ግዛት እንድትሆን የጠየቁ ሰዎች — ይሁዳ በኃይል ብቻ አልተጠቃለለችም፤ ከይሁዳ የመጡ ታዋቂ ዜጎች ራሳቸው መሬታቸው በሮም ሥር እንዲገባ አውግስጦስን ጠየቁት

• የአውግስጦስ ስሌት — ድንበር ማስፋፋት አይፈልግም ነበር፤ ሆኖም ይሁዳ ከወንዙ ማዶ ካለችው ፓርቲያ ለሚመጣ ወረራ ቁልፍ መከላከያ ናት፣ ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታዋም ከፍ ያለ ነው

• የተከበረ ልማድ — ስምምነቱ የአይሁድን ወግና ሥርዓት እንደሚያከብር ቃል ገባ፤ አይሁዶች ለንጉሠ ነገሥቱ ምስል አልሰገዱም፣ ይልቁንም በቤተ መቅደሱ ውስጥ ለእርሱ መሥዋዕት ይቀርብ ነበር

• ጄኔራል የሆነው ሰው — አመጹ ሲፈነዳ ሠላሳ ዓመቱ ገደማ ነበር፤ የኢየሩሳሌም መሪነት ሾሞ የአካባቢውን ሰው እንዲያሰናዳ ወደ ገሊላ ላከው

• ገሊላ አንድ ሆና አልጠበቀችውም — አንዳንድ ከተሞች ጦርነት አልፈለጉም፤ ሌሎች የራሳቸው መሪ ነበራቸው

• ከጉሽ ሓላቭ የመጣው ዮሐንስ — ጠንካራና ብልህ ተቀናቃኝ፤ ዮሴፉስ ሮምን ለመዋጋት ልብ የለውም ብሎ ወነጀለው፤ ስለዚህ ከሮማውያን ገና ሳይዋጋ በገሊላ ከወገኖቹ ጋር መጋደል ጀመረ

• ዮታፓታ — ቬስፓሲያን ልጁን ቲቶስን አስከትሎ ወርዶ ኮረብታ ላይ ያለችውን ከተማ ከበበ፤ ከበባው አርባ ሰባት ቀን ወሰደ፣ ውኃ አለቀ፣ ግንቡ ተነደለ፣ ከተማዋ ወደቀች

• ዋሻውና ዕጣው — ውኃ ለማጠራቀም በተቆፈረ ዋሻ ውስጥ አርባ ሰዎች ሦስት ቀን ተደበቁ፤ አዛዡ ለመውጣት ሲነሳ ሰይፍ አነሱበት፤ እርሱም «በገዛ እጃችን አንሙት፤ ዕጣ እንጣል።» አለ

• ሁለት የቀሩ ሰዎች — ተራው በተራው ደረሰ፤ በመጨረሻ ሐሳቡን ያቀረበውና አንድ ጓደኛው ቀሩ፤ ሁለቱም ወደ ሮማውያን ወጡ

• ራእዩ — በሰንሰለት ወደ ቬስፓሲያን ሲወሰድ «አንተ ንጉሠ ነገሥት ትሆናለህ፤ ልጅህም ከአንተ በኋላ» አለው፤ ቬስፓሲያን ትንቢቱ ከተፈጸመ ዋጋ እንደሚያገኝ መልሶ በእስር አኖረው — ሆኖም ልብስና ስጦታ ተሰጠው

• ትንቢቱ ተፈጸመ — ኔሮ ወደቀ፣ ከእርሱ በኋላ የመጡት ሦስት ገዥዎች በአንድ ዓመት ተለዋወጡ፣ በመጨረሻ ሠራዊቱ ቬስፓሲያንን አነሳው

• በመዶሻ የተቆረጠ ሰንሰለት — ቲቶስ ሰንሰለቱ በቁልፍ ሳይሆን በመዶሻ እንዲቆረጥ ጠየቀ፤ ሰንሰለት መቆረጥ ማለት ሰውየው ታስሮ አልነበረም ማለት ነው

• አዲስ ስምና አዲስ ቤት — ወደ ኢየሩሳሌም ከቲቶስ ጋር ተመለሰ፣ ግን በአጥሩ ውጭ በኩል፤ ጦርነቱ ሲያበቃ በሮም መኖሪያ፣ ደመወዝና ዜግነት አገኘ — «ፍላቪየስ» የገዥው ቤተሰብ ስም ነው

ክፍል 2 — በልብስ ውስጥ የተደበቀች ትንሽ ሰይፍ (ኢብሳ)

• አንድ አገር፣ ሁለት ሕግ — የሮም ገዥ ተመደበ፣ ቀረጥ ተቆጠረ፣ ሠራዊት ተመሸገ፤ ሆኖም ቤተ መቅደሱ የራሱ ሕግ፣ የራሱ ገንዘብና የራሱ ሥርዓት ነበረው

• ሹመቱ በባዕድ እጅ — ሊቀ ካህናቱ ማን እንደሚሆን የሚወስነው የሮም ገዥ ወይም የሮም ሹም የሆነው ንጉሥ ነበር፤ ሕዝቡ ወደ መቅደሱ ሲሄድ የሚያገኘው ካህን በሮም ፈቃድ የተሾመ ነው

• ሰንደቆቹና የውኃ መስመሩ — አንድ ገዥ የቄሳርን ምስል ያዘሉ ሰንደቆች ወደ ኢየሩሳሌም አስገባ፣ ሕዝቡም አምስት ቀንና አምስት ሌሊት ተኝቶ ተቃወመ፤ ሌላው የመቅደሱን ገንዘብ ወስዶ የውኃ መስመር ሠራበት፣ ሲጮኹም ወታደሮቹ በዱላ ገቡበት

• ቂሳርያ — ግሪኮች ከተማዋ የሮም ገዥ መቀመጫ ናት አሉ፤ አይሁዶች የመሠረታት ንጉሥ የአይሁድ ንጉሥ ነው አሉ፤ ክርክሩ ወደ ጎዳና ጠብ፣ ጠቡም ወደ ግድያ ወረደ

• ፈሪሳውያን — ሕግን ያጠናሉ፣ ከተጻፈው በተጨማሪ ከአባቶች የተላለፈውን ወግ ይቀበላሉ፣ ሙታን ይነሳሉ ብለው ያምናሉ

• ሰዱቃውያን — የተጻፈውን ብቻ ይቀበላሉ፤ የካህናትና የሀብታሞች ወገን ነበሩ

• ኤሴናውያን — ከከተማ ወጥተው በኅብረት ይኖሩ ነበር፤ ንብረት ሁሉ የጋራ ነው

• አራተኛው ወገን — ዮሴፉስ «አራተኛው ፍልስፍና» ብሎ የሚጠራው፤ መሥራቹ ይሁዳ የሚባል የገሊላ ሰው ነው — ስሙ የአገሩ ስም ራሱ

• ትምህርቱ በአንድ ዓረፍተ ነገር — አይሁዶች ከእግዚአብሔር በቀር ጌታ ሊኖራቸው አይገባም፤ ስለዚህ ቀረጥ መክፈል ኃጢአት፣ መገዛትም ክህደት ነው — ለሮማውያን ደግሞ ቀረጥ አልከፍልም ማለት ግዛቱን፣ ጌታ አይኖረኝም ማለት ንጉሠ ነገሥቱን መካድ ነው

• ሐሳቡ ወደ ሰይፍ ሲቀየር — ከዚያ የወጡ ሰዎች ራሳቸውን ቀናተኞች ብለው ጠሩ፤ አጭር ጠማማ ሰይፍ በልብሳቸው ደብቀው በበዓል ቀን ወደ ሕዝብ ገብተው የሮምን ወገን የሚይዝ አይሁዳዊ ወግተው ከሚጮኹት መካከል አንዱ ሆነው ይጠፋሉ፤ ስማቸውም ከዚያች ሰይፍ የመጣ ነው — ሊቀ ካህናቱን ዮናታንን ገደሉ፣ ሰላም የሚፈልገው አይሁዳዊም ከሮማዊው ወታደር በላይ አደጋ ላይ ወደቀ

• ስልቱ ውስጥ ያለው ስሌት — ሮማውያን ከልክ ያለፈ ጭካኔ እንዲጠቀሙ ማነሳሳት፤ ሮም በጭካኔ ስትመልስ ሕዝቡ ይማረራል፣ ሲማረርም ያምጻል

• ቴውዳስ — ብዙ ሕዝብ ወደ ዮርዳኖስ ወስዶ ወንዙን በቃሌ እከፍለዋለሁ አለ፤ የሮም ፈረሰኞች መጡ፣ ብዙዎችን ገደሉ፣ ራሱን ወደ ኢየሩሳሌም አመጡ

• ከግብጽ የመጣው ሰው — ሠላሳ ሺህ ሕዝብ ወደ ደብረ ዘይት ተራራ አውጥቶ ቅጥሩ በቃሌ ይፈርሳል አለ፤ ሠራዊቱ ሲመጣ ሕዝቡ ተበተነ፣ እርሱ ራሱ ጠፋ፣ ተመልሶም አልተገኘም — እነዚህ ሰዎች ሠራዊት አልነበራቸውም፣ የሚያስፈልገው ጥሪ ብቻ ነበር

• የፍሎሩስ ቅርጫት — ገዥው ከግምጃ ቤቱ አሥራ ሰባት መክሊት ወሰደ፤ ወጣቶች በጎዳና ላይ ቅርጫት ይዘው «ምስኪኑ ፍሎሩስ ገንዘብ አጥቷልና ምጽዋት ስጡት!» እያሉ ገንዘብ መሰብሰብ ጀመሩ፤ እርሱም ሠራዊቱን ወደ ገበያው ላከ

• የቆመው መሥዋዕት — ኤሌአዛር የሚባል ወጣት ካህን — የመቅደሱ አዛዥና የሊቀ ካህናቱ ልጅ — ለንጉሠ ነገሥቱ የሚቀርበውን መሥዋዕት አስቆመ፤ ሽማግሌዎቹ ካህናት ይህ ስምምነቱን መስበርና ጦርነት ማወጅ ነው ብለው ተቃወሙ፣ አልሰማቸውም

• ቤት ሖሮን — የሶርያ ገዥ ኬስቲየስ ጋሉስ ከከተማዋ ጠርዝ ደርሶ ተመለሰ፤ አይሁዶች በጠባቡ የተራራ መተላለፊያ ላይ ጠብቀው ከላይ መቱት፤ ሠራዊቱ ተበታተነ፣ ከባዱን የማጥቃት መሣሪያ ጥሎ ሸሸ

• የጠፋው ንስር — ከጦር ሠራዊቶቹ አንዱ የራሱን ንስር አጣ፤ ለሮማዊ ወታደር ንስሩ መጥፋት ከሽንፈት የከበደ ውርደት ነው — እናም በኢየሩሳሌም ሮም ትሸነፋለች የሚል ሐሳብ ተወለደ

• የኔሮ መውደቅ ሲነበብ — ከወደቀ በኋላ ሮም ራሷ ገዥ ማን ይሁን ብላ ተጣላች፤ ከይሁዳ ሆኖ ለሚያይ ሰው ያ ወሬ ግዛቱ እየተፈረካከሰ ነው የሚል ትርጉም ነበረው

• ሰላም መጥራት ውርደት ሲሆን — ከቤት ሖሮን ቀን በኋላ ሰላም ፈላጊው ልኩን የማያውቅ ተባለ፣ አገር ወዳዱም ወደ ግንባር የሚሮጠው ሆነ፤ ዮሴፉስ የተሾመው ወደዚህ ስሜት ውስጥ ነው

• መጽሐፉ የተጻፈበት ቤት — ቬስፓሲያን ንጉሠ ነገሥት ከመሆኑ በፊት ይኖርበት የነበረውን ቤት ሰጠው፤ ደመወዝ ተመደበለት፣ በይሁዳም መሬት ተሰጠው

• መጀመሪያ ለምሥራቅ ተጻፈ — የመጀመሪያው ጽሑፍ በአራማይክ ነበር፤ አድማጮቹ የፓርቲያ ሰዎች፣ ባቢሎናውያንና ከኤፍራጥስ ባሻገር የሚኖሩ አይሁዶች ነበሩ — ያ ቅጂ አልቀረም፣ ያለን ለሮም ግዛት ሰዎች ብዬ ሠራሁት የሚለው የግሪኩ ነው

• በአጥፊው ፊርማ የወጣ መጽሐፍ — ኢየሩሳሌምን የከበበው ቲቶስ መጽሐፉን አነበበው፣ ፊርማውን አኖረበት፣ እንዲሰራጭም አዘዘ

ክፍል 3 — አራት ግድግዳ፣ እያንዳንዱ ሲፈርስ የሚጠብ ቦታ (አበባ)

ዮሴፉስ የሚተርከው ጦርነት አንድ ቅርጽ አለው፦ ወደ ውስጥ ይገባል። ሠራዊቱ በአገር ጠርዝ ይጀምራል፣ ወደ ከተማዋ ይገባል፣ ወደ ቤተ መቅደሱ አጥር ይደርሳል፣ በመጨረሻም በበረሃ ውስጥ ወደ አንድ ዓለት ጫፍ ይወጣል። አበባ በአራት ግድግዳ ወስዳ እያንዳንዱ ሲፈርስ የሚቀረውን ቦታ ታሳንሰዋለች።

አንደኛው ግድግዳ፦ አገሪቱ

• ጸሐፊው የተመሸገባት ከተማ — ቬስፓሲያን በገሊላ መጀመሪያ የተጋፈጣት ዮታፓታ ናት፤ የከተማዋ አዛዥ ራሱ ዮሴፉስ ስለነበር ስለዚህ ከበባ የሚጽፈው እንደ ምስክር ነው

• ጥሬ የበሬ ቆዳ — ተዳፋቱ ወደ ቅጥሩ ሲቀርብ ዮሴፉስ ካስማ አስተክሎ ገና የታረዱ በሬዎችን ቆዳ አስዘረጋ፤ ድንጋዩን ይውጠዋል፣ ፍላጻውን ያንሸራትተዋል፣ እርጥበቱም እሳቱን ያጠፋል — ከሥሩ ሆነው ግንቡን ከፍ አደረጉት

• በስፍር የተከፋፈለ ውኃ — በከተማዋ ምንጭ የለም፤ ውኃው በመስፈሪያ ሲታደል ሮማውያን ከውጭ ያዩ ነበር፣ ቬስፓሲያንም ጥማቱ ከተማዋን ያስረክበዋል ብሎ ጠበቀ

• የሚንጠባጠብ ግንብ — ዮሴፉስ ልብስ አስጠልቆ በቅጥሩ ጠርዝ ላይ አሰቀለው፤ መላው ግንብ ውኃ እያንጠባጠበ ታየና ሮማውያን ተስፋ ቆረጡ

• በለምድ የተሸፈነ ጀርባ — በምዕራብ በኩል ባለው ጠባቂ በሌለው ዳገት ሰዎች እየወጡ ስንቅ ያስገቡ ነበር፤ በሌሊት ውሻ ይመስሉ ዘንድ ጀርባቸውን በበግ ለምድ ይሸፍኑ ነበር

• ዘይቱና አብሹ — ሮማውያን ጋሻቸውን እንደ ጣሪያ አድርገው ሲወጡ የፈላ ዘይት ፈሰሰባቸው፤ በሌላ ቀን ደግሞ የተቀቀለ አብሽ በሳንቃዎቹ ላይ ፈሰሰና እግራቸው መቆም አቃተው — ዮሴፉስ በዚያች ቀን የሞቱት ስድስት ብቻ፣ የቆሰሉት ከሦስት መቶ በላይ ይላል

• የጄኔራሉ እግር — ፍላጻ ቬስፓሲያንን እግሩ ላይ መታው፤ ቁስሉ ቀላል ነበር፣ ደሙን ያዩ ወታደሮች ግን ከበባውን ትተው ሮጡ፣ ከሁሉ ቀድሞ የደረሰው ቲቶስ ነበር

• አርባ ሰባተኛው ቀን — አንድ ከሃዲ ጠባቂዎቹ ንጋት ሊል ሲል እንደሚያንቀላፉ ነገረው፤ ቬስፓሲያን አላመነውም — ከዮታፓታ ሰዎች አንዱ ተይዞ በእሳት ሲፈተን አንዲትም ቃል አልተናገረም፣ በመስቀል ላይም ፈገግ ብሎ ተመልክቷቸዋል ይላል ዮሴፉስ

• ጭጋጉ — በተባለው ሰዓት ገቡ፤ ከቅጥሩ የወጣው የመጀመሪያው ሰው ቲቶስ ነበር፤ በከተማዋ ላይ ጭጋግ ወርዶ ስለነበር ሰዎቹ ሲገደሉ ነው ከተማዋ መያዟን የተረዱት — ዮሴፉስ የሞቱትን አርባ ሺህ፣ የተማረኩትን ሴቶችና ሕፃናት አንድ ሺህ ሁለት መቶ ብሎ ይሰጣል

• ሐይቁ — ከዮታፓታ ቬስፓሲያን ወደ ጥብርያዶስ ሐይቅ አቀና፤ በዳር የነበረችው ታሪኬ ስትያዝ ሰዎቹ ጀልባቸውን ገፍተው ወደ ውኃው ገቡ

• ውኃውና ዳሩ — ጀልባ ሲገለበጥ ውስጡ ያለው ወደ ውኃው ወደቀ፣ ወደ ዳር የደረሱትን ወታደር ጠበቃቸው፤ ዮሴፉስ ለቀናት የሐይቁ አረፋ ቀይ እንደነበረና ገሊላውያን ወደ ሐይቃቸው መውጣት እንዳቆሙ ይመዘግባል

• ጋምላ — ወደ ላይ የተጎበጠ ጀርባ ስላለው ሸንተረር የግመል ስም ተሰጥቶታል፤ የሚደርሰው መንገድ አንድ ብቻ ነው፣ በሁለቱም ጎን ገደል አለ

• የተደረመሱት ጣሪያዎች — ወታደሮቹ በተደራረቡት ቤቶች ጣሪያ ላይ ወጡ፤ ጣሪያዎቹ ክብደቱን አልቻሉም፣ አንዱ በአንዱ ላይ ተደረመሰ፣ ብዙ የሮም ወታደር በፍርስራሽ ውስጥ ቀረ

• በሌሊት የተነሱ ድንጋዮች — ሦስት ወታደሮች ወደ ግንቡ አንድ ማዕዘን ሄደው ድንጋዩን አንድ በአንድ አነሱ፤ ግንቡ ወደቀ፣ ጥሩምባ ተነፋ፣ ሠራዊቱ ገባ

• ሁለት እኅትማማች — ሰዎቹ ወደ ሸንተረሩ ጫፍ ወጡ፤ ከጫፉ ላይ ገደል አለ፤ ዮሴፉስ ከጋምላ ሰዎች ሁለት ብቻ እንደተረፉ ይጽፋል

• ገሊላ አለቀ — ካመለጡት ሰዎች መንገዱ ወደ አንድ ቦታ ብቻ ነበር — ወደ ኢየሩሳሌም

ሁለተኛው ግድግዳ፦ ከተማዋ

• ከገሊላ የመጣው ወሬ — ዮሐንስ ሮማውያን ደክመዋል፣ ግንብ መውጣት አይችሉም፣ ማሽናቸው ከባድ ስለሆነ ወደ ኢየሩሳሌም ተራሮች አይመጣም አለ፤ ወጣቶቹ ሰሙት፣ ሽማግሌዎቹ ግን ከእርሱ ጋር የመጡትን ቁስለኞች አዩ

• በዕጣ የተሾመ ሊቀ ካህናት — ቤተ መቅደሱን የያዙት ሰዎች ሊቀ ካህናትን በዕጣ ሾሙ፤ ዕጣው ደረሰው የተባለው ከገጠር የመጣ ገበሬ ነበር፤ ልብሱን አለበሱት፣ ተግባሩን አስተማሩት፣ ወደ መቅደሱ አስገቡት

• በክረምት ሌሊት የተቆረጠ በር — ሐናንያ መቅደሱን ሲከብ የተከበቡት ከኢዶምያ ሠራዊት ጠሩ፤ በዚያች ሌሊት ከባድ ዝናብና ነፋስ ነበር፣ ጠባቂዎቹ ተኙ፣ በሩ በመጋዝ ተቆረጠ፣ ድምፁም በነጎድጓድ ውስጥ አልተሰማም

• ሬሳ ሳይቀበር — ጥዋት ላይ ሐናንያ ተገኘና ተገደለ፤ ሬሳው ሳይቀበር ከቅጥሩ ውጭ ተጣለ

• ሰባ ዳኞች — ጽንፈኞቹና ኢዶምያውያን የፍርድ ቤት ቅርጽ ያለው መድረክ አቁመው ከከተማዋ ታዋቂ ሰዎች ሰባውን ዳኛ አድርገው ጠሩ፤ ሥልጣን ግን አልሰጧቸውም

• ማስረጃ የሌለው ክስ — ዘካርያስ በር ባሩክ ከተማዋን ለሮማውያን ለማስረከብ አሲሯል ተባለ፤ ከሳሾቹ «እኛ እርግጠኞች ነን፤ ይህ ራሱ በቂ ማስረጃ ነው» አሉ

• ንጹሕ ነው ተብሎ የተገደለ ሰው — ዘካርያስ ሳቀ፣ ክሱን አፍርሶ የከሳሾቹን ድርጊት ቆጠረባቸው፤ ሰባዎቹ ዳኞች ንጹሕ ነው አሉ፤ ሁለት ጽንፈኞች በቤተ መቅደሱ መካከል ወግተው ገድለው አስከሬኑን ወደ ሸለቆው ወረወሩት

• ዳኞቹ ለምን ተረፉ — በሰይፍ ጀርባ ተደብድበው ከአደባባዩ ወጡ፤ ዮሴፉስ ምክንያቱን ይሰጣል — ተበትነው ያዩትን ለሕዝቡ እንዲናገሩ ነው፤ በዚያ ወቅት ከአንጋፎቹ አሥራ ሁለት ሺህ አለቁ ይላል፣ ማልቀስም አይቻልም ነበር

• ስምዖን በር ጊዮራ ገባ — የከተማዋ ሰዎች በዮሐንስ ስላልረኩ ከውጭ ሌላ የሠራዊት አለቃ ጠሩ፤ በሩ ተከፍቶ ሠራዊቱን አስከትሎ ገባ

• ሦስት አለቆች — ስምዖን የላይኛውን ከተማ ያዘ፣ ዮሐንስ ቤተ መቅደሱን ያዘ፣ ኤሌአዛር በር ስምዖን የሚባል የካህናት ወገን አለቃ ውስጠኛውን አደባባይ ወሰደ

• ማስተካከያ፦ ተመሳሳይ ስም፣ ሌላ ሰው — ኤሌአዛር በር ስምዖን ኢብሳ የነገረን መሥዋዕቱን ያስቆመው ወጣት ካህን አይደለም፤ ስሙ ብቻ አንድ ነው

• የተቃጠለው እህል — ዮሐንስ የስምዖንን እህል አቃጠለ፣ ስምዖን የዮሐንስን አቃጠለ፤ ለብዙ ዓመት የሚበቃው ክምችት ሮማውያን ከተማዋ ጠርዝ ላይ ከመድረሳቸው በፊት አለቀ

• በፋሲካ የጠፋ ስም — ዮሐንስ ሰዎቹን መሥዋዕት ለማቅረብ የመጡ አስመስሎ ወደ ውስጠኛው አደባባይ አስገባ፤ ኤሌአዛር በር ስምዖን ወገኑን አጣ፣ ስሙም ከመጽሐፉ ጠፋ

ሦስተኛው ግድግዳ፦ ቤተ መቅደሱ

• በሞላች ከተማ ላይ የተዘጋ በር — ቲቶስ በሰባኛው ዓመት በፋሲካ ወቅት ደረሰ፤ ከየአገሩ ለበዓል የመጡ ሰዎች በውስጧ ነበሩ፤ በሮች ተዘጉ

• ሦስቱ ቅጥሮች — አዲሱ ቅጥር በማጥቃት መሣሪያ ተነደለ፤ ሁለተኛው በጥቂት ቀናት ወደቀ፤ ሦስተኛው የመቅደሱና የላይኛው ከተማ ቅጥር ወፍራም ነው፣ ከሥሩም ገደል አለ

• በአጥሩ ውጭ በኩል ያለው ሰው — ቲቶስ እጃችሁን ስጡ የሚል መልእክት ላከ፤ የተሸከመው ዮሴፉስ ነው፤ ወደ ቅጥሩ ቀርቦ በአገሩ ቋንቋ ጮኸ — ከተማዋ ትድናለች፣ ቤተ መቅደሱ አይነካም

• ድንጋዩና ወሬው — መልሱ ስድብ ነበር፤ ድንጋይ ወርውረው ራሱ ላይ መቱት፣ ወደቀ፣ ሮማውያን ተሸክመው ወሰዱት፤ ሞቷል የሚል ወሬ ወደ ከተማዋ ገባ

• እናቱ በእስር ውስጥ — በዚያ ከተማ አባቱና እናቱ በእስር ላይ ነበሩ፤ እናቱ የልጇን ሞት ሰማች፤ ዮሴፉስ ለጠባቂዎቹ የተናገረችውን ቃል መዝግቧል

• ሁለተኛው ጥሪ — አገግሞ ተመልሶ ያቀረበው መልእክት ሌላ ነበር — ውጡና በሌላ ቦታ ተዋጉ፣ ቤተ መቅደሱን ግን አታስቃጥሉ፣ የቆመውንም መሥዋዕት መልሳችሁ አቅርቡ

• ሁለት ተቃራኒ እምነት — የጉሽ ሓላቩ ዮሐንስ «ከተማዋ የአምላክ ከተማ ናት፤ ስለዚህ መያዟን ፈጽሞ አልፈራም።» ብሎ መለሰለት፤ የዮሴፉስ መከራከሪያ ደግሞ አምላክ ከሮማውያን ወገን ሆኗል የሚል ነበር — መጽሐፉ ሁለቱንም መዝግቧል፣ የትኛው ልክ እንደሆነ ግን አይፈርድም

• ግንብ ዙሪያውን — ቲቶስ ከተማዋን ሙሉ በሙሉ የሚከብ ግንብ እንዲሠራ አዘዘ፤ ሠራዊቱ በሦስት ቀን ሠራው፣ አሥራ ሦስት ማማ ነበረው፤ ከዚያ በኋላ የሚወጣ መንገድ አልነበረም

• ረሃቡ — ዮሴፉስ የከተማዋን አስደንጋጭ ገጽታ ይመዘግባል — ምግብ ፍለጋ የሚዞሩ ሰዎች፣ የተዘጉ ቤቶች፣ የቆሙ ድምፆች፤ ሬሳ ለመቅበር የሚወጣ ሰው ስላልነበረ ሬሳዎቹ በቤቶቹ ውስጥ ቀሩ

• በቅጥሩ ፊት የተሰለፉት — በቆሻሻ መውረጃ ተሹልከው ከወጡት በበሩ የተያዙት ተሰቅለው ከቅጥሩ ፊት ተሰለፉ — ከውስጥ ያሉት እንዲያዩ፤ በመጨረሻም የተሰቀሉበት እንጨት አልቆ ነበር

• ወርቅ የዋጡ ሰዎች — ሊወጡ የወሰኑ ሰዎች ያላቸውን ሸጠው የወርቅ ሳንቲም ዋጡ፤ አንድ ሰው ከቆሻሻ ወርቅ ሲለቅም ተያዘና ወሬው በሰፈሮቹ ተሰማ

• በአንድ ሌሊት ሁለት ሺህ — የረዳት ጦር ወታደሮች እጃቸውን ሊሰጡ የሚመጡትን ሆድ እየቀደዱ መፈተሽ ጀመሩ፤ ዮሴፉስ በጦርነቱ ሁሉ ከዚህ የከፋ እንዳልደረሰ ይጽፋል — ቲቶስ ተቆጥቶ ቢያስጠነቅቅም ድርጊቱ ቀጠለ፣ ብዙዎችም ተመልሰው ወደ ከተማዋ ገቡ

• የቀለጠው ዕቃ — ዮሐንስ የሚዘርፈው ሲያልቅበት የቤተ መቅደሱን ጋኖች፣ ሳሕኖችና ጠረጴዛዎች አቀለጠ፤ አውግስጦስና ሚስቱ የላኳቸውን ዕቃዎች እንኳን አልተወም

• በአንድ በር የወጣው ቁጥር — ማኔዎስ የሚባል ሰው — አስከሬን አውጪዎችን የመክፈል ኃላፊነት የነበረው — ሮማውያን ከሰፈሩበት ቀን አንስቶ በአንዱ በር ብቻ የወጣው አስከሬን መቶ አሥራ አምስት ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ እንደሆነ ለቲቶስ ነገረው

• የቤትዞቧ እናት — ከዮርዳኖስ ማዶ ከቤትዞብ — «የሂሶጵ ቤት» — የመጣችው ባለጸጋዋ ማርያም ያላትን ሁሉ በዘበኞች ተነጠቀች፤ ጡት የሚጠባ ልጇን አንስታ የተናገረችውንና የተከተለውን ዮሴፉስ መዝግቦታል

• ጠረኑ — ዘበኞቹ ገብተው ሲያስፈራሯት የተረፈውን ገልጣ አሳየቻቸው፤ እየተንቀጠቀጡ ወጡ፣ ወሬውም በዚያች ቀን መላዋን ከተማ ሞላ

• በመስኮት የገባ እሳት — ቲቶስ ቤተ መቅደሱ አይቃጠል ብሎ አዘዘ፤ በዚያች ሌሊት ግን አንድ ወታደር በማንም ትእዛዝ ሳይሆን የሚነድ እንጨት አነሳ፣ ጓደኛው ደገፈው፣ እርሱም እሳቱን በአንድ ትንሽ የወርቅ መስኮት ውስጥ ወረወረው

• ትእዛዙ በጩኸት ውስጥ ጠፋ — ቲቶስ እንዲጠፋ አዘዘ ብሎ ዮሴፉስ ይጽፋል፤ ወታደሮቹ ግን በጩኸት ውስጥ አልሰሙም አለ፤ ጣውላው ደረቅ ነበር፣ እሳቱም ወደ አዳራሾቹ ገባ

• በረንዳው ላይ የነበሩት — በውጨኛው አደባባይ ከቀሩት መጠለያዎች በአንዱ ጣሪያ ላይ ሴቶችና ሕፃናት ወጥተው ነበር፤ ዮሴፉስ ስድስት ሺህ ያደርጋቸዋል፤ የወጡበትንም ምክንያት እርሱ ራሱ ይሰጣል — በዚያች ቀን አንድ ሰው «አምላክ ወደ ቤተ መቅደሱ ውጡ ብሏል፤ በዚያ የመዳናችሁን ምልክት ታያላችሁ» ብሎ አውጆ ነበር፤ ትእዛዝ ሳይመጣ ወታደሮቹ አቃጠሉት፣ አንድም ሰው አላመለጠም

• ተመሳሳይ ወር፣ ተመሳሳይ ቀን — ዮሴፉስ የመጀመሪያው ቤተ መቅደስ በባቢሎናውያን የተቃጠለበት ዕለት ይህ መሆኑን ይመዘግባል

• ስድስቱ አዛዦች — ዮሴፉስ እንደሚተርከው ከእሳቱ በፊት ቲቶስ አዛዦቹን ሰብስቦ ስለ ቤተ መቅደሱ ምክር ጠየቀ፤ ከፊሎቹ ይፍረስ አሉ፣ ከፊሎቹ ተዋጊዎቹ በላዩ ካልተዋጉ ይቅር አሉ — የቲቶስን መልስ ዮሴፉስ ጠብቆታል

• በድልድዩ ላይ የቀረበ ጥያቄ — ተከበው ሲቀሩ ስምዖንና ዮሐንስ በአፍ ለመነጋገር ጠየቁ፤ ቲቶስ በአደባባዩ ምዕራባዊ ጎን ቆሞ አስተርጓሚ አቁሞ «ትጥቃችሁን ጣሉና ራሳችሁን አስረክቡ፤ ሕይወታችሁን እሰጣችኋለሁ።» አለ

• እምቢታው — መሐላ ገብተናል አሉ፤ ከሚስቶቻቸውና ከልጆቻቸው ጋር ወደ በረሃ እንዲወጡ ጠየቁ፤ ቲቶስ ተቆጥቶ ዋስትናውን አነሳ፣ ከተማዋም እንድትቃጠልና እንድትዘረፍ አዘዘ

• ያለ ደም የተያዘ ቅጥር — የላይኛዋ ከተማ ተዳፋት ሲጠናቀቅ ተዋጊዎቹ ማማዎቹን ትተው ወደ ሸለቆውና ወደ መሬት ውስጥ ዋሻዎች ገቡ፤ ሮማውያን የመጨረሻውን ቅጥር ያለ ውጊያ ያዙት፣ ዝምታውም ግራ አጋባቸው

• በረሃብ የሞቱ ቤተሰቦች — ወደ ቤቶቹ ሲገቡ ሙሉ ቤተሰቦች ሞተው አገኙ፤ አንዳንድ ወታደሮች ምንም ሳይነኩ ወጡ

• ዮሐንስ ወጣ — በዋሻው ውስጥ ምግብ አልቆበት ደጋግሞ ንቆ የተወውን የዋስትና ቃል ጠየቀ፤ ተሰጠው

• ነጭ ቀሚስና ሐምራዊ ካባ — ስምዖን በር ጊዮራ ከድንጋይ ጠራቢዎች ጋር ተቆፍሮ ለማምለጥ ሞክሮ ስንቁ አለቀበት፤ ቀሚስና ካባ ለብሶ ቤተ መቅደሱ በቆመበት ቦታ ከመሬት ወጣ፣ ስሙን ሳይናገር አዛዥ ጠየቀ፣ ተሬንቲየስ ሩፉስም አሰረው

• የድል ሰልፉ — ቬስፓሲያንና ቲቶስ በአንድ ላይ ሰልፍ አደረጉ፤ ከቤተ መቅደሱ የተወሰዱ ዕቃዎች ተሸክመው ወጡ — መቅረዙ፣ ጠረጴዛው፣ የሕጉ መጽሐፍ

• የአለቆቹ ዕጣ — ስምዖን በር ጊዮራ በሰልፉ ውስጥ ነበር፣ ሰልፉ ሲያበቃም ተገደለ፤ ዮሐንስ ግን ዕድሜ ልኩን በእስር እንዲኖር ተፈረደበት

አራተኛው ግድግዳ፦ ዓለቱ

• ማሳዳ — በሙት ባሕር ምዕራብ ዳር ጫፉ ጠፍጣፋ፣ ጎኖቹ በሁሉም አቅጣጫ ገደል የሆኑ ዓለት፤ ሄሮድስ በላዩ ቤተ መንግሥት፣ የውኃ ጉድጓዶችና ብዙ ስንቅ ያለበት መጋዘን ትቶ ነበር

• ስምንት ሰፈርና አንድ ቅጥር — ገዥው ፍላቪየስ ሲልቫ ውኃ እያጓጓዘ ወርዶ በዓለቱ ዙሪያ ስምንት ሰፈር ሠራ፤ ከዚያ ሰፈሮቹን የሚያገናኝና ዓለቱን የከበበ ግንብ ሠራ

• የተደለደለው ተዳፋት — በምዕራብ በኩል ከበረሃው ወለል እስከ ዓለቱ ጫፍ የሚወጣ መንገድ በአፈርና በድንጋይ ገነባ፤ በላዩ ማማ ገፍቶ አወጣ፣ በማማው ላይ ብረት የተለበጠ ደጋን ነበረው

• ሁለተኛው ግንብ — የተከበቡት ከውስጥ በኩል ከእንጨትና ከአፈር አዲስ ግንብ ሠርተው ነበር፤ ደጋኑ ሲመታው አፈሩ ስለሚላላ አልተሰበረም

• ነፋሱ አቅጣጫ ሲቀይር — ሲልቫ እንጨቱ ላይ እሳት አኖረ፤ ነፋሱ መጀመሪያ እሳቱን ወደ ሮማውያን መለሰው፣ ከዚያ አቅጣጫ ቀየረ፣ ግንቡም ተቃጠለ፤ ሲልቫ ወታደሮቹን ሰብስቦ ጥዋት እንገባለን አለ

• በሌሊት የተባለው — ኤሌአዛር በር ያኢር ሰዎቹን ሰብስቦ ተናገረ፤ ትርጉሙ አንድ ነው — ጥዋት ሲሆን የሚመጣው ባርነት ነው፣ ስለዚህ ነጻ ሆነን እንሙት፤ መጀመሪያ አልተስማሙም፣ እንደገና ተናገረ፣ ተስማሙ

• ተከታታዩ ነገር — እያንዳንዱ ሰው ወደ ቤተሰቡ ሄደ፤ ንብረታቸውን ሰብስበው አቃጠሉ፣ ስንቁን ግን አልነኩትም፤ ከዚያ አሥር ሰው ተመረጠ፣ አሥሩ የቀሩትን ገደሉ፣ ከአሥሩም አንድ በዕጣ ተመርጦ ዘጠኙን ገደለ፣ ከዚያ በቤተሰቡ ላይ ተኝቶ ራሱን ገደለ

• ቁጥሩ — ዮሴፉስ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሰው ብሎ ይሰጠናል

• ጩኸት ያልነበረበት ጥዋት — ሮማውያን ሲገቡ ጩኸት ጠበቁ፤ ጩኸት አልነበረም፤ እሳት ይነድ ነበር፤ ጠሩ፣ መልስ አልነበረም

• ከውኃ ጉድጓድ የመጣ መልስ — በጉድጓዱ ውስጥ ሁለት ሴቶችና አምስት ልጆች ተደብቀው ነበሩ፤ አንዷ የኤሌአዛር ዘመድ ነበረች፤ ወታደሮቹ በሌሊት የተባለውንና የተደረገውን ከእነርሱ ሰሙ

የአበባ አራት ጥያቄዎች

• ጦርነቱ የሚቆምበት ቅጽበት ነበር? — ነበር፣ ከአንድ በላይም ነበር፤ ቲቶስ ደጋግሞ ልኮ ጠይቋል፣ መልሱ ግን ሁል ጊዜ እምቢ ነበር፤ የበለጠ የሚያሳምማት ግን የቤት ሖሮን ቀን ነው — ስሕተቱ የታወቀው ከአራት ዓመት በኋላ ሲሆን በመካከሉ ሰላም የሚናገር ሰው ልቡ የደከመ ተባለ

• ማን ከማን ጋር ተዋጋ? — ሦስት አይሁዳዊ ኃይል እርስ በርስ ተዋግቷል፣ ሊቀ ካህናቱ በአይሁዶች እጅ ተገድሏል፣ እህሉም በአይሁድ እሳት ተቃጥሏል — ሆኖም ለሮም እየጻፈ ያለ ሰው ጥፋቱን በከተማዋ ላይ ማሳበብ ይጠቅመዋል፤ አበባ ሁለቱም በአንድ ጊዜ እውነት ሊሆኑ እንደሚችሉ ታስቀምጣለች

• ቤተ መቅደሱን ማን አቃጠለው? — የዮሴፉስ መልስ ግልጽ ነው፦ አንድ ወታደር በራሱ ተነሳሽነት፣ ከትእዛዝ ውጭ ሆኖ፤ ሌሎች የጥንት ጽሑፎች ግን ቲቶስ ራሱ እንዲፈርስ ወስኗል ይላሉ፤ አበባ ሁለቱን ዘገባ ወደ አንድ ማምጣት እንደማትችል ትናገራለች

• በዓለቱ ላይ የተባለውን ማን ሰማው? — ሁለት ሴቶችና አምስት ልጆች፤ እነርሱ ለወታደሩ፣ ወታደሩ ለአዛዡ፣ አዛዡ ወደ ሮም፣ ዮሴፉስም በሮም ውስጥ ጻፈው — ነገሩ መደረጉን ታምናለች፣ ቃላቱን ግን አታምንም

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• አንድ ገጽ ለቆኝ አልሄደም — ትግሥት የምትጀምረው ከቅጥሩ ውጭ ካለው ትዕይንት ነው፤ ያንን ገጽ የመዘገበው ዮሴፉስ ራሱ ነው፣ ማንም አላስገደደውም — ራሱን ጀግና አድርጎ መሳልም ሆነ ገጹን መተው ይችል ነበር

• ሦስቱ አማራጮች — ዝም ማለት፣ መጮኽ፣ ወይም ወደ ከተማዋ ገብቶ ከወገኖቹ ጋር መሞት

• ዋጋውን ከፍሎ ዕቃውን ያላገኘ — መጮኽን መረጠ፤ ከተማዋ አልሰማችም ስለዚህ ጩኸቱ ማንንም አላዳነም፤ እርሱ ደግሞ ከዳተኛ ተባለ

• ክርክሩ ስለ ማን ነው — በሦስቱም መንገድ ከተማዋ ትወድቃለች፤ ስለዚህ ትግሥት ክርክሩ ስለ ከተማዋ ሳይሆን ስለ ሰውየው ስም ነው ትላለች — ዳዊት ይህን ጨካኝ አነጋገር ብሎ ይሰይመዋል

• በጉድጓዱ ውስጥ ስሌት ነበር? — ትግሥት አልነበረም ብላ አታምንም፦ ዕጣ እንዲጣል ያቀረበው እርሱ ነው፣ ደንቡንም እርሱ አወጣ፣ የመጨረሻውም ዕጣ በእጁ ገባ

• ጥርጣሬውን ራሱ ጠበቀው — ዳዊት ዕድል ሊሆን ይችላል ሲል ትግሥት እርሱ ራሱ በመጽሐፉ «ወይ በአጋጣሚ ዕድል ወይስ በእግዚአብሔር ፈቃድ» የሚል ቃል መጠቀሙን ታስታውሳለች

• ወሬው ከመጽሐፉ ቀድሞ ደረሰ — ትግሥት ሮም ውስጥ ገጹን አንብበው ጥያቄ የሚያነሱ አይሁዳውያን እንደነበሩና የተከሰሰበትን በራሱ አንደበት ለመናገር እንደጻፈው ትከራከራለች

• የመከላከያ ጽሑፍ የት ይጀምራል — በዚያ ገጽ ላይ የመከላከያ ጽሑፍ መሆኑን ትቀበላለች፣ በመጽሐፉ ሁሉ ላይ ግን አትቀበልም — ስለ ጋምላ ጣሪያዎች ሲጽፍ ማንም ሊከሰው አልነበረም

• በዓለቱ ላይ የወሰነው ማን ነው — ትግሥት በር ያኢር ስለ ራሱ የወሰነው የእርሱ እንደሆነና ስለ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሰው የወሰነው ግን የእርሱ እንዳልነበረ ትከራከራለች

• ዳዊት ዐውዱን ያስቀድማል — አበባ የተረከችውን የኢየሩሳሌም ውድቀት ተከትሎ የመጣውን ነገር በር ያኢር ያውቀው ነበር፤ እጅ መስጠት ለእርሱና ለቤተሰቡ ምን እንደሚሆን የሚያሳይ ምሳሌ በአይኑ ፊት ነበር

• ልጆቹ ሆኖ መወሰን አይቻልም — ትግሥት ውሳኔው ለምን እንደተወሰነ እንደምትረዳ ትናገራለች፤ አንድ ሰው ለልጆቹ የሚሆነውን ማስተዋል ቢችልም ልጆቹ ሆኖ መወሰን ግን አይችልም — ይህ ልዩነት እንደተከፈተ ይቀራል

• ውዳሴውና ዕድሜው — ሮማውያን ራሳቸው ድርጊቱን እንደ ጀግንነት አዩት፤ ማሳዳ የእስራኤል ብሔራዊ ምልክት ሆና ቆየች፣ ወታደሮችም መሐላቸውን በዚያ ተራራ ላይ ይፈጽሙ ነበር — ሆኖም በርካታ ተመራማሪዎች ያንን ምልክት የቅርብ ዘመን ሥራ ያደርጉታል፣ ማሳዳ ለሁለት ሺህ ዓመታት አልተዘከረችም፣ በረቢዎች ትውፊት ውስጥም ስሟ አልነበረም

• ማዕከሉ ከመሠዊያ ወደ መጻሕፍትና ምኩራብ — መቅደሱ ሲወድም ካህናቱ ሥራቸውን አጡ፤ ማዕከሉ ወደ ቅዱሳት መጻሕፍት ጥናትና ወደ ምኩራብ ተሸጋገረ፣ የሕዝቡ መሪዎችም ሕግ የሚተረጉሙ ሊቃውንት ሆኑ

• ዝምታው — ስለ ኢየሩሳሌም ውድቀት የተጻፈው ትልቁ መጽሐፍ በአይሁድ ሊቃውንት ጽሑፍ ውስጥ አንድ ጊዜ እንኳን አልተጠቀሰም፤ የተጠበቀው በክርስቲያን ጸሐፍት ነው — ስለ ጦርነቱ ስለሚተርክ ብቻ ሳይሆን በዮሴፉስ ጽሑፎች ውስጥ ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ፣ ስለ መጥምቁ ዮሐንስና ስለ ያዕቆብ የሚናገሩ ምንባቦች ስለነበሩ ጭምር

• በክርስቲያን መንገድ የተመለሰ ታሪክ — የዕብራይስጥ ቅጂ የተሠራው ከስምንት መቶ ዓመታት በላይ አልፎ በአሥረኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኢጣሊያ ሲሆን የተሠራውም ክርስቲያኖች ካቆዩት ጽሑፍ ነው

• መጽሐፉ የማን ነው — ዳዊት — ስለ ጋምላ ሁለት እኅትማማች፣ ስለ ውኃ ጉድጓዱ ሰዎችና ስለ ሬሳው ስለተጣለው ሊቀ ካህናት የምናውቀው በእርሱ ብቻ ነው፤ ስለዚህ መጽሐፉ የእነርሱ ነው

• መጽሐፉ የማን ነው — ትግሥት — ስሙን ያኖረው ሰው ከወሰዱት ሰዎች ገንዘብ ይቀበል ነበር፣ ቤቱም የእነርሱ ስጦታ ነበር፣ ስሙም የእነርሱ ስም ነው — ሁለቱም እውነት ናቸው፣ አንዱም ሌላውን አይሽርም

• አንድ እጅ፣ ሁለት ገጽ — ተሸናፊዎቹንም አሸናፊዎቹንም የመዘገበው አንድ ሰው ነው፤ ያ እጅ የማን እጅ ነው ሲባል ትግሥት መልስ የላትም፤ ያላት የጋምላ ሁለት እኅትማማች ናቸው — ስም የላቸውም፣ የምናውቃቸው ግን ስማቸውን ያልጠራው ሰው ስለጻፈልን ነው

ያልተነገሩ ነገሮች

1. ሮም ውስጥ ያለው ትልቁ የመጫወቻ ሥፍራ በናስ ፊደሎች ተመርቆ ነበር፤ ፊደሎቹ ወድቀው ምስማሮቹ የቀሩበት ቀዳዳ ብቻ ቀረ። በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ዘጠናዎቹ አንድ ሊቅ ቀዳዳዎቹን አንብቦ ጽሑፉ ሕንፃው «ከጦርነት ዘረፋ» በተገኘ ገንዘብ መሠራቱን እንደሚናገር አገኘ፤ የትኛው ዘመቻ እንደሆነ ግን አይልም።

2. ሲልቫ በማሳዳ የሠራው አልጠፋም፦ ስምንቱ ሰፈሮች፣ ግንቡና ተዳፋቱ በዚያ አሉ። ዛሬ በእግር የሚወጣ ሰው የሚረግጠው የሮም ሠራዊት የሠራውን መንገድ ነው — በዓለም ተጠብቆ ከቀረው የሮም የከበባ ሥራ ይህ የተሟላው ነው።

3. ሮም ውስጥ ባለው የድል ቅስት ላይ ከቤተ መቅደሱ የተወሰደው መቅረዝ ተሸክሞ ሲወጣ ተቀርጿል፤ የሮም አይሁዳውያን ለብዙ መቶ ዘመናት ከሥሩ አያልፉም ነበር። አንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ስምንት ላይ ግን በሺዎች ተሰብስበው በተቃራኒ አቅጣጫ አለፉ።

4. ከስድሳ ዓመት በፊት ገደማ በማሳዳ በተደረገ ቁፋሮ የሸክላ ስብርባሪዎች ተገኙ፤ በእያንዳንዱ ላይ አንድ ስም ተጽፎ ሲሆን በአንዱ ላይ «በር ያኢር» የሚል አለ።

5. ያንን ያሳተመው ሊቅ ስብርባሪዎቹ ዕጣዎቹ መሆናቸውን ማረጋገጥ እንዳልቻለ ተናግሯል፤ በዚያ ቦታ ለምግብ ማከፋፈያ ከሚያገለግሉት ጋር ይመሳሰላሉ አለ። ቁጥሩም አይገጥምም — ስሞቹ አሥራ ሁለት ናቸው፣ መጽሐፉ የሚናገረው ግን ስለ አሥር ሰው ነው።

ቁልፍ ጥቅሶች

«እኛ እንሞታለን፤ አንተ ግን ወደ እነርሱ አትሄድም»
— ሳባ

«እንግዲያውስ በገዛ እጃችን አንሙት፤ ዕጣ እንጣል።»
— ሳባ

«ወደዚህ የላከህ ፈጣሪ ነው። አንተ ንጉሠ ነገሥት ትሆናለህ፤ ልጅህም ከአንተ በኋላ ይነግሣል»
— ሳባ

«አይሁድ ከአንድ አምላክ በቀር ሌላ ምድራዊ ጌታ ሊኖራቸው አይገባም!»
— ኢብሳ

«የልጄን አስከሬን እንኳን ማየት እችላለሁ ብዬ ተስፋ አላደርግም»
— የዮሴፉስ እናት

«የእኛም ፍርድ ደርሶሃል፤ ይህ ደግሞ ከዚያኛው የበለጠ የሚያጸና ነጻ መሆን ነው»
— የዘካርያስ ገዳዮች

«ይህ የገዛ ልጄ ነው፤ የተደረገውም የእኔ ሥራ ነው። ብሉ፤ እኔም በልቻለሁ። ከሴት የበለጠ ርኅሩኅ፣ ከእናትም የበለጠ አዛኝ አትሁኑብኝ»
— የቤትዞቧ ማርያም

«ከተማዋ የአምላክ ከተማ ናት፤ ስለዚህ መያዟን ፈጽሞ አልፈራም።»
— የጉሽ ሓላቩ ዮሐንስ

«መሐላ ገብተናልና እጅ መስጠት አንችልም። ነገር ግን ከዚህ የከበባ ግንብ አልፈን ከሚስቶቻችንና ከልጆቻችን ጋር ወደ በረሃ እንድንወጣ ፍቀድልን፤ ከተማዋን ለአንተ እንተዋለን።»
— የከተማዋ አለቆች ለቲቶስ

«ጦርነቱ ያልቆመው ዕድል ስላልነበረ አይደለም፤ ማንም ሰው የእርቅን ድምፅ ለመስማት ፈቃደኛ ባለመሆኑ ነው።»
— አበባ

«በዚያ የታሪክ ገጽ ላይ ዮሴፉስ ገለልተኛ ምስክር ብቻ አይደለም፤ ራሱም ተከሳሽ ነው።»
— አበባ

«እኔ የማምነው ድርጊቱ መፈጸሙን ነው። የማላምነው ግን የተጠቀሱትን ቃላት ነው።»
— አበባ

«መረዳት ግን ድርጊቱን ማጽደቅ ማለት አይደለም።»
— ትግሥት

«ሁለቱን አስታርቆ ፍጹም የሚያደርግ ዓረፍተ ነገር ለመጻፍ ብሞክር ውሸት እጽፋለሁ።»
— ትግሥት

«ሁለቱም ተቃራኒ ገጾች በአንድ ብዕርና በአንድ እጅ ተጽፈዋል።»
— ትግሥት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ፍላቪየስ ዮሴፉስ — ካህን ልጅ፣ በገሊላ የአይሁድ ጄኔራል፣ ከዮታፓታ ዋሻ ወጥቶ በሮም ደመወዝ የኖረ የመጽሐፉ ጸሐፊ

• ቬስፓሲያን — ገሊላን የወረረውና በኋላ ንጉሠ ነገሥት የሆነው ጄኔራል — የዮሴፉስን ሰንሰለት አስፈታ፣ ቤቱንም ሰጠው

• ቲቶስ — የቬስፓሲያን ልጅና የኢየሩሳሌም ከበባ አዛዥ — መጽሐፉን አንብቦ ፊርማውን አኖረበት

• ኔሮ — መውደቁ በይሁዳ ግዛቱ እየተፈረካከሰ ነው ተብሎ የተነበበ ንጉሠ ነገሥት

• ከጉሽ ሓላቭ የመጣው ዮሐንስ — በገሊላ የዮሴፉስ ተቀናቃኝ፣ በኢየሩሳሌም መቅደሱን የያዘ አለቃ — ዕድሜ ልኩን በእስር እንዲኖር ተፈረደበት

• ስምዖን በር ጊዮራ — ከውጭ ተጠርቶ የላይኛውን ከተማ የያዘ አለቃ — በድል ሰልፉ ተሰልፎ ሰልፉ ሲያበቃ ተገደለ

• ኤሌአዛር በር ስምዖን — በመቅደሱ ውስጠኛ አደባባይ የተመሸገ የካህናት ወገን አለቃ — በፋሲካ ወገኑን አጣ

• ኤሌአዛር — የመቅደሱ አዛዥና የሊቀ ካህናቱ ልጅ — ለንጉሠ ነገሥቱ የሚቀርበውን መሥዋዕት ያስቆመ ወጣት ካህን

• ሐናንያ — ጦርነቱ መቀጠል የለበትም የሚለውን ወገን የመራ ሊቀ ካህናት — ተገድሎ ሬሳው ሳይቀበር ተጣለ

• ዮናታን — በተደበቀችው ትንሽ ሰይፍ የተገደለ ሊቀ ካህናት

• ፍሎሩስ — ከግምጃ ቤቱ አሥራ ሰባት መክሊት ወስዶ ሠራዊቱን ወደ ገበያው የላከ ገዥ

• ፍላቪየስ ሲልቫ — ማሳዳን የከበበው ገዥ — ስምንት ሰፈር፣ ዙሪያውን ግንብና የመሬት ተዳፋት ሠራ

• ኤሌአዛር በር ያኢር — በማሳዳ የተመሸገው ወገን አለቃ — በዚያች ሌሊት ንግግር አደረገ

• ዘካርያስ በር ባሩክ — በሰባ ዳኞች ፊት ቀርቦ ንጹሕ ነው ተብሎ በቤተ መቅደሱ መካከል የተገደለ ባለጸጋ ዜጋ

• ማርያም — ከዮርዳኖስ ማዶ ከቤትዞብ የመጣች ባለጸጋ እናት — በረሃቡ ወቅት የተናገረችውን ዮሴፉስ መዝግቧል

• ማኔዎስ — በአንዱ በር አስከሬን አውጪዎችን የመክፈል ኃላፊነት የነበረውና ቁጥሩን ለቲቶስ የነገረ ሰው

• ተሬንቲየስ ሩፉስ — ቲቶስ ከተማዋን ለቆ ሲወጣ ሠራዊቱን እንዲመራ ያስቀመጠው አዛዥ — ስምዖንን አሰረው

• ይሁዳ — «አራተኛው ፍልስፍና» የተባለውን ያስጀመረ የገሊላ ሰው

• ሄሮድስ — ሮም የሾመችው የይሁዳ ንጉሥ — በማሳዳ ላይ ቤተ መንግሥትና መጋዘን ሠራ

• አውግስጦስ — ድንበር ማስፋፋት ሳይፈልግ ይሁዳ እንድትጠቃለል የወሰነ ንጉሠ ነገሥት

• ፖሊቢየስ — ወደ ሮም ተወስዶ የሮምን ማደግ ለግሪኮች ያብራራ ግሪካዊ ጸሐፊ — ካርታጎ ስትወድቅ ከሮማዊው አዛዥ ጎን ነበር

ቦታዎች

• ኢየሩሳሌም — ሦስት ቅጥር የነበራት ዋና ከተማ፤ ሦስት አይሁዳዊ ኃይል የተዋጋባት

• ገሊላ — የአገሪቱ ሰሜናዊ ክፍል፤ ዮሴፉስ ጄኔራል ሆኖ የተላከበትና አንድ ሆኖ ያልጠበቀው

• ዮታፓታ — አርባ ሰባት ቀን ተከብባ የወደቀችና ዋሻው የነበረባት ከተማ

• ጥብርያዶስ ሐይቅና ታሪኬ — ቬስፓሲያን ሠራሽ ጀልባ አሠርቶ ውጊያ ያደረገበት ውኃና ዳር

• ጋምላ — በተጎበጠ ሸንተረር ላይ የተሠራች ከተማ — ጣሪያዎቿ በሮማውያን ላይ ተደረመሱ፣ ሁለት እኅትማማች ብቻ ተረፉ

• ቂሳርያ — ክርክሩ ወደ ጎዳና ጠብና ወደ ግድያ የወረደባት የግሪኮችና የአይሁዶች ከተማ

• ቤት ሖሮን — የሮም ሠራዊት የተበታተነበትና ንስሩ የጠፋበት ጠባብ የተራራ መተላለፊያ

• ማሳዳ — በሙት ባሕር ምዕራብ ዳር ያለ ዓለት፤ የመጨረሻው ግድግዳ

• ቤትዞብ — ከዮርዳኖስ ማዶ ያለች መንደር፤ ስሟ «የሂሶጵ ቤት» ማለት ነው

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• የአይሁድ ጦርነት ታሪክ — ሰባት ክፍል ያለው መጽሐፍ፤ ጦርነቱ ላይ የሚደርሰው በሦስተኛው ክፍል ነው

• ፈሪሳውያን — ሕግን የሚያጠኑ፣ የአባቶችን ወግ የሚቀበሉና ሙታን ይነሳሉ ብለው የሚያምኑ

• ሰዱቃውያን — የተጻፈውን ብቻ የሚቀበሉ የካህናትና የሀብታሞች ወገን

• ኤሴናውያን — ከከተማ ወጥተው በኅብረት የሚኖሩ፤ ንብረት ሁሉ የጋራ የሆነላቸው

• አራተኛ ፍልስፍና — ከእግዚአብሔር በቀር ጌታ ሊኖር አይገባም የሚል አስተምህሮ — ቀረጥን ኃጢአት፣ መገዛትንም ክህደት ያደረገ

• የተደበቀችው ትንሽ ሰይፍ — በበዓል ቀን በልብስ ውስጥ የምትገባ አጭር ጠማማ ሰይፍ — ወገኑ ስሙን ከእርሷ ወሰደ

• ሊቀ ካህናት — የአይሁድ እምነት ከፍተኛ ሹመት፤ በሮም እጅ ወደቀ፣ በኋላም በዕጣ ተሰጠ

• ለንጉሠ ነገሥቱ የሚቀርብ መሥዋዕት — ምስል ከመስገድ ፈንታ በስምምነቱ የተቀመጠው መንገድ — መቆሙ ጦርነት ማወጅ ተባለ

• ንስር — የጦር ሠራዊት ምልክት፤ መጥፋቱ ለሮማዊ ወታደር ከሽንፈት የከበደ ውርደት ነው

• አራማይክ — መጽሐፉ መጀመሪያ የተጻፈበትና ወደ ምሥራቅ የተላከበት ቋንቋ — ያ ጽሑፍ ጠፍቷል

• የከበባ ተዳፋት — ከበረሃው ወለል እስከ ዓለቱ ጫፍ በአፈርና በድንጋይ የተገነባ መንገድ — ዛሬም የሚወጣው ሰው የሚረግጠው

የውይይት ጥያቄዎች

1. ከቅጥሩ ሥር። ዝም ማለት፣ መጮኽ ወይም ገብቶ መሞት — ሦስቱም ከተማዋን አያድኗትም። ትግሥት ስለዚህ ክርክሩ ስለ ሰውየው ስም ብቻ ነው ትላለች፤ ዳዊት ይህን ጨካኝ አነጋገር ይለዋል። ስም ብቻ የሚነካ ምርጫ ትንሽ ምርጫ ነው?

2. ዕጣውና ደንቡ። ደንቡን ያወጣው ሰው በመጨረሻው ዕጣ ላይ መገኘቱ ስሌት ነው ወይስ ዕድል? ጥርጣሬውን በራሱ መጽሐፍ ውስጥ መጻፉ የተከሰሰ ሰው ምልክት ነው ወይስ ክሱን በራሱ አንደበት የመናገር ሙከራ?

3. መጽሐፉ የማን ነው? ዳዊት የጋምላ እኅትማማች የተጠበቁት በዚያ መጽሐፍ ብቻ ስለሆነ የተሸናፊዎቹ ነው ይላል፤ ትግሥት ግን ጸሐፊው ቤቱን፣ ደመወዙንና ስሙን ከአጥፊዎቹ እንደተቀበለ ታስታውሳለች። ማን እንደጻፈውና ስለ ማን እንደሚናገር ሲለያዩ ባለቤትነቱ የቱ ላይ ይወድቃል?

በእንግሊዝ አንድ ትንሽ መንደር ውስጥ ጠባብ መንገድ አለ። በዚያ መንገድ ላይ ዕድሜው አሥር ዓመት ገደማ የሚሆን ልጅ አንድ ግዙፍ የጋሪ ፈረስ እየነዳ ነው። ፈረሱ ወደ ጎን ለመታጠፍ በሞከረ ቁጥር ልጁ ይገርፈዋል። ያንን ያየ አንድ ረዥምና ቀጭን ሰው አንድ ነገር አሰበ፦ እነዚህ እንስሳት ኃይላቸውን ቢያውቁት ኖሮ በእነሱ ላይ ምንም ሥልጣን አይኖረንም ነበር። ከዚያ ሐሳብ መቶ ገጽ የማይሞላ ተረት ወጣ፤ አራት ማተሚያ ቤቶችም ተራ በተራ መለሱት — ማንም ሳያግዳቸው፣ ማንም ሕግ ሳያወጣ። እናም ሁለት ጥያቄ ቆሞ ይቀራል። አንድ ማኅበረሰብ በራሱ ፈቃድ ዝም የሚልበት ጊዜ አለ ወይ — እናም ያ ዝምታ ከሳንሱር ይለያል ወይስ ይብሳል? በተረቱ ውስጥ ደግሞ ግድግዳው በተቀየረ ቁጥር ማንበብ የሚችልና ሁሉንም የሚያስታውስ አንድ እንስሳ አለ፤ አልተናገረም — የተሰረቀውን የሚያስታውስ አንድ አካል ያለው ማኅበረሰብ ካልታወሰው ይሻላል ወይስ ይብሳል?

ክፍል 1 — ከአራት ስም የተመረጠው ወንዝ (ሳባ)

• ከፍርስራሽ የወጣ ጥቅል — በለንደን በበጋ ወራት አንድ ሰው በክንዱ ሥር የተጨማደደ ጥቅል ወረቀት ይዞ ይሄዳል። ጠርዞቹ አቧራማ ናቸው፤ አንዳንዱ ገጽ በውኃ ተነክሮ ደርቋል

• የሚበር ቦምብ — ጥቂት ቀናት ቀደም ብሎ አንድ ቦምብ የሚኖርበትን ሕንፃ አፍርሶታል። ቤተሰቡ በዚያን ጊዜ ቤት ውስጥ አልነበሩም። እርሱ በየቀኑ ከሥራው ዕረፍት ወጥቶ ወደ ፍርስራሹ ይመለሳል፤ ተንበርክኮ ድንጋዩን ያነሳል፤ መጻሕፍቱን ይለቅማል

• አራት ማተሚያ ቤቶች — ያ ማተሚያ ቤት መለሰለት። ከዚያ በፊት ሌላ መልሶታል። ከዚያ በኋላም ሌላ መለሰው። አራት ተራ በተራ አልፈውታል። ችግሩ መጥፎ መጻፉ አልነበረም — ትክክለኛውን ነገር በተሳሳተ ዓመት መጻፉ ነው

• ሁለት ስም ያለው ሰው — የተወለደበት ስም ኤሪክ አርተር ብሌር ነው። የመረጠው ስም ጆርጅ ኦርዌል ነው። በመረጠው ስም ሥር የጻፈው ሰው በተወለደበት ስም ከሚኖረው ሰው ጋር አንድ አይደለም

• ልደቱ — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሦስት በሕንድ ተወለደ፤ አባቱ በዚያ የብሪታንያ አስተዳደር ውስጥ ሠራተኛ ነበር። ቤተሰቡን ራሱ «ከፍ ያለ የታችኛው መካከለኛ መደብ» ይላቸው ነበር — ወታደር፣ ካህን፣ ሹም፣ መምህር፣ ጠበቃ፣ ሐኪም የሚወጣበት ተራ ቤተሰብ

• ማስተካከያ፦ ኢቶን የገባው በሀብት አይደለም — ብዙ ጊዜ «ቤተሰቡ ጥሩ ትምህርት ስለፈለጉለት ላኩት» ይባላል። እርሱ ራሱ ግን በጽሑፍ አስተካክሎታል፦ የገባሁት በነጻ የትምህርት ዕድል ነው፤ ያ ባይሆን ኖሮ አባቴ ወደዚያ ዓይነት ትምህርት ቤት ሊልከኝ አቅሙ አይፈቅድም ነበር አለ። በዚያ ክፍል ውስጥ ሆኖ የዚያ ክፍል አባል ያልነበረ ልጅ

• በርማ — ገና ሃያ ዓመት ሳይሞላው የሕንድ ንጉሠ ነገሥታዊ ፖሊስ ተቀላቀለ። ተራ ፖሊስ አልነበረም፤ የታጠቀ የቅኝ አገዛዝ ኃይል ነበር። አምስት ዓመት አገለገለ። ስለዚያ ጊዜ ራሱ የተናገረው አጭር ነው፦ አልተስማማኝም፤ ቅኝ ግዛትን እንድጠላ አደረገኝ

• ጭቃ ሹም — ሳባ ቦታውን በስም ትጠራዋለች። ጭቃ ሹም ራሱ ገበሬ ነው፤ ከጎረቤቶቹ የተለየ መሬት የለውም። ሆኖም ግብር የሚሰበስበው እርሱ ነው፤ ሰው ለሥራ የሚጠራው እርሱ ነው። ስለዚህ መንደሩ የሚጠላው እርሱን ነው — ትእዛዙን የጻፈውን ሰው ስም እንኳ አያውቀውም። ወደ ላይ ሲመለከት ደግሞ ምንም ሥልጣን የለውም

• ሰባት ዓመት በረሃብ — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ ሰባት ወደ እንግሊዝ ለዕረፍት ሲመለስ ሥራውን ለቀቀ። ፓሪስ ውስጥ ኖረ፤ ማንም የማያሳትማቸውን አጫጭር ታሪኮችና ልቦለዶች ጻፈ — በኋላ ሁሉንም አቃጠላቸው። ለዓመታት ከእጅ ወደ አፍ ኖረ፤ አንዳንዴም ተራበ። ከሰባት ዓመታት በኋላ ነው በጽሑፍ መተዳደር የቻለው

• አራቱ ስሞች — መጀመሪያውን መጽሐፉን ሲያሳትም በራሱ ስም መውጣት አልፈለገም። ለአሳታሚው አራት ላከለት፦ ፒ ኤስ በርተን፣ ኬኔት ማይልስ፣ ኤች ሉዊስ ኦልዌይስ፣ እናም ጆርጅ ኦርዌል። የመረጠው የመጨረሻውን ነው። ኦርዌል በሱፎልክ የሚፈስ ወንዝ ስም ነው፤ ጆርጅ ደግሞ ከእንግሊዝኛ ስሞች ሁሉ እንግሊዛዊ የሚመስለው

• የዙፋን ስም — ሣህለ ማርያም የተባለው ሰው ሲነግሥ ምኒልክ ተባለ። ተፈሪ መኮንን የተባለው ሰው ሲነግሥ ኃይለ ሥላሴ ተባለ። ውርስ አይደለም — ምርጫ ነው። ኤሪክ ብሌር የመረጠው ስም አንድ ነገር ይናገራል፦ ተራ እንግሊዛዊ ስም፤ የኢቶን ልጅ ያልሆነ ስም

• አንገቱ ላይ ያለፈ ጥይት — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ ስድስት አገባ፤ በዚያው ሳምንት ገደማ የስፔን የእርስ በርስ ጦርነት ፈነዳ፤ እርሱና ባለቤቱ ኤሊን ሁለቱም ሊሄዱ ወሰኑ። በአራጎን ግንባር ላይ ስድስት ወር ገደማ ቆየ፤ በዌስካ አካባቢ አንድ ተኳሽ አንገቱን በጥይት አለፈው። ተረፈ። ሕይወቱን የቀየረው ግን ጥይቱ አይደለም

• የተሳሳተ ቡድን — አብዛኞቹ የውጭ አገር ሰዎች ኢንተርናሽናል ብርጌድ ውስጥ ገብተው ነበር። ኦርዌል በተከታታይ አጋጣሚዎች የአንድ ትንሽ ፓርቲ ሚሊሺያ ውስጥ ገባ። ያ ቡድን በኋላ «ትሮትስኪስት» ተብሎ ተፈረጀ

• አደኑ — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ ሰባት አጋማሽ ላይ ኮሙኒስቶች የስፔን መንግሥትን መቆጣጠር ጀመሩ፤ ከዚያ ትሮትስኪስቶችን ማደን ጀመሩ። ኦርዌልና ኤሊን በዚያ ዝርዝር ውስጥ ገቡ። ሳይታሰሩ መውጣት መቻላቸው ዕድል ነው። ብዙ ወዳጆቻቸው ተገደሉ፤ ሌሎች ታሰሩ፤ ሌሎች በቀላሉ ጠፉ

• ክሱ — ከፋሺስቶች ጋር መተባበር። ማለትም ፋሺዝምን ለመዋጋት ሄዶ በጉድጓድ ውስጥ አንገቱን በጥይት የተመታ ሰው በጋዜጣ ላይ ፋሺስት ተባለ

• ሁለተኛው ድንጋጤ — ወደ እንግሊዝ ሲመለስ ማንም አላመነውም። አስተዋዮች፣ ጋዜጠኞች፣ የተማሩ ሰዎች ከሞስኮ የሚወጣውን የፍርድ ቤት ዘገባ እንዳለ ተቀብለውታል። እርሱ በዓይኑ ያየው ውሸት በለንደን ውስጥ እውነት ሆኖ ተቀምጧል። የተማርኩት ይህን ነው አለ፦ አምባገነናዊ ፕሮፓጋንዳ በዴሞክራሲ አገር ውስጥ የሚኖሩ የተማሩ ሰዎችን አመለካከት ምን ያህል በቀላሉ እንደሚቆጣጠር

• ከግራ ወገን ሆኖ በግራ ወገን ላይ — ስለ ሶቪየት የተሠራው ገጽታ መፍረስ አለበት አለ — ሶሻሊዝምን ስለጠላ ሳይሆን፣ ያ ገጽታ እስካልፈረሰ ድረስ ሶሻሊዝም ሊያንሰራራ አይችልም ብሎ ስላመነ

• በመሀል ስድስት ዓመት — ሐሳቡ የተወለደው በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ ሰባት ነው፤ መጽሐፉ የተጻፈው ግን በሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ሦስት መጨረሻ ላይ ነው። በዚያ ዓመት እንግሊዝና ሶቪየት ወዳጆች ናቸው፤ አንድ ላይ እየተዋጉ ናቸው፤ ስታሊን በለንደን ጋዜጣ ላይ ጀግና ነው

ክፍል 2 — በአንድ ኅትመት ውስጥ የተተወ ባዶ ገጽ (ኢብሳ)

• ንብረቱ ላይ የቆመ ክርክር — በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን አውሮፓ ውስጥ ስለ የግል ንብረት ረዥም ክርክር ነበር። ሮማዊው ሲሴሮ በ«ስለ ሥነ ምግባር ግዴታዎች» የግል ንብረት የፍትሕ መሠረት ነው ብሏል፤ ፕላቶ በተቃራኒው ሃሳባዊ መንግሥቱን ንብረት በጋራ በሚያዝበት ሥርዓት ላይ ገንብቷል። ሶሻሊስት አሳቢዎች ያንኑ ክርክር አድሰውታል፤ ከሁሉ የላቀ ተጽዕኖ ያሳደረው ካርል ማርክስ ሆነ — ሐሳቡ ቀስ በቀስ የሃይማኖት ያህል ኃይል ያዘ

• ተስፋው — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት ቦልሼቪኮች በሩሲያ ሥልጣን ያዙ። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ ሁለት አካባቢ የሶቪየት መንግሥት እንደ ኃይል ተደራጅቶ ሲወጣ በዓለም ዙሪያ ያሉ ሊበራል ምሁራን አዲስ ዘመን ተጀመረ ብለው ተስፋ ሰነቁ — ድህነት፣ ብዝበዛ፣ ኢፍትሕ ይወገዳሉ ተብሎ ተገመተ

• ትግሉ — ሌኒን በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ አራት ሲሞት በጆሴፍ ስታሊንና በሊዮን ትሮትስኪ መካከል የሥልጣን ትግል ተቀሰቀሰ። እስከ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ ሰባት ስታሊን ሥልጣኑን አጠናከረ፤ ትሮትስኪን መጀመሪያ ወደ መካከለኛው እስያ አጋዘው፣ ከዚያም ከአገር አባረረው፤ በመጨረሻ ሜክሲኮ ውስጥ ተገደለ። በሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ አንድ ሂትለር ሶቪየትን ሲወጋ ስታሊን ታላቁን የአርበኝነት ጦርነት አሸንፎ ወጣ። «የእንስሳት እርሻ» የተጻፈው ልክ በዚያ ማግስት ነው

• ዘመነ መሳፍንት — ንጉሠ ነገሥቱ ጎንደር ውስጥ በዙፋኑ ላይ አለ። ሥርዓቱ አለ፤ ማዕረጉ አለ፤ ሹመቱ በስሙ ይሰጣል፤ አዋጁ በስሙ ይነገራል። ሆኖም ሥልጣኑ በእጁ የለም — እውነተኛው ገዢ በሌላ ቦታ የተቀመጠ ራስ ነው። ማንም ዙፋኑን አላፈረሰውም፤ የተለወጠው ቅርጹ ውስጥ የነበረው ነገር ነው

• ከቃላቱ ሥር — አብዮት የሚለው ቃል አለ፤ ጓድ የሚለው ቃል አለ፤ ሠራተኛ የሚለው ቃል አለ። ሁሉም በቦታቸው ናቸው። ጥያቄው ከቃላቱ ሥር ምን አለ የሚለው ነው — እናም ያንን መጠየቅ በለንደን በዚያ ዓመት አይፈቀድም ነበር

• ለምን ተረት — መልሱ ግምት አይደለም። ራሱ ጽፎታል፦ ስለ ሶቪየት የተሠራውን ገጽታ ማጋለጥ የሚችል ታሪክ መጻፍ ፈለግሁ — ማንኛውም ሰው በቀላሉ የሚረዳው፣ እናም ወደ ሌላ ቋንቋ በቀላሉ የሚተረጎም

• አዋጅ ነጋሪ — ማተሚያ ቤት ከመምጣቱ በፊት ሕግ ወደ ሕዝብ የሚደርሰው በጽሑፍ አልነበረም። አዋጅ ነጋሪ ወደ ገበያ ወጥቶ ነጋሪቱን ደብድቦ ያውጃል፤ ሕዝቡ ሰምቶ ይበተናል። በዚያች ቀን ማታ በእጅህ ውስጥ ምንም ቅጂ የለም። በሚቀጥለው ዓመት ሌላ አዋጅ ቢነገርና ከመጀመሪያው የተለየ ቢሆን ልዩነቱ የሚኖረው በአንድ ቦታ ብቻ ነው — በትዝታ ውስጥ

• የደራሲው ማስጠንቀቂያ — በታሪኩ ውስጥ ያሉት ክስተቶች ከሩሲያ አብዮት ታሪክ የተወሰዱ ናቸው፤ ሆኖም በአጠቃላይ ቅርጽ ቀርበዋል፤ የተከሰቱበትም ቅደም ተከተል ተለውጧል አለ። ምክንያቱ ፖለቲካ አይደለም — የታሪኩ ሚዛን ነው። ስለዚህ አንድ ገጸ ባሕርይ ከአንድ ሰው ጋር በትክክል ይመጣጠናል ብሎ መፈለግ ራሱ ስህተት ነው

• ማስተካከያ፦ አራቱም በርዕዮተ ዓለም አልመለሱትም — መጽሐፉ ከሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ሦስት መጨረሻ እስከ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ አራት መጀመሪያ ተጻፈ። ከአራቱ ማተሚያ ቤቶች አንዱ ብቻ ነው በርዕዮተ ዓለም ምክንያት የመለሰው። ሁለቱ ለዓመታት ጸረ ሩሲያ መጻሕፍት ሲያሳትሙ የነበሩ ናቸው፤ አንዱ ደግሞ ምንም የፖለቲካ ቀለም የለውም

• ምክር የተጠየቀበት ሥራ — ከእነዚያ አንዱ መጀመሪያ ተቀብሎት ነበር፤ ዝግጅቱንም ጀምሮ ነበር። ከዚያ ግን በመረጃ ሚኒስቴር ውስጥ ወዳለ አንድ ከፍተኛ ሹም ሄዶ አማከረ

• ከዚያ ምክር በኋላ የመጣው ደብዳቤ — ተረቱ በአጠቃላይ ለአምባገነኖች ሁሉ የተጻፈ ቢሆን ኖሮ ማሳተሙ ችግር አልነበረውም፤ ነገር ግን የሩሲያን ሶቪየቶችና ሁለቱን አምባገነኖቻቸውን በጣም በትክክል ስለሚከተል ከሩሲያ ውጭ ሌላ ቦታ ላይ ሊሠራ አይችልም ይላል። ከዚያም አንድ ሐሳብ ጨመረ፦ ገዢው ወገን አሳማ ባይሆን ኖሮ ብዙም አያስቀይምም ነበር

• የኦርዌል ማስታወሻ — በዚያ መስመር ሥር አጭር ማስታወሻ ጻፈ፦ ይህ ማሻሻያ የሰውየው የራሱ ሐሳብ ነው ወይስ ከሚኒስቴሩ የመጣ ግልጽ አይደለም፤ ሆኖም የሹመኛ ድምፀት አለው

• ፒተር ስሞሌት — በመረጃ ሚኒስቴር ውስጥ የሩሲያን ክፍል ይመራ የነበረው ሰው። የተወለደው በኦስትሪያ ሲሆን የመጀመሪያ ስሙ ሃንስ ፒተር ስሞልካ ነው። ሥራው በእንግሊዝ ውስጥ ደጋፊ የሆነ የሶቪየት ፕሮፓጋንዳ ማደራጀት ነበር። ከዓመታት በኋላ የሶቪየት ወኪል እንደነበረ ተጋለጠ

• የሁኔታ ማስረጃ — ማተሚያ ቤቱ ያማከረው ሹም እርሱ እንደሆነ በእርግጠኝነት አልተረጋገጠም፤ ተመራማሪዎች «ከሞላ ጎደል በእርግጠኝነት እርሱ ነው» ይላሉ። ትክክለኛው ንግግር ግን ይህ ነው — ማንም አላገደም፣ ማንም ሕግ አላወጣም

• አራት ሺህ አምስት መቶ ቅጂ — በመጨረሻ ሴከር ኤንድ ዋርበርግ የተባለ ትንሽ ማተሚያ ቤት ተቀበለው፤ መጽሐፉ በሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ አምስት ኦገስት ወር ላይ ወጣ። የመጀመሪያው ኅትመት ትንሽ የሆነው በርዕዮተ ዓለም አይደለም — ከጦርነቱ በኋላ እንግሊዝ ውስጥ ወረቀት ተመጥኖ ይሰጥ ነበር

• ያልታተመው መቅድም — ኦርዌል «የፕሬስ ነጻነት» የተባለ መቅድም ጽፎ ነበር። የመጀመሪያው ኅትመት ገጽ ቁጥር ለዚያ መቅድም ቦታ ተትቶለት እንደነበር ይታያል። መቅድሙ አልታተመም። ጽሑፉ የጠፋ መስሎ ቆየ፤ ከሃያ ሰባት ዓመታት በኋላ አንድ ተመራማሪ አገኘው፤ በሺህ ዘጠኝ መቶ ሰባ ሁለት ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ ታተመ

• በፈቃደኝነት የሚደረግ ሳንሱር — በዚያ መቅድም ውስጥ የሚናገረው ስለ ሩሲያ ሳይሆን ስለ እንግሊዝ ነው። አንድ ዓረፍተ ነገር አለው፦ በእንግሊዝ ውስጥ ስለ ሥነ ጽሑፍ ሳንሱር ክፉው ነገር ሳንሱሩ በአብዛኛው በፈቃደኝነት መሆኑ ነው። በየትኛውም ጊዜ ውስጥ ማንኛውም አስተዋይ ሰው ያለ ጥያቄ ይቀበለዋል ተብሎ የሚታሰብ የሐሳብ ስብስብ አለ። በሕግ የተከለከለ አይደለም። ግን «አይባልም»። ምሳሌው አጭር ነው፦ ስታሊንን ማጥቃት የሚያሳትም ሰው የለም፤ ቸርችልን ማጥቃት ግን ችግር የለውም

• የተዘለለው ስም — ቢቢሲ የቀይ ጦርን ሃያ አምስተኛ ዓመት በዓል አክብሮ ነበር፤ በዚያ ሥርጭት ውስጥ የትሮትስኪ ስም አልተጠቀሰም። ኦርዌል የገለጸበት መንገድ ይህ ነው፦ የትራፋልጋር ጦርነትን የኔልሰንን ስም ሳትጠቅስ እንደማክበር ያህል ነው

• የቀጠነ መጽሐፍ — ጆን ሪድ የተባለ አሜሪካዊ ጋዜጠኛ የሩሲያን አብዮት የመጀመሪያ ቀናት በዓይኑ አይቶ መጽሐፍ ጽፎ ነበር። ሲሞት የመጽሐፉ መብት ወደ አንድ ፓርቲ እጅ ገባ፤ ከዓመታት በኋላ ያ ፓርቲ የመጀመሪያውን ኅትመት አጥፍቶ አዲስ አወጣ። በአዲሱ ውስጥ የትሮትስኪ ስም የለም፤ ሌኒን የጻፈለት መግቢያም የለም። ማንም አልተቃወመም፤ ብዙዎች ተፈጥሯዊ ነገር መስሎ ታያቸው

• ቴህራን — መጽሐፉ በሚጻፍበት ወራት ውስጥ የሶቪየት፣ የእንግሊዝና የአሜሪካ መሪዎች በቴህራን ተገናኙ። ጋዜጦች በሙሉ አንድ ነገር ጻፉ፦ በአጋሮቹ መካከል የሚቻለው ምርጥ ግንኙነት ተመሥርቷል። ኦርዌል ያንን አላመነም — እናም የተረቱን የመጨረሻ ትዕይንት የጻፈው ከዚያ ጉባኤ በኋላ ወዲያውኑ ነው

ክፍል 3 — ሰባት ዓረፍተ ነገር ወደ አንድ የተቀነሰበት ግድግዳ (አበባ)

በተረቱ ውስጥ አንድ ግድግዳ አለ — የጎተራው የመጨረሻ ግድግዳ። በዚያ ላይ በነጭ ቀለም ሰባት ትእዛዛት ተጽፈዋል። አበባ ታሪኩን የምትከተለው በዓመታት ሳይሆን በዚያ ግድግዳ ላይ በሚደረግ ለውጥ ነው። ግድግዳው መጀመሪያ ሰባት ዓረፍተ ነገር ይይዛል፤ በመጨረሻ አንድ ብቻ ይይዛል።

ግድግዳው ሲጻፍ

• የመጀመሪያው ሌሊት — ጆንስ የዶሮ ቤቶቹን ዘግቷል፤ ሰክሮ ስለነበር ግን ትንንሾቹን የመውጫ ቀዳዳዎች መዝጋት ረሳ። ፋኖሱ እየተወዛወዘ ግቢውን አቋረጠ፤ የመጨረሻ ብርጭቆ ቢራውን ጠጣ፤ ወደ መኝታው ወጣ። መብራቱ እንደጠፋ በእርሻው ሕንፃዎች ሁሉ እንቅስቃሴ ተጀመረ

• ሽማግሌው አሳማ — በእንግሊዝ ውስጥ ማኖር ፋርም የምትባል እርሻ አለች፤ ባለቤቷ ሚስተር ጆንስ ይባላል — ሰካራም ሰው። እንስሳቱ ይሠራሉ፤ ውጤቱ ወደ እርሱ ይሄዳል። በእርሻው ውስጥ ሜጀር ተብሎ ይጠራል፤ በትዕይንት መዝገብ ላይ የተመዘገበበት ስሙ ግን ዊሊንግደን ውበት ነው። አሥራ ሁለት ዓመቱ ነው፤ ከጎተራው ጫፍ ባለ መድረክ ላይ በተንጠለጠለ ፋኖስ ሥር ተቀምጧል። ሕልሜን አየሁ አላቸው — ሰው የሌለበት ዓለም

• ማን ወደ ጎተራው ገባ — ሦስቱ ውሾች መጀመሪያ፣ ቀጥሎ አሳሞቹ፤ ዶሮዎቹ በመስኮቱ ጠርዝ፣ ርግቦቹ በጣሪያው ግንድ። ቦክሰርና ክሎቨር በገለባው ውስጥ ትንሽ እንስሳ እንዳይረግጡ ሰኮናቸውን በጥንቃቄ እያሳረፉ ገቡ። ከዚያ ሙሪኤል ፍየሏና ብንያም አህያው — ከሁሉ የከፋ ጠባይ ያለውና ፈጽሞ የማይስቅ። እናታቸውን ያጡ ጫጩቶች ሲገቡ ክሎቨር እግሯን ዘርግታ ከለላ ሠራችላቸው። ከሁሉ በኋላ ሞሊ ገባች — የስኳር ቁራጭ እያኘከች፣ በጋማዋ ላይ ቀይ ሪባን አድርጋ

• ሒሳቡ — «ሕይወታችን መከራ የበዛበት፣ አድካሚና አጭር ነው» ብሎ ጀመረ። ላሚቱ ወተቷን ትሰጣለች — የት ይሄዳል? ዶሮዋ እንቁላሏን ትጥላለች — ማን ይበላዋል? ፈረሱ ጉልበቱ ሲያልቅ ምን ይሆናል? ወደ ክሎቨር ዞሮም ጠየቃት፦ የወለድሻቸው አራቱ ግልገሎች የት አሉ? ድምዳሜው አንድ ዓረፍተ ነገር ነው፦ «ሰው ብቻ ነው ሳያመርት የሚበላው ፍጡር።»

• ዘፈኑ — «የእንግሊዝ አራዊት» የተባለውን አስተማራቸው፤ በጥቂት ደቂቃ ውስጥ ሸመደዱት። አምስት ጊዜ ተከታትለው ደጋገሙት። ሁካታው ጆንስን ቀስቅሶት ቀበሮ የገባ መስሎት ወደ ጨለማው ተኮሰ፤ ጥይቱም የጎተራውን ግድግዳ መታ። ከሦስት ሌሊት በኋላ ሜጀር ሞተ

• አብዮቱ በዕቅድ አልመጣም — አንድ ቀን ጆንስ ጠጥቶ እንስሳቱን መመገብ ረሳ። ተራቡ። አንዲት ላም የመጋዘኑን በር በቀንዷ ሰበረች። ጆንስና ሠራተኞቹ በጅራፍ ሊያባርሯቸው ሲመጡ እንስሳቱ ተነሱባቸው። ጆንስ ሸሸ፤ እርሻዋም «የእንስሳት እርሻ» ተባለች

• ሰባቱ ትእዛዛት — ስኖውቦል መሰላል አስይዞ ወጣና በነጭ ቀለም ጻፋቸው። አራት እግር ያለው ወዳጅ ነው። ሁለት እግር ያለው ጠላት ነው። ማንኛውም እንስሳ ልብስ አይልበስ። ማንኛውም እንስሳ በአልጋ ላይ አይተኛ። ማንኛውም እንስሳ አልኮል አይጠጣ። ማንኛውም እንስሳ ሌላውን አይግደል። ሁሉም እንስሳት እኩል ናቸው

• የበጎቹ ሐረግ — በጎቹ ሰባቱን መያዝ አልቻሉም፤ ስለዚህ ስኖውቦል ወደ አንድ ሐረግ አሳጠረላቸው፦ «አራት እግር ጥሩ፣ ሁለት እግር መጥፎ!» ከዚያ በኋላ ማንም ሲናገር ሲሰሙ ያንኑ ይደግሙ ጀመር

• ወተቱ — የታለቡት ባልዲዎች በጎተራው ደጃፍ ተቀምጠዋል። ናፖሊዮን «ስለ ወተቱ አትጨነቁ፤ እኛ እናስተካክለዋለን» አለ። እንስሳቱ ወደ መስክ ወጡ፤ ሲመለሱ ወተቱ የለም

• ፖሙና ሳይንሱ — የፖም መከር ሲደርስ ሁሉ ለአሳሞቹ ተለየ። ጩኸት ሲነሳ ስኩዊለር አብራራ፦ እኛ ወተቱንና ፖሙን የምንወደው አይደለም፤ አንዳንዶቻችን በጭራሽ አንወደውም። ሆኖም ሳይንስ እንዳረጋገጠው እነዚህ ምግቦች ለአሳማ አእምሮ አስፈላጊ ናቸው። እኛ ካልጠነከርን ጆንስ ይመለሳል

• የመጨረሻው ቃል — ጆንስ የሚለው ቃል በዚያ ዓረፍተ ነገር መጨረሻ ላይ ተቀመጠ። ከዚያ ቀን ጀምሮ በእያንዳንዱ ክርክር መጨረሻ ላይ ይቀመጣል። እንስሳቱ ተስማሙ

ሁለቱ አሳሞች

• የመጀመሪያው በጋ — የሣሩ መከር ጆንስና ሰዎቹ ይጨርሱበት ከነበረው በሁለት ቀን ቀድሞ ተጠናቀቀ፤ አንድም እንስሳ አንድ ጉርሻ አልሰረቀም። ቦክሰር አንድ ፈረስ ሳይሆን ሦስት ፈረስ ይመስላል፤ ከአንዱ አውራ ዶሮ ጋር ተስማምቶ ከሁሉም ግማሽ ሰዓት ቀድሞ ይነሳል። ለእያንዳንዱ መሰናክል የሚሰጠው መልስ አንድ ነው፦ «የበለጠ እሠራለሁ» — ያንኑም የራሱ መርህ አድርጎ ያዘው

• ብንያም ግን አልተለወጠም — እንደ ድሮው በቀስታና በግትርነት ይሠራል። «ጆንስ ከሄደ በኋላ ደስተኛ አይደለህም?» ሲባል የሚመልሰው ይህንን ብቻ ነው፦ «አህዮች ረዥም ዕድሜ ይኖራሉ። ከእናንተ መካከል የሞተ አህያ ያየ ማንም የለም።»

• ባንዲራውና ስብሰባው — እሁድ ሥራ የለም። ስኖውቦል የወይዘሮ ጆንስን አሮጌ አረንጓዴ ጠረጴዛ ልብስ አግኝቶ ነጭ ሰኮናና ነጭ ቀንድ ሥሎበታል፤ አረንጓዴው የእንግሊዝን ሜዳ፣ ሰኮናውና ቀንዱ የሚመጣውን የእንስሳት ሪፐብሊክ ይወክላሉ ብሎ አስረዳቸው። ከዚያ ጠቅላላ ስብሰባ አለ፤ ሐሳብ የሚያቀርቡት ሁልጊዜ አሳሞቹ ናቸው

• ማን ያነባል — አሳሞቹ በደንብ አነበቡ። ውሾቹ አነበቡ ግን ከትእዛዛቱ በስተቀር ምንም ማንበብ አልፈለጉም። ሙሪኤል ፍየሏ በደንብ ታነባለች። ብንያም እንደ ማንኛውም አሳማ ያህል ማንበብ ይችላል፤ ሆኖም አላነበበም። «ሊነበብ የሚገባው ምንም ጠቃሚ ነገር የለም» ይላል

• አራት ፊደል — ክሎቨር ፊደሉን በሙሉ ተማረች ግን ቃል ማገጣጠም አልቻለችም። ቦክሰር አራት ፊደል ብቻ ደረሰ፤ ከዚያ በኋላ አንድ ሲማር ሌላውን ይረሳል

• ሞሊ — ጥያቄዋ ሌላ ነው፦ ከአብዮቱ በኋላ ስኳር አለ? ጠጉሬ ላይ ሪባን ማሰር እችላለሁ? በአንድ ክረምት ጠፋች፤ በኋላ ላይ ታየች — በጋሪ ታስራ፣ ሪባን አድርጋ፣ ስኳር እየተቀበለች

• ሙሴ ቁራው — ሥራ አይሠራም። የሚያወራው ስለ አንድ ቦታ ብቻ ነው — «የስኳር ከረሜላ ተራራ»። ከደመናው ማዶ ነው ይላል፤ እዚያ እንስሳት ከድካማቸው ያርፋሉ ይላል። አሳሞቹ ውሸት ነው ይላሉ፤ ሆኖም አላባረሩትም

• የበረት ጦርነት — በኦክቶበር ወር ጆንስ ከሠራተኞቹና ከሁለቱ ጎረቤት እርሻዎች ከመጡ ሰዎች ጋር ተመልሶ መጣ። ስኖውቦል በእርሻ ቤቱ ውስጥ ስለ ጁልየስ ቄሳር ዘመቻዎች የሚያወራ አሮጌ መጽሐፍ አግኝቶ አጥንቶ ነበር። እንስሳቱ አፈገፈጉ፤ ሰዎቹ ተበታትነው ሲከተሏቸው ከበረቱ ያደፈጡት ከኋላ ቆረጧቸው። ጆንስ ተኩሶ የስኖውቦልን ጀርባ አረሰው፤ አንዲት በግም ወድቃ ሞተች

• የቦክሰር ምት — ቦክሰር በኋላ እግሮቹ ቆሞ በብረት በተጫሙት ሰኮናዎቹ መታ፤ የመጀመሪያው ምቱ አንድን ወጣት የበረት ሠራተኛ ጭቃው ላይ ዘረረው። ሰዎቹ ሸሹ። ቦክሰር ልጁን ለመገልበጥ እየገፈተረ «ሞቷል። እንዲህ ለማድረግ ምንም ሐሳብ አልነበረኝም። በእግሬ ላይ ብረት እንዳለ ረስቼ ነበር» አለ። ስኖውቦል — ገና ደም እየፈሰሰው — «ስሜታዊ አትሁን ጓድ! ጦርነት ጦርነት ነው» ሲል ጮኸ። ቦክሰር ደግሞ «የማንንም ሕይወት መንጠቅ አልፈልግም፤ የሰውንም ቢሆን» አለ፤ ዓይኖቹም በእንባ ተሞሉ። ልጁ አልሞተም ነበር — ደንዝዞ ነበር፤ ተነስቶም ሮጦ ጠፋ

• ሜዳሊያዎቹ — የሞተችው በግ በክብር ተቀበረች። «የእንስሳት ጀግና፣ የመጀመሪያ ደረጃ» የሚል ሽልማት ተፈጥሮ ለስኖውቦልና ለቦክሰር ተሰጠ፤ ሜዳሊያዎቹ ከእቃ ቤቱ የተገኙ አሮጌ የናስ ጌጦች ናቸው። ውጊያው «የበረት ጦርነት» ተባለ — አድፍጠው የጠበቁበት ቦታ በረቱ ስለነበር

• ንፋስ ወፍጮው — ስኖውቦል ወፍጮ ሊሠራ ሐሳብ አቀረበ፦ ኤሌክትሪክ ያመነጫል፤ በረቱ ውስጥ መብራት ይኖራል፤ የሥራ ቀኑ ያጥራል። ዕቅዱን በአንድ ጎተራ ወለል ላይ በኖራ ሣለው፤ ለሳምንታት ሲሠራበት ቆየ። ናፖሊዮን መጣ፣ ተመለከተ፣ ሽንቱን በላዩ ላይ ሸና፣ ወጣ

• ዘጠኙ ውሾች — የመወሰኛው ቀን ደረሰ። ስኖውቦል ተናገረ፤ እንስሳቱ አጨበጨቡ። ናፖሊዮን አንድ ከፍተኛ ጩኸት አሰማ። ዘጠኝ ግዙፍ ውሾች ገቡ — ማንም አላያቸውም ነበር፤ ናፖሊዮን ገና ቡችላ እያሉ ወስዶ ለብቻው ያሳደጋቸው ናቸው። ስኖውቦል በበሩ ወጥቶ በአጥሩ ሥር ጠፋ። ዳግመኛ አልታየም

• ስብሰባው ተሰረዘ — በዚያው ማታ የእሁድ ስብሰባዎች ተሰርዘዋል ተባለ፤ ከእንግዲህ ውሳኔ የሚሰጠው የአሳሞች ኮሚቴ ነው። አራት አሳሞች ተቃወሙ፤ ውሾቹ ሲያገሱ ዝም አሉ። በጎቹ ለረዥም ደቂቃዎች ጮኹ። ክርክሩ አበቃ

• ማን ሰረቀ — ከሳምንታት በኋላ ወፍጮው እንደሚሠራ ተወሰነ። ስኩዊለር አብራራ፦ ዕቅዱ ከመጀመሪያውም የናፖሊዮን ነበር፤ ስኖውቦል ሰርቆት ነው። ታዲያ ናፖሊዮን ለምን ተቃወመው? ያ ስልት ነበር — ስኖውቦልን ለማስወገድ የተሠራ። አንዳንዶቹ አስታወሱ፤ ስኩዊለር ጠየቃቸው፦ እርግጠኞች ናችሁ? ምናልባት አልማችሁት ይሆናል? ቦክሰር ከዚያ ቀን ጀምሮ ሁለተኛ መርህ አስቀመጠ፦ «ናፖሊዮን ሁልጊዜ ትክክል ነው።»

ግድግዳው ሲቀየር

• አልጋው — አሳሞቹ ወደ እርሻ ቤቱ ገቡና በአልጋ ላይ መተኛት ጀመሩ። ክሎቨር አራተኛውን ትእዛዝ አስታወሰች። ሙሪኤል አነበበች፦ «ማንኛውም እንስሳ በአልጋ ላይ ከሸራ ጋር አይተኛ።» ሁለት ቃላት ተጨምረዋል — ወይም እንደ እንስሳቱ አገላለጽ ሁለት ቃላት ከትዝታቸው ወጥተዋል

• ወፍጮው ሲፈርስ — በኖቬምበር ወር ኃይለኛ ማዕበል መጣ፤ ጠዋት ሲወጡ ወፍጮው ወድቋል። ናፖሊዮን በዝምታ ዞረ፤ ከዚያ ጮኸ፦ ስኖውቦል! በሌሊት መጥቶ አፍርሶታል! የሞት ፍርድ ተፈረደበት

• አሸዋው — ክረምቱ ከበደ፤ ራሽኑ ተቀነሰ፤ ለካሳ የተባለው ድንችም በበረዶ ተመትቶ በስብሶ ተገኘ። ያ ዜና ግን ከእርሻው መውጣት የለበትም። ዊምፐር የተባለ የዊሊንግደን ጠበቃ በየሰኞው እየመጣ ትእዛዝ ይቀበላል — ናፖሊዮን ከውጭው ዓለም የሚገናኘው በእርሱ ብቻ ነው። ናፖሊዮን ሁለት ነገር አደረገ፦ የተመረጡ እንስሳት ዊምፐር በሚሰማበት ስለ ራሽን መጨመር እንዲያወሩ አዘዘ፤ በመጋዘኑ ውስጥ ያሉት ባዶ ገንዳዎችም እስከ አፋቸው በአሸዋ እንዲሞሉና በላዩ ላይ የቀረው እህልና ዱቄት እንዲነሰነስ አዘዘ። ዊምፐር በመጋዘኑ በኩል ተመርቶ ገንዳዎቹን አየ፤ ወጥቶም በእንስሳት እርሻ ላይ ምንም የምግብ እጥረት የለም ብሎ ዘገበ

• ዶሮዎቹ — ናፖሊዮን በዊምፐር በኩል በሳምንት አራት መቶ እንቁላል ለመሸጥ ውል ገባ። ሦስት ወጣት ዶሮዎች መርተው ተነሱ፤ ወደ ጣሪያው ሰገነት ወጥተው እንቁላሎቻቸውን ጣሉ። ራሽናቸው ተቆረጠ፤ አንድ ቅንጣት እህል ለዶሮ የሚሰጥ በሞት ይቀጣል ተባለ። አምስት ቀን ታገሱ፤ በስድስተኛው ቀን ተመልሰው ገቡ። በዚያ መሀል ዘጠኝ ዶሮዎች ሞተዋል፤ በበሽታ ሞተዋል ተብሎ ተነገረ

• «በዓይኔ አይቼዋለሁ» — ስኩዊለር ስኖውቦል ራሱን ለፍሬደሪክ እንደሸጠና ከመጀመሪያውኑ የጆንስ ስውር ወኪል እንደነበረ አወጀ። ቦክሰር ተኝቶ ሰኮናዎቹን አጣጥፎ ሐሳቡን አሰናድቶ «ይህን አላምንም። ስኖውቦል በበረት ጦርነት ላይ በጀግንነት ተዋግቷል። በዓይኔ አይቼዋለሁ» አለ። «ግን ቆስሎ ነበር» ሲልም ደገመ። ስኩዊለር፦ ያ የዕቅዱ አካል ነበር፤ የጆንስ ጥይት ላዩን ብቻ ነው የነካው። በመጨረሻም «በፍጹም እርግጠኝነት ተናግሯል» አለ፤ ቦክሰርም «እንዲያ ከሆነ ነገሩ ይለያል። ጓድ ናፖሊዮን ካለው ትክክል መሆን አለበት» አለ። ስኩዊለር ሲሄድ ወደ ቦክሰር አንድ አስጊ እይታ ወረወረ

• ኑዛዜው — ከአራት ቀናት በኋላ ናፖሊዮን ሁሉንም ወደ ግቢው ጠራ፤ ሁለት ሜዳሊያዎችን አጥልቆ ወጣ — ሁለቱንም ለራሱ የሰጣቸው ናቸው። ውሾቹ አራት አሳሞችን ጆሯቸውን ይዘው ጎተቱ። ተናዘዙ፤ ጉሮሮአቸው ተቀደደ። ሦስት ዶሮዎች፣ አንዲት ዝይ፣ አንዲት በግ፣ ሁለት በጎች ተከታትለው ተናዘዙ፤ ሁሉም ተገደሉ። በናፖሊዮን እግር ሥር የሬሳ ክምር ተከመረ

• የቦክሰር ሰኮና — ሦስቱ ውሾች ወደ ቦክሰር ዘለሉ። ቦክሰር ሰኮናውን አነሳና አንዱን ውሻ በአየር ላይ ይዞ መሬት ላይ አጣበቀው። ከዚያ ናፖሊዮንን ተመለከተው — ልግደለው ወይስ ልልቀቀው? ናፖሊዮን ልቀቀው አለ። ቦክሰር ሰኮናውን አነሳ፤ ውሻው አንክሶ ሄደ

• ኮረብታው ላይ — የቀሩት እንስሳት ወደ ወፍጮው ኮረብታ ወጥተው በአንድ ላይ ተኙ። ክሎቨር እርሻውን ተመለከተች — መስኩ፣ የሣር ቦታው፣ ኩሬው፣ የስንዴው ማሳ፣ የቤቶቹ ቀይ ጣሪያ። ዓይኗ በእንባ ተሞላ

• የጠበቀችው ነገር — ከረሃብና ከጅራፍ ነጻ የሆነ ማኅበረሰብ፤ ሁሉም እኩል፤ እያንዳንዱ በአቅሙ ልክ የሚሠራበት፤ ጠንካራው ደካማውን የሚጠብቅበት። ልክ እርሷ ራሷ በሜጀር ንግግር ሌሊት የጠፉትን ጫጩቶች በእግሯ እንደጠበቀች። የደረሱበት ቦታ ግን ሌላ ነው — ማንም ሐሳቡን ለመናገር የማይደፍርበት፣ ውሾች የሚዞሩበት፣ ጓደኞችህ ተናዝዘው ሲቀደዱ የምታይበት

• ያልተነሳችበት ምክንያት — በአእምሮዋ ውስጥ የማመጽ ሐሳብ አልነበረም። ከጆንስ ዘመን እንደሚሻል ታውቃለች፤ ከሁሉ በላይ ሰው እንዳይመለስ መከላከል እንደሚያስፈልግ ታውቃለች። ስለዚህ ታማኝ ሆና ትቀጥላለች። ግን ለዚህ አልነበረም — እናም ያንን የሚገልጽ ቃል አልነበራትም

• ዘፈኑ ሲሰረዝ — ክሎቨር «የእንግሊዝ አራዊት»ን ዘፈነች፤ ሌሎቹም ተቀበሏት። ሦስት ጊዜ ዘፈኑት — በዜማ፣ ግን በዝግታና በሐዘን፤ ከዚያ በፊት ዘፍነውት በማያውቁት መንገድ። ስኩዊለር ከሁለት ውሾች ጋር መጥቶ ዘፈኑ በልዩ አዋጅ መከልከሉን አወጀ። ምክንያቱ ይህ ነው፦ ያ የአብዮት ዘፈን ነበር፤ አብዮቱ ተጠናቅቋል፤ የዛሬው ግድያ የመጨረሻው ተግባር ነው፤ በዘፈኑ ውስጥ የተመኘነው ማኅበረሰብ ተመሥርቷል። በምትኩ የተደረሰውን ማንም አልወደደውም

• ያለ ምክንያት — ክሎቨር ወደ ብንያም ሄዳ ስድስተኛውን ትእዛዝ አንብብልኝ አለችው። ብንያም አሻፈረኝ አለ — በእንዲህ ያሉ ጉዳዮች ውስጥ አልገባም አላት። ሙሪኤል አነበበች፦ «ማንኛውም እንስሳ ሌላውን ያለ ምክንያት አይግደል።»

• «ይገባችኋል!» — ናፖሊዮን የተከመረውን እንጨት ለሚስተር ፍሬደሪክ ሸጦ ክፍያውን በጥሬ ገንዘብ ተቀበለ፤ ከሦስት ቀን በኋላ ዊምፐር ፊቱ ገርጥቶ በብስክሌቱ ደረሰ፤ ገንዘቡ ሐሰተኛ ሆኖ ተገኘ። በማግስቱ ፍሬደሪክ በአሥራ አምስት ሰዎችና በስድስት ጠመንጃ ጥቃት ሰነዘረ። ናፖሊዮን ወደ ሚስተር ፒልኪንግተን እርዳን ብሎ ላከ፤ መልሱ በእርሳስ የተጻፈ አጭር ወረቀት ነበር፦ «ይገባችኋል!»

• ብንያም ተረዳ — ሰዎቹ ወደ ወፍጮው ሲላኩ ብንያም በጸጥታ ተናገረ፦ ገባኝ። ጉድጓድ እየቆፈሩ ነው። ፈንጂ ሊጨምሩበት ነው። ፍንዳታው ተሰማ፤ ወፍጮው ጠፋ። እንስሳቱ ወጥተው ተዋጉ፤ አንዲት ላም፣ ሦስት በጎችና ሁለት ዝይዎች ተገደሉ

• የትኛው ድል — ቦክሰር ጠየቀ፦ ይህ ጥይት ለምንድን ነው? ስኩዊለር፦ ድላችንን ለማክበር! ቦክሰር፦ የትኛው ድል? ወፍጮውን አፍርሰውታል፤ ሁለት ዓመት ሠርተንበታል። ስኩዊለር፦ ጠላት በዚህ መሬት ላይ ቆሞ ነበር፤ አሁን እያንዳንዱን ጋት መልሰን አግኝተናል። ቦክሰር፦ ታዲያ ቀድሞ የነበረንን መልሰን አገኘን ማለት ነው። ስኩዊለር፦ ያ ነው ድላችን

• ናፖሊዮን ሊሞት ነው — አሳሞቹ በምድር ቤቱ ውስጥ የተረሳ የውስኪ ሳጥን አገኙ። በዚያ ሌሊት ከቤቱ ከፍተኛ ዘፈን ተሰማ — በመካከሉም የተከለከለው «የእንግሊዝ አራዊት» ዜማ። ናፖሊዮን የጆንስን አሮጌ ኮፍያ አድርጎ ግቢውን ዞሮ ሲገባ ታየ። ጠዋት ጸጥታ ሰፈነ፤ ስኩዊለር ዓይኑ ደብዝዞና ጅራቱ ዝሎ ወጥቶ ጓድ ናፖሊዮን ሊሞት ነው አለ። ገለባ ተነጠፈ፤ እንስሳቱ በጣት ጫፋቸው ተራመዱ። ከዚያ አንድ ድንጋጌ ወጣ — አልኮል የጠጣ በሞት ይቀጣል። ማታ ላይ ግን ተሻለው። በሚቀጥለው ቀን ናፖሊዮን ዊምፐርን ልኮ ስለ ቢራ ማፍላትና ስለ አረቄ ማውጣት የሚያስተምሩ መጻሕፍት አስገዛ

• መሰላሉ — በአንድ እኩለ ሌሊት በግቢው ውስጥ ትልቅ ድምፅ ተሰማ። ጨረቃ ወጥታለች። ሰባቱ ትእዛዛት በተጻፉበት ግድግዳ ሥር መሰላል ተሰብሮ ወድቋል፤ ስኩዊለር ከጎኑ ተዘርሯል፤ ከአጠገቡ አንድ ፋኖስ፣ አንድ ብሩሽ፣ እናም የተገለበጠ የነጭ ቀለም ማሰሮ አለ

• የተረዳው አንድ ብቻ — ውሾቹ ወዲያውኑ ከበቡት። ማንም ምንም አልገባውም። ብንያም አፍንጫውን ነቀነቀ። ግን አልተናገረም። ከቀናት በኋላ ሙሪኤል አየችው፦ «ማንኛውም እንስሳ ከልክ በላይ አልኮል አይጠጣ።»

ቦክሰርና ቫኑ

• ጡረታ በሕጉ ውስጥ — የእርሻው ሕግ ሲወጣ የጡረታ ዕድሜ ተወስኖ ነበር። ለፈረስና ለአሳማ አሥራ ሁለት ዓመት፤ ለላም አሥራ አራት፤ ለውሻ ዘጠኝ፤ ለበግ ሰባት፤ ለዶሮና ለዝይ አምስት። እስከዚያ ቀን ድረስ ግን አንድም እንስሳ በጡረታ አልወጣም

• የቦክሰር ዕቅድ — አሥራ አንድ ዓመቱ ነው። ወፍጮው በደንብ መሠራት ሲጀምር ማየት ይፈልጋል፤ ከዚያ ወጥቶ ለማረፍ አስቧል፤ ብንያምም አብሮት ቢወጣ ጓደኝነት ይኖራል ብሎ ተስፋ አድርጓል። በጡረታው ጊዜ ሊሠራው ያሰበው ነገር ደግሞ አለ — የቀሩትን ሃያ ሁለት ፊደላት መማር

• ገብሱ — የጡረተኞች መሰማሪያ ይሆናል የተባለው መሬት ታረሰ፤ ገብስ ተዘራበት። ገብሱ ለአሳሞቹ መጠጥ ነው

• ወደቀ — በአንድ የበጋ ምሽት ቦክሰር ብቻውን ድንጋይ ሊጎትት ወጣና ወደቀ። ጎን ተኝቷል፤ ጭንቅላቱን ማንሳት አይችልም፤ ከአፉ ደም ወርዷል። ተናገረ፦ ሳንባዬ ነው። ወፍጮውን ያለ እኔ ትጨርሱታላችሁ። እኔም አንድ ወር ብቻ ነው የቀረኝ

• ቫኑ — ስኩዊለር ወደ ዊሊንግደን ሆስፒታል ልንልክህ ተዘጋጅቷል አለ። ከሁለት ቀን በኋላ እኩለ ቀን ላይ አንድ ትልቅ የተዘጋ ቫን መጣ፤ እንስሳቱ በሙሉ ማሳ ውስጥ ናቸው

• ጎኑ ላይ ያለው ጽሑፍ — ብንያም ከእርሻ ቤቱ አቅጣጫ እየጋለበ መጣ፤ ብንያም ሲጋልብ ማንም አይቶት አያውቅም። «ቶሎ ኑ! ቦክሰርን እየወሰዱት ነው!» ሙሪኤል ፊደሎቹን መገጣጠም ስትጀምር ገፍቶ አልፎ ራሱ አነበበ፦ «አልፍሬድ ሲመንድስ። የፈረስ አራጅና የሙጫ አፍላቂ። የቆዳና የአጥንት ዱቄት ነጋዴ።»

• በሩን ሊሰብር — ክሎቨር ወደፊት ገፍታ ሮጠች፦ «ቦክሰር! ውጣ! ወደ ሞትህ እየወሰዱህ ነው!» የቦክሰር ፊት በጀርባው ትንሽ መስኮት ላይ ታየ፤ ከዚያ ጠፋ። ከቫኑ ውስጥ የሰኮና ድምፅ ተሰማ። ጥቂት ጊዜ ቀድሞ ቢሆን ኖሮ የቦክሰር ሰኮና ያን ቫን ይሰብረው ነበር። ድምፁ እየደከመ ሄደ

• ማብራሪያው — ከሦስት ቀን በኋላ ስኩዊለር ቦክሰር በሆስፒታል ሞቷል አለ፤ እኔ አልጋው አጠገብ ነበርኩ አለ። የመጨረሻ ቃላቱን ነገራቸው፦ «ወደፊት ግፉ ጓዶች! ናፖሊዮን ሁልጊዜ ትክክል ነው!» ከዚያ ድምፁን ቀየረ — ቫኑ ቀድሞ የአራጁ ነበር፤ የእንስሳት ሐኪሙ ገዝቶታል፤ ገና የድሮውን ስም አልደለዘውም አለ። እንስሳቱ በጣም ተረጋጉ

• ሳጥኑ — ከሳምንት በኋላ — ለቦክሰር መታሰቢያ ግብዣ በተዘጋጀበት ቀን — አንድ የግሮሰሪ ቫን ወደ እርሻ ቤቱ ትልቅ ሳጥን አመጣ። በዚያ ሌሊት ከቤቱ ውስጥ ጩኸት፣ ዘፈን፣ ቀጥሎም የጠብ ድምፅ ተሰማ። አሳሞቹ ከየት እንዳገኙት የማይታወቅ ገንዘብ አግኝተው ሌላ የውስኪ ሳጥን ገዝተዋል ተባለ

አንድ ዓረፍተ ነገር

• ወፍጮው ተጠናቀቀ — ዓመታት አለፉ። ሙሪኤል ሞታለች፤ ጆንስም ሞቷል፤ ስኖውቦል ተረስቷል፤ ቦክሰር ተረስቷል። ወፍጮው ተጠናቀቀ ግን ኤሌክትሪክ አላመነጨም — እህል መፍጨት ነው የሚያገለግለው። መብራት፣ ሙቅ ውኃ፣ አጭር የሥራ ሳምንት — ስለ እነዚያ ማንም አያወራም። ናፖሊዮን ከአኒማሊዝም መንፈስ ጋር ይቃረናሉ ብሏል፤ እውነተኛው ደስታ ጠንክሮ በመሥራትና በቁጠባ መኖር ነው ብሏል። እርሻው ሀብታም ሆኗል፤ እንስሳቱ ግን አልበለጸጉም

• የሚቃጠሉት ወረቀቶች — ስኩዊለር አሳሞቹ በየቀኑ በትልቅ ልፋት የሚሠሩት ነገር አለ ይላል — «መዝገብ»፣ «ሪፖርት»፣ «ቃለ ጉባኤ» የሚባሉ። እነዚህ ትላልቅ ወረቀቶች ናቸው፤ በጽሑፍ ይሞላሉ፤ ሲሞሉ ደግሞ በምድጃ ውስጥ ይቃጠላሉ

• የያዙት ነገር — በሁሉም እንግሊዝ ውስጥ በእንስሳት የሚተዳደር ብቸኛዋ እርሻ የእነሱ ናት። ማንም አይራመድም በሁለት እግር። ማንም ሌላውን «ጌታዬ» አይልም። ሁሉም እኩል ናቸው

• በሁለት እግር — በአንድ የበጋ ቀን ስኩዊለር በጎቹን ወስዶ ለአንድ ሳምንት አንድ ሜዳ ላይ አቆያቸው — አዲስ ዘፈን እያስተማርኩ ነው አለ። በተመለሱ ማግስት ከግቢው ውስጥ የክሎቨር ጩኸት ተሰማ። አንድ አሳማ በሁለት እግሩ እየተራመደ ነው። ስኩዊለር ነው። ከዚያ ረዥም የአሳሞች ሰልፍ ወጣ፤ በመጨረሻ ናፖሊዮን ወጣ፤ ውሾቹ ከበውታል። በእጁ ጅራፍ ይዟል

• የጠፋው ቅጽበት — ጸጥታ ሆነ። ከውሾቹ ፍርሃትና ከዓመታት ልማድ ሁሉ በላይ አንድ ቃል ተቃውሞ ሊወጣ የሚችልበት ቅጽበት መጣ። ልክ በዚያ ቅጽበት በጎቹ ጮኹ፦ «አራት እግር ጥሩ፣ ሁለት እግር የተሻለ!» ለአምስት ደቂቃ ያለማቋረጥ። ሲጨርሱ የመናገሪያው ቅጽበት አልፏል

• ግድግዳው — ክሎቨር ብንያምን ጠጉሩን ስባ ወደ ጎተራው መጨረሻ ግድግዳ ወሰደችው። ተናገረች፦ ዓይኔ እየደከመ ነው፤ በወጣትነቴም ቢሆን እዚያ የተጻፈውን ማንበብ አልችልም ነበር። ሆኖም ያ ግድግዳ የተለየ ይመስለኛል። ብንያም — ሰባቱ ትእዛዛት እንዳሉ ናቸው?

• ብንያም ሕጉን ጣሰ — አነበበላት። በዚያ ግድግዳ ላይ አንድ ትእዛዝ ብቻ ነው ያለው፦ «ሁሉም እንስሳት እኩል ናቸው። ግን አንዳንድ እንስሳት ከሌሎቹ የበለጠ እኩል ናቸው።»

• ከዚያ በኋላ — የሚያስገርም ነገር አልቀረም። በማግስቱ ሥራ የሚቆጣጠሩት አሳሞች ሁሉ ጅራፍ ይዘው ወጡ። አሳሞቹ ሬዲዮ ገዙ፣ ስልክ ለማስገባት ተነጋገሩ፣ ለጋዜጦች ተመዝጋቢ ሆኑ። ናፖሊዮን ፒፓ በአፉ ይዞ በአትክልት ስፍራው ሲንሸራሸር ታየ። በመጨረሻም የጆንስን ልብሶች ከቁም ሣጥኑ አውጥተው ለበሱ

• በጠረጴዛው ዙሪያ — ከሳምንት በኋላ ጎረቤት ገበሬዎች እርሻውን ሊጎበኙ መጡ፤ በተለይ ወፍጮውን አደነቁ። በዚያ ማታ እንስሳቱ ተሳቡና መስኮቱ ላይ ደረሱ። ስድስት ገበሬዎችና ስድስት ታዋቂ አሳሞች ተቀምጠዋል፤ ናፖሊዮን ከጠረጴዛው ራስ ላይ ነው። ካርታ እየተጫወቱ ነበር፤ አሁን ግን ለብርጭቆ አቁመዋል

• የፒልኪንግተን ቀልድ — ረዥም የመተማመን እጦት ጊዜ አብቅቷል አለ፤ እርሻውን ጎብኝተናል፤ ያገኘነውም ሥርዓትና ተግሣጽ ነው አለ። ከዚያ ሳቁ ስለያዘው መጀመሪያ መናገር አልቻለም። በመጨረሻ አወጣው፦ «እናንተ የበታች እንስሳት ካሏችሁ፣ እኛ ደግሞ የበታች መደቦች አሉን!» ጠረጴዛው በሳቅ ተናወጠ

• የተሰረዙት ነገሮች — ናፖሊዮን ተነስቶ ወሬኞች አብዮተኞች ናቸው ብለውናል፤ እውነት አይደለም አለ። እርስ በርስ «ጓድ» መባባል ተሰርዟል። እሁድ ጠዋት በአንድ የአሳማ የራስ ቅል ፊት መሰለፍ ተሰርዟል፤ የራስ ቅሉም ተቀብሯል። በባንዲራው ላይ የነበረው የሰኮናና የቀንድ ምልክት ተነስቷል፤ ከእንግዲህ ተራ አረንጓዴ ባንዲራ ነው

• ስሙም ተሰርዟል — ሚስተር ፒልኪንግተን በንግግሩ «የእንስሳት እርሻ» ብሎ ጠርቷል፤ ያ ስም ተሰርዟል አለ። ከእንግዲህ እርሻዋ «ማኖር ፋርም» ትባላለች — ትክክለኛውና የመጀመሪያው ስሟ ነው አለ

• ሁለት አስ — እንስሳቱ ሃያ ጋት እንኳ ሳይሄዱ ከቤቱ ውስጥ ጩኸት ተሰማ። ተመልሰው ሮጡ። ጠብ ተነስቷል፤ ጠረጴዛ መደብደብ አለ፤ የጥርጣሬ ዓይን አለ። ምክንያቱ ይህ ነው፦ ናፖሊዮንና ሚስተር ፒልኪንግተን ሁለቱም በአንድ ጊዜ የጥቁር አስ ካርታ አውጥተዋል

• የመጨረሻው ገጽ — አሥራ ሁለት ድምፆች በንዴት ይጮኻሉ፤ ሁሉም አንድ ዓይነት ናቸው። ከውጭ የቆሙት ፍጡራን ከአሳማ ወደ ሰው፣ ከሰው ወደ አሳማ፣ እንደገና ከአሳማ ወደ ሰው ተመለከቱ። የትኛው የትኛው እንደሆነ መለየት አልቻሉም

ማን የት ደረሰ

• ሜጀር — ከንግግሩ ሦስት ሌሊት በኋላ ሞተ። የራስ ቅሉ ለዓመታት በአንድ ግንድ ላይ ተሰክቶ ሲከበር ቆየ፤ በመጨረሻ ተቀበረ

• ጆንስ — በሌላ የአገሪቱ ክፍል ውስጥ በሰካራሞች ማረፊያ ውስጥ ሞተ

• ስኖውቦል፣ ሞሊ፣ ሙሴ — ስኖውቦል ተባርሮ ጠፋ፤ የደረሰበት አልታወቀም። ሞሊ በጋሪ ታስራ ታየች። ሙሴ ተመልሶ መጣ፤ አሁንም ስለ ስኳር ተራራ ያወራል፤ አሳሞቹ በቀን አንድ ብርጭቆ ቢራ ይሰጡታል

• ዊምፐር — ለራሱ አንዲት ትንሽ ጋሪ ገዛ

• ስኩዊለርና ናፖሊዮን — ስኩዊለር ደለበ። ናፖሊዮን በእርሻ ቤት ውስጥ ተቀመጠ

• ብንያም — አለ። እንደ ቀድሞው ነው። ከቦክሰር ሞት በኋላ ግን የበለጠ ዝምተኛ ሆኗል

• ክሎቨር — አለች። አርጅታለች። ከጡረታ ዕድሜዋ ሁለት ዓመት አልፏታል። ማንም በጡረታ አልወጣም፤ ስለ ጡረተኞች መሰማሪያ የሚደረገው ወሬ ከረዥም ጊዜ በፊት ቀርቷል

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

1. መቼ ነው የተበላሸው? — ብዙ አንባቢ «በመጨረሻው ትዕይንት» ወይም «ውሾቹ ስኖውቦልን ሲያባርሩ» ብሎ ይመልሳል። ደራሲው ራሱ ግን ለአንድ ወዳጁ በጻፈው ደብዳቤ ላይ ሌላ መልስ ሰጥቷል፦ የታሪኩ መታጠፊያ ነጥብ አሳሞቹ ወተቱንና ፖሙን ለራሳቸው ሲያስቀሩ ነው። ያ በሦስተኛው ምዕራፍ ውስጥ ነው። ገና አንድ ውሻ አልተወለደም፤ ገና አንድ ትእዛዝ አልተቀየረም። ኦርዌል ይህ ነጥብ በበቂ ሁኔታ አልታየኝም ብሎ ስላሰበ ለሬዲዮ ትርጉም ሲያዘጋጅ ክሎቨር፣ ሞሊ፣ ሙሪኤልና አንዲት ላም ስለ ፖሙ የሚጠይቁበት አራት አጭር ንግግር ጨመረ። የሬዲዮው አዘጋጅ ያንን ክፍል ቆረጠው

2. ብንያም ለምን ዝም አለ? — እንደ ማንኛውም አሳማ ያህል ማንበብ ይችላል፤ ግድግዳው በተቀየረ ቁጥር ማንበብ ይችል ነበር። ክሎቨር ስትጠይቀው «አልገባም» ብሏል። እርሱ ራሱ ያለው ምክንያት ደግሞ አለ፦ ረሃብ፣ ችግርና ብስጭት የሕይወት የማይለወጡ ሕጎች ናቸው። አበባ መልሷ ግማሽ ብቻ እንደሆነ ትናገራለች — ብንያም ስለ ቫኑ ሲናገር ግን ሮጠ፣ ጮኸ፣ አነበበ። ዝምታው ፍጹም አልነበረም፤ ዘግይቶ ተሰበረ

3. የመጨረሻው ትዕይንት እርቅ ነው? — አብዛኛው አንባቢ አሳሞቹና ሰዎቹ አንድ ሆኑ ብሎ ይዘጋዋል። ደራሲው ግን ተቃውሞታል — የፈለግሁት ጩኸት ያለበት አለመግባባት ነው ብሏል። ማስረጃው በገጹ ላይ አለ፦ ትዕይንቱ በብርጭቆ አላበቃም፤ በጠብ አበቃ። ሁለቱም አጭበርብረዋል፤ ሁለቱም ተያዙ

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• ትግሥት ከክሎቨር አልተነሳችም — ዳዊት ይቃወማል፦ በዚያ መጽሐፍ ውስጥ የበለጠ የሚያሳዝኑ አሉ — ቦክሰር አለ፣ ዘጠኙ ዶሮዎች አሉ። ትግሥት፦ ቦክሰር አልተረዳም። ዶሮዎቹ ተነሱ። ክሎቨር ግን ተረድታለች — እናም አልተነሳችም። ላለመነሳት ደግሞ ትክክለኛ ምክንያት ነበራት

• ስም የሌለው ስሜት — ኦርዌል የክሎቨርን ሐሳብ በሙሉ ጽፎ በመጨረሻ አንድ ዓረፍተ ነገር ይጨምራል፦ ይህን ሁሉ ለመግለጽ የሚሆን ቃል አልነበራትም። ትግሥት ልዩነቱን ትለያለች — ተሰምቷታል፤ አልታሰበም

• ሁለቱ ግዴታዎች — ትግሥት ወጥመዱን በዚህ መልክ ታስቀምጠዋለች፦ ያገኘነውን አትጣሉ፤ ያሰብነውን አትርሱ። ሁለቱም ትክክለኛ ናቸው፤ በዚያች እርሻ ላይ ግን ሁለቱን በአንድ ጊዜ መያዝ አይቻልም። ናፖሊዮንን ብትቃወሚ እርሻዋ ትፈርሳለች፤ ስትፈርስ ጆንስ ይመለሳል። ዝም ብትይ ደግሞ ግድግዳው ይቀየራል

• አሁን አይደለም — ትግሥት ወጥመዱ በልብ ወለድ ውስጥ ብቻ እንዳልሆነ ትዘረዝራለች — ቤት ውስጥ አለ፣ ሥራ ቦታ አለ፣ ፖለቲካ ውስጥ አለ። አንድ ተቋም ውስጥ ሆነህ ስህተት ስታይ የሚነገርህ ነገር ይህ ነው፦ አሁን የመተቻቻያ ጊዜ አይደለም፤ በውጭ ጠላት ተከበናል። እናም ያ አባባል ሁልጊዜ ውሸት አይደለም — አንዳንዴ እውነት ነው። ስኩዊለር በእያንዳንዱ ክርክር መጨረሻ ላይ የሚያስቀምጠው ቃል ያ ነው፤ ማንም አልመለሰለትም

• የመጽሐፉ ኅሊና ወይስ ከሁሉ የከፋው — ዳዊት ብንያምን የመጽሐፉ እውነተኛ ኅሊና፣ ሁሉም ሲታለሉ የማይታለለው ብሎ ያቀርበዋል። ትግሥት በተቃራኒው በዚያ መጽሐፍ ውስጥ ከሁሉ የከፋው እርሱ ነው ትላለች

• የትግሥት ሒሳብ — ብንያም ማንበብ ይችላል፤ ግድግዳው በተቀየረ ቁጥር ወጥቶ ማንበብ ይችል ነበር። ስኩዊለር ከመሰላሉ ወድቆ ብሩሽና ቀለም ከጎኑ ተዘርግቶ ሲያዩ የተረዳ አንድ እንስሳ ብቻ ነው። አፍንጫውን ነቀነቀ። ዝም አለ

• ፍርሃት ወይስ ዕውቀት — ዳዊት ተናግሮ ውሾቹ እንደሚበሉት ያነሳል። ትግሥት ግን ያ የእርሱ ምክንያት አይደለም ትላለች — ኦርዌል የእርሱን ምክንያት ጽፎልናል። ዝምታው ከፍርሃት አልመጣም፤ ከተስፋ ቢስ ዕውቀት መጣ

• የዳዊት መከላከያ — መጨረሻ ላይ ተነሳ። ቫኑ ሲመጣ ብንያም ጋለበ፣ ጮኸ፣ አነበበ። ትግሥት ትቀበላለች ግን ትገድበዋለች፦ ለጓደኛው ነው። ለዘጠኙ ዶሮዎች አልጋለበም። ለአራቱ አሳሞች አልጋለበም። እናም ስለ ቫኑ ሲያነብ ሁሉም ነገር አልቋል

• ማንበብ ቢችሉ ኖሮ — ትግሥት ያቺ ፍየል ራሷ ከደራሲው ግቢ የመጣች መሆኗን ታክላለች፦ ኦርዌል ሄርትፎርድሻየር ውስጥ ዎሊንግተን በምትባል መንደር ዶሮዎችንና ሁለት ፍየሎችን ያረባ ነበር፤ ከሁለቱ አንዷ ሙሪኤል ትባላለች። ከዚያም ትጠይቃለች፦ እነዚያ እንስሳት ማንበብ ቢችሉ ኖሮ ይህ ሁሉ ጥፋት ይከሰት ነበር? ዳዊት ወደ እርሻው ይመልሰዋል፦ ግድግዳው ሰነድ ነው፤ ግን ሰነድ የሚሆነው ለሚያነበው ብቻ ነው። ለቀሪው ሁሉ ግድግዳው ወሬ ነው — እናም በወሬ ላይ ማንም ፊርማውን አያኖርም

• ተራው አልመጣም — ዳዊት የልጁና የጋሪ ፈረሱ ትዕይንት የተከሰተው ልክ በዚያችው መንደር ጠባብ መንገድ ላይ መሆኑን ያስታውሳል፦ የኦርዌል ቤት ዛሬም እዚያው አለ — የፊት ክፍሉ የመንደሩ ሱቅ ነበር፤ አሁን የግል መኖሪያ ሆኗል፤ በግድግዳው ላይም ኦርዌል እዚያ መኖሩን የሚገልጽ ሰሌዳ ተለጥፏል፤ በመንደሯ ውስጥ ያለችው እርሻ ደግሞ ስሟ ማኖር ፋርም ነው፣ ትልቁ ጎተራዋም እስካሁን ቆሟል። ትግሥት፦ መሥራት ጥሩ ነው፤ ጥያቄው «ለማን?» የሚለው ነው። የጋራ ሥራ ፍትሐዊ የሚሆነው ተራ ሲኖረው ነው። የቦክሰር ተራ ግን አይመጣም፤ ተመልሶ የሚደርሰው ነገር የለም። ጡረታው ተብሎ የተያዘው መሬት ታርሶ ገብስ ተዘራበት፤ ገብሱ ለአሳሞቹ ቢራ ሆነ። መጨረሻው ቀላል ነው — ተሸጠ፤ ዋጋው ውስኪ ገዛ

• ተጠቂ ብቻ አይደለም — ዳዊት ያክላል፦ ግድያው በተፈጸመ ማታ ቦክሰር ጥፋቱ በራሳችን ውስጥ ነው፣ መፍትሔው የበለጠ መሥራት ነው አለ። ሌሎቹ ተኝተው እርሱ ወደ ድንጋይ ማውጫው ወጣ። በዚያች ሌሊት አንድ ጥያቄ ሊነሳ የሚችልበት ቅጽበት ነበር፤ ቦክሰር ያንን ቅጽበት በሥራ ሞላው

• ወደ ላይ ያየው ዓይን — ትግሥት ትቀበላለች ግን አንድ ነገር ታክላለች፦ ቦክሰር ውሻውን በሰኮናው ይዞ ነበር፤ ሊገድለው ይችል ነበር። ናፖሊዮንን ተመልክቶ ፈቃድ ጠየቀ። በዚያች ቅጽበት ውስጥ ሥልጣኑ በሰኮናው ውስጥ ነበር፤ እርሱ ግን ወደ ላይ አየ

• ክህደት ወይስ መሠረት — የቆመው አለመግባባት — ዳዊት፦ ይህ መጽሐፍ ስለ ክህደት ነው። ሜጀር የተናገረው ሕልም እውነተኛ ነበር፤ እንስሳቱ የሠሩት ሥራ እውነተኛ ነበር፤ አሳሞቹ ሰረቁት። ስርቆት ደግሞ የተሰረቀው ነገር እውነተኛ መሆኑን ያረጋግጣል

• የትግሥት ንባብ — አሳሞቹ የሰረቁት በሦስተኛው ምዕራፍ ላይ ነው። ገና ውሻ አልተወለደም፤ ገና ማንም አልተገደለም፤ ገና ስኖውቦል አልተባረረም። እናም በዚያ ቅጽበት ማንም አልተቃወመም። ትልቁ ወንጀል ማንም የማይቃወመው ትንሽ ነገር ሆኖ ይጀምራል፤ ስለዚህ ክህደት አልልውም — መሠረት እለዋለሁ

• የዳዊት ተቃውሞ — ይህ አደገኛ አነጋገር ነው፤ ካልሽው አብዮቱ ከመጀመሪያውም ውሸት ነበር ማለት ነው፤ ከዚያ ደግሞ ማንም መንቀሳቀስ የለበትም ወደሚል ይሄዳል። ትግሥት ትክዳለች — ደራሲውም እንደዚያ አላለም። አበባ የጠቀሰችው ደብዳቤ ለአሜሪካዊው የመጽሔት አዘጋጅ ድዋይት ማክዶናልድ በዲሴምበር 1946 የተጻፈ ነው። ማክዶናልድ አስቀድሞ አንዳንድ አንባቢዎች መጽሐፉን «አብዮት ሁሉ መጨረሻው ለተጨቋኙ መጥፎ ነው» እንደ ማለት ወስደውታል ብሎ ጽፎለት ነበር፤ ኦርዌልም በዚያችው ደብዳቤ አብዮት ጥልቅ መሻሻል የሚያመጣው ሕዝቡ ነቅቶ ሲጠብቅና መሪዎቹን ሥራቸውን እንደጨረሱ ማውረድ ሲችል ነው ብሎ መለሰለት። ያልኩት አብዮቱ የከሸፈው በሰባተኛው ምዕራፍ ላይ አይደለም፤ በሦስተኛው ላይ ነው። እናም እዚያ ላይ የሚያስፈልገው ጀግንነት አይደለም — አንድ ጥያቄ ብቻ ነው፦ «ወተቱ የት ሄደ?»

• ያልተስማሙበት — ዳዊት፦ ወተቱ ትንሽ ነው፤ ማንም ቢሆን ያልፈዋል። ትግሥት፦ አዎ፤ ማንም ያልፈዋል፤ ስለዚህ ደግሞ ነው ኦርዌል ራሱ ተመልሶ አራት ንግግር የጨመረው። ተጨንቆ ነበር። ሁለቱም ቦታቸውን ሳይለቁ ተለያዩ

• የተከፈተው በር — ዳዊት ይጠይቃል፦ ብንያም ሁሉንም ያስታውሳል፤ ያ ትዝታ ምን ዋጋ አለው? ትግሥት፦ ለእርሻው ምንም አልሰጠም — ግድግዳው ተቀየረ፣ እርሱ አየው፣ ግድግዳው መቀየሩን አላቆመም። ስለ እርሱ ራሱ ግን አላውቅም ትላለች። መጨረሻ ላይ ክሎቨር ወደ ግድግዳው ወስዳው ትጠይቀዋለች፤ እርሱ ሕጉን ጥሶ ያነብላታል፤ ከዚያ ምንም አይሆንም። ሁለቱ ቆመው ያዩታል፤ ገጹ ያልቃል። አንድ ማኅበረሰብ የተሰረቀውን የሚያስታውስ አካል ኖሮት እርሱ ግን ዝም ቢል — ካልታወሰው ይሻላል ወይስ ይብሳል? ሁለቱም መልስ የለንም አሉ

ያልተነገሩ ነገሮች

1. ለስታሊን ፍትሕ የተሰጠበት አንድ ቃል። መጽሐፉ ሊታተም ጥቂት ወራት ሲቀሩት ኦርዌል ፓሪስ ውስጥ ዮዜፍ ቻፕስኪ ከሚባል ፖላንዳዊ ጋር ተገናኘ — ከሶቪየት ማጎሪያም ከካቲን ጭፍጨፋም የተረፈ ሰው። ያ ሰው ሩሲያን ከጀርመን ወረራ ያዳናት የስታሊን ጽናት ነው አለው። ከጥቂት ቀናት በኋላ ኦርዌል ለአሳታሚው ደብዳቤ ጻፈ፦ ወፍጮው ሲፈነዳ «ናፖሊዮንን ጨምሮ ሁሉም እንስሳት» ተዘረሩ የሚለው «ከናፖሊዮን በስተቀር» ይሁን። ምክንያቱን ራሱ ጽፎታል — ይህ ለስታሊን ፍትሐዊ ይሆናል፤ ጀርመኖች ሲገሰግሱ በሞስኮ ቆይቷል።

2. ሴዛርና ኡርሳ። መጽሐፉ ወደ ፈረንሳይኛ ሲተረጎም ናፖሊዮን በፈረንሳይ ስሜታዊ ስም ስለሆነ አሳማው «ሴዛር» ተባለ። ኦርዌል ራሱ ደግሞ ለዚያ ትርጉም አንድ ርዕስ ሐሳብ አቅርቦ ነበር — ሙሉ ስሙ «የእንስሳት ሶሻሊስት ሪፐብሊኮች ኅብረት» ማለት ሲሆን አጭሩ ኡርሳ ይሆናል። ኡርሳ በላቲን ድብ ማለት ነው።

3. የጠፋው ንዑስ ርዕስ። በእንግሊዝ የመጀመሪያ ኅትመት ላይ «ተረት» የሚል ንዑስ ርዕስ አለው። አሜሪካውያን ከመጀመሪያውኑ አወጡት። በኦርዌል ሕይወት ዘመን ከተደረጉት ትርጉሞች ሁሉ ንዑስ ርዕሱን ያቆየው አንድ ብቻ ነው — በሕንድ የሚነገር ተሉጉ የተባለ ቋንቋ። ካልተቀበሉት ማተሚያ ቤቶች አንዱ የመለሰበት ምክንያትም ይኸው ነበር — ለሕፃናት መጻሕፍት ገበያ የለም ብሎ።

4. የተሰረዘው የእርግብ ጉድፍ። በተረቱ ውስጥ እርግቦች በጆንስ ሰዎች ላይ ይጸዳዳሉ። በሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ አምስቱ ኅትመት ላይ ግን ያ በቀጥታ አልተጻፈም፤ አንባቢዎችን ላለማስቀየም ተብሎ ለስለስ ባለ ቃል ተተካ። ስለ ግድያና ስለ ረሃብ ከሚያወራው መጽሐፍ ውስጥ የተሰረዘው ነገር ያ ነው።

5. ተመልሶ የተተረጎመ መቅድም። በሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ሰባት መጽሐፉ ወደ ዩክሬንኛ ተተረጎመ — በጀርመን ውስጥ በሰፈር ለሚኖሩ ተፈናቃዮች። ኦርዌል ለዚያ ኅትመት ልዩ መቅድም ጻፈ፤ የዚያ መቅድም የእንግሊዝኛ ዋና ቅጂ ጠፋ። ዛሬ የምናነበው ከዩክሬንኛው ተመልሶ የተተረጎመ ነው። ኅትመቱ ራሱ ደግሞ በሙኒክ በነበሩ የአሜሪካ ባለሥልጣናት ተወረሰ — ወደ ሺህ አምስት መቶ የሚጠጋ ቅጂ — እናም ለሶቪየት ባለሥልጣናት ተሰጠ።

6. የተቀየረው መጨረሻ። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃምሳ አራት መጽሐፉ በእንግሊዝ ውስጥ ወደ አኒሜሽን ፊልም ተቀየረ፤ የፊልሙ ገንዘብ በከፊል የመጣው ከአሜሪካ የስለላ ድርጅት ነው። በፊልሙ ውስጥ እንስሳቱ ተመልሰው ይነሳሉ፣ አሳሞቹን ይገለብጣሉ፤ ሰዎቹ ደግሞ ከመጨረሻው ትዕይንት ላይ ጠፍተዋል። ማለትም ኦርዌል ሆን ብሎ የተወው ጩኸት ተወግዶ በምትኩ ሁለተኛ አብዮት ተጨመረ። አኒሜተሮቹ ገንዘቡ ከየት እንደመጣ አልተነገራቸውም ነበር፤ ከሚያስተባብሩት ሰዎች አንዱ ደግሞ ሃዋርድ ሀንት ይባላል — በዋተርጌት ጉዳይ ውስጥ ከገቡት አንዱ ነው።

7. ዘጠኝ መጻሕፍትና አንድ ተረት። ኦርዌል ከዚህ መጽሐፍ በፊት ዘጠኝ መጻሕፍት አሳትሟል፤ ሁሉም አንድ ላይ ተደምረው በእንግሊዝና በአሜሪካ የተሸጡት ወደ አንድ መቶ ዘጠና አምስት ሺህ ቅጂ ገደማ ነው። ይህኛው ብቻውን፣ እርሱ በሕይወት እያለ፣ በአሜሪካ ወደ አምስት መቶ ዘጠና ሺህ ቅጂ ደረሰ። እርሱ ደግሞ በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃምሳ ጃንዋሪ ወር ላይ ሞተ።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ደራሲው መጥፎ ጽፎ ሳይሆን፣ ትክክለኛውን ነገር በተሳሳተ ዓመት ስለጻፈ ነው።»
— ሳባ

«የዙፋን ስም ውርስ አይደለም — ምርጫ ነው፤ ምርጫው ራሱ ደግሞ መልእክት ነው።»
— ሳባ

«እርሱ በዓይኑ ያየው ውሸት፣ በለንደን ውስጥ እውነት ሆኖ ተቀምጧል።»
— ሳባ

«ትንተና አንባቢ ይፈልጋል፤ ተረት ግን አዳማጭ ጆሮ ይበቃዋል።»
— ኢብሳ

«ያ ግድግዳ የተጻፈ ጽሑፍ ነው፤ ግን ማንበብ ለማይችል ሕዝብ የተጻፈ ጽሑፍ ነው። ማለትም በጽሑፍ የተመሰለ አዋጅ ነው።»
— ኢብሳ

«ማንም በሕግ አላገደም፤ ማንም ሳንሱር አላወጀም። አንድ አሳታሚ አንድን ሹም አማከረ፤ ሹሙ ሐሳብ ሰጠ፤ አሳታሚውም በራሱ ፈቃድ ጽሑፉን ውድቅ አደረገ።»
— ኢብሳ

«መጽሐፉ በስሙ ቀጥሏል፤ የገጹ ብዛት ግን በድብቅ ቀንሷል።»
— ኢብሳ

«ጥቂት ዓመታት ቀደም ብሎ ቢሆን ኖሮ፣ የቦክሰር አንዲት ብርቱ ሰኮና ያንን ቫን ሰባብራው በወጣች ነበር።»
— አበባ

«ሁሉም እንስሳት እኩል ናቸው። ግን አንዳንድ እንስሳት ከሌሎቹ የበለጠ እኩል ናቸው።»
— አበባ

«ስም የሌለውን ውስጣዊ ስሜት ወደ ማንም ይዘኸው አትሄድም። በስብሰባ አደባባይ ላይ አታቀርበውም። ስም የሌለው ስሜት የውስጥ ቅሬታና ሐዘን ብቻ ሆኖ ይቀራል።»
— ትግሥት

«ችግሩ ደግሞ ይበልጥ እውነት በሆነ ቁጥር፣ የበለጠ አደገኛ የማፈኛ መሣሪያ መሆኑ ነው።»
— ትግሥት

«በዚያች ቅጽበት ውስጥ ሥልጣኑ በእጁ — በሰኮናው ውስጥ ነበር። እርሱ ግን ወደ ገዢው ቀና ብሎ ፈቃድ ጠየቀ።»
— ትግሥት

«ግድግዳው የሕግ ሰነድ ነው፤ ግን ሰነድ የሚሆነው ለሚያነበው ሰው ብቻ ነው። ለቀሪው ለማያነበው ሕዝብ ግን ግድግዳው ተራ ወሬ ነው።»
— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ኤሪክ አርተር ብሌር — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሦስት በሕንድ የተወለደ፤ በኢቶን በነጻ የትምህርት ዕድል የተማረ፤ በበርማ አምስት ዓመት በንጉሠ ነገሥታዊ ፖሊስ ውስጥ ያገለገለ

• ጆርጅ ኦርዌል — እርሱ ራሱ ከአራት ሐሳብ የመረጠው ስም — ኦርዌል በሱፎልክ የሚፈስ ወንዝ ስም ነው፤ ጆርጅ ደግሞ ከእንግሊዝኛ ስሞች ሁሉ እንግሊዛዊ የሚመስለው

• ካርል ማርክስ — በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን ከሁሉ የላቀ ተጽዕኖ ያሳደረ — ሐሳቡ ቀስ በቀስ የሃይማኖት ያህል ኃይል ያዘ

• ሌኒን — የአብዮቱ መሪ — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ አራት ሲሞት የሥልጣን ትግል ተቀሰቀሰ

• ጆሴፍ ስታሊን — ትሮትስኪን አጋዞ ካገር አባሮ ፍጹም ገዢ የሆነ፤ በሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ አንድ ታላቁን የአርበኝነት ጦርነት አሸንፎ የወጣ

• ሊዮን ትሮትስኪ — ወደ መካከለኛው እስያ ተጋዞ ከዚያም ከአገር ተባሮ በመጨረሻ ሜክሲኮ ውስጥ የተገደለ — ስሙ ከመዛግብትና ከሥርጭቶች የተሰረዘ

• ድዋይት ማክዶናልድ — አሜሪካዊ የመጽሔት አዘጋጅ፤ የታሪኩ የመታጠፊያ ነጥብ ወተቱና ፖሙ መሆኑን ኦርዌል የጻፈለት ሰው — ደብዳቤው የተጻፈው በዲሴምበር 1946 ነው

• ፒተር ስሞሌት — በመረጃ ሚኒስቴር የሩሲያን ክፍል የመራ፤ በኦስትሪያ የተወለደና የመጀመሪያ ስሙ ሃንስ ፒተር ስሞልካ የነበረ፤ ከዓመታት በኋላ የሶቪየት ወኪል እንደነበረ የተጋለጠ

ገጸ ባሕሪያት

• ሜጀር — በትዕይንት መዝገብ ላይ ዊሊንግደን ውበት — ሕልሙን ተናግሮ ከሦስት ሌሊት በኋላ የሞተው ሽማግሌ አሳማ

• ናፖሊዮን — ዘጠኙን ውሾች ገና ቡችላ እያሉ ወስዶ ለብቻው ያሳደገ፤ በመጨረሻ በእጁ ጅራፍ ይዞ የወጣ

• ስኖውቦል — ሰባቱን ትእዛዛት የጻፈ፣ ንፋስ ወፍጮውን የነደፈ፣ በዘጠኙ ውሾች ተባርሮ የጠፋና ከዚያ በኋላ የእያንዳንዱ ብልሽት ምክንያት የሆነ

• ስኩዊለር — አስረጅው — ወተቱን፣ ፖሙን፣ ግድያውን፣ ቫኑን ያብራራ፤ በመጨረሻም በሁለት እግሩ የተራመደ የመጀመሪያው

• ቦክሰር — «የበለጠ እሠራለሁ» እና «ናፖሊዮን ሁልጊዜ ትክክል ነው» ያለው ግዙፍ ፈረስ — አራት ፊደል ብቻ የደረሰ፣ ተሸጦ የሄደ

• ክሎቨር — ሁሉንም ያየችና ያስታወሰች ፈረስ — ፊደሉን በሙሉ ተምራ ቃል ማገጣጠም ያልቻለች

• ብንያም — አንጋፋው አህያ፤ እንደ ማንኛውም አሳማ ያህል ማንበብ የሚችል — ግድግዳው በተቀየረ ቁጥር ዝም ያለ፣ ለቫኑ ግን የጋለበ፤ ከቦክሰር ሞት በኋላ የበለጠ ዝምተኛ የሆነ

• ሙሪኤል — የተቀየሩትን ትእዛዛት ደጋግማ ያነበበች ፍየል

• ሞሊ — ስኳርና ሪባን የፈለገችው ትንሽ ፈረስ — በጋሪ ታስራ የታየች

• ሙሴ — «የስኳር ከረሜላ ተራራ» የሚያወራ ቁራ — ሥራ የማይሠራ፣ ያልተባረረ፣ በቀን አንድ ብርጭቆ ቢራ የሚሰጠው

• ሚስተር ጆንስ — የማኖር ፋርም ባለቤት፤ ሰካራም — በሌላ የአገሪቱ ክፍል በሰካራሞች ማረፊያ የሞተ

• ዊምፐር — በዊሊንግደን የሚኖር ጠበቃ፤ በየሰኞው ወደ እርሻው እየመጣ ትእዛዝ የሚቀበል — እርሻው ከውጭው ዓለም ጋር የሚገናኘው በእርሱ ብቻ ነው፤ በአሸዋ የተሞሉትን ገንዳዎች አይቶ ረሃብ የለም ብሎ የዘገበ

• ሚስተር ፍሬደሪክ — እንጨቱን በሐሰተኛ ገንዘብ የገዛና ወፍጮውን በፈንጂ ያፈረሰ ጎረቤት ገበሬ

• ሚስተር ፒልኪንግተን — «ይገባችኋል!» የሚል የእርሳስ ወረቀት የላከ፤ በኋላም በእራቱ ላይ ስለ «የበታች መደቦች» የቀለደና ከናፖሊዮን ጋር በአንድ ጊዜ የጥቁር አስ ካርታ ያወጣ

ቦታዎች

• ጎተራው መጨረሻ ግድግዳ — ሰባቱ ትእዛዛት በነጭ ቀለም የተጻፉበት — ታሪኩ በሙሉ የሚሄድበት

• በርማ — ኦርዌል አምስት ዓመት ትእዛዝ ሲያስፈጽም የኖረበት

• ፓሪስ — ሥራውን ከለቀቀ በኋላ በድህነት የኖረበት፤ በኋላም ከቻፕስኪ ጋር የተገናኘበት

• አራጎን ግንባርና ዌስካ — ስድስት ወር ገደማ የቆየበትና በተኳሽ ጥይት አንገቱን የተመታበት

• ዎሊንግተን (Wallington) — በሄርትፎርድሻየር የምትገኝ መንደር፤ ኦርዌል ከ1936 እስከ 1940 የኖረባት — ቤቱ ዛሬም ቆሟል (የፊት ክፍሉ የመንደሩ ሱቅ ነበር፤ አሁን የግል መኖሪያ ነው)፤ በመንደሯ ውስጥ ያለችው እርሻ ማኖር ፋርም ትባላለች፤ ኦርዌል ዶሮዎችና ሁለት ፍየሎች ያረባበት — ከፍየሎቹ አንዷ ሙሪኤል ትባላለች

• ቴህራን — የሦስቱ አጋሮች መሪዎች የተገናኙበት፤ ኦርዌል የመጨረሻውን ትዕይንት ወዲያውኑ የጻፈበት

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• አኒማሊዝም — አሳሞቹ የሜጀርን ንግግር ወደ ሥርዓት ቀይረው የሰየሙት ስም

• ሰባቱ ትእዛዛት — በነጭ ቀለም የተጻፉ ሰባት ዓረፍተ ነገሮች — በመጨረሻ ወደ አንድ የተቀነሱ

• «አራት እግር ጥሩ፣ ሁለት እግር መጥፎ!» — ሰባቱን መያዝ ላልቻሉት በጎች የተሠራ አጭር ሐረግ — በኋላ «ሁለት እግር የተሻለ!» ወደሚል የተቀየረ

• ባንዲራው — ስኖውቦል ከወይዘሮ ጆንስ አሮጌ አረንጓዴ ጠረጴዛ ልብስ የሠራው — ነጭ ሰኮናና ነጭ ቀንድ የተሣለበት፤ በመጨረሻ ምልክቶቹ ተነስተው ተራ አረንጓዴ የሆነ

• «የእንግሊዝ አራዊት» — በጥቂት ደቂቃ የተሸመደደው ዘፈን — አብዮቱ ተጠናቅቋል ተብሎ በልዩ አዋጅ የተሰረዘ

• «ጆንስ ይመለሳል» — በእያንዳንዱ ክርክር መጨረሻ ላይ የሚቀመጥ ቃል — ማንም ሊመልስለት ያልቻለ

• ጭቃ ሹም — ራሱ ገበሬ ሆኖ ግብር የሚሰበስብ፣ ከላይ የመጣውን ትእዛዝ ወደ መንደሩ የሚያስገባ፣ በሁለት ወገን ተጭኖ የሚኖር ሰው

• ዘመነ መሳፍንት — ቅርጹ ሳይፈርስ ውስጡ የተለወጠበት ወቅት — ንጉሡ በዙፋኑ ላይ፣ ሥልጣኑ በሌላ እጅ

• አዋጅ ነጋሪ — ነጋሪቱን ደብድቦ ሕግን የሚያውጅ — ማንም እጅ ላይ ቅጂ አይቀርም፤ ልዩነቱ የሚኖረው በትዝታ ውስጥ ብቻ ነው

• በፈቃደኝነት የሚደረግ ሳንሱር — በሕግ ያልተከለከለ ግን «አይባልም» የሚባል ነገር — በኦርዌል መቅድም ውስጥ ያለው ዋና ሐሳብ

• «የፕሬስ ነጻነት» — ለመጽሐፉ የተጻፈውና ያልታተመው መቅድም — ከሃያ ሰባት ዓመታት በኋላ ተገኝቶ በሺህ ዘጠኝ መቶ ሰባ ሁለት የታተመ

የውይይት ጥያቄዎች

1. ወተቱ ወይስ ውሾቹ። ዳዊት መጽሐፉን ስለ ክህደት ያነብበዋል — ሕልሙ እውነተኛ ነበር፣ ሥራው እውነተኛ ነበር፣ አሳሞቹ ሰረቁት። ትግሥት ደግሞ ስርቆቱ የተፈጸመው ገና አንድ ውሻ ሳይወለድ በሦስተኛው ምዕራፍ ላይ መሆኑን ታሳያለች፤ ስለዚህ ክህደት ሳይሆን መሠረት ትለዋለች። እናንተስ የመታጠፊያውን ነጥብ የት ላይ ታስቀምጡታላችሁ — እናም መልሱ ስለ ኋለኞቹ ምዕራፎች ንባባችሁን ይለውጠዋል?

2. የሚያስታውሰው ግን የማይናገረው። ብንያም ማንበብ ይችላል፤ ግድግዳው በተቀየረ ቁጥር ተመልክቷል፤ ዝም ብሏል። ዳዊት እርሱን የመጽሐፉ ኅሊና ይለዋል፤ ትግሥት ደግሞ ከሁሉ የከፋው እርሱ ነው ትላለች። አንድ ማኅበረሰብ የተሰረቀውን የሚያስታውስ አካል ኖሮት ያ አካል ግን ዝም ቢል — ካልታወሰው ይሻላል ወይስ ይብሳል?

3. አሁን አይደለም። ክሎቨር ሁለት ግዴታ ተሸክማለች፦ ያገኙትን አለማጣትና ያሰቡትን አለመርሳት። በዚያች እርሻ ላይ ሁለቱን በአንድ ጊዜ መያዝ አልተቻለም። አንድ ተቋም ውስጥ ስህተት ስታዩና በውጭ ጠላት ተከበናል ስትባሉ — ያ አባባል እውነት በሆነ ቁጥር የተሻለ መሣሪያ የሚሆነውን እንዴት ትለዩታላችሁ?

A captain and his sailors are trapped in a giant’s cave. A single slab of rock blocks the entrance, and the giant has been eating the men two at a time. The captain offers him wine, and when the giant asks his name, he says it is Nobody. The poem behind that scene runs to more than 12,000 lines, composed by a poet we can barely name, in a Greece that had only just learned to write again. This episode asks who made it, how anyone could make a poem that long without writing it down, and what world was listening. Then it tells the whole story in Homer’s order: a house full of strangers eating someone else’s food, a man who says no to a goddess, and a king who comes home to his own hall dressed as a beggar. It ends in arguments that have never been settled. Is this hero admirable, or a liar of real skill? Is the poem an old man’s advice to stay home? And when his wife finally tests him, does she already know who he is?

Part 1 — A Man Who Said His Name Was Nobody (Saba)

• The cave — Odysseus and twelve of his sailors walk into the cave of Polyphemus, a Cyclops, hoping for the old rule of a meal and a gift for strangers. The giant says the Cyclopes care nothing for Zeus and eats the men two at a time. The captain cannot kill him, because if Polyphemus dies, nobody can roll the stone away. So the giant has to live and only stop seeing.

• Nobody — The giant drinks three bowls of strong wine and asks: “What is your name, stranger? Tell me, and I will give you a guest-gift.” The answer is Nobody, and the gift is to be eaten last. The men drive a stake of green olive wood into his single eye. When his neighbours call through the stone, Polyphemus screams: “Nobody is killing me, friends! Nobody, by trickery!” The neighbours go home to bed.

• The pun — The Greek words the neighbours use for “nobody”, “may tis”, run together into “metis”: cunning, the quality Odysseus is famous for. The poet does not point it out. He just lets Odysseus laugh.

• A poet without a life — The ancient world agreed only that Homer composed the Iliad and the Odyssey. The blind Homer seems to come from a hymn once credited to him, whose singer is “a blind man who lives on rocky Chios”. Seven cities claimed his birthplace. Herodotus put him in the ninth century BC; modern scholars mostly place the poems in the late eighth or early seventh, the Odyssey after the Iliad.

• The poem of old age — The critic known as Longinus said Homer made the Iliad in the full heat of his genius and the Odyssey in old age, like the setting sun, as large as ever but without the burning heat. Longinus had no information about Homer’s age at all. But Saba hears what he heard: a man who has seen everything a war can do and wants only to get home and find some peace and quiet. William Gladstone, who led four British governments, believed that by studying the two poems one could develop the entire moral code needed to live a good and just life.

• Singing without writing — A little over 12,000 lines in 24 books, all in one six-beat metre, full of phrases that come back word for word: “rosy-fingered” Dawn, the “wine-dark” sea. In the late 1920s Milman Parry showed that these formulas form a system for composing aloud, at speed. In what was then Yugoslavia he found Avdo Medjedovich, a former butcher from Montenegro who had never learned to read. In July 1935, over about a week, Avdo dictated a song of more than 12,300 lines and said he knew longer ones. That does not prove one man made the Odyssey we have. It shows one man could have.

• From Troy to home — The Iliad’s first word is “menin”, rage, and it ends before Troy falls. The Odyssey’s is “andra”, a man, a man “polytropos”, of many turns: driven this way and that, or turning things himself. The poem does not say which.

• A reluctant soldier — Agamemnon’s ghost remembers that it took a whole month to win Odysseus over to the war. A later story, told outside Homer, has him feigning madness until Palamedes sets his baby son in front of the plough. Ten years at war, then ten more getting home, because the gods turned against the Greeks on the way back.

Part 2 — A World Without a State (Ibsa)

• Two worlds — The Odyssey is set in one age and was sung in another, perhaps four or five centuries later.

• The palace that burned — In the poem, Pylos is the home of old King Nestor. In 1939 Carl Blegen began digging there and on the first day found a palace archive of clay tablets, baked hard by a fire around 1180 BC. In 1952 Michael Ventris showed that their script, Linear B, was an early form of Greek. The tablets are inventories: rations, bronze for smiths, offerings to gods. A world run by clerks.

• The collapse — Around 1200 BC palace after palace across the eastern Mediterranean fell. In Greece, for roughly 400 years, nobody seems to have written anything down. What survived was song. The poem remembers that a king lived at Pylos, but not the clerks.

• The Greece that listened — The listeners lived in the late eighth and early seventh centuries BC. The Greeks had borrowed the Phoenician alphabet and added vowels, and were sailing west to southern Italy and Sicily. On Ischia, a cup from around 730 BC carries a joke about the cup of Nestor in Homer’s metre. And when Odysseus looks at an empty, fertile island off the Cyclopes’ coast, Ibsa hears “a settler looking at real estate.”

• The open door — On Ithaca there has been no assembly for twenty years: no king, no council, no court, no police. What holds the world together is xenia, guest-friendship. You bring the stranger in, wash and feed him, and only then ask his name; when he leaves, you give him a gift. Anyone might be the stranger next month, Zeus protects strangers, and a ragged traveller might be a god. Xenia can fail from the guest’s side too, and almost every scene in the poem tests it.

• The gods — The poem opens with Zeus complaining that mortals blame the gods for their own recklessness. Athena, who loves Odysseus because he is like her, wants him released. Poseidon is in the way, because Polyphemus is his son. And the gods are not tidy: Zeus lets Poseidon punish the Phaeacians, who carried Odysseus home and kept every rule of xenia. The poem does not explain why.

• The singer in the hall — Demodocus, the Phaeacians’ singer, is blind; the Muse took his eyes and gave him sweet song, which may be where the blind Homer came from. For four books Odysseus himself becomes the singer, telling his adventures after dinner to hosts whose ship he needs.

Part 3 — From the Empty Chair to the Orchard (Abeba)

Abeba tells the poem in Homer’s order, from the suitors in the hall to the pact in its last line.

Ithaca Without Him

• The house — Dozens of young nobles have been eating in Odysseus’ hall for years, waiting for his wife, Penelope, to choose one of them. His son, Telemachus, was a baby when he left twenty years ago.

• The son — Athena, disguised as an old friend of the family, tells Telemachus his father is alive. At the assembly Antinous, the boldest suitor, tells how Penelope wove a shroud for Laertes by day and unpicked it by night for three years. At Sparta, Menelaus says Odysseus is held by the nymph Calypso. Antinous sets an ambush to kill Telemachus.

The Last Shore

• Calypso — After seven years of weeping on her shore, Odysseus is released on Zeus’ order. Calypso offers immortality one last time. He answers that Penelope is less than her in beauty, and that he still wants, every day, to go home.

• The Phaeacians — Poseidon wrecks his raft, and he crawls ashore on Scheria. Nausicaa sends him to the palace, and King Alcinous feeds him without asking his name. When Demodocus sings of the wooden horse, Odysseus weeps like a woman over her husband’s body, and Alcinous at last asks who he is.

The Tale at the Table

Every event here is Odysseus’ own account.

• From Troy to the cave — “I am Odysseus, son of Laertes,” he begins. Twelve ships; the Cicones; the Lotus-Eaters. Out of the cave, tied under the rams, he shouts his real name at Polyphemus, who prays to his father that Odysseus come home late, alone, on a stranger’s ship, to trouble in his house. The sea god hears him.

• Winds, giants and a witch — Within sight of Ithaca he falls asleep and his crew open Aeolus’ bag of winds. The Laestrygonians destroy eleven ships. Circe turns half the crew into pigs, but the herb moly protects him, and they stay a year.

• The dead — Tiresias tells him to spare the cattle of the Sun, then to walk inland with an oar until someone calls it a winnowing fan, and death will come to him “from the sea”. His mother, Anticleia, died of missing him. Agamemnon warns him to come home in secret. Achilles would rather be a poor man’s hired labourer than king of all the dead.

• The cattle of the Sun — Past the Sirens and Scylla, the starving crew kill the Sun’s cattle while he sleeps. Zeus destroys the ship, and Odysseus alone drifts to Calypso’s island. The hall sits spellbound.

A Stranger in His Own House

• Ithaca — Set down asleep on Ithaca, he lies at once to Athena, who smiles at him and disguises him as an old beggar. The swineherd Eumaeus feeds him, because all strangers come from Zeus. Telemachus escapes the ambush, and father and son weep like sea eagles robbed of their young. There are 108 suitors.

• Argos — On a dung heap at the gate lies the old dog Odysseus raised. Argos wags his tail but cannot come to him, and dies as soon as he has seen his master again in the twentieth year.

• By the fire — Antinous throws a footstool at the beggar. Odysseus warns the kindly suitor Amphinomus, who does not leave. That night the stranger describes to Penelope the brooch she fastened on Odysseus herself, and his eyes stay as steady as horn or iron while she weeps. The old nurse Eurycleia finds his scar, and he grips her throat to keep her quiet. Penelope announces the contest of the bow.

The Bow

• The contest — No suitor can string it. Odysseus strings it as easily as a musician fits a lyre string, and shoots through all twelve axes.

• The suitors — The first arrow goes through Antinous’ throat. Eurymachus offers repayment and is refused; Telemachus kills Amphinomus. Only the singer Phemius and the herald Medon are spared. Odysseus stops Eurycleia’s cry of triumph: it is unholy to gloat over the dead.

• The twelve — Of fifty women, Eurycleia names twelve as disloyal. They are made to clean the hall, then Telemachus hangs them from a ship’s cable. The goatherd Melanthius is mutilated and killed.

The Bed

• The sign — Penelope sits facing the stranger in silence, then orders the bed he built moved outside. Odysseus explodes: “Woman, who has moved my bed?” He built it around a living olive tree. She runs to him; she was always afraid some man would fool her with words. Athena holds back the night.

The Orchard

• Laertes — Among the dead, Agamemnon praises faithful Penelope. Odysseus finds his father digging in his orchard, tests him with one more false story, and cannot bear the old man’s grief. He proves himself with the trees his father gave him: thirteen pear, ten apple and forty fig.

• The last fight — Laertes’ spear goes through the helmet of Eupeithes, the father of Antinous. Athena shouts the fighting to a stop, Zeus’ thunderbolt lands at her feet, and Athena, as Mentor, makes a pact. That is the last line of the poem.

Three Questions (Abeba’s readings)

1. Is Odysseus admirable? — He endures everything and says no to immortality. But every man he led from Troy is dead, some of their own folly, some of his: he stayed in the cave hoping for a gift, then shouted the name that let the giant curse him. Abeba’s reading is that the poem admires what he can bear more than what he decides, and his crew pay for his mistakes.

2. Is there no such thing as lying, only getting caught? — He lies to nearly everyone, each lie tuned to its listener. But he is caught in the end by a dog, a scar, a bed and thirteen pear trees, and the one time his words cost him everything, he was telling the truth. Abeba’s reading: “The man of many turns is known, in the end, by things that do not turn.”

3. Glory, or home? — Kleos is glory, literally “what is heard”. One reading makes the poem an old man’s advice: stay home and be content with a simple happiness instead of glory. Achilles and Penelope’s promised song support it. But Odysseus wants both, and home does not hold him. Abeba’s reading is that the poem believes in the simple life and does not let its hero have it yet.

Part 4 — Discussion (Dawit & Tigist)

• The bed that cannot be moved — Dawit: “It’s a bed you can’t move, in a poem about a man who can’t stay put.” Tigist pushes him to Abeba’s question: does Penelope already know him when she sets the test?

• She knew / she was testing — Dawit thinks she suspects him from the night by the fire: the brooch, the scar and the contest all come that night. He cites Philip Harsh’s well-known 1950 article. Tigist answers that the poet credits Athena with the idea of the contest, and that Penelope alone refuses the scar after twenty years of lying travellers. They do not agree.

• A complicated man — In 2017 Emily Wilson, the first woman to publish an English translation of the whole Odyssey, rendered its opening as “Tell me about a complicated man.” Dante put Ulysses in Hell among the fraudulent counsellors, but Dante could not read Greek and never read the Odyssey.

• The twelve women — Wilson has pointed out that earlier translations called the women “sluts” and “whores”, while the Greek is closer to “these female ones”; she wrote “these girls”. Margaret Atwood’s The Penelopiad (2005) gives the hanged maids a chorus. Tigist holds that the poem treats this as the household being cleansed. Dawit reads the ending, a goddess stopping the next killing, as unease. Unresolved: “Then I’ll keep my discomfort, and you can keep your narrator.”

• Stay home — Dawit sets Abeba’s reading against the Epic of Gilgamesh, whose hero ignores a tavern-keeper’s advice to enjoy his food and his family, and goes home with nothing. Odysseus is offered immortality by Calypso and chooses that life. But Jonathan Shay, a psychiatrist who treated Vietnam veterans, argued in Odysseus in America (2002) that Odysseus’ mistrust, lying and secrecy are recognisable in the veterans he treated. Dawit says home is where the trouble starts; Tigist says it is worth the trouble. And Tiresias’ death “from the sea” can mean out of the sea or far from it.

Things Nobody Tells You

1. A beating in Latin. Livius Andronicus’ Latin Odyssey became a school textbook, and Horace remembered having it drilled into him by a schoolmaster he calls “plagosus”, the flogger.

2. Pope’s secret. Alexander Pope made a great deal of money from his Odyssey, but two hired collaborators did twelve of its twenty-four books.

3. No word for blue. In 1858 William Gladstone found, as he read them, no word for blue in Homer, and concluded the Greeks’ sense of colour was undeveloped. The argument is still going.

4. The Telegony. In a lost epic, Telegonus, Odysseus’ son by Circe, kills his father with a spear tipped with a stingray’s spine. Death from the sea. Then Telegonus married Penelope, and Telemachus married Circe.

5. Keats at dawn. In October 1816 John Keats sat up all night reading George Chapman’s Homer. By ten that morning, On First Looking into Chapman’s Homer was on his friend’s breakfast table.

Closing

After the whole poem, Dawit and Tigist are back where they started. Tigist thinks Penelope was testing a stranger. Dawit thinks she knew. The poem won’t tell them. Its last line belongs to Athena, still wearing the face of Mentor, the old family friend.

Key Quotations

“Nobody is killing me, friends! Nobody, by trickery!”
— Polyphemus

“Cyclops, if anyone ever asks you who put out your eye, tell him it was Odysseus, sacker of cities, son of Laertes, whose home is on Ithaca.”
— Odysseus

“It is astonishing how mortals blame the gods.”
— Zeus, in the poem’s first scene

“I would rather be a hired labourer working the land for some poor man than be king of all the dead.”
— Achilles, in the land of the dead

“Woman, who has moved my bed?”
— Odysseus

“The man of many turns is known, in the end, by things that do not turn.”
— Abeba

“It’s a bed you can’t move, in a poem about a man who can’t stay put.”
— Dawit

Names and Terms

People

• Homer — the name given to the poet of the Iliad and the Odyssey

• Herodotus — historian; put Homer in the ninth century BC

• Longinus — critic of the Roman period; the Odyssey as the poem of old age

• William Gladstone — led four British governments; three-volume study of Homer (1858)

• Milman Parry — American scholar who showed the formulas form a system

• Avdo Medjedovich — singer from Montenegro who could not read; dictated a song of more than 12,300 lines in 1935

• Carl Blegen — American archaeologist who dug at Pylos from 1939

• Michael Ventris — English architect who showed in 1952 that Linear B was Greek

• Philip Harsh — classicist; argued in 1950 that Penelope suspects the beggar

• Emily Wilson — first woman to publish an English translation of the whole Odyssey (2017)

• Dante — Italian poet who put Ulysses in Hell

• Margaret Atwood — Canadian novelist; The Penelopiad (2005)

• Jonathan Shay — American psychiatrist; Odysseus in America (2002)

• Livius Andronicus — put the Odyssey into Latin verse

• Horace — Roman poet, schooled on the Latin Odyssey

• Alexander Pope — eighteenth-century English poet

• John Keats and George Chapman — the young poet, and the translator of Homer he read

Characters

• Odysseus — king of Ithaca, son of Laertes; “polytropos”; Ulysses in Latin

• Penelope, Telemachus, Laertes, Anticleia — his wife, son, father and mother

• Eurycleia — the old nurse

• Eumaeus — the loyal swineherd

• Melanthius — goatherd who carried armour to the suitors

• Argos — Odysseus’ old hunting dog

• Antinous, Eurymachus, Amphinomus — the boldest, the smoothest and the kindliest suitors

• Eupeithes — father of Antinous

• Phemius and Medon — the singer and the herald, spared

• Nestor — old king of Pylos

• Menelaus — king at Sparta

• Agamemnon — commander of the Greek army, murdered by his own wife and her lover

• Achilles — the greatest Greek warrior, met among the dead

• Palamedes — Greek officer in a later story of Odysseus’ feigned madness

• Tiresias — the blind prophet

• Polyphemus — the Cyclops, son of Poseidon

• Calypso — the nymph who holds Odysseus for seven years

• Circe — goddess and enchantress

• Nausicaa and Alcinous — daughter and king of the Phaeacians

• Demodocus — the blind singer of the Phaeacians

• Aeolus — keeper of the winds

• Zeus, Athena, Poseidon, Hermes — the gods who drive the plot; Athena ends the poem as Mentor

• Telegonus — Odysseus’ son by Circe, in the lost Telegony

• Gilgamesh — the king in the much older epic from Mesopotamia

Places

• Ithaca — Odysseus’ island kingdom

• Pylos — Nestor’s home; site of the burnt palace and its tablets

• Troy — the city of the war

• Scheria — island of the Phaeacians

• Chios — island of the “blind man” in the hymn

• Ischia — island in the Bay of Naples where the cup of Nestor was found

Terms and Concepts

• Xenia — guest-friendship; the binding rule between host and stranger

• Metis — cunning

• Polytropos — “of many turns”: the poem’s first adjective for its hero

• Kleos — glory; literally “what is heard”

• Formula — a ready-made phrase fitted to the metre

• Linear B — the script of the palace tablets, an early form of Greek

• Moly — the herb Hermes gives Odysseus against Circe

• Winnowing fan — the flat wooden shovel an oar is mistaken for

Discussion Questions

1. Did she know? Penelope hears about the brooch, has the stranger’s feet washed and announces the contest, all on one night, then refuses the scar and tests him with the bed. Dawit thinks she knew; Tigist thinks she was testing a stranger. Which reading does the text support better?

2. Who pays? Every man Odysseus led from Troy is dead. Is he admirable, or, as Emily Wilson puts it, “a complicated man”?

3. Lying, or getting caught? He lies to almost everyone and is caught by a dog, a scar, a bed and a count of trees. The most costly thing he ever says is his own true name. Is there such a thing as lying, or only getting caught?

4. The twelve women. How much of what we feel about that scene comes from the poem, and how much from its translators?

5. Glory, or home? Gilgamesh refuses the tavern-keeper’s advice, and Odysseus chooses that life over immortality. Is the Odyssey an old man’s advice to stay home, or a poem about home being where the trouble starts?

አሥራ ሁለት ሰዎች በአንድ ዋሻ ውስጥ ታስረዋል፤ በሩ በግዙፍ ድንጋይ ተዘግቷል፤ ባለቤቱ ደግሞ ሰው በላ ነው። መሪያቸው ሰይፍ አልመዘዘም፤ ስሙን ቀየረ። ያ ብልሃት ከሦስት ሺሕ ዓመታት በላይ ዘልቋል። ከዚያ ዋሻ የሚነሳው ግጥም መጀመሪያ የተጻፈ ሳይሆን የተዘመረ ነበር፤ የደረሰውም ስለ ሕይወቱ ከግጥሞቹ ውጪ ምንም የማናውቀው ገጣሚ ነው። ይህ ትምህርት ሦስት ጥያቄዎችን ይዞ ይጓዛል፦ Homer ማን ነበር፤ Odysseus ከትሮይ እስከ ቤቱ ደጃፍ ምን አለፈ፤ እና ያ ጉዞ ዛሬ ለስደተኛው፣ ለተመላሹ ወታደርና ለሁላችንም ምን ይላል? በመጨረሻ ዳዊትና ትግሥት አንድ ያልተዘጋ ክርክር ይዘው ይቀመጣሉ፦ ይህ ሰው ጀግና ነው ወይስ ውሸታም — ወይስ ሁለቱም?

ክፍል 1 — Homer ማን ነበር? (ሳባ)

• ስሙ ብቻ የቀረ ገጣሚ — ከዘጠነኛው ወይም ከስምንተኛው ክፍለ ዘመን ቅድመ ልደት ገደማ እንደኖረ ይገመታል፤ በትክክል መቼ እንደኖረ ማንም በእርግጠኝነት አይናገርም። ስለ ሕይወቱ ያሉን ምንጮች ከብዙ ዘመናት በኋላ የተጻፉ ናቸው።

• ዓይነ ስውሩ ገጣሚ — ብዙ ጥንታዊ ምንጮች ዓይነ ስውር እንደነበረ ይናገራሉ።

• ሰባት ከተሞች — Smyrna፣ Chios፣ Colophon፣ Salamis፣ Rhodes፣ Argos እና Athens ሁሉም «ሆመር የእኛ ልጅ ነው» ብለው ተከራክረዋል።

• «የሆመር ጥያቄ» (Homeric Question) — አንድ ሰው ነው ወይስ የብዙ ገጣሚዎች ድምር? ዛሬ ብዙዎቹ ምሁራን አንድ ታላቅ ሊቅ በዋናነት እንደመራው ያምናሉ።

• ወጣትነትና እርጅና — ጥንታዊ ጸሐፊዎች Iliad ን በወጣትነቱ፣ Odyssey ን በእርጅናው ጻፈው ይላሉ። በ Iliad ውስጥ ቁጣ ማዕከል ነው፤ በ Odyssey ውስጥ ናፍቆት። «ቁጣ ያጠፋል፤ ናፍቆት ግን ያድናል።»

• የቃል ግጥም — ከአፍ ወደ ጆሮ ተሻግሮ የደረሰ ነው። ግጥሙ ራሱ ዘማሪ ያሳየናል፦ Phemius የ Odysseus ን ጉልበት ይዞ ሲለምን «ራሴን ያስተማርኩ ነኝ፤ አምላክ ግን ልዩ ልዩ ዜማ በልቤ ውስጥ ተክሎልኛል።» ይላል።

• «ፖሊትሮፖስ» (polytropos) — «ብዙ መንገድ ያየ»፣ «ብዙ መላ ያለው»። Achilles አንድ ገጽታ አለው፤ Odysseus ብዙ።

• ጦርነት ያልፈለገ ሰው — ላለመዘመት ዕብድ መስሎ በማሳው ላይ ጨው ዘራ፤ Palamedes ሕፃኑን Telemachus ን ከማረሻው ፊት ሲያስቀምጥበት ማረሻውን አቆመ፤ በግድ ተወሰደ።

• አማልክቱ — Zeus በአማልክት ጉባኤ ፊት «ሰዎች መከራቸው ከእኛ እንደሚመጣ እያሉ በአማልክት ላይ ያሳብባሉ፤ እነርሱ ግን በራሳቸው ሞኝነት ከተወሰነላቸው በላይ መከራ ያገኛሉ።» ብሎ ያማርራል። Poseidon ልጁ ስለታወረበት ይጠላዋል፤ Athena ብልህ ስለሆነ ትወደዋለች።

• William Gladstone — Iliad ንና Odyssey ን የተረዳ ሰው መልካም ሕይወት ለመምራት የሚያስፈልገውን ሥነ ምግባር ያገኛል ብሎ ያምን ነበር።

ክፍል 2 — ከ Troy እስከ Ithaca፦ ጉዞው (ኢብሳ)

• ተነሳሽነቱ — አሥራ ሁለት መርከቦች፣ ስድስት መቶ ገደማ ሰዎች። በመጨረሻ ኢታካ የሚደርሰው Odysseus ብቻ ነው።

• Ismarus — የ Cicones ከተማ ተዘረፈች፤ ያ ወይን በኋላ ይጠቅማል። «ፈጥነን እንሂድ! የሲኮኔስ ሠራዊት መልሶ ይመጣል!» ቢላቸውም አልሰሙም፤ ሰባ ሁለት ሰዎች አለቁ።

• Lotus-Eaters — ፍሬው ቤትን፣ ሚስትን፣ ልጅን ያስረሳል። ኦዲሲየስ ሦስቱን ሰዎች በግድ ጎትቶ አሰራቸው።

• Polyphemus — ሰዎቹ «አይቡን ወስደን ፍየሎቹን ነድተን ቶሎ እንሽሽ!» ብለው ለመኑት፤ እሱ ግን «አይሆንም፤ የዋሻውን ባለቤት ማየት እፈልጋለሁ፤ የእንግዳ ስጦታ ይሰጠኝ ይሆናል» አለ። ስድስት ሰዎች ተበሉ። ግዙፉን ድንጋይ ማንሳት የሚችለው እሱ ብቻ ስለሆነ መግደል አይቻልም፤ ማሳወር ብቻ።

• ስሙ ‘ማንም’ — ሳይክሎፕሱ ሲጠይቀው «ስሜ ‘ማንም’ (Outis) ነው። እናቴና አባቴ፣ ወዳጆቼም ሁሉ ‘ማንም’ ብለው ይጠሩኛል።» አለው። ዓይኑ ሲወጋ «ወዳጆቼ! ማንም በብልሃቱ ገደለኝ! ማንም ሊያጠፋኝ ነው!» ብሎ ጮኸ፤ ጎረቤቶቹም ጥለውት ሄዱ።

• ከበጎቹ ሆድ ሥር — ሰዎቹ ከበጎቹ ሆድ ሥር ተንጠልጥለው ወጡ፤ Odysseus ከአውራው በግ ሥር።

• ትዕቢት (hubris) — ከመርከቡ ላይ ሆኖ «ፖሊፊሞስ! ዓይንህን ያሳወረው ‘ማንም’ አይደለም! የላኤርቴስ ልጅ ኦዲሲየስ ነው! የኢታካ ንጉሥ!» ብሎ ጮኸ። ያ ጩኸት የ Poseidon ን እርግማን አመጣ፤ እርግማኑም ቃል በቃል ተፈጸመ።

• Aeolus — ነፋሳቱ በከረጢት ታስረው ተሰጡት። ለዘጠኝ ቀናት ሳይተኛ ከነዳ በኋላ ኢታካ ስትታይ አንቀላፋ፤ ሰዎቹ ወርቅ መስሏቸው ከረጢቱን ፈቱት፤ ተመልሰው ተወረወሩ። Aeolus «አማልክት ይጠሉሃል! የተረገምክ ሰው ነህ፤ ከደሴቴ ውጣ!» ብሎ አባረረው።

• Laestrygonians — አሥራ አንዱ መርከቦች በድንጋይ ተሰባብረው ወደሙ፤ ከስድስት መቶ ሰዎች አርባ አምስት ገደማ ብቻ ቀሩ። የ Odysseus መርከብ ተረፈች።

• Circe — ግማሾቹን ወደ አሳማ ለወጠቻቸው፤ Eurylochus ስለተጠራጠረ ተረፈ። Hermes «ሞሊ» (Moly) የተባለውን ዕፅ ሰጠው፤ አስማቱ ከሸፈ። አንድ ሙሉ ዓመት ቆዩ፤ ያ ምቾት ራሱ ሌላ የሎተስ ፈተና ነበር።

• የሙታን ዓለም (Nekyia) — Tiresias ትንቢቱን ተናገረ።

• Helios ከብቶች — Eurylochus «በረሃብ ከምንሞት ከብቶቹን አርደን እንብላ፤ ወደ ኢታካ ስንመለስ ለሄሊዮስ ታላቅ ቤተ መቅደስ እንሠራለታለን» ብሎ አሳመናቸው፤ የተጠበሰው ሥጋ ድምፅ አወጣ። መብረቅ መርከቧን ሰባበረ፤ ከ Odysseus በቀር ሁሉም አለቁ።

• Calypso — ሞት የሌለበት ዘላለማዊ ሕይወት አቀረበችለት፤ እሱ ግን «አይሆንም!» አለ። ስሙ ራሱ «መሸፈን/መደበቅ» ማለት ነው፤ ገነት ብትሆንም ለእሱ የወርቅ እስር ቤት ነበረች። ለሰባት ዓመታት በባሕሩ ዳርቻ አለቀሰ።

• Phaeacians — Alcinous እና Arete ማንነቱን ሳይጠይቁ ተቀበሉት። ዘማሪው Demodocus ስለ ትሮይ ሲዘምር አለቀሰ፤ ከዚያም ማንነቱን ገልጦ ሙሉ ታሪኩን ተረከላቸው።

• Ithaca ውስጥ — መቶ ስምንት አመንዝራ ፈላጊዎች ቤቱን ሞልተውታል። Penelope «የኦዲሲየስ አባት የላኤርቴስ የቀብር ሸማ ስጨርስ ባል እመርጣለሁ» ብላ ለሦስት ዓመታት ቀን ሸምና ሌሊት እየበጣጠሰች አዘገየቻቸው። Athena በ Mentor አምሳል Telemachus ን ወደ Pylos እና Sparta ላከችው።

• ቀስቱና ፍርዱ — አሥራ ሁለቱን የመጥረቢያ ቀዳዳዎች ያሳለፈው ለማኙ ብቻ ነበር። «እኔ ኦዲሲየስ ነኝ!» ብሎ ጮኸ፤ መቶ ስምንቱም አመንዝሮች ተገደሉ።

ክፍል 3 — ጭብጦችና ዘመናዊ ተፅዕኖ (አበባ)

Nostos ና Nostalgia

«ኖስቶስ» (nostos) ማለት «ወደ ቤት መመለስ» ማለት ነው፤ ከ«አልጎስ» (algos - ስቃይ) ጋር ተጣምሮ «ኖስታልጂያ» ሆነ።

Xenia

ዜኡስ ራሱ «ዜኡስ ዜኒዮስ» (Zeus Xenios) ተብሎ የእንግዳ ተቀባይነት ሕግ ጠባቂ ነው። Polyphemus እንግዳውን ራሱን በላ፤ Laestrygonians እንዲሁ። Phaeacians ፍጹም ምሳሌ ናቸው። Circe መጀመሪያ ሕጉን አፍርሳ በኋላ ድንቅ አስተናጋጅ ሆነች። ከሁሉ የከፋው ጥሰት ግን የመቶ ስምንቱ አመንዝሮች ነው፤ ምክንያቱም ሕግን የሚያውቁ ሰዎች ሆነው ሳለ እንግዳ ሆነው ገብተው ዘራፊዎች ሆኑ።

Kleos ወይስ ቀላል ደስታ

«ክሊዮስ» (kleos) ማለት ዝና ነው፤ Achilles ክሊዮስን መርጦ ሞተ። በሙታን ዓለም ግን «ስለ ሞት አታጽናናኝ ኦዲሲየስ! በሙታን ሁሉ ላይ ንጉሥ ከመሆን ይልቅ፣ በምድር ላይ የድሃ ገበሬ ተራ አገልጋይ ሆኜ በሕይወት መኖርን እመርጣለሁ!» ብሎ Iliad የገነባውን የክብር ግንብ ያፈርሰዋል።

ዘመናዊ ተፅዕኖ

• James Joyce፣ «ዩሊሲስ» (Ulysses፣ 1922) — በደብሊን፣ በጁን 16 ቀን 1904 እ.ኤ.አ. በአንድ ቀን ውስጥ የሚካሄድ፤ አሥራ ስምንት ምዕራፎች ከ Odyssey ጋር ይዛመዳሉ። Leopold Bloom ዘመናዊው Odysseus፣ Molly Bloom ዘመናዊዋ Penelope፣ Stephen Dedalus ዘመናዊው Telemachus። በየዓመቱ «ብሉምስ ዴይ» (Bloomsday) ይከበራል።

• “O Brother, Where Art Thou?” (2000) — የ Coen Brothers ፊልም፤ ባለ አንድ ዓይኑ የመጽሐፍ ቅዱስ ሻጭ፣ በወንዝ ዳር የሚያዜሙት ሴቶችና ዓይነ ስውሩ ትንቢት ነጋሪ።

• Margaret Atwood፣ «The Penelopiad» (2005) — ለ Penelope እና ለተገደሉት አሥራ ሁለት አገልጋዮች ድምፅ ሰጠች።

የትርጉም ታሪክ

George Chapman (1616) — ትርጉሙ John Keats ን «ልክ አዲስ ፕላኔት በሰማይ ላይ ያየሁ ያህል ተሰማኝ» እስኪል አስደነቀው። Emily Wilson (2017) በታሪክ ውስጥ ኦዲሲን ወደ እንግሊዝኛ የተረጎመች የመጀመሪያዋ ሴት ሆነች፤ የመጀመሪያውን ስንኝ «Tell me about a complicated man» ብላ ጀመረች።

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• ጀግና ወይስ ውሸታም? — ዳዊት ብልሃቱን ይቆጥራል፦ ዋሻው፣ የትሮይ ፈረስ፣ ሰዎቹን ለማዳን ራሱን ለአደጋ ማጋለጡ። ትግሥት ግን ድርብ ሚዛኑን ታነሳለች፦ Penelope ሃያ ዓመት ስትጠብቅ እሱ ከ Circe አንድ ዓመት፣ ከ Calypso ሰባት ዓመት አሳልፏል። ውሳኔያቸው፦ ጀግናም ነው፣ ውሸታምም ነው፤ ትግሥት «ምክንያቱም እኛኑ ይመስላል።» ትላለች።

• የብልሃት ድንበር — ዳዊት፦ ብልሃት ድንበር ከሌለው ማታለል ይሆናል። Homer መልሱን ለአድማጩ ህሊና ይተወዋል።

• Penelope — ትግሥት በጽናት ትበልጠዋለች ብላ ትከራከራለች፦ ያ ጽናት ሜዳሊያ አይሰጠውም። የሸማው ብልሃት ከ«ማንም» ብልሃት ጋር ተመጣጣኝ ነው፦ አንዱ ቃላትን፣ አንዷ ክርና ሸማን ተጠቀመች።

• «ቤት» ማለት ምን ማለት ነው? — Thomas Wolfe «ወደ ቀድሞው ቤትህ ዳግም መመለስ አትችልም» ብሏል። Odysseus ሲመለስ ውሻው ሞቷል፣ ልጁ ተለውጧል፣ ቤቱ ተበክሏል፤ አልጋውና Penelope ግን ያው ናቸው። ድምዳሜያቸው፦ ቤት ጂኦግራፊ ሳይሆን ግንኙነት ነው።

• PTSD — ትግሥት Odysseus ን ከጦርነት እንደተመለሰ ወታደር ታነባዋለች። ዳዊት Jonathan Shay ን ይጠቅሳል፦ «Odysseus in America» የጻፈው የሥነ አእምሮ ሐኪም ማንንም አለማመን፣ ማንነትን መደበቅና ከመጠን ያለፈ ንቃት (hyper-vigilance) ከተመለሱ ወታደሮች ጋር አገናኘው። አካሉ ኢታካ ደረሰ፤ አእምሮው ግን አሁንም ትሮይ ላይ ነው።

• በካርታ ላይ ይገኛል? — ትግሥት፦ ኢታኪ ዛሬም ሰው የሚኖርባት ደሴት ናት፤ አንዳንድ ተመራማሪዎች ግን ኬፋሎኒያ ምዕራባዊ ምላስ ናት ይላሉ። ዳዊት Eratosthenes ን ይጠቅሳል፦ «የኦዲሲየስን የጉዞ ቦታዎች የምታገኙት የነፋሳቱን ከረጢት የሰፋውን ቆዳ ሰፊ ስታገኙ ነው»፤ ቀልዱን ያቆየልን Strabo ነው። ዳዊት፦ ጉዞው በካርታ ላይ ሳይሆን በልብ ውስጥ ነው።

ያልተነገሩ ነገሮች

1. Dante Alighieri በ«ኢንፈርኖ» (Inferno) 26ኛ ክፍል Odysseus ን በስምንተኛው ክበብ፣ በአታላዮችና በክፉ አማካሪዎች መካከል አስቀመጠው።

2. «ሜንቶር» የሚለው የእንግሊዝኛ ቃል የመጣው Athena Telemachus ን ልትመራው ስትመጣ ከተመሰለችበት Mentor ነው፤ ወደ ቋንቋዎቹ የገባው ፌኔሎን የተባለ ፈረንሳዊ የ Telemachus ን ጉዞ መሠረት አድርጎ መጽሐፍ ከጻፈ በኋላ ነው።

3. ግጥሙ መጀመሪያ የተዘመረ እንጂ የተጻፈ አልነበረም፤ ሃያ አራት መጻሕፍት አድርገው የከፈሉት የእስክንድርያ ቤተ መጻሕፍት ሊቃውንት ናቸው፣ ለእያንዳንዱ የግሪክ ፊደል አንድ። ሙሉ ሆነው የደረሱን አንጋፋ የብራና ቅጂዎች ከዐሥረኛው መቶ ክፍለ ዘመን የመጡ ናቸው።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ስሜ ‘ማንም’ (Outis) ነው። እናቴና አባቴ፣ ወዳጆቼም ሁሉ ‘ማንም’ ብለው ይጠሩኛል።»
— Odysseus

«ፖሊፊሞስ! ዓይንህን ያሳወረው ‘ማንም’ አይደለም! የላኤርቴስ ልጅ ኦዲሲየስ ነው! የኢታካ ንጉሥ!»
— Odysseus

«ስለ ሞት አታጽናናኝ ኦዲሲየስ! በሙታን ሁሉ ላይ ንጉሥ ከመሆን ይልቅ፣ በምድር ላይ የድሃ ገበሬ ተራ አገልጋይ ሆኜ በሕይወት መኖርን እመርጣለሁ!»
— Achilles፣ በሙታን ዓለም

«ያንን አልጋ ማንም ሊያንቀሳቅሰው አይችልም! እኔ ራሴ ከሕያው የወይራ ዛፍ ግንድ ቆርጬ ነው የሠራሁት፤ ዛፉ ከመሬት ጋር የተያያዘ የአልጋው እግር ነው፤ ዛፉ ካልተቆረጠ በቀር ማንም አያንቀሳቅሰውም!»
— Odysseus

«ራሴን ያስተማርኩ ነኝ፤ አምላክ ግን ልዩ ልዩ ዜማ በልቤ ውስጥ ተክሎልኛል።»
— Phemius

«ሰዎች መከራቸው ከእኛ እንደሚመጣ እያሉ በአማልክት ላይ ያሳብባሉ፤ እነርሱ ግን በራሳቸው ሞኝነት ከተወሰነላቸው በላይ መከራ ያገኛሉ።»
— Zeus

«Tell me about a complicated man»
— Emily Wilson (2017)

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• Homer — Iliad ንና Odyssey ን የደረሰ ገጣሚ፤ ስለ ሕይወቱ ከግጥሞቹ ውጪ የሚታወቅ እምብዛም የለም

• Odysseus — የ Ithaca ንጉሥ፤ «ፖሊትሮፖስ»፤ ሃያ ዓመት ከቤቱ የራቀ

• Penelope — ሚስቱ፤ የሸማውን ብልሃት የፈጠረችና የአልጋውን ፈተና የሰጠች

• Telemachus — ልጁ፤ በማረሻው ፊት ተቀምጦ አባቱን ያጋለጠ ሕፃን፣ በኋላ የ Pylos ና የ Sparta ተጓዥ

• Achilles — የ Iliad ጀግና፤ በሙታን ዓለም ክብርን የካደ

• Palamedes — የ Odysseus ን የዕብደት ብልሃት ያጋለጠ

• Polyphemus — ባለ አንድ ዓይኑ ሳይክሎፕስ፤ የ Poseidon ልጅ

• Circe — የ Aeaea አስማተኛ፤ የፀሐይ አምላክ ልጅ

• Calypso — የ Ogygia ኒምፍ፤ ስሟ «መሸፈን/መደበቅ» ማለት ነው

• Eurylochus — የ Odysseus ሁለተኛ መሪ፤ በ Circe ቤት ተጠራጥሮ የተረፈ፣ በ Helios ከብቶች ግን ያሳመነ

• Tiresias — ዓይነ ስውሩ ነቢይ

• Aeolus — የነፋሳት ንጉሥ

• Eumaeus — ታማኙ አሳማ ጠባቂ

• Eurycleia — አሮጊቷ አገልጋይ፤ ጠባሳውን ያወቀች

• Argos — አሮጌው ውሻ፤ ጌታውን አውቆ የሞተ

• Antinous — አመንዝራ፤ በለማኙ ላይ ወንበር የወረወረ

• Nausicaa — የ Phaeacia ልዕልት

• Alcinous እና Arete — የ Phaeacia ንጉሥና ንግሥት

• Demodocus — የ Phaeacia ዘማሪ

• Phemius — የ Ithaca ዘማሪ፤ በ Telemachus ምልጃ የተረፈ

• Menelaus እና Helen — የ Sparta ንጉሥና ንግሥት

• Zeus፣ Poseidon፣ Athena፣ Hermes — ግጥሙን የሚያንቀሳቅሱ አማልክት

• William Gladstone — የብሪታንያ ጠቅላይ ሚኒስትር የነበረ፤ ስለ ሁለቱ ግጥሞች ሥነ ምግባር የተናገረ

• James Joyce — «ዩሊሲስ» (1922)

• Coen Brothers — “O Brother, Where Art Thou?” (2000)

• Margaret Atwood — «The Penelopiad» (2005)

• George Chapman (1616)፣ Emily Wilson (2017) — ተርጓሚዎች

• John Keats — የ Chapman ን ትርጉም አንብቦ ዝነኛውን ግጥም የጻፈ

• Thomas Wolfe — «You Can’t Go Home Again» ጸሐፊ

• Jonathan Shay — «Odysseus in America» የጻፈ አሜሪካዊ የሥነ አእምሮ ሐኪም

• Eratosthenes — የእስክንድርያ ቤተ መጻሕፍት ኃላፊ፤ የምድርን ዙሪያ ለክቶ ያሰላ፤ «ቤታ» ይባል ነበር

• Strabo — የ Eratosthenes ን ቀልድ ያቆየልን የጂኦግራፊ ጸሐፊ

• Dante Alighieri — «ኢንፈርኖ» ውስጥ Odysseus ን የፈረደበት

ቦታዎች

• Ithaca — የ Odysseus ደሴት፤ ዛሬ ኢታኪ ትባላለች

• Troy — ዐሥር ዓመት የፈጀው ጦርነት ቦታ

• Ismarus — የ Cicones ከተማ፤ ወይኑ የተወሰደባት

• Telepylus — የ Laestrygonians ከተማ፤ አሥራ አንዱ መርከቦች የወደሙባት

• Aeaea — የ Circe ደሴት

• Thrinacia — የ Helios ቅዱሳን ከብቶች ደሴት

• Ogygia — የ Calypso ደሴት

• Phaeacia — ኦዲሲየስን በእንግድነት ተቀብላ ወደ ቤቱ የላከችው ምድር

• Pylos እና Sparta — Telemachus ስለ አባቱ ለመጠየቅ የሄደባቸው

• Dublin — የ«ዩሊሲስ» ከተማ

ቃላትና ፅንሰ ሐሳቦች

• polytropos — «ብዙ መላ ያለው»፣ «ብዙ መንገድ ያየ»

• nostos እና nostalgia — «ወደ ቤት መመለስ» እና «የቤት ናፍቆት ሕመም»

• xenia — የእንግዳ ተቀባይነት ቅዱስ ሕግ፤ ጠባቂው «ዜኡስ ዜኒዮስ» (Zeus Xenios)

• kleos — ዝና፣ ክብር፣ ለዘላለም የሚቀጥል የጀግንነት ስም

• hubris — ትዕቢት፤ ከዋሻው መውጫ ላይ የተጮኸው ስም

• Moly — Hermes የሰጠው፣ የ Circe ን አስማት ያከሸፈ ዕፅ

• Outis — «ማንም»

• Cyclopes — ሕግ የሌላቸው ባለ አንድ ዓይን ግዙፎች

• PTSD (hyper-vigilance) — ከጦርነት በኋላ የሚመጣ ሥነ ልቦናዊ ቀውስና ከመጠን ያለፈ ንቃት

• Bloomsday — በየዓመቱ ጁን 16 የሚከበር

የውይይት ጥያቄዎች

1. ጀግና ወይስ ውሸታም? ለመዳን ሲባል መዋሸት በሥነ ምግባር ተቀባይነት አለው? Homer መልሱን አይሰጥም። እናንተ የት ላይ ታስቀምጡታላችሁ?

2. ድርብ ሚዛን። Penelope ሃያ ዓመት ስትጠብቅ Odysseus ከ Circe ና ከ Calypso ጋር ስምንት ዓመታት አሳልፏል። የዘመኑ ባሕል ማብራሪያ ይሆናል ወይ?

3. ማን ይበልጥ ተሰቃየ? ዓለምን ዞሮ ያየው ሰው ወይስ በአራት ግድግዳ ውስጥ የጠበቀችው ሴት?

4. «ቤት» ማለት ምን ማለት ነው? ቦታ ነው ወይስ ግንኙነት? ከሃያ ዓመት በኋላ ወደ ተወለዳችሁበት ሰፈር ብትመለሱ ያገኛችሁት ቤት የናፈቃችሁት ቤት ይሆናል?

5. ጉዞው በካርታ ላይ ነው ወይስ በልብ ውስጥ? የ Polyphemus ዋሻና የሙታን ዓለም ምሳሌያዊ ንባብ ከጂኦግራፊያዊ ፍለጋ የተሻለ ነው ወይ?

In the summer of 1944 a writer dug a typescript of about 30,000 words out of the rubble of his bombed flat in north-west London and sent it to a publisher. It came back. It had been refused before, and it would be refused again. No law stood in the way, and no censor had read it. It was a fable about pigs and horses on an English farm, short enough to read in an afternoon, and almost nobody in London wanted to print it. This episode follows the man who wrote it from a police post in Burma to a trench in Spain, then walks through wartime London and the publishers who turned him down, and then goes to the farm itself, where seven sentences are painted in white on a black wall at the end of a barn. Some of those sentences change during the story. One animal can read every change, and he says nothing. Underneath all four parts is one question: how does a free country fall silent when nobody has ordered it to, and is that kind of silence better or worse than being told to keep quiet?

Part 1 — A Crumpled Typescript (Saba)

• The flying bomb — At the end of June 1944 a German flying bomb, a pilotless aircraft Londoners called the doodlebug, came down on Mortimer Crescent in Kilburn. It wrecked the flat of a writer and his wife. Somewhere under the plaster and broken glass was his typescript. He went back and found it, with every page still there.

• Faber and Faber — On 28 June he sent it to Faber and Faber, addressed to one of its directors, the poet TS Eliot. His letter apologised that the typescript had been “blitzed” and was in a “slightly crumpled condition”, but it was “not damaged in any way.” A fortnight later it came back with a refusal.

• Eric Arthur Blair — He was born in June 1903 in Motihari, in the north of British India. His father was a minor official in the government’s Opium Department. The son later called his family “lower-upper-middle class”: people with the manners of the gentry and without the money. He got into Eton by winning a scholarship. He did not go to university.

• Moulmein — In 1922 he joined the Indian Imperial Police in Burma, the armed force that kept a colonial population in order, and served five years. In his essay “Shooting an Elephant” he wrote that in Moulmein he was hated by large numbers of people. He was the man who carried out the orders face to face in the street, not the man who wrote them. In 1927 he came home on leave and did not go back. The service “did not suit” him, he wrote, and it made him hate imperialism.

• Down and out — He lived in cheap rooms in Paris and worked as a dishwasher when the money ran out. Back in England he tramped with the homeless, slept in lodging houses and picked hops in Kent, and he wrote it all down.

• Four names — In 1932 Victor Gollancz agreed to publish a book made from those years. Blair did not want his family embarrassed, so he sent his agent four pen names: P S Burton, Kenneth Miles, George Orwell and H Lewis Allways. The third won. George is the patron saint of England, and the Orwell is a river in Suffolk that he knew and liked. Down and Out in Paris and London appeared early in 1933. He never changed his name in law, and his headstone in an Oxfordshire churchyard carries the name he was born with.

• Spain — In 1936 Orwell moved into a cottage in Wallington, Hertfordshire, which had once been the village shop. In June he married Eileen O’Shaughnessy. They kept hens and goats, and one of the goats was called Muriel. That July the Spanish Civil War began: General Francisco Franco’s rebels, backed by Hitler and Mussolini, against a Republic armed largely by the Soviet Union. Orwell went in December 1936. He joined, “through a series of accidents” as he later put it, the militia of a small dissident Marxist party that was bitterly critical of Stalin, the Workers’ Party of Marxist Unification. In May 1937, near Huesca on the Aragon front, a sniper’s bullet went through his throat and missed the artery by a very small margin.

• Traitors — That summer the Communists, backed by Soviet advisers, turned on his party. It was declared illegal. Its leaders were arrested, and one of them disappeared in custody. The charge was that its members were secretly working for Franco, and the Communist press called them “Trotsky-fascists”. Orwell and Eileen got out of Spain just ahead of arrest. Decades later a report prepared for a tribunal in Valencia turned up, naming them both as confirmed Trotskyists.

• The second shock — In England almost nobody believed him. Left-wing editors turned him down, and Homage to Catalonia sold badly. His summary of the lesson, written ten years later in a preface for a Ukrainian translation of Animal Farm: “It taught me how easily totalitarian propaganda can control the opinion of enlightened people in democratic countries.” He stayed a socialist. What he set out to destroy was the myth that the Soviet Union was socialism’s success.

• The boy and the horse — He came home from Spain with a purpose and, by his own account, no story to carry it for some time. Then one day in the village he saw a little boy, “perhaps ten years old”, driving an enormous cart-horse along a narrow path and whipping it every time it tried to turn. That was where the animals came from.

• A story told through a translator — Orwell set down that origin story in English, in the Ukrainian preface. His English original is lost. What we read today was translated back into English from the Ukrainian.

• Six years — The purpose came home with him from Spain in 1937. He did not write the book until the end of 1943. By then Hitler had invaded the Soviet Union, the Red Army had destroyed a German army at Stalingrad, and the British press was calling Stalin Uncle Joe. That November, after two years writing broadcasts for the BBC, Orwell became literary editor of Tribune, and in the same month he began a story about a farm.

Part 2 — Four Refusals (Ibsa)

• A new civilisation — In October 1917 the Bolsheviks, led by Vladimir Lenin, seized power in Russia, and in 1922 they founded the Union of Soviet Socialist Republics. In 1935 Sidney and Beatrice Webb published Soviet Communism: A New Civilisation? When the second edition appeared two years later, the question mark was gone.

• Stalin and Trotsky — Lenin died in January 1924, and the succession came down to Joseph Stalin, who controlled the party machinery, and Leon Trotsky, who had built the Red Army. Trotsky was expelled in 1927, exiled to Alma-Ata the next year and thrown out of the country the year after. In August 1940, in Mexico City, an agent of Stalin’s secret police killed him with an ice axe. From 1936 to 1938, in the Moscow show trials, famous leaders of the revolution confessed in open court to plotting with Trotsky, spying and sabotage, and were then shot.

• The ally — In June 1941 Hitler invaded the Soviet Union and Stalin became Britain’s ally overnight. To many decent people, criticising him in public now felt like stabbing an ally in the back.

• Why a fairy story — Orwell wanted to expose the Soviet myth “in a story that could be easily understood by almost anyone and which could be easily translated into other languages.” A child can follow a fable, and a pig is a pig in Ukrainian, Polish and French. The title page read Animal Farm: A Fairy Story. A year later, in “Why I Write”, he said it was his first attempt “to fuse political purpose and artistic purpose into one whole.”

• Phaedrus — Phaedrus was a Roman slave, freed in the household of the emperor Augustus, who wrote verse fables in Latin. He explained that a slave who dared not speak openly put his feelings into fables. His own fables got him into trouble with Sejanus, the minister of the emperor Tiberius. For Orwell the animals were never a disguise, because no reader in 1944 was fooled about which country the book described.

• Built not to match — The episodes, Orwell wrote, “are taken from the actual history of the Russian Revolution”, but “their chronological order is changed” for the sake of the story’s symmetry. A hunt for exact one-to-one matches will keep failing, and he built it that way.

• His own publisher — Orwell counted four refusals, and said “only one of these had any ideological motive.” The first came from Victor Gollancz, who ran the Left Book Club and had already turned down Homage to Catalonia.

• The Ministry — Jonathan Cape said yes, then chose to consult the Ministry of Information, the wartime department for propaganda and press censorship, although nothing obliged him to. Afterwards he wrote that the fable followed Soviet history so closely that “it can apply only to Russia”, and suggested “it would be less offensive if the predominant caste in the fable were not pigs.” Orwell noted that the suggestion “seems to have the official ring about it.”

• Peter Smollett — The Ministry’s Russian section was headed by Peter Smollett, born in Austria as Hans Peter Smolka and later made an Officer of the Order of the British Empire. Papers smuggled out by the KGB archivist Vasili Mitrokhin identified him as a Soviet agent recruited by Kim Philby. No document proves he was the official Cape consulted, but historians think it almost certainly was. In 1949 Smollett was on the list Orwell gave a government department of people who should not be trusted as writers of anti-communist propaganda. Early in the war, Eileen had worked in the censorship department of that same ministry.

• The poet — On 13 July 1944 TS Eliot wrote back from Faber and Faber. He called the book “good writing of fundamental integrity” and objected to its “generally Trotskyite” politics. He added that the pigs were the cleverest animals and so the best qualified to run the farm, which meant that what was needed was “not more communism but more public-spirited pigs.”

• The market — Biographers have found at least one more London house that said no. In New York the Dial Press turned the book down because animal stories were impossible to sell in America.

• Secker and Warburg — Fredric Warburg’s small firm, which had published Homage to Catalonia, accepted the book in the summer of 1944. Paper was rationed and publishers had to wait their turn, so Animal Farm did not appear until 17 August 1945, the week the war with Japan ended. The first printing was 4,500 copies.

• The preface nobody read — Orwell wrote a preface called “The Freedom of the Press”, and his proofs left room for it at the front of the first edition. Nobody knows exactly why it was not printed. It was found in the early 1970s and first published in the Times Literary Supplement in September 1972. It is about British censorship, not Soviet: the sinister fact about literary censorship in England, he wrote, “is that it is largely voluntary.”

• Two examples — The BBC marked the 25th anniversary of the Red Army without mentioning Trotsky, the man who built it. And the British rights to John Reed’s eyewitness account Ten Days that Shook the World, which had an introduction by Lenin, passed to the British Communist Party. Orwell wrote that the party destroyed the original edition “as completely as they could” and issued a new version with Trotsky’s name taken out and Lenin’s introduction dropped. As for protest, Orwell wrote, “there was little or no protest.”

• Tehran — From 28 November to 1 December 1943, Stalin, Franklin Roosevelt and Winston Churchill met for the first time, in Tehran. Orwell began the book that same November, “immediately after the Teheran Conference”, when everybody thought the Soviet Union and the West had become the best of friends. By everybody he did not mean himself.

Part 3 — Seven Sentences on a Wall (Abeba)

The farm lies near a market town called Willingdon. At the end of its big barn is a wall tarred black, and early in the story seven sentences are painted on it in large white letters. Abeba walks through the book by that wall.

The Wall Is Painted

• Old Major’s dream — On Manor Farm, Jones goes to bed drunk. The animals gather in the big barn to hear old Major, the twelve-year-old prize boar. He tells them their lives are “miserable, laborious, and short”, and that man “is the only creature that consumes without producing.” He teaches them a song, “Beasts of England”. Three nights later he dies in his sleep.

• The animals — Among them are the cart-horses Boxer, huge and not very clever, and Clover, a motherly mare who shelters a brood of lost ducklings behind her foreleg. There is Muriel the white goat, and Benjamin the donkey, the oldest animal on the farm, who almost never laughs. And there is Mollie, the pretty white mare who pulls Jones’s trap, chewing sugar and showing off her ribbons.

• Animalism — Over the next three months the pigs turn Major’s speech into a system of thought. Two of them lead the work: Snowball, quick and inventive, and Napoleon, large, fierce-looking and quiet. A third, Squealer, is so persuasive that the others say he could turn black into white.

• The rebellion — On Midsummer’s Eve Jones gets drunk in Willingdon and nobody feeds the animals. A cow breaks into the store-shed, and when Jones and his four men come with whips, the animals drive them off the farm. They burn the whips and throw the knives down the well. They decide to keep the farmhouse as a museum where no animal will ever live.

• The Seven Commandments — Snowball paints ANIMAL FARM on the gate and writes the commandments on the barn wall:

1. Whatever goes upon two legs is an enemy.

2. Whatever goes upon four legs, or has wings, is a friend.

3. No animal shall wear clothes.

4. No animal shall sleep in a bed.

5. No animal shall drink alcohol.

6. No animal shall kill any other animal.

7. All animals are equal.

The slower animals get a single maxim instead: “Four legs good, two legs bad.”

• Five buckets of milk — The same day, the pigs milk the cows. When someone asks what will happen to the milk, Napoleon stands in front of the buckets: “Never mind the milk, comrades!” By evening the milk has disappeared. Later the windfall apples are sent to the pigs as well, and every pig agrees to it, even Snowball and Napoleon. Squealer explains that it has been “proved by Science” that pigs need milk and apples, and asks whether there is anyone “who wants to see Jones come back?” Nobody does, and the matter is settled.

Who Can Read the Wall

• The first harvest — It is the best the farm has ever had. Boxer’s answer to every setback is “I will work harder!” Benjamin works as he always has. Asked whether he is happier now that Jones is gone, he says: “Donkeys live a long time. None of you has ever seen a dead donkey.”

• The reading classes — The pigs read perfectly. The dogs read, but only the commandments. Muriel reads better than the dogs. Benjamin can read as well as any pig, but never does, because he says nothing is worth reading. Clover learns the alphabet but cannot make words. Boxer never gets past D. Mollie learns only the six letters of her name.

• Mollie — She is caught with hidden sugar and ribbons, and soon she is gone. The pigeons later see her pulling a smart cart outside a pub, with a scarlet ribbon round her forelock.

• Moses — Jones’s pet raven talks about Sugarcandy Mountain, where animals go when they die. The pigs work hard to convince the animals that no such place exists.

• The Battle of the Cowshed — In October, Jones comes back with his men and men from the neighbouring farms. Snowball, who has read about Julius Caesar’s campaigns, leads the defence. He is wounded by Jones’s gun, and a sheep is killed. Boxer strikes a stable-lad down and weeps over him, thinking him dead. Snowball tells him: “No sentimentality, comrade! War is war. The only good human being is a dead one.” The lad was only stunned. Snowball and Boxer are both made “Animal Hero, First Class”.

• The windmill and the dogs — Snowball draws plans for a windmill on the knoll. Napoleon urinates on them. The farm splits between “Vote for Snowball and the three-day week” and “Vote for Napoleon and the full manger.” At the deciding meeting, nine huge dogs chase Snowball off the farm through a hole in the hedge. They are puppies Napoleon took from their mothers and raised in secret. He abolishes the Sunday Meetings. Four young pigs protest, the dogs growl, and the sheep drown them out. Three weeks later the windmill is back on, and Squealer explains it was Napoleon’s plan all along: “Tactics, comrades, tactics!” Boxer adds a second motto: “Napoleon is always right.”

The Wall Changes

• Sheets — The pigs move into the farmhouse and sleep in the beds. Clover asks Muriel to read the Fourth Commandment, and Muriel reads out: “No animal shall sleep in a bed with sheets.” Clover does not remember the sheets, but there they are on the wall.

• The November gale — A gale destroys the half-built windmill. Napoleon announces that Snowball did it and sentences him to death. From then on, everything that goes wrong on the farm is blamed on Snowball.

• The hens — Napoleon deals with the outside world through Whymper, a solicitor from Willingdon, and agrees to sell 400 eggs a week. The hens resist, and their rations are stopped. After five days they give in. Nine hens have died, and it is given out that they died of coccidiosis.

• The confessions — Squealer announces that Snowball was Jones’s agent from the beginning. Boxer objects: “I do not believe that,” because he saw Snowball fight. Four days later the dogs drag four pigs to Napoleon’s feet. They are the four who protested. Three dogs go for Boxer, and he pins one under his hoof and looks to Napoleon, who orders him to let it go. The pigs confess to plotting with Snowball and are killed. Hens, a goose and sheep confess next, and are killed as well.

• The knoll — The survivors lie together on the knoll. Boxer says, “It must be due to some fault in ourselves”, and goes to the quarry to haul stone. Clover looks down at the farm, and Orwell writes out what she would have said: “But still, it was not for this that she and all the other animals had hoped and toiled.” Then: “Such were her thoughts, though she lacked the words to express them.” She begins to sing “Beasts of England”, and Squealer arrives to announce that the song is abolished. Minimus, a pig with a gift for verse, writes a new one.

• Without cause — Clover asks Benjamin to read the sixth commandment. He refuses, so Muriel reads it: “No animal shall kill any other animal without cause.”

• The forged banknotes — Napoleon sells the timber to Frederick of Pinchfield and is paid in forged notes. Frederick attacks and blows up the rebuilt windmill, and Pilkington of Foxwood replies to Napoleon’s plea for help with “Serves you right.” The men are driven off, and a gun fires to celebrate. Boxer, bleeding: “Then we have won back what we had before”. Squealer: “That is our victory”.

• The ladder — The pigs find whisky. One night the animals find Squealer sprawled at the foot of the wall beside a broken ladder, a lantern, a brush and a pot of white paint. Only Benjamin seems to understand, and he says nothing. Days later Muriel reads: “No animal shall drink alcohol to excess.”

Boxer

• The retiring age — Horses and pigs were to retire at 12, cows at 14, dogs at 9, sheep at 7, hens and geese at 5. No animal has ever retired. The paddock meant for old animals is sown with barley, and all barley goes to the pigs. In April the farm becomes a Republic. There is one candidate for President, Napoleon, and he is elected unanimously. Boxer plans to spend his retirement learning the other 22 letters of the alphabet.

• The van — Boxer collapses hauling stone: “It is my lung”. Squealer promises to send him to the vet at Willingdon. Two days later Benjamin gallops across the fields for the first time anyone can remember and reads the side of the van aloud: “Alfred Simmonds, Horse Slaughterer and Glue Boiler, Willingdon.” Boxer tries to kick his way out, but his strength is gone. Three days later Squealer reports that he died in hospital and explains the lettering: the vet had bought the knacker’s old van and had not yet repainted it. Soon after, a crate arrives for the pigs, and word goes round that they have found the money for another case of whisky.

One Sentence

• Years pass — Muriel is dead. Jones is dead. Snowball and Boxer are forgotten. The windmill is finished but mills corn at a profit, and the talk of electric light and a three-day week is gone. Benjamin alone claims to remember everything, and says hunger, hardship and disappointment are the unalterable law of life.

• Two legs — Clover’s terrified neighing brings the animals out. Squealer is walking on his hind legs, then a file of pigs, then Napoleon, carrying a whip. The animals are about to speak when the sheep burst out: “Four legs good, two legs better!”

• What the wall says — Clover leads Benjamin to the barn and asks: “Are the Seven Commandments the same as they used to be, Benjamin?” For once he reads it to her. Only one commandment is left: “All animals are equal but some animals are more equal than others.”

• The card game — Neighbouring farmers dine with the pigs. Pilkington praises the farm for working its animals hard on little food, and makes a joke: “If you have your lower animals to contend with, we have our lower classes!” Napoleon announces that “Comrade” is abolished, that Major’s skull has been buried and that the flag is now plain green, and he restores the old name with a toast: “To the prosperity of The Manor Farm!” The animals creep away. Shouting brings them back to the window, where Napoleon and Pilkington have each played an ace of spades. The animals look from pig to man and back. “But already it was impossible to say which was which.”

Where Everyone Ends

• Major’s skull is dug up and set on a post, then buried again. Mollie was last seen outside a pub. Snowball is never seen again, except as the name for everything that goes wrong. Moses returns and is allowed to stay, with a gill of beer a day. Whymper buys a cart of his own. Frederick never comes back. Pilkington is at Napoleon’s table holding an ace of spades. Napoleon is President of a farm called, once more, the Manor Farm. Benjamin is a little greyer and, since Boxer’s death, more morose than before.

Three Questions (Abeba’s readings)

Abeba gives these as her own answers.

1. When does it go wrong? — In December 1946, answering the American critic Dwight Macdonald, Orwell wrote: “The turning-point of the story was supposed to be when the pigs kept the milk and apples for themselves.” In the same letter he added one word in brackets, Kronstadt: the naval base near Petrograd whose sailors, once heroes of the revolution, rose against the Bolsheviks in March 1921 and were crushed by the Red Army. When Orwell adapted the book for BBC radio on the Third Programme in January 1947, he wrote in a new exchange in which other animals ask whether it is fair for the pigs to keep the apples. The producer, Rayner Heppenstall, cut it. Abeba thinks Orwell was right, and that his turning point is almost impossible to feel on a first reading, because Squealer’s question is so hard to answer with anything but no.

2. Why does Benjamin keep quiet? — He can read as well as any pig, and he understood the broken ladder. His own reason is that nothing ever gets much better or much worse. Abeba calls this only half an answer. He broke his silence three times, at the windmill, at the van and at the wall, and every time it was too late to change anything. Whether that is cowardice or honesty about what one donkey can do, she leaves for Dawit and Tigist.

3. Does it end in reconciliation? — In the Ukrainian preface Orwell said the book does not end in “the complete reconciliation of the pigs and the humans”. He wrote: “on the contrary I meant it to end on a loud note of discord.” Abeba points out that the toast is not the last scene. The last scene is a pig and a man each playing an ace of spades, though a pack has only one, and Orwell never says which of them cheated. Her reading is that it is a quarrel between two parties who have become too alike to tell apart from outside the window.

Part 4 — Discussion (Dawit & Tigist)

• Two walls — Dawit sees a second wall in the book: Clover’s foreleg round the ducklings, which holds, while the painted wall keeps being rewritten. Tigist replies that the leg held for one night. On the knoll, after the killings, her leg is folded under her.

• A feeling without a name — Dawit reads the line about Clover lacking the words as the heart of it: a feeling without a name can’t be brought to a meeting. Tigist disagrees. Clover has thought it through: Jones must not come back, so she will obey. Clover is caught between two things she has every right to believe: what we won must not be thrown away, and this is not what we won it for.

• Not now — Squealer ends every argument by asking whether anyone wants Jones back, and the threat is real. Dawit moves it to a small food-bank charity where a volunteer finds the treasurer paying himself the week before the big appeal. Tigist: “The more true the warning, the better it works as a gag.” And in the book, there is never a good week.

• Benjamin: clear eyes or the worst? — To Dawit, Benjamin is the one animal who is never fooled. To Tigist, he is the worst animal among the ones who could have acted. He could read every change on the wall, and his silence comes from philosophy, not fear. Boxer is fooled. Benjamin is never fooled, and watches anyway. Dawit points to the van. Tigist answers that he galloped for his friend, not for the nine hens or the four pigs.

• The wall beats memory — Muriel reads the changed commandments aloud three times and nothing happens, because whenever the wall and memory disagree, the wall wins. Dawit brings in Elizabeth Loftus and John Palmer’s 1974 experiment. People asked how fast cars “smashed” into each other gave higher speeds than people asked about cars that “hit” each other, and a week later more of them remembered broken glass that was never in the film.

• Reading is power — Tigist’s example is a tenant signing an agreement in a language they can’t read, with only the landlord’s nephew to translate. The nephew’s power comes from the gap, not from any wickedness in him. Squealer tells Boxer the proof is in Snowball’s handwriting: “I could show you this in his own writing, if you were able to read it.” Tigist’s verdict: for the animals who can’t read, the wall is “a rumour with paint on it.”

• “I will work harder” — Tigist finds Boxer’s first motto more frightening than his second. She compares him to the colleague who never takes the leave he’s owed. His pension was promised in writing, and the paddock went to barley, the barley to beer, and his price to whisky. Dawit refuses to see him only as a victim. On the knoll, the one night a real question could have been asked, Boxer filled the silence with work. Tigist adds the pinned dog: for a moment Boxer held the balance of power under one hoof, and he asked Napoleon’s permission.

• No date for leaving — The first laws put an end date on every working life, pigs included. Then came a President with no end date at all. Dawit: the animals didn’t lose elections, they lost departures. Tigist offers the Roman Republic as a counter-example. Consuls served one year and a dictator six months, and it worked for centuries until Sulla, and then Julius Caesar, named dictator for life in 44 BC and stabbed in the Senate within weeks. Napoleon has nine dogs.

• The milk: betrayal or no check at all — Dawit reads the book as a real dream that the pigs stole. Tigist points to when the theft happens: the third chapter, before any dogs or killings, with every pig agreeing, even Snowball. To her the rot is in the arrangement, and what would have stopped it was one animal asking where the milk went. Dawit calls in TS Eliot’s “public-spirited pigs” as the strongest version of his own reading. Tigist replies that Snowball was the public-spirited pig, and he took the milk. They do not agree.

• Two aces — There is only one ace of spades in a pack, so at least one of them is cheating, and the book never says which. To Dawit that is the likeness: method, not friendship, and “Twelve voices were shouting in anger, and they were all alike.” Readers remember the toast because the animals are outside the glass. Tigist adds that two months after the book came out, in an essay for Tribune about the atomic bomb, Orwell described the world ahead as a permanent “cold war”, one of the first uses of the phrase for the stand-off between the Soviet Union and the West.

Things Nobody Tells You

1. The pigeons. In Orwell’s typescript the pigeons drop dung on Jones’s men during the Battle of the Cowshed. The first edition of 1945 says they “muted” on them, an old hunting word. In a book with a pile of corpses at Napoleon’s feet, the pigeons are what got softened.

2. Cesar and URSA. In French, Napoleon became Cesar. Orwell suggested a French title, Union des Republiques Socialistes Animales, whose initials spell URSA, Latin for “bear”, the old emblem of Russia.

3. A Fairy Story. The American edition dropped the subtitle from the start, and other translations turned it into a satire. According to Peter Davison, editor of Orwell’s complete works, only one translation made in Orwell’s lifetime kept it: the one into Telugu, a language of southern India.

4. Fifteen hundred copies. In 1947 a young Ukrainian scholar, Ihor Shevchenko, translated the book for Ukrainian refugees in the displaced-persons camps of post-war Germany. In September Orwell wrote to Arthur Koestler that the American authorities in Munich had seized 1,500 copies and handed them to Soviet repatriation officials. About 2,000, he said, had already got through.

5. The film. The first film, a British cartoon of 1954, was paid for in part, secretly, by the CIA. Howard Hunt, later imprisoned for his part in the Watergate break-in, described the operation in a 1974 memoir. Agents had bought the rights from Orwell’s widow. In the film the animals rise a second time and overthrow Napoleon.

6. The numbers. By the time Orwell died, in January 1950, the book London publishers had turned down had been issued in about 25,500 copies in Britain and about 590,000 in the United States.

7. Except Napoleon. In March 1945, in Paris, Orwell met Jozef Czapski, a Polish painter and officer who had been held in a Soviet prison camp and was one of the very few from that camp to survive the Katyn massacre. Soon afterwards Orwell asked his publisher to change one line. When the windmill is blown up, all the animals, “including Napoleon”, fling themselves flat, and he wanted it to read “except Napoleon.” The change, he wrote, “would be fair to Stalin, as he did stay in Moscow during the German advance.”

Closing

Dawit asks what Benjamin’s memory is worth. Tigist says it is worth nothing to the farm, because the wall went on changing while he watched. What it is worth to Benjamin himself she cannot say. Is a farm where one old donkey remembers the truth and keeps it to himself better off than a farm where nobody remembers it at all, or worse, because the truth was there all along? Dawit sets the typescript Orwell dug out of the rubble against Benjamin’s silence. Tigist reminds him that the book waited over a year to be printed, and that its preface waited in a drawer until long after Orwell was dead. Neither of them can settle it.

Key Quotations

“It struck me that if only such animals became aware of their strength we should have no power over them.”
— Orwell, in the preface for the Ukrainian translation

“Hardly anyone will print an attack on Stalin, but it is quite safe to attack Churchill.”
— Orwell, “The Freedom of the Press”

“not more communism but more public-spirited pigs.”
— TS Eliot, refusing the book for Faber and Faber

“Never mind the milk, comrades!”
— Napoleon

“Such were her thoughts, though she lacked the words to express them.”
— Animal Farm, on Clover

“All animals are equal but some animals are more equal than others.”
— The barn wall, at the end

“The more true the warning, the better it works as a gag.”
— Tigist

“For the animals who can’t read, the wall is not a law at all. It’s a rumour with paint on it.”
— Tigist

Names and Terms

People

• George Orwell (1903–1950) — pen name of Eric Arthur Blair; born in Motihari, British India

• Eileen O’Shaughnessy — Orwell’s wife; worked in the censorship department of the Ministry of Information early in the war

• Victor Gollancz — publisher of Down and Out in Paris and London; ran the Left Book Club; turned down Homage to Catalonia and Animal Farm

• Jonathan Cape — publisher who accepted the book, consulted the Ministry of Information, then drew back

• TS Eliot — poet and director of Faber and Faber; refused the book on 13 July 1944

• Fredric Warburg — of Secker and Warburg, who published the book in 1945

• Peter Smollett — born Hans Peter Smolka; head of the Ministry of Information’s Russian section; identified in the Mitrokhin papers as a Soviet agent

• Vasili Mitrokhin — defecting KGB archivist whose smuggled papers named Smollett

• Kim Philby — British double agent who, according to those papers, recruited Smollett

• Francisco Franco — general who led the rebels in the Spanish Civil War

• Vladimir Lenin — led the Bolsheviks to power in 1917; died January 1924

• Joseph Stalin — won the succession after Lenin; Britain’s ally from 1941

• Leon Trotsky — built the Red Army; expelled, exiled, and killed in Mexico City in 1940

• Sidney and Beatrice Webb — British social reformers; authors of Soviet Communism: A New Civilisation?

• Phaedrus — freed Roman slave who wrote verse fables in Latin in the first century

• John Reed — American journalist; author of Ten Days that Shook the World

• Franklin Roosevelt and Winston Churchill — met Stalin at Tehran in 1943

• Dwight Macdonald — American critic to whom Orwell named the story’s turning point

• Rayner Heppenstall — BBC producer who cut Orwell’s new radio scene

• Peter Davison — editor of Orwell’s complete works

• Ihor Shevchenko — translator of the 1947 Ukrainian edition

• Arthur Koestler — novelist and friend to whom Orwell reported the Munich seizure

• Howard Hunt — CIA officer who described the 1954 film operation in a memoir

• Jozef Czapski — Polish painter and officer, a survivor of the Katyn massacre

• Elizabeth Loftus and John Palmer — psychologists behind the 1974 car-crash memory experiment

• Sulla and Julius Caesar — Roman dictators without a fixed term, cited by Tigist

Characters

• Old Major — the prize boar whose dream starts it all; shown as Willingdon Beauty

• Napoleon — large, quiet boar who takes control of the farm and its dogs

• Snowball — quick, inventive pig; designs the windmill; chased off the farm

• Squealer — small fat pig who does the explaining

• Minimus — pig poet who writes the replacement song

• Boxer — enormous cart-horse; “I will work harder!”

• Clover — motherly cart-mare who shelters the ducklings

• Benjamin — the donkey; the oldest animal on the farm; reads as well as any pig

• Muriel — the white goat who reads the wall aloud

• Mollie — the white mare who wanted sugar and ribbons

• Moses — Jones’s tame raven, preacher of Sugarcandy Mountain

• Jones — the drunken owner of Manor Farm

• Pilkington — easy-going gentleman farmer of Foxwood

• Frederick — tough, shrewd farmer of Pinchfield; pays in forged notes

• Whymper — solicitor from Willingdon, the farm’s go-between

• Alfred Simmonds — the name on the side of the van

Places

• Motihari — Orwell’s birthplace, in the north of British India

• Moulmein — town in lower Burma where Orwell served as a police officer

• Wallington — Hertfordshire village where the Orwells kept the old village shop

• Huesca — town on the Aragon front where Orwell was shot

• Valencia — seat of the tribunal whose report named Orwell and Eileen

• Mortimer Crescent, Kilburn — the north-west London street where the flying bomb fell

• Tehran — where Stalin, Roosevelt and Churchill met in 1943

• Kronstadt — naval base near Petrograd; the sailors’ rising of March 1921

• Willingdon — market town near the farm in the book

• Manor Farm / Animal Farm — the farm, named twice

• Foxwood and Pinchfield — the two neighbouring farms

• The knoll — the small hill where the windmill stands

• Sugarcandy Mountain — the country above the clouds in Moses’s stories

Terms and Concepts

• Animalism — the pigs’ system of thought, built from Major’s speech

• The Seven Commandments — the laws painted on the barn wall

• “Beasts of England” — Major’s song; abolished after the confessions

• Flying bomb (doodlebug) — pilotless German aircraft that fell on London in 1944

• Ministry of Information — Britain’s wartime department for propaganda and press censorship

• Voluntary censorship — Orwell’s term, in his unprinted preface, for what is simply not said

• “The Freedom of the Press” — Orwell’s preface to the book; first printed in the Times Literary Supplement in 1972

• Show trials — the Moscow trials of 1936–1938

• Tribune — the left-wing weekly where Orwell was literary editor

• Knacker — a man who buys worn-out horses and slaughters them for glue, hides and bone-meal

• Cold war — Orwell’s phrase, in a Tribune essay on the atomic bomb, for the world ahead

Discussion Questions

1. The milk or the dogs. Dawit reads the book as a story of betrayal: the dream was real, the work was real, and the pigs stole both. Tigist says the theft came in the third chapter, before any dog or any killing, with every pig agreeing to it, so the rot was in the arrangement from the start. Where would you put the turning point, and does your answer change how you read the later chapters?

2. The one who remembers. Benjamin can read every change on the wall, and he speaks only when it can no longer change anything. Dawit calls him the one clear pair of eyes on the farm. Tigist calls him the worst of the animals who could have acted. Is a community that has someone who remembers, and who stays silent, better or worse off than one where nobody remembers at all?

3. Not now. Clover believes two things at once: what we won must not be thrown away, and this is not what we won it for. Squealer’s warning about Jones is never a lie. If you saw something wrong inside an institution you cared about and were told it wasn’t the right time, how would you tell a true warning from a gag?

4. Censorship nobody ordered. No law stopped Animal Farm. A publisher consulted a ministry he did not have to consult, and a poet objected to the pigs. Orwell called the result voluntary censorship. Is silence that nobody ordered better or worse than silence that is ordered?

5. A date for leaving. Dawit says the animals didn’t lose elections, they lost departures. Tigist answers that Rome had fixed terms for centuries and a man with an army ignored them anyway. Would a date on the barn wall have lasted longer than the other seven sentences?

ወደ ደሴቲቱ አምባሳደሮች መጡ። አኔሞላውያን ይባላሉ፤ ስማቸው «ነፋሳማ» ማለት ነው። የደሴቲቱን ልማድ ስለማያውቁ ሊያስደንቁ ወሰኑና የወርቅ ሐብል፣ የወርቅ ቀለበት፣ የዕንቁ ቆብ አድርገው ገቡ። ሕዝቡ ወጥቶ አጅበዋቸው የመጡትን ተራ ልብስ የለበሱ ሰዎች ጌቶቹ መስለው ስለታዩ ሰላም አላቸው፤ አምባሳደሮቹን ግን ባሪያዎች መስለው ስላዩዋቸው ዝም አሏቸው። አንድ ሕፃን እናቱን ጠየቀ — ያ ትልቅ ሰው ለምን እንደ ሕፃን ዕንቁ አድርጓል? ዝም በል፤ ከአምባሳደሮቹ ቀልደኞች አንዱ መሆን አለበት አለችው። በዚያች ደሴት ላይ ወርቅ የሚታየው በአንድ ቦታ ብቻ ነው — በባሪያዎች ሰንሰለት ላይ። ታዲያ ይህንን የጻፈው ሰው ሐሳብ እያቀረበ ነው ወይስ ሐሳብ እየፈተነ? እናም ሰው በአንድ ሥርዓት ውስጥ ቆሞ ያንን ሥርዓት መተቸት ይችላል ወይስ ሲሞክር በዚያው ሥርዓት ይበላል?

ክፍል 1 — ጢሙን ወደ ጎን የገፋ ሰው (ሳባ)

• ስሙ ራሱ ቀልድ ነው — «ዩቶጵያ» በግሪክ «የሌለ ቦታ» ማለት ነው፤ የጻፈው ደግሞ ሌቦችን የመስቀል ሥልጣን የነበረው ከፍተኛ ዳኛ ነው

• አባቱ ጆን ሞር — ታዋቂና ሀብታም ጠበቃ፣ በኋላም ዳኛ፤ ልጁ የሕግ ሰው እንዲሆን ከመጀመሪያው ወስኗል

• በስድስት ዓመቱ ላቲን — ከዚያ አባቱ ልጁን ከቤቱ አውጥቶ ወደ ካንተርቤሪ ሊቀ ጳጳስ ወደ ጆን ሞርቶን ቤት ላከው

• ተማሪም አገልጋይም — ማዕድ ያቀርባል፤ በዓል ሲሆን ተውኔት ውስጥ ይገባል፤ በሌሊት ላቲንና ግሪክ ያጠናል

• ያ ቤት ተራ ቤት አልነበረም — ሞርቶን በሄንሪ ሰባተኛ ሥር የእንግሊዝ ጠቅላይ ሹም ነበር፤ ልጁ ያደገው የመንግሥት ጉዳይ በሚወሰንበት ቤት ውስጥ ነው

• የያደጎ ልጅ ችሎታ — ሳባ ወደ እኛ ሥርዓት ታመጣዋለች፦ ልጁ መጽሐፉንና የዚያን ቤት ሕግ በአንድ ጊዜ ይማራል፤ ገና በአሥር ዓመቱ ማን መቼ እንደሚናደድ ማወቅ ያዳብራል

• ኦክስፎርድና መመለሱ — የግሪክና የሮም ታሪክና ፍልስፍና አጠና፤ አባቱ ግን አስወጥቶ ወደ ለንደን የሕግ ትምህርት ቤት ላከው፤ ወደ መጻሕፍቱ እንዳይመለስ ገንዘቡንም ቆጠበበት ይባላል

• በአሥራ ስድስት ዓመቱ የተማረው — የሚወደውን ሥራ የመምረጥ መብት የለውም። ከሠላሳ ዓመታት በኋላ የሚፈጥራት አገር ግን ማንም በፈለገ ጊዜ ሙያውን የሚቀይርባት ናት

• አራት ዓመት በገዳም ደጅ — ጠበቃ ሆኖ ሳለ ከመነኮሳቱ ጋር ኖረ፣ ጸሎታቸውን ተከተለ፣ ተግሣጻቸውን ወሰደ፤ መነኩሴ ይሁን አይሁን ይወስን ነበር

• ያልገባበት በር — በመጨረሻ አልገባም፤ ወጥቶ አገባ። ከገዳሙ ግን አንድ ነገር ይዞ ወጣ — ሸካራ ማቅ፤ ሕይወቱን ሙሉ ከልብሱ ሥር ለበሰው

• የሳባ ፍርድ — ወደ ውስጥ የገባ ሰው ነው፤ ወደ ውጭ አልወጣም። ከዚያ በኋላ የሚያደርገው ሁሉ የዚያ ውሳኔ ተከታይ ነው

• ኤራስመስ — በዘመኑ ከታላላቅ ምሁራን ቀዳሚው፤ ተገናኙና ወዲያው ተዋደዱ። ሁለቱም ሳቅን እንደ መሣሪያ ተጠቀሙ፤ አንድ ጥያቄም ይዘው ኖሩ — የተማረ ሰው ከሥልጣን ጋር ምን ግንኙነት ሊኖረው ይገባል

• ወደ ቤተ መንግሥት — ሄንሪ ስምንተኛ ግሪክና ላቲን የሚያውቁ ሰዎችን ያሰባስብ ነበር፤ ሞር ፈጥኖ ከፍ አለ፤ በስሱ የዲፕሎማሲ ተልዕኮዎች ተላከ

• የኤራስመስ ማስጠንቀቂያ — ንጉሡ ተደስቶ የፓርላማ ተናጋሪ እንዲሆን ጋበዘው፤ ኤራስመስ ወደ ፖለቲካ ገብተህ ራስህን ታጠፋለህ አለው፤ ሞር ቦታውን ተቀበለ

• ሳባ የምትደግመው እውነት — ሞር ትምህርትን ብቻ አልወደደም፤ ሥልጣንንም ወዷል። ይህ ትችት ሳይሆን እውነት ነው

• የማይታለፈው ነገር — «ማንም ሰው በእምነቱ ሊገደድ አይገባም» ብሎ የጻፈው ሰው ከቤተ ክርስቲያኑ የወጡ ሰዎችን በማሳደድ ተሳተፈ

• ያልፈረመው ወረቀት — ጠቅላይ ሹም ሆኖ የንጉሡን ጋብቻ ማፍረስ አልቻለም፤ ሥልጣኑን መለሰ። ንጉሡ ራሱን የቤተ ክርስቲያኒቱ ራስ አወጀ፤ መሐላ ተዘጋጀ፤ ሁሉም ፈረመ፤ ሞር አልፈረመም

• መድረኩ ላይ — በሺህ አምስት መቶ ሠላሳ አምስት፤ መድረኩ ተንገዳግዶ ስለነበር ሲወጣ እርዳታ ጠየቀ፣ ስለ መውረዱ ግን ራሴ እወርዳለሁ አለ። ጢሙን ወደ ጎን ገፍቶ — ጢሜ ምንም ወንጀል አልሠራም

ክፍል 2 — በጎቹ ሰዎችን ሲበሉ (ኢብሳ)

• ስሌቱ — አንድ መሬት ስንዴ ቢዘራበት አሥር ቤተሰብ ይተዳደርበታል፤ በጎች ቢለቀቁበት አንድ እረኛ ይበቃል፣ ገቢው ግን ይበልጣል። መኳንንቱ፣ ባላባቱ፣ አንዳንዱም የገዳም አለቃ ስሌቱን ሠሩ

• ውጤቱ — አጥር ተተከለ፤ መንደሮች ባዶ ሆኑ፤ አንዳንድ ቦታ ላይ ቤቶቹ ፈረሱና ቤተ ክርስቲያኑ ብቻ ቆሞ ቀረ

• የመጽሐፉ ዝነኛ ዓረፍተ ነገር — በጎች የዋህ እንስሳት ናቸው ተብሎ ይታሰባል፤ አሁን ግን ሰውን መብላት ጀምረዋል — እርሻውን፣ ቤቱን፣ መንደሩን እየዋጡ ነው

• የተንከራታቹ ዑደት — ከመሬቱ የወጣው ሰው ሥራ ወደሌለበት መንገድ ይወጣል፤ ሥራ ሳይይዝ የተገኘ ወንጀለኛ ነው፤ ተገርፎ ወደ መንደሩ ይመለሳል፤ መንደሩ ግን የለም። በመጨረሻ ይሰርቃል፤ ስርቆት ደግሞ የሞት ቅጣት ነበረው

• ማስተካከያ፦ ቁጥሩን አልነግራችሁም — በዚያ ንጉሥ ዘመን ስንት ሌባ ተሰቀለ ተብሎ የሚነገር ትልቅ ቁጥር አለ፤ አስተማማኝ ግን አይደለም። ከአርባ ዓመታት በኋላ አንድ የገጠር ቄስ ጻፈው፤ እሱ ከአንድ ጣሊያናዊ ሰምቶ ጻፈው፤ ያ ጣሊያናዊ ደግሞ እግሩን በእንግሊዝ አላሳረፈም። የማይካደው ስርቆት ይሰቅላል፤ ሰቀላውም ብዙ ነበር

• የመንገደኛው ክርክር — መሬቱ ተወስዶ፣ ሥራ ተከልክሎ፣ ልመና ተከልክሎ ከዚያ ስለሰረቀ ቢሰቀል — ማን ነው ወንጀለኛው?

• ፍትሐ ነገሥት — መነሻው በግብጽ በዐረብኛ የተጻፈ የቤተ ክርስቲያንና የመንግሥት ሕግ ስብስብ ነው፤ ወደ ግዕዝ ተተርጉሞ የአገሪቱ ሕግ ሆነ። ስለ ሌባ የተጻፈው ልል አይደለም — እጅ መቁረጥን የሚደነግግ ክፍል አለው

• ሁለት የመለወጫ መንገዶች — በእንግሊዝ ክርክሩ በአንድ የላቲን መጽሐፍ ውስጥ ተጀመረ፤ ሰቀላው ግን ለሦስት መቶ ዓመታት ያህል ቀጠለ። በእኛ በኩል ዘውዱን ከመድፋቱ በፊት እንደራሴ የነበረው ሰው በአንድ ትእዛዝ አስቀረው — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ አንድ አካባቢ የሰውነት ማጉደል ቅጣቶች እንዲቆሙ ወሰነ

• ጉልት — ንጉሡ ለሹም ወይም ለገዳም አካባቢ ይሰጣል፤ የተሰጠው ግን መሬቱ ሳይሆን የሚሰበሰበው ግብር ነው። ገበሬው እዚያው አለ፤ የሚቀየረው ምርቱ ወዴት እንደሚሄድ ብቻ ነው

• ሁለቱ የመበዝበዝ መንገዶች — በእንግሊዝ የተቀየረው መሬቱ ራሱ ነው፤ ገበሬው ግብር እንዲከፍል ሳይሆን እንዲነሳ ተጠየቀ። አንዱ ድሆችን ይፈጥራል፤ ሌላው ተንከራታቾችን — ተንከራታቾች ደግሞ ወደ ስቅላቱ ይደርሳሉ

• ካርታው ገና እየተሞላ ነው — የአሜሪጎ ቬስፑቺ ደብዳቤዎች ታትመው በቬኒስ፣ በፓሪስ፣ በአንትወርፕ በአንድ ጊዜ ተሰራጩ፤ አንድ ካርታ ሠሪ ያንን አዲስ ምድር በእሱ ስም ሰየመው። ስለዚህ ስለ አንዲት ያልታወቀች ደሴት የሚናገርን ሰው የሚያስተባብለው የለም

• እውነተኛና የተፈጠሩ ሰዎች በአንድ ገጽ — ፒተር ጃይልስ እውነተኛ ሰው ነው፣ የአንትወርፕ ጸሐፊ፤ በመጽሐፉ ውስጥ ግን ገጸ ባሕርይ ሆኖ ይገባል። ሞር ራሱም ገጸ ባሕርይ ሆኖ ይገባል። ሦስተኛው ብቻ ነው የተፈጠረው — ራፋኤል ሂትሎዴይ

• ከመጽሐፉ ጋር የታተመው ማስረጃ — የደሴቲቱ ካርታ፤ ሙሉ የዩቶጵያ ፊደል ገበታ፤ በዚያ ፊደል የተጻፈ አጭር ግጥም፤ እናም «ያንን አስደናቂ መንገደኛ ሂትሎዴይን የት ላገኘው እችላለሁ?» የሚል ጥያቄ የያዙ የምሁራን ደብዳቤዎች። ፊደሉና ግጥሙ በጃይልስ እጅ ናቸው ተብሎ ይታመናል

• በተገላቢጦሽ የተጻፉ ሁለት መጻሕፍት — አንደኛው ውይይት ነው፣ ሁለተኛው ገለጻ። ሞር መጀመሪያ የጻፈው ደሴቲቱን ነው፣ ከአገሩ ውጭ ሳለ፤ ውይይቱን ጨምሮ ከፊት ያስቀመጠው ወደ ሥራው ከተመለሰ በኋላ ነው

• ሁለት ወዳጆች፣ ሁለት ዘዴ — በኤራስመስ መጽሐፍ ውስጥ አንድ ድምፅ ብቻ አለ፤ እብደት ራሷ ትናገራለች፤ ደራሲው የትም አይታይም፤ ተከሳሽ የለም። በሞር መጽሐፍ ውስጥ ግን ብዙ ድምፅ አለ፤ ሞር ራሱ በስሙና በማዕረጉ ገብቶ ይከራከራል፣ በመጨረሻም አልስማማም ይላል

• ከመስኮቱ ውጭ የነበረው ጠብ — መጽሐፉ ከታተመ ጥቂት ወራት በኋላ የለንደን የእጅ ባለሙያዎችና ወጣቶች በባዕዳን ላይ ተነሱ፤ ሱቆች ተሰበሩ፣ ቤቶች ተዘረፉ፣ ከተማዋ በሌሊት እሳት ውስጥ ገባች። ሕዝቡን ለማረጋጋት ከተላኩት አንዱ የከተማዋ ምክትል ሸሪፍ ነበር — ቶማስ ሞር

• ሰዓቱን ያዙት — ሰውየው ስለ ባዕድ ደሴት፣ በባዕድ መንገደኛ አንደበት፣ በባዕድ ቋንቋ የተጻፈ መጽሐፍ አሳትሟል፤ በዚያ መጽሐፍ የተሻለ የሚኖሩት ባዕዳን ናቸው። ከወራት በኋላ በራሱ ከተማ ባዕዳን ስለተጠሉ ብቻ ንብረታቸው ሲቃጠል በራሱ እግር ወጥቶ ያያል

• በዚያው ዓመት — መንግሥት ስለ አጥሮቹ ምርመራ አቋቋመ፤ ከአንድ ሺህ ስምንት መቶ በላይ ሰዎች ላይ ክስ ተመሠረተ። መጽሐፉ ያነሳው ጥያቄ ወደ ችሎት ገባ፤ ያሳየው ቁጣ ደግሞ ወደ ጎዳና ወጣ

• ለምን በላቲን — በላቲን የጻፈ በሮም፣ በፓሪስ፣ በባዝል፣ በክራካው ይነበባል፤ በእንግሊዝኛ የጻፈ ግን በእንግሊዝ ብቻ። ስለ እንግሊዝ ገበሬ የተጻፈው ለእንግሊዝ ገበሬ አልደረሰም፤ እንግሊዛዊ በራሱ ቋንቋ ያነበበው ደራሲው ከተገደለ ከአሥራ ስድስት ዓመታት በኋላ ነው

ክፍል 3 — ውኃ የሌለው ወንዝ (አበባ)

አበባ በሦስት ትወስደዋለች — ወደ አትክልት ስፍራው፣ ወደ ደሴቲቱ፣ በመጨረሻም ወደ የመጨረሻው ገጽ። ያ ገጽ ደግሞ ከበፊቱ የተነበበውን ሁሉ ይለውጣል።

በአትክልት ስፍራ ውስጥ

• አንትወርፕ ናት። ሞር ከቅዳሴ ሲወጣ ወዳጁን ፒተር ጃይልስን አገኘው፤ ጃይልስ ከአንድ እንግዳ ሰው ጋር እያወራ ነው

• ራፋኤል ሂትሎዴይ — ፖርቱጋላዊ፤ ንብረቱን ለወንድሞቹ ትቶ ዓለምን ለማየት የወጣ፤ ከቬስፑቺ ጋር ተጓዘ፤ በአንዱ ጉዞ መጨረሻ በአንድ ምሽግ ውስጥ ከቀሩት መካከል ነበር

• ስሙ ራሱ ማስጠንቀቂያ ነው — በግሪክ ሥርወ ቃል «የፈጠራ ወይም የከንቱ ወሬ አቅራቢ» የሚል ትርጉም አለው። ደራሲው ገና ከመጀመሪያው ገጽ አንድ እጁን በጀርባው ደብቆ ነው

ለምን ንጉሥን አታማክርም?

• ሞር ጠየቀው፦ ይህን ሁሉ አይተሃል፤ ለምን ወደ አንድ ንጉሥ ቀርበህ አማካሪ አትሆንም?

• ሂትሎዴይ፦ ሞኝነት ነው — ንጉሥ ዙሪያውን የሚሰበስበው መስማት የሚፈልገውን ደጋግመው የሚነግሩትን ነው፤ ከዚያም ያንን ሐሳብ ምንም ያህል ጎጂ ቢሆን የሚያስፈጽሙበትን መንገድ የሚፈልጉትን

• የሞር መልስ — ወዲያውኑ የሚሰማህ ላይኖር ይችላል፤ ግን አለመናገር መፍትሔ አይደለም። ቀስ በቀስ፣ በተዘዋዋሪ፣ ሁኔታውን ወደ ተሻለ አቅጣጫ ማዞር ትችላለህ

• ሂትሎዴይ ያንን ጠላው — ውሸት ነው አለ፤ ተንኮላቸውን በጥሩ ስም መሸፈን ማለት ነው። መጽሐፉ በሙሉ በዚያ ክርክር ላይ ተንጠልጥሏል

በሊቀ ጳጳሱ ማዕድ ላይ

• ሂትሎዴይ ትዝታ አነሳ፦ ከዓመታት በፊት በጆን ሞርቶን ማዕድ ላይ ተጋብዞ ነበር። ሳባ ያሳየችን የልጅነት ቤት ይኸው ነው

• በዚያ ማዕድ አንድ ጠበቃ ስለ ሰቀላው በደስታ ያወራ ነበር፤ አንዳንዴ በአንድ ስቅላት ላይ ሃያ ሰዎች ይሰቀላሉ አለ። የሚገርመው ግን ሌባ አላለቀም

• የሂትሎዴይ መልስ — አያስገርምም፤ ሌባው የሚሰርቀው ሥራ ስለሌለው ነው፤ ሥራ የሌለው ደግሞ መሬቱ ስለተወሰደበት ነው

ፖሊሌራውያን

• በፋርስ አካባቢ ፖሊሌራውያን የሚባሉ ሕዝቦች አሉ አለ፤ እነሱ ዘንድ ሌባ አይሰቀልም። የሰረቀውን ይመልሳል፤ ወደ ሕዝብ ሥራ ይገባል — መንገድ ይሠራል፣ ማዕድን ይቆፍራል፤ ጥሩ ከሠራ ወደ ነፃነት ሊመለስ ይችላል

• ከዚያ ሊቀ ጳጳሱ ተናገረ — እንሞክረው፤ ሌቦችን ለተወሰነ ጊዜ ሳንሰቅል ብንሞክር ምን እናጣለን? ካልሠራ በኋላም ብንሰቅላቸው መች ያመልጡናል

• ማዕዱ ሁሉ አስተያየቱን ቀየረ — ትንሽ በፊት ያፌዙበት የነበረውን ሐሳብ አደነቁት፤ አንዳንዶቹም ሊቀ ጳጳሱ ያልጨመረውን ጨምረው አሞገሱት

ወደ ንብረቱ

• የሂትሎዴይ ቁርጥ ቃል — እነዚህ ሁሉ ማሻሻያዎች ቅባት ናቸው፤ ቁስሉ ጥልቅ ነው። የግል ንብረት እስካለ ድረስ፣ ገንዘብም ሁሉን የሚለካበት መስፈሪያ እስከሆነ ድረስ፣ ማንኛውም ሕዝብ በፍትሕም በብልጽግናም ሊኖር አይችልም

• የሞር ተቃውሞ ተግባራዊ ነው — ንብረት ከሌለ ማን ይሠራል? ማንም ከማንም የማይበልጥ ከሆነ ባለሥልጣኑ በምን ይታዘዛል?

ቦዩ

• ከሁለት ሺህ ዓመታት ገደማ በፊት ዩቶፖስ የሚባል ሰው ያንን ምድር ያዘ፤ ሠራዊቱን ሁሉ አሰለፈ፣ የአገሬውንም ሕዝብ ጨመረበት፣ ጠባቡን አንገት እንዲቆፍሩት አዘዘ። ውኃው ገባ

• ያ የመጀመሪያው ሥራው ነው — ሕግ ከመጻፉ በፊት፣ ከተማ ከመሥራቱ በፊት፣ በእግር የሚደረስበትን መንገድ አጠፋ

• ሃምሳ አራት ከተሞች አሉ፤ ሁሉም በአንድ ዓይነት አቀማመጥ የተሠሩ ናቸው፤ ከአንዱ ወደ ጎረቤቱ በእግር የአንድ ቀን መንገድ ነው

አማውሮት

• ዋና ከተማዋ ስም በግሪክ ሥርወ ቃል «የደበዘዘች» ወይም «የመንፈስ ከተማ» ማለት ነው፤ ወንዙ አኒደር ይባላል፣ ትርጉሙ «ውኃ አልባ» ነው

• ስሞቹ በሙሉ ቀልድ ናቸው — ደሴቲቱ የሌለ ቦታ፤ ከተማዋ የመንፈስ፤ ወንዙ ውኃ የለውም፤ ተራኪው ፍሬ ቢስ ወሬ አቅራቢ

• በሩ መቆለፊያ የለውም — ማንም ቢገፋው ይከፈታል፤ ማንም ቢገባ ማንም አይጠይቀውም። ምንም የሚሰረቅ ነገር የለም

ማን ማንን ይመራል

• ሠላሳ ቤተሰቦች በየዓመቱ አንድ ሲፎግራንት ይመርጣሉ፤ አሥር ሲፎግራንቶች አንድ ትራኒቦር ይመርጣሉ፤ በከተማዋ ያሉት ሁለት መቶ ሲፎግራንቶች ደግሞ ሕዝቡ ካቀረባቸው አራት ዕጩዎች መካከል መሪውን ይመርጣሉ

• መሪው ዕድሜ ልኩን ይቆያል — ሕዝቡን ወደ ባርነት ለመመለስ አስቧል ተብሎ ከተጠረጠረ ግን ይነሳል

• ሁለተኛው ሕግ — ስለ ሕዝብ ጉዳይ ከምክር ቤቱ ውጭ የሚመክር ባለሥልጣን የሞት ቅጣት ይጠብቀዋል። አበባ አስቀምጣ ታልፋለች፤ ትግሥት ተመልሳ ታነሳዋለች

ቀኑና ማዕዱ

• በቀን ስድስት ሰዓት ይሠራል፤ ሦስቱን ከቀትር በፊት፣ ምሳ፣ ሁለት ሰዓት ዕረፍት፣ ከዚያ ሦስት ሰዓት። ስምንት ሰዓት ይተኛል፤ የቀረው ጊዜ የራሱ ነው። ጎህ ሳይቀድ ትምህርት ይሰጣል፤ ግዴታ አይደለም፤ አዳራሹ ግን ይሞላል

• ስድስት ሰዓት እንዴት ይበቃል — መልሱ በሒሳብ ነው። በአውሮፓ የማይሠሩ ሙሉ ክፍሎች አሉ — መኳንንቱ፣ ካህናቱ በሙሉ ማለት ይቻላል፣ የሀብታሞቹ አገልጋዮች፣ ለማኞቹ። እዚያ ሁሉም ይሠራል፤ የእያንዳንዱ ድርሻ ያንሳል። አላስፈላጊ ቅንጦትም የለም፤ አንድ ልብስ ለሁለት ዓመት ይቆያል

• ማዕዱ — ምግብ በጋራ አዳራሽ ውስጥ ይበላል፤ ደወል ሲደወል ይገባሉ፤ ሴቶች በአንድ በኩል፣ ወንዶች በሌላ በኩል፤ ሕፃናት ከሞግዚቶቻቸው ጋር በተለየ ክፍል። ሽማግሌዎቹ በወጣቶች መካከል ተበታትነው ይቀመጣሉ — ወጣቶቹ በሽማግሌዎች ፊት እንዲቀጡ

• ክልክል ያልሆነው ነገር — በቤትህ ውስጥ መብላት ክልክል አይደለም። ማንም ግን አያደርገውም

ወርቅ

• ዩቶጵያውያን ብረት ያከብራሉ — ያለ ብረት ማረስም መገንባትም አይቻልም። ወርቅና ብር ግን ጥቅም የላቸውም ብለው ያምናሉ

• ስለዚህ አዋረዱት — የመመገቢያ ዕቃቸውን ከሸክላና ከመስተዋት ሠሩ፤ ከወርቅና ከብር የሌሊት ማሰሮና አዋራጅ ዕቃዎችን። የወንጀለኞችን ሰንሰለት ከወርቅ ሠሩ፤ ትልቅ ወንጀል የሠራ በጆሮው፣ በጣቱና በአንገቱ ወርቅ ያደርጋል — ውርደት ነው

ደስታ፣ ጋብቻ፣ ሞት

• እውነተኛው ደስታ — የአካልና የመንፈስ ጤና፤ ከሁሉ የሚበልጠው በጎ ሥራ የሚሰጠው ውስጣዊ እርካታ ነው። ነፍስ አትሞትም ብለው ያምናሉ፤ ያ እምነት ከሌለ ደስታን ማሳደድ ወደ ጭካኔ ይሄዳል ብለው ይከራከራሉ

• የጋብቻው ሥርዓት — ሴት ከአሥራ ስምንት ዓመቷ በፊት፣ ወንድ ከሃያ ሁለት ዓመቱ በፊት አያገባም። ከጋብቻው በፊት አንዲት የተከበረች ሴት ሙሽራይቱን ራቁቷን ለሙሽራው ትገልጣለች፤ አንድ የተከበረ ሰው ደግሞ ሙሽራውን ለሙሽራይቱ

ሕግ ያለ ጠበቃ

• ጠበቆችን አስወግደዋቸዋል — ሥራቸው ጉዳዩን ማወሳሰብና ሕጉን ማጣመም ነው ይላሉ። እያንዳንዱ ሰው ጉዳዩን ራሱ ያቀርባል፤ ዳኛው የተጠማዘዘ ንግግር ስለማይሰማ ቀጥታ ወደ ነገሩ ይሄዳል

ባሪያዎቹ

• እዚህ ላይ መጽሐፉ ጠቆር ይላል፤ አበባ ልንዘለው አይገባም ትላለች

• አራት መንገዶች — ትልቅ ወንጀል የሠራ ዜጋቸው፤ በራሳቸው ጦርነት ላይ የተማረኩ፤ በሌላ አገር የሞት ፍርድ የተፈረደባቸው — እነዚህን በርካሽ ይገዟቸዋል፤ እናም በሌላ አገር በድህነት ሲሠቃዩ የነበሩና በፈቃዳቸው የመጡ

• በፈቃዳቸው የገቡት በፈለጉ ጊዜ መሄድ ይችላሉ፤ ባዶ እጃቸውንም አይሸኙም

• ከባዱ ሥራ ሁሉ የእነሱ ነው — ሥጋ ማረድም የእነሱ ነው፤ ዜጎቹ እጃቸው በደም እንዳይለምድ። እናም ሰንሰለታቸው ከወርቅ ነው

ጦርነት

• ጦርነትን እንደ አውሬ ተግባር ይመለከቱታል፤ በጦርነት የሚገኝ ክብር ከሁሉ የሚንቁት ነገር ነው። ሆኖም ራሳቸውን ሲከላከሉ፣ ወዳጅ አገር ወራሪ ሲገባበት፣ እናም በአምባገነን ሥር ያለን ሕዝብ ነፃ ለማውጣት ይዋጋሉ

• ዛፖሌቶች — በተራራ የሚኖሩ፣ ጨካኞች፣ በደመወዝ የሚዋጉ፤ ዩቶጵያውያን ከሁሉ በላይ ከፍለው ይቀጥሯቸዋል። ስሌታቸው በግልጽ ተጽፏል፦ ብዙዎቹ ስለሚሞቱ ደመወዙን የሚወስዱት ጥቂቶች ናቸው፤ ዓለም ከእነዚያ ሰዎች ስትጸዳ ጥሩ ነው ብለውም ያምናሉ

• ስለ ሰፈራው የተጻፈው ምክንያት — ደሴቲቱ ስትጨናነቅ ወደ ጎረቤት ምድር ሰፋሪ ትልካለች፤ የአገሬው ሕዝብ እምቢ ካለ ይዋጓቸዋል። አንድ ሕዝብ መሬቱን ሳይጠቀምበት ይዞ ሌላውን ሲከለክል ያ ራሱ የጦርነት ምክንያት ነው ይላሉ

ሃይማኖት

• አንድ እምነት የለም፤ አንዳንዶች ፀሐይን፣ ሌሎች ጨረቃን፣ ሌሎች በጥንት የኖረ ታላቅ ሰውን ያመልካሉ። አብዛኞቹ ግን ስሙ የማይታወቅ አንድ ዘላለማዊ ኃይል እንዳለ ያምናሉ

• የዩቶፖስ ሕግ — እያንዳንዱ የፈለገውን ያምናል፤ እምነቱን በቀስታና በምክንያት ሊያስረዳ ይችላል፤ ማንም ግን ማስገደድ አይችልም፤ ማንም የሌላውን እምነት አዋርዶ መስደብ አይችልም

• ራሱ ዩቶፖስ የትኛው እምነት እውነት እንደሆነ አልወሰነም። ምናልባት አምላክ ራሱ የተለያየ አምልኮ ይፈልግ ይሆናል አለ፤ እውነቱ በራሱ ጊዜ ብቅ ይላል፣ በኃይል ግን አይወጣም

• ክርስትና ሲደርስ — ሂትሎዴይና ጓደኞቹ ነገሯቸው፤ አንዳንዶች ተቀበሉ፤ ሲጠመቁ ማንም አልከለከላቸውም፣ ማንም አልተሳለቀባቸውም

• ከዚያ ግን — ከተጠመቁት አንዱ በአደባባይ መስበክ ጀመረ፤ ሌሎቹን እምነቶች ርኩስ አላቸው፣ ተከታዮቻቸውንም ለእሳት የተፈረደባቸው አላቸው። ደጋግሞ አደረገው

• ፍርዱ — ያዙት፣ ወደ ችሎት አቀረቡት፣ ተፈረደበት። የተፈረደበት በእምነቱ ሳይሆን ሕዝብን በማተራመስ ነው፤ ቅጣቱም ግዞት ነበር

የመጨረሻው ገጽ

• ሂትሎዴይ ንግግሩን ጨረሰ። ገጸ ባሕርዩ ሞር ብዙ የሰማው ነገር የማይሆን መስሎ ታየው — ጦርነታቸው፣ ሃይማኖታቸው፣ ልማዳቸው፤ ከሁሉ በላይ ግን የጋራ ኑሮና ገንዘብ የሌለበት ሕይወት

• ያንን ግን አልተናገረም — ደራሲው ምክንያቱን ጽፎታል፦ ሰውየው ደክሞታል፤ ንግግሩ ሲተች እንደሚከፋ ያውቃል፤ ሌሎችም ሲቃወሙት ቆይተዋል

• የመጨረሻዎቹ ቃላት — በዩቶጵያውያን ሥርዓት ውስጥ በእኛም ከተሞች እንዲኖሩ የምመኛቸው ብዙ ነገሮች አሉ አለ። ከዚያ አንድ ቃል ጨመረ — እመኛቸዋለሁ፣ ተስፋ ግን አላደርግም

• መጽሐፉ እዚያ ላይ ያበቃል። ክርክሩ አልተጠናቀቀም። አንባቢው በሩ ላይ ቆሞ ቀረ

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

• አንደኛ፦ ስሞቹ ለምን ተበላሹ? — ውሸት ሊያሳምንህ የፈለገ ሰው ስሙን አያበላሽም። የአበባ መልስ፦ እነዚያ ስሞች የተጻፉት ለአንባቢው አይደሉም፣ ለሳንሱር ናቸው። ማንም «ሞር በእንግሊዝ ንጉሥ ላይ አድሟል» ቢል መልሱ ተዘጋጅቷል — ስለ ማን? ስለ ሌለ ቦታ። ማን ተናገረው? አንድ ውሸታም

• ሁለተኛ፦ ደሴቲቱ ለምን ደሴት ሆነች? — ያ ሥርዓት እንዲሠራ የሚያስፈልገው ውኃ ነው። ሰው መውጣት አይችልም፤ ሌላ ሥርዓት ማወዳደሪያ አይሆንም፤ ንግድ ገብቶ ወርቅን ወርቅ አያደርገውም። ደሴቲቱ ፍጹም የሆነችው በሕጓ ብቻ ሳይሆን በጂኦግራፊዋም ጭምር ነው

• ሦስተኛ፦ ደራሲው የት ቆሟል? — ለአምስት መቶ ዓመታት አልተመለሰም፤ አበባም አትመልሰውም። ሂትሎዴይ ነው ብለን ብንል፦ ሁለተኛው መጽሐፍ ረዥም ነው፣ ዝርዝሩ የተለፋበት ነው። ሞር ነው ብለን ብንል፦ የተራኪው ስም ውሸታም ነው፣ ደራሲው በራሱ ስም ገብቶ ተቃውሟል፣ ደሴቲቱም እርሱ ራሱ በሚያምንበት ቤተ ክርስቲያን ላይ ብዙ የሚጋጭ ነገር አላት

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• አበባ የተወችው ሰው — ትግሥት ከዚያ ሰው መንቀሳቀስ አልቻለችም። በዚያች ደሴት ላይ ከሁሉ የሚያምረው ሕግ ያ ሰውየውን የቀጣው ሕግ ነው

• የዳዊት ልዩነት — መጽሐፉ ራሱ ልዩነቱን ጠንቅቆ አስቀምጦታል፦ የፈረዱበት ስላመነ ሳይሆን ስለተናገረ ነው

• ትግሥት፦ አሮጌው ማምለጫ — ማንኛውም መንግሥት አንድን ሰው ሲይዝ እምነቱን አልነካንም ሥርዓት ማወክን ነው የቀጣነው ይላል፤ ያ ዓረፍተ ነገር ሁልጊዜ ዝግጁ ነው

• ዳዊት አልተቀበለውም — ሁልጊዜ ዝግጁ መሆኑ ሁልጊዜ ውሸት ያደርገዋል ማለት አይደለም። በአደባባይ ቆሞ ጎረቤትህን ትቃጠላለህ ማለት ንግግር ነው ወይስ ግጭት መጀመር?

• ሁለቱ ሕጎች አጠገብ ለአጠገብ — አንዱ ስለ ሃይማኖት ነው፣ ሌላው ስለ ፖለቲካ። የሚቀጡት ግን አንድ ነገር ነው። በዩቶጵያ ልትናገር ትችላለህ — በተመደበልህ ክፍል ውስጥ፣ በተመደበልህ ቀን

• ግብዝ የሚለውን ቃል አትጠቀምም — ትግሥት፦ ግብዝ ማለት የሚያምንበትን የማያደርግ ሰው ነው፤ ሞር ግን የሚያምንበትን ነው ያደረገው። ችግሩ ያንን እምነት በተሳሳተ መንገድ በማንበባችን ላይ ነው

• የሞር ስሌት — በደሴቲቱ ላይ እውነቱ ገና አልተገኘም፤ ስለዚህ ሁሉም አቻ ሆነ። ለሞር ግን አውሮፓ ውስጥ እውነቱ ተገኝቷል፤ ጥያቄው የተገኘውን መንገድ የሚያፈርስ ሰው ምንድን ነው የሚል ይሆናል

• ዳዊት፦ ማብራሪያ ነው፣ መከላከያ ግን አይደለም — ትግሥት መከላከያ አላቀረበችም። የምትጠላው ጉዳዩን በአንድ ቃል መዝጋትን ነው። መጽሐፉ ውስጥ ያለውና ችሎት ውስጥ ያለው ሞር አንድ ሰው ናቸው — በሁለት ቦታ ላይ

• ዕቁብ — ትግሥት «የሰው ልጅ ስግብግብ ተፈጥሮ አይፈቅድም» የሚለውን መልስ ስንፍና ትለዋለች። በዕቁብ ውስጥ ማንም ካስገባው በላይ አልወሰደም፣ ማንም ወለድ አልበላም፣ ማንም አልከሰረም — ሆኖም ብቻውን ሊያገኘው የማይችለውን ገንዘብ በእጁ አግኝቷል

• መውጫ አለመኖር — ዕቁብም ደሴቲቱም አንድ ዓይነት ሁኔታ ይፈልጋሉ፤ ልዩነታቸው መጠን ነው። ሃያ ሰው ውስጥ የማይታይ ሰው የለም፤ ሃምሳ አራት ከተማ ውስጥ ግን ሁሉንም ለማየት ሌላ መሣሪያ ያስፈልጋል

• ሰላይ የሚባል ሰው የለም — ትግሥት፦ ሰላይ የሚያስፈልገው መደበቅ በሚቻልበት ቦታ ነው፤ እነሱ ግን መደበቂያውን ራሱ አጥፍተውታል። ዳዊት ሌላ ያያል — ሰው መቆለፊያ የሚያደርገው ስለሚፈራ ነው፤ መቆለፊያ የሌለበት ቤት ማንም የማይሰርቅበት ቤት ነው

• ሁለት ነገሮች አብረው ተነሱ — ትግሥት፦ አንዱ ስስት ነው፣ ሌላው ብቸኝነት። በር ዘግተህ የምትቀመጥበት፣ ማንም ሳያይህ የምታለቅስበት፣ ሳትመልስ የምታስብበት ሰዓት ንብረት አይደለም። ሕመሙ ግን አንዱ ብቻ ነበር

• እድር — ዳዊት፦ አባልነቱ በፈቃድ ነው። ትግሥት፦ አልገባም ብለህ ሞክር — ሰው ሲሞትብህ ድንኳን ማን ይተክልልሃል? ወንበር ማን ያመጣል? መጽሐፉም ተመሳሳይ ዓረፍተ ነገር አለው — ቤትህ ውስጥ መብላት ክልክል አይደለም፤ ማንም ግን አያደርገውም

• ባሪያዎቹ ስንጥቅ ሳይሆን ምሰሶ ናቸው — ትግሥት፦ ስድስት ሰዓት ውብ ቁጥር ነው፣ ግን ስሌት ነው። አንድ ማኅበረሰብ የሥራ ሰዓቱን ሲቀንስ ቀሪውን ማን እንደሚሠራ መጠየቅ ያስፈልጋል፤ መጽሐፉ ራሱ ይመልስልናል

• የዳዊት ማቅለያና የትግሥት ሦስተኛው — ዳዊት፦ ባሪያዎቹ ትውልድ ተኮር አይደሉም፤ ወንጀል የሠሩ ወይም በራሳቸው ፈቃድ ከድህነት ሸሽተው የመጡና በፈለጉ ጊዜ የሚሄዱ ናቸው። ትግሥት፦ ሁለቱ ትክክል ናቸው፤ ሦስተኛው ግን አለ — በሌላ አገር የሞት ፍርድ የተፈረደባቸውን በርካሽ ይገዛሉ

• ደሴቲቱ የምትጸዳበት መንገድ — ትግሥት፦ ሰቀላውን ስለወገዘችው ሳይሆን ከሰቀላው ሰዎችን ስለምትገዛ ነው። ሌላው ዓለም ሲፈርድ እሷ ትገዛለች። ወደ ዛፖሌቶቹም ስንሄድ ይባሳል — ዋጋቸው ስለሚያዋጣ ተቀጠሩ

• የማን ወጪ ነው — ትግሥት፦ ፍጹም ማኅበረሰብ ሲነደፍ የመጀመሪያው ጥያቄ ማን እንደሚጠቀም ሳይሆን ማን ወጪውን እንደሚሸከም ነው። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ያ ጥያቄ ተመልሷል

• ሕልም ወይስ ፈተና — ዳዊት፦ ሐሳብ ለማቅረብ ነው፤ ማስረጃው ድካሙ ነው — ማንም ስለማያምንበት ነገር ሠላሳ ቤተሰብ አንድ ኃላፊ ብሎ አይቀምርም፤ ጥሎ ለማለፍ ያሰበም የከተማዋን ወንዝ ስም አይሰይምም። ትግሥት፦ ሐሳብ ለመፈተን ነው፤ ማስረጃዋ ስሞቹ ናቸው — በእያንዳንዱ ስም ውስጥ ማምለጫ ትቷል

• ያልተፈታ ልዩነት — ዳዊት፦ ያ ራስን መጠበቅ ሊሆን ይችላል፤ መጽሐፉ የተጻፈው ሰውየው በንጉሡ ቤት ውስጥ እያለ ነው። ሁለቱ ንባቦች በተመሳሳይ ዓረፍተ ነገር ላይ ይቆማሉ፤ አልተስማሙም። ደራሲው ራሱ ያንን ገጽ ሆን ብሎ ነው የተወው

• አንድ ምስል — ትግሥት ቦዩን ትመርጣለች፦ ፍጹም ሥርዓት ግንብ አይፈልግም፣ መጀመሪያ የሚፈልገው ርቀት ነው። ዳዊት ሌላ ያያል፦ ያ ቦይ ውኃ ብቻ አይደለም — ሰውየው በሚኖርበት ዓለምና በሚያስበው ዓለም መካከል ያለው ርቀት ነው። በዚያች አንዲት ነጥብ ላይ ተስማሙ

ያልተነገሩ ነገሮች

1. በእንግሊዝኛ የወጣው ዘግይቶ ነው። የተረጎመው ራልፍ ሮቢንሰን ይባላል፤ ኅትመቱ የመጣው ደራሲው ከተገደለ ከአሥራ ስድስት ዓመታት በኋላ ነው። መጽሐፉ ስለ እነሱ የተጻፈላቸው ገበሬዎች በሕይወት እያሉ አላነበቡትም።

2. ራሱ በድልድይ ላይ ተሰክቶ ተቀመጠ። ልጁ ማርጋሬት የድልድዩን ኃላፊ ጉቦ ሰጥታ ተቀበለችው። ዛሬ ያ ራስ በካንተርቤሪ በአንድ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በቤተሰቡ መቃብር ውስጥ አለ ተብሎ ይታመናል — ያቺ ቤተ ክርስቲያን ደግሞ ሞር ላለመቀበል የሞተላት የእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ናት። በቅርብ ጊዜም ያቺው ደብር መቃብሩን ከፍታ ራሱን አውጥታ ልትጠብቀው ጠይቃለች።

3. በሁለት ተቃራኒ ዝርዝሮች ውስጥ ገባ። በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት በሞስኮ የነበረ የነገሥታት መታሰቢያ ላይ ቦልሼቪኮች ስሞቹን አጥፍተው የአብዮት አሳቢዎችን ቀረጹ፤ አሥራ ዘጠኝ ስሞች ነበሩ፣ አንዱ ቶማስ ሞር ነው። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት ደግሞ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ቅዱስ ብላ ሰየመችው፤ በሁለት ሺህ ዓመትም የፖለቲከኞችና የመንግሥት ሰዎች ጠባቂ ቅዱስ ተባለ።

4. የገደለችው ቤተ ክርስቲያን በዓሉን ታከብራለች። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሰማንያ የእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ራሷ ስሙን በዓል መዝገቧ ውስጥ ጨመረችው — እርሱ ላለመፈረም የሞተበት መሐላ የፈጠራት ቤተ ክርስቲያን።

5. ተቃራኒው ቃል በፓርላማ ውስጥ ተወለደ። «ዩቶጵያ» የተለመደ ቃል ከሆነ በኋላ በሺህ ስምንት መቶ ስድሳ ስምንት አንድ የፓርላማ አባል ስለ አየርላንድ ሲከራከር ተቃራኒውን ቃል ሠራ — እነዚህን ሰዎች ዩቶጵያውያን ማለት ትልቅ ውዳሴ ነው አለ። ያ ሰው ጆን ስቱዋርት ሚል ይባላል።

6. ከሼክስፒር እጅ የተረፈው ብቸኛ ገጽ ስለ እሱ ነው። ኢብሳ ስለ ለንደኑ ሁከት ነግሮናል፤ ከዓመታት በኋላ ስለዚያ ቀን ተውኔት ተጻፈ። በዚያ ብራና ውስጥ በሌላ እጅ የተጻፉ ሦስት ገጾች አሉ፤ ምሁራን በአብዛኛው የሼክስፒር ናቸው ይላሉ። በዚያ ገጽ ላይ ያለው ንግግር ደግሞ ቶማስ ሞር ወደ ተቆጣው ሕዝብ ቀርቦ የሚናገረው ነው — ራሳችሁን በስደተኞቹ ቦታ አስቀምጡ የሚል።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ሌቦችን የመስቀል የዳኝነት ሥልጣን በእጁ የነበረ ሰው፣ ሌባ ለምን እንደሚፈጠርና ሥርዓቱ ራሱ ወንጀለኛን እንዴት እንደሚያመርት የሚጠይቅ መጽሐፍ ጻፈ።»
— ሳባ

«ስለ በጎች ሳይሆን፣ ስለ ካፒታልና ስለ ጨካኝ የትርፍ ስሌት ነው።»
— ኢብሳ

«አጥሩ የተተከለበትና ከመሬቱ የተፈናቀለው ትውልድ መጽሐፉን ሳያነበው አለፈ፤ ልጆቻቸውም አላነበቡትም።»
— ኢብሳ

«እነዚያ ባለሥልጣናት ያደነቁት ሐሳቡን አልነበረም፤ ይልቁንም የተናገረውን ሰው ሥልጣንና ማዕረግ ነበር!»
— አበባ

«እመኛቸዋለሁ — ግን እውን ይሆናሉ ብዬ ተስፋ አላደርግም!»
— አበባ

«ሁለቱም የሚቀጡት አንድ ዓይነት ድርጊት ነው። ሁለቱም ንግግርን በቀጥታ አይከለክሉም። የሚቀጡት ግን ንግግሩ ከተፈቀደለት ጠባብ ክፍልና መድረክ ውጭ መውጣቱን ነው!»
— ትግሥት

«ነፃነት አንዳንዴ በሕግ አንቀጽ አይጠፋም፤ ይልቁንም መላው ማኅበረሰብ በሚያደርገው የጋራ ግፊት አማካኝነት ይደመሰሳል።»
— ትግሥት

«ፍጹም ሥርዓት ግንብ ብቻ አይፈልግም፤ መጀመሪያ የሚፈልገው ርቀትና መገለልን ነው።»
— ትግሥት

«ስለዚህ በስም ግዴታ አይደለም፤ በተግባር ግን ፍጹም ግዴታ ነው።»
— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ቶማስ ሞር — የመጽሐፉ ደራሲ፤ ጠበቃ፣ የለንደን ምክትል ሸሪፍ፣ በኋላም የእንግሊዝ ጠቅላይ ሹም — መሐላውን ላለመፈረም ተገደለ

• ጆን ሞር — አባቱ፤ ታዋቂ ጠበቃ በኋላም ዳኛ — ልጁን ከኦክስፎርድ አስወጥቶ ወደ ሕግ ትምህርት ቤት የላከ

• ጆን ሞርቶን — የካንተርቤሪ ሊቀ ጳጳስና የእንግሊዝ ጠቅላይ ሹም — ሞር ያደገበት ቤት ባለቤት፤ በመጽሐፉ ውስጥም በማዕዱ ላይ ይታያል

• ኤራስመስ — የሞር ወዳጅና «የእብደት ምስጋና» ደራሲ — ወደ ፖለቲካ እንዳይገባ ያስጠነቀቀውና ጽሑፉን ወደ አታሚ ያደረሰው

• ሄንሪ ስምንተኛ — ግሪክና ላቲን የሚያውቁትን ያሰባሰበ ንጉሥ — «ዩቶጵያን» የወደደውና በኋላ ራሱን የቤተ ክርስቲያኒቱ ራስ ያደረገ

• ፒተር ጃይልስ — የአንትወርፕ ጸሐፊ — በመጽሐፉ ውስጥ ገጸ ባሕርይ ሆኖ ይገባል፤ የዩቶጵያ ፊደልና ግጥም በእጁ ናቸው ተብሎ ይታመናል

• አሜሪጎ ቬስፑቺ — መርከበኛ፤ ደብዳቤዎቹ በአውሮፓ ተሰራጩ — ሂትሎዴይ ከእሱ ጋር ተጉዣለሁ ይላል

ገጸ ባሕሪያት

• ራፋኤል ሂትሎዴይ — በመጽሐፉ ውስጥ የተፈጠረው ብቸኛ ሰው፤ ስሙ «የፈጠራ ወይም የከንቱ ወሬ አቅራቢ» ማለት ነው — የደሴቲቱ ተራኪ

• ገጸ ባሕርዩ ሞር — ደራሲው በራሱ ስምና ማዕረግ ወደ መጽሐፉ ያስገባው ሰው — በመጨረሻው ገጽ ላይ አልስማማም የሚል

• ዩቶፖስ — ደሴቲቱን አሸንፎ ስሙን የሰጣት — ቦዩን ያስቆፈረውና የእምነት ነፃነት ሕጉን ያወጣው

ቦታዎች

• ዩቶጵያ — በግሪክ «የሌለ ቦታ» ማለት ነው — ሃምሳ አራት ተመሳሳይ ከተሞች ያሏት ደሴት

• አማውሮት — ዋና ከተማዋ — ስሟ «የደበዘዘች» ወይም «የመንፈስ ከተማ» ማለት ነው

• አኒደር — በአማውሮት የሚያልፈው ወንዝ — ስሙ «ውኃ አልባ» ማለት ነው

• አንትወርፕ — ሦስቱ ሰዎች የተገናኙባትና ውይይቱ የተደረገባት ከተማ

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• ሲፎግራንት — ሠላሳ ቤተሰቦች በየዓመቱ የሚመርጡት ኃላፊ — አሥሩ ደግሞ አንድ ትራኒቦር ይመርጣሉ

• ፖሊሌራውያን — በፋርስ አካባቢ አሉ የተባሉ ሕዝቦች — ሌባን ሳይሰቅሉ ወደ ሕዝብ ሥራ የሚያስገቡ

• አኔሞላውያን — ስማቸው «ነፋሳማ» ማለት ነው — በወርቅ ተጥለቅልቀው ገብተው የተሳለቁባቸው አምባሳደሮች

• ዛፖሌቶች — በተራራ የሚኖሩ በደመወዝ የሚዋጉ ሕዝቦች — ብዙዎቹ እንደሚሞቱ እየታወቀ የተቀጠሩ

• አጥር — የጋራ መሬትን ወደ በግ መስክ የቀየረው ሥርዓት — መንደሮችን ባዶ ያደረገና ተንከራታቾችን የፈጠረ

• ፍትሐ ነገሥት — ከግብጽ በዐረብኛ መጥቶ ወደ ግዕዝ የተተረጎመ የሕግ ስብስብ — እጅ መቁረጥን የሚደነግግ ክፍል ያለው

• ጉልት — መሬቱን ሳይሆን ግብሩን የሚያስተላልፍ ሥርዓት — ገበሬውን ከመሬቱ የማያነሳ

• ዕቁብ — በየሳምንቱ እኩል መዋጮ በዕጣ ለአንዱ የሚሰጥበት — በውል ሳይሆን በመተዋወቅ የሚሠራ

• እድር — በፈቃድ የሚገባበት ግን አለመግባት የማይታሰብ ማኅበር — ትግሥት ስለ ነፃነት ማስረጃ አድርጋ ያቀረበችው

• ኄር — በሶማሌ ማኅበረሰብ ውስጥ ያለ ያልተጻፈ የሽማግሌዎች ሥርዓት — ተቀጥሮ የሚናገር ጠበቃ የሌለበት

• ማቅ — ሞር ከልብሱ ሥር ሕይወቱን ሙሉ የለበሰው ሸካራ ልብስ

የውይይት ጥያቄዎች

1. የተመደበልህ ክፍል። በዩቶጵያ ማንም አትናገር አልተባለም፤ የተመረጠው ቦታው ብቻ ነው — ከምክር ቤቱ ውጭ የሚመክር ባለሥልጣን ግን ይገደላል። ትግሥት ይህ ንግግርን የመቅጣት ሌላ መንገድ ነው ትላለች፤ ዳዊት ደግሞ ሥርዓት ያለው ክርክር ያለ ቦታ ገደብ አይኖርም ይላል። እናንተ ጩኸቱን የሚከለክል ሕግ ከሌለበት ቤት ትገባላችሁ ወይስ ከጩኸት ነፃ ከሆነው?

2. ማን ወጪውን ይሸከማል። ስድስቱ ሰዓት የሚሠራው ከባዱ ሥራ ወደ ባሪያዎች ስለተላከ ነው፤ ደሴቲቱ ንጹሕ የምትሆነው ደግሞ ሌላ ቦታ የሞት ፍርድ ስለሚሰጥና ከዚያ ሰዎችን ስለምትገዛ ነው። አንድ ሥርዓት ወጪውን ወደ ውጭ ሲልክ ውበቱ ይቀራል ወይስ ይፈርሳል? የዛፖሌቶቹ ስሌት መልሱን ይለውጠዋል?

3. ሕልም ወይስ ፈተና። ዳዊት የመጽሐፉ ድካም ደራሲው ያንን ቦታ እንደወደደው ያሳያል ይላል፤ ትግሥት ደግሞ በእያንዳንዱ ስም ውስጥ የተተወው ማምለጫ ተቃራኒውን ያሳያል ትላለች። ሁለቱም ማስረጃ በተመሳሳይ ገጽ ላይ ነው ያለው — እናንተ ማንን ታምናላችሁ፣ ደራሲውን ወይስ ስሞቹን?

በለንደን ባክለርስበሪ ሰፈር ውስጥ፣ በክረምት፣ የአርባ ዓመት ገደማ ሰው በኩላሊት ሕመም ተይዞ አልጋ ላይ ተኝቷል። ሕይወቱን ሙሉ የኖረው በጥቅስ ነው፤ አሁን ግን ሣጥኖቹ ከጣሊያን ተነስተው የት እንደደረሱ አያውቅም። ያለው ትዝታው ብቻ ነው። ወረቀት አስመጣ፤ ከሳምንት ባነሰ ጊዜ ውስጥ አንድ መጽሐፍ ጨረሰ። በዚያ መጽሐፍ ውስጥ ጆሮ ያለው ቆብ የደፋች ቀልደኛ ተነስታ ጠበቆችን፣ መነኮሳትን፣ የሥነ መለኮት ምሁራንን፣ መኳንንትንና የሮምን ወንበር ስትዞር ደራሲው ራሱ የተቀመጠበትን ወንበር አላለፈችም። ሁለት ጥያቄ ግን ሳይመለስ ቀረ፦ ኤራስመስ ራሱን ገልብጦ ጻፈው ወይስ ራሱን አስወጥቶ? እናም ወደ ኋላ ተመልሶ ስምን ማጥፋት ልከኝነት ነው ወይስ ማምለጫ?

ክፍል 1 — መጻሕፍት በሌሉበት ክፍል (ሳባ)

• አልጋና ወረቀት — በባክለርስበሪ ቤት ውስጥ ሕመሙ በየጥቂት ሰዓቱ ተመልሶ ይመታዋል፤ መጻሕፍቱ የሉም፤ ወረቀት አስመጥቶ መጻፍ ጀመረ

• ከሳምንት ባነሰ ጊዜ — ያ መጽሐፍ የአውሮፓን ምሁራዊ ዓለም አናወጠ፤ ደራሲው ከሞተ ከሃያ ሦስት ዓመታት በኋላ በቤተ ክርስቲያን የተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር ውስጥ ገባ

• ሁለት ስሞች — ሰውየው ዴሲዴሪየስ ኤራስመስ ይባላል፤ የመጽሐፉ የግሪክ ስም ደግሞ «ሞሪያ ኢንኮሚየም» ነው

• መዝገብ የሌለው ልደት — በሮተርዳም፣ በአሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ተወለደ፤ የልደቱ ዓመት እርግጠኛ አይደለም — ራሱ በተለያዩ ጊዜያት የተለያየ ዓመት ተናግሯል

• ከመወለድ በፊት የተለጠፈ ማኅተም — አባቱ ቄስ ነበር ይባላል፤ ግንኙነቱ በሕግም በቤተ ክርስቲያንም የተከለከለ ስለነበር ልጁ ወደ ብዙ ሥራዎችና ማዕረጎች መድረስ አይችልም ነበር

• ወረርሽኙ — ቸነፈር ሁለቱንም ወላጆቹ ወሰደ፤ ኤራስመስ ወላጅ አልባ ሆነ

• አንድ ብቻ መድረሻ — ወላጅ የሌለው ልጅ በዚያ ዘመን አውሮፓ ውስጥ ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳል፤ ወደ «የጋራ ሕይወት ወንድሞች» ትምህርት ቤት ተላከ — ጠዋትና ማታ ጸሎት፣ ዝምታ፣ ሥነ ምግባር

• በአሥራዎቹ የተገባ ቃል — ወደ ገዳም ገባ፤ መነኩሴ ሆነ፤ ቀሚስ ለበሰ፤ በኋላም ካህን ሆኖ ተሾመ — አማራጭ ባልነበረው ዕድሜ ላይ

• ዕድሜ ልክ የፈታው ቃል — ጥያቄ ጻፈ፣ ደብዳቤ ላከ፣ አማላጆች ፈለገ፤ መጀመሪያ ጤናውና የጥናት ሕይወቱ ተጠቅሶ ጊዜያዊ ፈቃድ አገኘ፤ ከዓመታት በኋላ የሮም ጳጳስ ዘላቂ አደረገለት

• የንባብ ቤት ትይዩ — ኢትዮጵያዊ ልጅ ገና በሰባት ወይም በስምንት ዓመቱ ወደ ንባብ ቤት፣ ከዚያ ወደ ዜማ ቤት፣ ከዚያ ወደ ቅኔ ቤት ይላካል፤ የላከው ግን ቤተሰቡ ወይም ካህኑ ወይም ድህነቱ ነው

• ግሪክ ወደ ምዕራብ ስትመለስ — በአሥራ አራተኛው ክፍለ ዘመን የባይዛንታይን ግዛት እየፈረሰ ሲሄድ የግሪክ ምሁራን መጻሕፍታቸውን ይዘው ወደ ጣሊያን ተሰደዱ

• ሂዩማኒስት ማለት — ሰውን ማዕከል ያደረገ፣ ክላሲካል ጽሑፎችን የሚያጠና ምሁር — እንደ ፔትራርክ ላሉ ሰዎች ለዘመናት ተዘግቶ የነበረ በር ተከፈተ

• ድጋሚ መወለድ — በዚያው ወቅት ሠዓሊዎች ርቀትና ቅርበትን በሥዕል የማሳየት ዘዴ ከጥንታዊ ሥነ ጥበብ ተምረው ተግባራዊ ማድረግ ጀመሩ፤ ሪናሳንስ ማለት ይህ ነው

• «አዳጊስ» — ከጥንታዊ ግሪክና ላቲን ምንጮች የተውጣጡ ምሳሌዎችና ሐረጎች ስብስብ፤ በጣም ተወደደ፣ ገንዘብ አስገኘ፣ ስሙን በአውሮፓ አሰማ

• ሀገር የሌለው ሰው — ኔዘርላንድስ ተወለደ፣ በፈረንሳይ ተማረ፣ በእንግሊዝ አስተማረ፣ በጣሊያን ተዘዋወረ፣ በስዊዘርላንድ ሞተ፤ የአባት ስም አልነበረውም፣ ማዕረግም አልነበረውም — ስለዚህ ስም ብቻ ሠራ

• በምን ኖረ? — ቋሚ ሥራ አልነበረውም፤ የዩኒቨርሲቲ ወንበር አልያዘም፤ ጳጳስ አልሆነም፤ ካህን ሆኖ ተሹሟል ግን ሰበካ አልነበረውም

• ነጻነት በስጦታ ላይ — መኳንንት፣ ጳጳሳትና ሀብታሞች ዓመታዊ ገንዘብ ይመድቡለት ነበር — ትልቁ ምሁር ደጋፊዬ ነው ማለት ራሱ ማዕረግ ነበር፤ ስጦታ የሚሰጥ ሰው ግን በአንድ ቀን ማቆም ይችላል

• በመጽሐፉ ውስጥ የሚሳለቅባቸው — ስንፍና ወደ መኳንንት ስትደርስ ጠንክራ ትሳለቅባቸዋለች፤ እነዚያ ገንዘብ የሚሰጡት ሰዎች ናቸው

• የምስጋና ንግግር — በሂዩማኒስት ትምህርት ውስጥ ትልቅ ክህሎት ነበር፤ ደንቡ ግልጽ ነው — ተነስተህ ስለ አንድ ነገር ጥሩውን ብቻ ትናገራለህ

• ሰምና ወርቅ — በቅኔ ውስጥ ሰሙ ላይ ላዩ የሚሰማው ምስጋና ነው፤ ወርቁ ከሥሩ የተቀበረው ፍርድ ነው፤ ሊቁ በንጉሥ ፊት ያመሰግናል፣ አዳራሹ ያጨበጭባል፣ ጥቂቶች ግን ሌላ ሰምተዋል

• የተነሳው ጥያቄ — ማንም ለስንፍና የምስጋና ንግግር አድርጎ ያውቃል?

ክፍል 2 — ዝንብን ያመሰገነ ሰውና የቦሎኛ በር (ኢብሳ)

• ቅርጹ የተወረሰ ነው — ኤራስመስ ይህን ዘዴ አልፈጠረውም፤ ከመወለዱ አሥራ ሦስት መቶ ዓመታት ገደማ ቀደም ብሎ በሮማ ግዛት ውስጥ ሉቅያኖስ የሚባል ሶርያዊ ጸሐፊ በግሪክኛ ይጽፍ ነበር

• «ስለ ዝንብ ምስጋና» — ሉቅያኖስ ትልቅ ለሆነ ነገር የሚገባውን የክብር ንግግር ወስዶ ለተናቀ ነገር ሰጠው፤ በሙሉ የክብር ቋንቋ ዝንብን አመሰገነ

• ቀልዱ የት ላይ ነው — ቀልዱ በዝንቡ ላይ አይደለም፤ በቅርጹ ላይ ነው — ያ ቅርጽ ማንኛውንም ነገር ማሳመር ይችላል

• የፌዝ ምስጋና — የቅርጹ ስም ይህ ነው፤ ኤራስመስ ደግሞ ከዚያ ጥቂት ዓመታት ቀደም ብሎ የሉቅያኖስን ጽሑፎች ከግሪክ ወደ ላቲን ሲተረጉም ነበር — ብቻውን ሳይሆን ከአንድ የእንግሊዝ ወዳጁ ጋር

• የክፍል መልመጃ — መምህሩ ርዕስ ይሰጣል፤ ተማሪው ስለዚያ ርዕስ ንግግር ያደርጋል፤ ርዕሱ የሚያምንበት መሆን አያስፈልገውም — ጥበቡ በአቀራረቡ ላይ ነው

• በፈረስ ላይ የመጣ ሐሳብ — ኤራስመስ ከጣሊያን ተመልሶ የአልፕስ ተራሮችን አቋርጦ ወደ እንግሊዝ ሲሄድ ሐሳቡ መጣለት ይባላል — ስንፍና ራሷ ተነስታ ብትናገርስ?

• ርዕሱ ራሱ ቀልድ ነው — «ሞሪያ» በግሪክ ስንፍና ማለት ነው፤ ድምጹ ግን «ሞር» ይመስላል — ሁለቱ ብቻ የሚያውቁት፣ ከትርጉም ሥራቸው የተወለደ ማያያዣ

• በዚያ ቤት ውስጥ የነበረው ውጥረት — ሞር ምሁራዊ ሥራውን ትቶ ወደ መንግሥት ለመግባት እያሰበ ነበር፤ ኤራስመስ «መጻፍህን ቀጥል፤ ወደ ፖለቲካ አትግባ» ብሎ ለማሳመን ሞከረ

• ሞር አልሰማም — ገባ፣ ወጣ፣ ከፍ አለ፣ የእንግሊዝ ከፍተኛ ሹም ሆነ፤ ንጉሥ ሄንሪ ስምንተኛ አንድ መሐላ ሲጠይቀው እምቢ አለ — አንገቱም ተቆረጠ

• ከትዝታ የተጻፈ — በውስጡ ያሉት በርካታ የግሪክና የላቲን ጥቅሶች ሁሉ ሣጥን ሳይከፈት ከጭንቅላቱ የወጡ ናቸው

• በቦሎኛ በር ላይ — ከተማዋ በረጅምና አድካሚ ከበባ ስትወድቅ አሸናፊው በድል ሠልፍ፣ በዘፈን፣ በሠራዊት መካከል ወደ ውስጥ ገባ

• ያ አሸናፊ ጳጳስ ነበር — ስሙ ዩልየስ ሁለተኛ፤ የዘመኑ ጣሊያኖች «ዩልየስ አስፈሪው» ይሉት ነበር፤ ጴጥሮስ ደግሞ ዓሣ አጥማጅ ነበር

• ከንድፈ ሐሳብ ሳይሆን ከትዝታ — ኤራስመስ በዚያ ሠልፍ ጠርዝ ላይ ቆሞ ተመልክቷል፤ ከሦስት ወይም ከአራት ዓመታት በኋላ ስንፍና ስለ ጳጳሳት ስትናገር ያንን ቀን አልረሳውም ነበር

• ቩልጌት — ለዘመናት አውሮፓ መጽሐፍ ቅዱስን የምታነበው ሴንት ጄሮም በሠራው የላቲን ትርጉም ብቻ ነበር፤ ሕግ፣ ስብከትና ፍርድ ከዚያ ይወጣል

• ሥልጣኑ በመግቢያው ላይ ነው — አንድ ትርጉም ብቻ ሲኖር ያ ትርጉም ራሱ ሥልጣን ይሆናል፤ «ጽሑፉ እንዲህ ይላል» ሲባል ማንም ሊያረጋግጠው አይችልም

• ወደ ዋናው መመለስ — ኤራስመስ የግሪኩን ጽሑፍ ሰብስቦ አነጻጸረ፤ የላቲኑ በአንዳንድ ቦታዎች ከዋናው እንደራቀ አገኘ፤ የግሪኩን አዲስ ኪዳን ከአዲስ የላቲን ትርጉም ጋር አሳተመ

• ቀልዱ ጥርስ አገኘ — መጽሐፉ ቀድሞ መጣ፤ የግሪኩ አዲስ ኪዳን አምስት ዓመታት ዘግይቶ መጣ — ስንፍና ስትሳለቅ ደራሲው ገና አላረጋገጠውም ነበር

• ማርቲን ሉተር ተቀመጠ — ስለ ጳውሎስ ወደ ሮማ ሰዎች መልዕክት ማስተማር ተሰጥቶት የኤራስመስን የግሪክ ጽሑፍ ይዞ ተቀመጠ፤ ሰው በምን ይጸድቃል — በጸጋ ወይስ በሥራ?

• ዘጠና አምስት ነጥቦች — ከዓመት በኋላ ጻፋቸው፤ በዊተንበርግ ከተማ ውስጥ ባለ የቤተ ክህነት በር ላይ እንደለጠፋቸው ይነገራል፤ የፕሮቴስታንት ተሃድሶ ከዚያ ጀመረ

• ግዕዙ ከግሪክ ነው — የግዕዙ መጽሐፍ ቅዱስ ከላቲን አልተተረጎመም፤ ከአውሮፓ ጠብ አንድ ሺህ ዓመታት ገደማ ቀደም ብሎ ከግሪክ ተተርጉሟል — መደራረብ ስላልነበረ ጥያቄው አልተነሳም

• አባ ጎርጎርዮስና ሂዮብ ሉዶልፍ — ከመቶ አርባ ዓመታት ገደማ በኋላ ሁለቱ ወጎች ተገናኙ፤ የመጀመሪያው የግዕዝ ሰዋስውና መዝገበ ቃላት በአውሮፓ ወጣ

• የሆልባይን ኅዳግ — በባዝል በፍሮበን ማተሚያ ቤት የወጣ አንድ ቅጂ ላይ ሃንስ ሆልባይን የሚባል ወጣት ሠዓሊና ወንድሙ በገጹ ጠርዝ ላይ ሳሉ፤ በዚያው ኅዳግ ውስጥ የኤራስመስ ራሱ ትንሽ ምስል አለ — ደራሲው ከሳቁት ሰዎች መካከል ተቀመጠ

ክፍል 3 — ጆሮ ያለው ቆብ በመድረኩ ላይ (አበባ)

ይህ መጽሐፍ ታሪክ አይደለም፤ ጀግና የለውም፣ ሴራ የለውም፣ መጨረሻ ላይ ማንም አይሞትም። አንዲት ተናጋሪ ትነሳለች፣ ትናገራለች፣ ትጨርሳለች — ስለዚህ ንግግሩ እንደ ንግግር ይከተላል፣ ከመድረኩ ጀምሮ።

ምዕራፍ አንድ፦ ተናጋሪዋ ስትቆም

• አዳራሹ — ወንበሮቹ ሞልተዋል፤ በፊተኛው ረድፍ ምሁራን፣ ከጎናቸው የመንግሥት ሰዎች፣ ከኋላ ጸሐፍትና የሥነ ጽሑፍ ሰዎች፤ የተማሩ ሰዎች ስብሰባ የሚጠብቀው ነገር አለ

• የገባችው ግን ሌላ ናት — የቀልደኛ ልብስ ለብሳ፣ ጆሮ ያለው ቆብ ደፍታ ወደ መድረኩ ወጣች

• ማስረጃዋ ተመልካቹ ራሱ ነው — «እኔ ስገባ ፊታችሁ በራ» አለች፤ «ዛሬ ጠዋት ስትገቡ ደመናማ ነበራችሁ።» — እየሳቁ ስለሆነ ነጥቧ ተረጋገጠ

• ትውልዷ — አባቷ ፕሉቶስ የሀብት አምላክ ነው፤ እናቷ ኒዮቴስ ወጣትነት ናት፤ ያሳደጓት ሁለት ሞግዚቶች — ሜቴ ስካርና አፔዲያ አለማወቅ

• አጃቢዎቿ — ፊላውቲያ ራስን መውደድ፣ ኮላኪያ ሽንገላ፣ ሌቴ መርሳት፣ ሚሶፖኒያ ሥራ መጥላት፣ ሄዶኔ ደስታ፣ አኖያ አእምሮ ማጣት፣ ትሪፌ ቅንጦት፤ ከኋላቸው ኮሞስ የፈንጠዝያ አምላክና ጥልቅ እንቅልፍ

• ትልቁ ይገባኛል — «እኔ ከሌለሁ» አለች፣ «የሰው ልጅ ራሱ አይኖርም።»፤ ከዚያም መከራከሪያዋን ዘረጋች

• ትዳር — ሰው ትዳር ውስጥ የሚገባበትን ነገር ሙሉ በሙሉ አውቆ ቢሆን ኖሮ ማንም አይጋባም ነበር

• መውለድ — ሴት የመውለጃውን ሥቃይ አስቀድማ በሒሳብ ብታስቀምጠው ማን ይወልዳል?

• እናትነት — እናቶች ዓመታት፣ እንቅልፍና ወጣትነታቸውን ይሰጣሉ፤ በምክንያታዊ ሒሳብ ውስጥ ይህ ንግድ ኪሳራ ነው

• ወዳጅነት — እውነተኛ ወዳጅነት የወዳጅን ጉድለት አለማየት ነው፤ ሁሉንም በግልጽ የሚያይ ሰው ወዳጅ አይኖረውም

• መርሳቱ ስም አለው — ሰው ሁልጊዜ ምክንያታዊ ቢሆን ኖሮ አይጋባም፣ አይወልድም፣ አያፈቅርም፣ ጓደኛ አይይዝም፤ የሚያደርገው ስሌቱን ስለረሳ ነው — ያ መርሳት ሌቴ ነው

• ስሙን ያሰፋችበት ቅጽበት — ፍቅርን፣ ትዳርን፣ እናትነትን፣ ወዳጅነትን ወስዳ በራሷ ስም ሥር አስገባቻቸው

ምዕራፍ ሁለት፦ አዳራሹን ስትዞር

• ወደ መንግሥት — ሕዝብን እያታለሉ ማስተዳደር፣ አንዱ ሌላውን በሥርዓት መበዝበዝ — ይህ ሁሉ ሥራዬ ነው አለች፤ ከዚያ ወደ ፊተኛው ረድፍ ዞረች፦ «ሳታውቁ ለእኔ እየሠራችሁ ነው»

• ራስን መውደድ — ገጣሚው ግጥሙ ጥሩ እንደሆነ ካላመነ አያሳትመውም፤ ዘማሪው ድምጹ ደስ እንደሚል ካላሰበ አይዘምርም፤ ሁሉም ራሱን ማስተዋል ቢችል ኖሮ ዓለም ጸጥ ይል ነበር

• ከአንድ ሰው ወደ ሕዝብ — እንግሊዞች ውበታችን ይላሉ፤ ስኮትላንዳውያን መልካም ትውልድ አለን ይላሉ፤ ፈረንሳዮች ሥነ ምግባራችን ይላሉ፤ ጣሊያኖች ትምህርታችን ይላሉ

• ማን ፈረደ? — ስንፍና አንድ ጥያቄ ብቻ ጠየቀች፦ ማን ለካ? ማን አነጻጸረ? መልሱ — ማንም፤ እያንዳንዱ ሕዝብ ራሱን ፈርዶ ራሱ አሸነፈ

• ሰዋስው አስተማሪዎችና ገጣሚዎች — እነሱ የተማሪዎቻቸውን ፍርሃት ሥልጣን ብለው ይቆጥሩታል፤ ገጣሚዎች ደግሞ ማንም ያልጠየቃቸውን ውዳሴ ይጽፋሉ

• ጠበቆች — ሥራቸው ሕግን ማብራራት ሳይሆን ማወሳሰብ ነው፤ አንድ ጉዳይ ውስብስብ በሆነ ቁጥር ክፍያው ይረዝማል

• ፈላስፎችና የተፈጥሮ መርማሪዎች — ስለ ዓለም መጨረሻ በእርግጠኝነት ይናገራሉ፣ ስለ ከዋክብት ርቀት ቁጥር ይሰጣሉ፣ የራሳቸውን ቤት ግን ማስተዳደር አይችሉም

• ወታደሮችና ነጋዴዎች — ወታደሮች ስለማያውቁት ነገር፣ ላልመረጡት ሰው፣ ባልገባቸው ምክንያት ይዋጋሉ፤ ነጋዴዎች ከሁሉ የሚቆሽሸውን ሥራ ይሠራሉ — ሆኖም ገንዘብ ስላላቸው በጣም ይከበራሉ

• ሻማና እንጨት — አንዳንዶች ሻማ ይለኩሳሉ፣ ስንት እንደለኮሱ ይቆጥራሉ፤ ሌሎች የተቀደሰ ተብሎ የተሸጠላቸውን ቁራጭ እንጨት ይዘው ይዞራሉ፤ ከዚያ ጠየቀች — ይህ ሁሉ ስንት ያስከፍላል? ገንዘቡስ የት ይሄዳል?

• ሳቁ ሲቀንስ — ገንዘቡ የት እንደሚሄድ ሁሉም ስለሚያውቅ አዳራሹ ውስጥ የነበረው ሳቅ ቀነሰ

• መነኮሳቱ — ስንት ጊዜ እንደደገሙ፣ በምን ሰዓት እንደተነሱ፣ ቀሚሳቸው ስንት ቋጠሮ እንዳለው ያውቃሉ፤ በፍርድ ቀን ይህንኑ ሒሳብ ይዘው እንደሚቀርቡ ያምናሉ

• ፈራጁ ሲያቋርጠው — መነኩሴው ጾሙን፣ ስግደቱንና ጸሎቱን ሲዘረዝር ፈራጁ አንድ ጥያቄ ብቻ ጠየቀ፦ «ይህን ሁሉ ማን ጠየቀህ?»

• ቀልዱ ማን ላይ ነው — ኤራስመስ ራሱ መነኩሴ ነው፤ ቃል ገብቷል፣ ቀሚስ ለብሷል — ስንፍና ደራሲው የተቀመጠበትን ወንበር አላለፈችም

• የሥነ መለኮት ምሁራን — እግዚአብሔር ዓለምን ሲፈጥር በየትኛው ቅጽበት ነበር? መልአክ በአንድ ጊዜ በሁለት ቦታ መሆን ይችላል? ክርስቶስ በሌላ ቅርጽ ሊመጣ ይችል ነበር?

• የመጨረሻው ወጋ — እነዚህ ሰዎች ስለ ክርስቶስ ብዙ ጽፈዋል፤ ክርስቶስ ራሱ ከመካከላቸው ቢቀመጥ ግን አንዲት ዓረፍተ ነገራቸውን አይረዳም ነበር

• ወደ ላይ — መኳንንት ሕዝብን ሊጠብቁ ተብለው ጊዜያቸውን በአደንና በግብዣ ያሳልፋሉ፤ ዘውዱ ራሱ ማስታወሻ ነው — ግን ስለምን? የሚሸከመው ሰው ረስቶታል

• የቤተ መንግሥት ሰዎችና ጳጳሳት — ሙሉ ሕይወታቸው በአንድ ሰው ፊት ላይ ተንጠልጥሏል፤ ንጉሡ ሲስቅ ይስቃሉ፣ ሲያዝን ያዝናሉ — የኮላኪያ ልጆች ናቸው፤ ጳጳሳት መንጋ ሊጠብቁ ተሹመው የሚቆጥሩት ገቢ ነው

• የሮም ወንበር — ሐዋርያት ድህነት ነበራቸው፣ እነዚህ ሀብት አላቸው፤ ሐዋርያት ተሰደዱ፣ እነዚህ ጦር ይመራሉ፤ ልዩነቱ ተዘርዝሮ ሲያልቅ አንድ ጥያቄ ይቀራል — ማንን ነው የተኩት?

• ጥያቄዋን ስታቀርብ — እኔ ይህን ሁሉ ካደረግሁ ምን ይገባኛል? ተቀበሉኝ፣ አመስግኑኝ፣ ብትፈልጉም አምልኩኝ አለች

• ማን ተቆጣ — መጽሐፉ ሲታተም የተነካኩት ሁሉ ተቆጡ — ጠበቆቹ፣ ምሁራኑ፣ መኳንንቱ፤ ከሁሉ የበለጠ የተቆጡት ግን የሥነ መለኮት ምሁራን ነበሩ

ምዕራፍ ሦስት፦ ሳቁ የሚቆምበት

• አንድ ተራ ጥቅስ — ስንፍና ከጳውሎስ ደብዳቤ አነሳች፤ «እኛ ስለ ክርስቶስ ሞኞች ነን» ብሏል፤ በሌላ ቦታ የመስቀሉ ስብከት ለሚጠፉ ሰዎች ሞኝነት ነው ይላል — የእግዚአብሔር ሞኝነት ግን ከሰዎች ጥበብ ይበልጣል

• ጥቅሱን አትለቀውም — እስካሁን የተሳለቀችው በሰዎች ስንፍና ላይ ነበር፤ አሁን ግን ራሱ ቅዱስ መጽሐፍ ውስጥ ሞኝነት አለ — እናም እዚያ ውስጥ ያለው የተመሰገነ ነው

• የክርስቲያኑ ሞኝ — ሀብቱን ይንቃል፣ ግን በስሌት አይደለም፤ ማዕረግ ሲቀርብለት አይወስድም፤ ሲሳለቁበት አይመልስም፤ ጎረቤቶቹ ያዝኑለታል፣ ዘመዶቹ ያፍሩበታል

• ከዚህ ዓለም ውጭ ያለ ነገር — አንዳንድ ጊዜ አንድ ነገር ይሰማቸዋል፤ ሲመለሱ ማስረዳት አይችሉም፣ ራሳቸውም አያውቁትም — የሚያውቁት አንድ ነገር ብቻ ነው፦ በዚያ ውስጥ እያሉ ደስተኞች ነበሩ

• ማን እንደሚናገር — ልብሷ አልተለወጠም፤ ቆቧ ገና ጆሮ አለው፤ ቀልደኛዋ ገና በመድረኩ ላይ ናት

• መጨረሻው — ስንፍና ድንገት ቆም አለች፤ አዳራሹን ተመልክታ በራሷ ላይ ተሳለቀች — ረጅም ሰበክኩ አለች፤ ተናጋሪዋ ስንፍና ስለሆነች የተሟላ ንግግር መጠበቅ አይገባም

• የመጨረሻ ቃሏ — ደህና ሁኑ፤ አጨብጭቡ፤ ኑሩ፤ ጠጡ — ከዚያ ወረደች

• መንጠቆው — ንግግሩ ሁሉ በስንፍና አፍ ውስጥ ስለሆነ ደራሲው «እኔ አላልኩም፤ ስንፍና ናት ያለችው» ማለት ይችላል፤ መከላከያው ግን ሠራ ወይ? መጽሐፉ ደራሲው ከሞተ ከሃያ ሦስት ዓመታት በኋላ በተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር ውስጥ ገባ

ሦስቱ ጥያቄዎች

• ንግግሩ ለምን አቅጣጫ ቀየረ? — ብዙ አንባቢዎች የመጨረሻውን ክፍል ጉድለት አድርገው ያዩታል፤ አበባ ግን ሌላ ታያለች — መጽሐፉ ከመጀመሪያው ጀምሮ ምክንያታዊ ያልሆኑ ነገሮችን በአንድ ስም ሥር እየሰበሰበ ነው፤ በዚያው መስመር ላይ የሚደረሰው ቦታ የግድ እምነት ነው

• ስንፍና ማንን ትወክላለች? — በአንድ አንቀጽ ውስጥ አለማወቅ፣ በሌላው ቅዠት፣ በሌላው ሰው በሌላ ሰው ላይ የሚያደርገው እምነት፣ በመጨረሻው ደግሞ ሙሉ በሙሉ ራስን መስጠት

• መደበላለቁ ብልሃት ነው — አንድ ቃል ተይዞ ቢቀር መጽሐፉ አንድ ነጥብ ብቻ ይሆን ነበር፤ እየተንሸራተተ ስለሚሄድ አንባቢው ሲስማማ ራሱን ያገኘዋል — የተስማማበት ነገር ወዴት እየወሰደው እንደሆነ ዘግይቶ ያውቃል

• ማን ነው ያልተነካው? — የተማሩ ሰዎችን አላለፈችም፤ መነኮሳትን አላለፈችም፤ በመኳንንት ገንዘብ የሚኖሩ ምሁራንን አላለፈችም — ኤራስመስ ሦስቱም ነበር

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• የትግሥት መነሻ ጥያቄ — ስንፍና በአዳራሹ ውስጥ የነካቻቸው ሦስቱ ቦታዎች የኤራስመስ ራሱ ቦታዎች ናቸው፤ ስለዚህ ሰውየው ራሱን ገልብጦ ጻፈው ወይስ ራሱን አስወጥቶ?

• «እምቢ አለ» ማለት ቀላል ማድረግ ነው — ትግሥት ታስተካክለዋለች፦ ሞር ተነስቶ ንጉሡን አልተቃወመም፤ ያደረገው ዝም ማለት ነው፤ መሐላውን አልፈረመም፣ ለምን እንዳልፈረመም አልተናገረም

• ትግሥት ወደ ዛሬ ትወስደዋለች — ስብሰባ ላይ ላለመናገር ትወስናለህ፤ ወረቀት ይዞርልሃል፣ ሁሉም ይፈርማል፣ አንተ ብዕሩን አትነካውም፤ ምንም አልተናገርክም ብለህ ታስባለህ — ክፍሉ ውስጥ ያሉት ሁሉ ግን አንብበውታል

• ለምን የሥነ መለኮት ምሁራን ከሁሉ በላይ ተቆጡ — ትግሥት ልዩነቱን በሥልጣናቸው መሠረት ላይ ታስቀምጣለች፤ ጠበቃ «ሕግ አውቃለሁ» ይላል፣ ወታደር «ጦርነት አውቃለሁ» ይላል — ሁለቱም ተሸንፈው ሊመለሱ ይችላሉ

• የተነካው መከራከሪያቸው ብቻ አይደለም — ስንፍና «ስለማይመለስ ጥያቄ ትጨቃጨቃላችሁ» ስትል የነካችው መነሻ ጽሑፋቸውን ማንም እንደማያረጋግጠው ራሱን ነው፤ ከአምስት ዓመታት በኋላ ደግሞ ያንን መነሻ ራሱ አሳተመው

• ዳዊት ልከኝነትን ይከላከላል — ካቶሊኮች «የመናፍቃን ምንጭ» አሉት፣ ፕሮቴስታንቶች «ፈሪ» አሉት፤ ፈሪ ሰው ግን ጥበቃ ስለሚያስፈልገው ከሁለቱ አንዱን ይመርጣል

• ትግሥት አትስማማም — ኤራስመስ ጥበቃ ነበረው፦ ስም፣ ደጋፊዎች፣ በአውሮፓ ሁሉ የሚጻጻፋቸው ሰዎች፣ ገንዘብ የሚያስገቡ መጻሕፍት፤ አንድ ከተማ ሲከብደው ወደ ሌላ ተዘዋውሯል — ሉተር ደግሞ አንድ መስፍን እስኪደብቀው ድረስ የሚደበቅበት ቦታ አልነበረውም

• ዘዴ ወይስ ሐሳብ — ኤራስመስ ለሉተር «ሐሳብህ ትክክል ነው፤ ዘዴህ ግን ስህተት ነው» ብሎ መለሰ፤ ተቋም ሲፈርስ ማንም ሊቆጣጠረው አይችልም ብሎ ያምን ነበር — ተሃድሶው የመጣው ከጦርነት ጋር ነው

• የሉተር መልስ — ቤቱ ሲቃጠል ውኃውን ቀስ ብለህ ታፈሳለህ? ብሎ መለሰ፤ ሲወገዝም «በዚህ ላይ ቆሜያለሁ፤ ሌላ ማድረግ አልችልም።» አለ — ኤራስመስ በሕይወቱ ሙሉ ሊናገረው የማይችለው ቃል

• አራሹና ዘሪው — ዳዊት «ኤራስመስ መሬቱን አረሰ፤ ሉተር ዘራበት።» ይላል፤ ትግሥት ተስማምታ ጥያቄውን ትተዋለች — መሬቱን ካረስክ በኋላ ስለተዘራበት ነገር ተጠያቂ ነህ ወይ? ዳዊት «አይደለም» ይላል፤ ትግሥት «ሙሉ በሙሉ አይደለም» ማለት አልችልም ትላለች — ኤራስመስ ራሱ ሙሉ በሙሉ አይደለም ማለት ስላልቻለ ከከተማ ከተማ ተዘዋውሯል

• የዋሻው ሰው — በአፄ ሱስንዮስ ዘመን ካቶሊክ እምነት በኃይል ሲገባ ሀገሪቱ ተከፈለች፤ አንዱ ወገን «የፈረንጅ ሃይማኖት» አለ፣ ሌላው «የአባቶቻችን» አለ፤ ዘርዓ ያዕቆብ የሚባል ሰው ሁለቱንም ትቶ ወደ ዋሻ ገባ፣ ሐተታ የሚባል ጽሑፍ ጻፈ — መስፈሪያው አንዱም ወገን የሰጠው አልነበረም

• ማስተካከያ፦ አፄ ዘርዓ ያዕቆብን አላልኩም፤ ሌላ ሰው ነው — ዳዊት ስሙን ሲያነሳ ራሱ ያስተካክለዋል

• ትዕቢትና ኩራት — ራስን መውደድ ሲሰፋ ስሙ ይለወጣል፤ በአንድ ሰው ላይ ሲሆን ትዕቢት ይባላል፣ በሕዝብ ላይ ሲሆን ኩራት ይባላል — ትዕቢት ይወቀሳል፣ ኩራት ይመሰገናል

• ዳዊት አንድ ልዩነት ይጨምራል — ተጨቁኖ የኖረ ሕዝብ ራሱን ማወደስ ሲጀምር ያ ትዕቢት ሳይሆን መልስ ነው፤ ትግሥት ተስማምታ ግን ታስታውሳለች — ኤራስመስ የሚያያቸው ሁሉም አሸናፊ የነበሩ ሕዝቦች ናቸው፣ ስለዚህ ያ ልዩነት በመጽሐፉ ውስጥ የለም

• ስም አልባው ጽሑፍ — ዩልየስ ሁለተኛ ከሞተ በኋላ ስም አልባ የሆነ አጭር ውይይት ወጣ፦ ጳጳሱ በመንግሥተ ሰማያት በር ማስገቢያ ይጠይቃል፤ ጴጥሮስ አይከፍትለትም፤ ማዕረጉን ይዘረዝራል፣ በሠራዊቱ ያስፈራራል፣ በመጨረሻ ገንዘብ ያቀርባል፤ ኤራስመስ እስከ ሞቱ ድረስ «እኔ አልጻፍኩትም» ብሎ ቆየ — ዋናው ማስረጃ ግን የቶማስ ሞር ደብዳቤ ነው፦ በዲሴምበር 1516 የዚያ ውይይት ቅጂ በኤራስመስ የእጅ ጽሑፍ እንደደረሰው ጽፎ ምን ላድርገው ብሎ ጠየቀው

• ልዩነቱ ትልቅ ነው — ዳዊት፦ ወደ ኋላ ተመልሶ ዝም አላለም፣ ወደ ኋላ ተመልሶ ስሙን አጠፋ፤ ትግሥት፦ ሉተር ስሙን ጻፈ፣ ሞር ማንነቱን አልደበቀም፣ ኤራስመስ ተናገረ — ግን ማን እንደተናገረው አልታወቀም

• የመጀመሪያው ጥያቄ ሳይፈታ ቀረ — ትግሥት «አስወጥቶ» ትላለች — ርዕሱ ራሱ ሁለት ሰዎችን ከተመልካቹ ስለለየ፣ እናም የተማረ ሰው በክርስቲያኑ ሞኝ ውስጥ ራሱን አግኝቶ በሌላው ክፍል የተነካውን ስለሚረሳ

• ዳዊት ተቃራኒውን ያያል — «ይህን ሁሉ ማን ጠየቀህ?» የሚለውን የጻፈው ራሱ መነኩሴ ነው፤ ያ ራስን ማስወጣት ሳይሆን ቢላዋውን በራስ ላይ ማዞር ነው

• የሆልባይኑ ኅዳግ በክርክሩ ውስጥ — ትግሥት፦ ራሱን በዚያ ኅዳግ ተስሎ አይቶ ምንም አላደረገም፤ ዳዊት፦ መጽሐፉ የባዝል መምህር ኦስዋልድ ሚኮንዮስ ነበር፣ በፍሮበን ማተሚያ ቤት ለኤራስመስ ታይቶታል፣ እሱም «ኤራስመስ ገና እንዲህ የሚመስል ቢሆን ኖሮ ሚስት ማግኘት ባልከበደው ነበር» ብሎ ሳቀበት — ያ ቅጂ ዛሬም በባዝል የኪነ ጥበብ ሙዚየም የሥዕል ማኅደር ውስጥ አለ — በዚህ ላይ አልተስማሙም

• ቀልድ ያረጃል ወይ — ዳዊት ዛሬ እንደማይስቅ በሐቀኝነት ተናገረ፤ ማብራሪያ ያስፈልገዋል — ማንን እየነካካች ነው? የትኛውን ጠብ እየጠቀሰች ነው?

• የቀረው ዘዴው ነው — ቀልዶቹ አርጅተዋል፤ ቅርጹ ግን አላረጀም — ማንኛውንም ነገር ማመስገን ትችላለህ የሚለው ግኝት አላረጀም

• ያረጀውና ያላረጀው — ያረጀው ስለ ክርክር የሚያወራው ክፍል ነው፤ ያላረጀው ስለ ገንዘብና ሥልጣን የሚያወራው ነው

• «ምናልባት» የሚለው ቃል — ኤራስመስ «ልከኝነት ምናልባት ከሁሉም ጥበቦች የላቀች ጥበብ ናት» አለ፤ ትግሥት፦ በቁርጥ ቢናገር ኖሮ ልከኝነትን ራሱን ዶግማ ባደረገው ነበር — ያ ደግሞ ልከኝነት አይሆንም

• በሁለት መቃብር መካከል — አንዱ በለንደን፣ ወደ ኋላ አልመለስም ብሎ የሞተው፤ ሌላው በባዝል፣ ወደ ኋላ ተመልሶ በአልጋው ላይ የሞተውና ካልመረጠው ወገን ቤት ውስጥ የተቀበረው፤ በመካከላቸው ደግሞ ርዕሱ የመጀመሪያውን ሰው ስም የያዘ አንድ መጽሐፍ አለ

ያልተነገሩ ነገሮች

1. በሮተርዳም ከተማ ከአራት መቶ ዓመታት በፊት የተሠራ የኤራስመስ የነሐስ ሐውልት አለ፤ በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት የከተማዋ መሃል ሙሉ በሙሉ ሲወድም ሐውልቱ ተረፈ — ከዚያም ወራሪዎቹ እንዳይወስዱት በአንድ ሙዚየም ግቢ ውስጥ ተቀበረ፤ ጦርነቱ ሲያልቅ ቆፍረው አወጡት።

2. ኤራስመስ በባዝል ከተማ ካቶሊክ ሆኖ ሞተ — ቤተ ክርስቲያኑን ፈጽሞ አልለቀቀም። የተቀበረው ግን በዚያች ከተማ ካቴድራል ውስጥ ነው፤ ያች ካቴድራል ደግሞ ከሰባት ዓመታት በፊት ወደ ፕሮቴስታንት እምነት ተለውጣ ነበር።

3. በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን ካቴድራሉ ሲታደስ አጥንቶቹ ጠፉ፤ ማንም የት እንዳሉ አያውቅም ነበር። ከዘመናት በኋላ ተመርምረው እንደገና ተለዩ፤ አሁን ከመታሰቢያ ድንጋዩ ሥር ናቸው።

4. የግሪኩን አዲስ ኪዳን ሲያዘጋጅ በላቲኑ ውስጥ ያለ አንድ ዓረፍተ ነገር በአንድም የግሪክ ቅጂ ውስጥ ስላላገኘው አወጣው፤ ዓረፍተ ነገሩ ሥላሴን የሚያረጋግጥ ስለሆነ ብዙዎች ተቆጡ። «በአንድ የግሪክ ቅጂ ውስጥ እንኳ ካሳያችሁኝ እመልሰዋለሁ» አለ፤ ከዓመታት በኋላ ቅጂ ቀረበለት፤ መለሰው።

5. ያ የተመለሰው ዓረፍተ ነገር ወደ እንግሊዝኛ መጽሐፍ ቅዱስ ገባ፤ ዛሬ በእንግሊዝኛ ስለ ሥላሴ ከሚጠቀሱት ሁሉ የሚታወቀው ያ ነው — እዚያ የደረሰው በአንድ ሰው ጽናት ሳይሆን በአንድ ሰው ስምምነት ነው።

6. ኤራስመስ በሕይወቱ ሙሉ ያሳተመው ሁሉ በላቲን ነው፤ በራሱ ሀገር ቋንቋ አንዲትም መጽሐፍ አልጻፈም።

7. ዛሬ በአውሮፓ ውስጥ ተማሪዎች ከአንድ ሀገር ወደ ሌላ ሄደው የሚማሩበት ትልቅ መርሐ ግብር በዚህ ሰው ተሰይሟል — ሀገር ስላልነበረው፤ በሁሉም ቦታ ኖሮ የትም ስላልተቀመጠ።

ቁልፍ ጥቅሶች

«እኔ ስገባ ፊታችሁ በራ… ዛሬ ጠዋት ስትገቡ ደመናማ ነበራችሁ። አሁን ግን ተመልከቱ — ትስቃላችሁ። ማን አደረገው?»
— ስንፍና

«እኔ ከሌለሁ» ትላለች፣ «የሰው ልጅ ራሱ አይኖርም።»
— ስንፍና

«ሳታውቁ ለእኔ እየሠራችሁ ነው»
— ስንፍና

«ማን ፈረደ? ማን ለካ? ማን አነጻጸረ?»
— ስንፍና

«ይህን ሁሉ ማን ጠየቀህ?»
— በስንፍና ምስል ውስጥ ያለው ፈራጅ

«ደህና ሁኑ፤ አጨብጭቡ፤ በደስታ ኑሩ፤ ጠጡ!»
— ስንፍና

«ማን በሞኝ ላይ ክስ ይመሠርታል?»
— አበባ

«ገለልተኝነት የሚሠራው ማንም እያየህ ካልሆነ ብቻ ነው።»
— ዳዊት

«የሚያጣው ነገር የሌለው ሰው ጊዜውን አይጠይቅም።»
— ትግሥት

«በዚህ ላይ ቆሜያለሁ፤ ሌላ ማድረግ አልችልም።»
— ማርቲን ሉተር

«ዘዴው የሚያድነው ሰውየውን ነው፤ ሐሳቡን ግን አያድነውም።»
— ትግሥት

«ቀልዱ ሁለቱንም አልፎ ዘመናትን ተሻገረ።»
— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ዴሲዴሪየስ ኤራስመስ — በሮተርዳም የተወለደ፣ ወላጅ አልባ ሆኖ ወደ ገዳም የገባ፣ ከቃሉ ለመውጣት ዕድሜውን ያሳለፈ ምሁር — ሀገር፣ ማዕረግና የአባት ስም ሳይኖረው ስም ብቻ የሠራ

• ቶማስ ሞር — የለንደኑ ጠበቃና ሂዩማኒስት፤ መጽሐፉ የተጻፈበት ቤት ባለቤትና ርዕሱ የተሠራበት ስም — ወደ መንግሥት ገብቶ የእንግሊዝ ከፍተኛ ሹም ሆነ፣ መሐላ ባለመፈረሙም አንገቱ ተቆረጠ

• ሉቅያኖስ — በሮማ ግዛት ውስጥ በግሪክኛ የሚጽፍ ሶርያዊ ቀልደኛ፤ «ስለ ዝንብ ምስጋና» ደራሲ — ኤራስመስና ሞር አብረው ተርጉመውታል

• ዩልየስ ሁለተኛ — በጦር ሠራዊት ፊት ወደ ቦሎኛ የገባ ጳጳስ፤ የዘመኑ ጣሊያኖች «ዩልየስ አስፈሪው» ይሉት ነበር — ከሞቱ በኋላ ስም አልባ ውይይት ተጻፈበት

• ማርቲን ሉተር — የኤራስመስን የግሪክ አዲስ ኪዳን ካነበቡት አንዱ፤ ስለ ጳውሎስ መልዕክት ሲያስተምር የጽድቅን ጥያቄ አገኘ — ዘጠና አምስት ነጥቦችን ጻፈ

• ሴንት ጄሮም — አውሮፓ ለዘመናት ብቻውን ስታነበው የነበረውን ቩልጌት የላቲን ትርጉም የሠራ

• ሃንስ ሆልባይን — በባዝል ሕትመት ኅዳግ ላይ ከወንድሙ ጋር የሳለ ወጣት ሠዓሊ — በዚያው ጠርዝ ላይ የደራሲውን ትንሽ ምስል አኖረ

• ዢል ደ ጎርሞን — መጽሐፉን በፓሪስ ያሳተመ፤ ኤራስመስ ሕትመቱ ካልተሟላና ከተዛባ ቅጂ የተወሰደ ነው ብሎ አማረረበት

• ሄንሪ ስምንተኛ — ከሞር መሐላ የጠየቀው የእንግሊዝ ንጉሥ

• አባ ጎርጎርዮስ — በአውሮፓ ከሂዮብ ሉዶልፍ ጋር ተቀምጦ ግዕዝንና አማርኛን ያስተማረ ኢትዮጵያዊ ሊቅ — ከዚያ ግንኙነት የመጀመሪያው የግዕዝ ሰዋስውና መዝገበ ቃላት ወጣ

• ዘርዓ ያዕቆብ — በአፄ ሱስንዮስ ዘመን ሁለቱን ተጣሉ ወገኖች ትቶ ወደ ዋሻ ገብቶ ሐተታን የጻፈ ሰው — ማን እንደጻፈው ምሁራን እስከ ዛሬ ይከራከራሉ

ገጸ ባሕሪያት

• ስንፍና — የቀልደኛ ልብስ ለብሳ፣ ጆሮ ያለው ቆብ ደፍታ የክብር ንግግር የምታደርገው ተናጋሪ — ንግግሩ ሁሉ በአፏ ውስጥ ስለሆነ ደራሲው «እኔ አላልኩም፤ ስንፍና ናት ያለችው» ማለት ይችላል

• ፕሉቶስ — የሀብት አምላክ፤ የስንፍና አባት — ጦርነትንም ሰላምንም የሚያንቀሳቅሰው እሱ ነው ትላለች

• ኒዮቴስ — ወጣትነት፤ የስንፍና እናት

• ሜቴ — ስካር፤ ከሁለቱ ሞግዚቶች አንዷ

• አፔዲያ — አለማወቅ፤ ሁለተኛዋ ሞግዚት

• ፊላውቲያ — ራስን መውደድ፤ ከአንድ ሰው ወደ ከተማዎችና ወደ ሕዝቦች የምትሰፋ

• ኮላኪያ — ሽንገላ፤ የቤተ መንግሥት ሰዎች እናት

• ሌቴ — መርሳት፤ ትዳርንና እናትነትን የሚያስችለው ስሌት ማጣት

• የቀሩት አጃቢዎች — ሚሶፖኒያ ሥራ መጥላት፣ ሄዶኔ ደስታ፣ አኖያ አእምሮ ማጣት፣ ትሪፌ ቅንጦት፤ ከኋላቸው ኮሞስ የፈንጠዝያ አምላክና ጥልቅ እንቅልፍ

• የክርስቲያኑ ሞኝ — ሀብትና ማዕረግ የሚንቅ፣ ሲሳለቁበት የማይመልስ፣ ዘመዶቹ የሚያፍሩበት ሰው — ሳቁ የሚቆምበት ቦታ

ቦታዎች

• ሮተርዳም — የኤራስመስ የትውልድ ከተማ፤ ሐውልቱ ተቀብሮ የተረፈባት

• ለንደን፣ ባክለርስበሪ — መጽሐፉ ከሳምንት ባነሰ ጊዜ ውስጥ የተጻፈበት የቶማስ ሞር ቤት ያለበት ሰፈር

• ቦሎኛ — በከበባ ወድቃ ጳጳሱ በድል ሠልፍ የገባባት ከተማ — ኤራስመስ በሠልፉ ጠርዝ ላይ ቆሞ ተመልክቷል

• ባዝል — የፍሮበን ማተሚያ ቤት ያለባት፤ ኤራስመስ የሞተባትና በካቴድራሏ ውስጥ የተቀበረባት

• ዊተንበርግ — ዘጠና አምስቱ ነጥቦች በቤተ ክህነት በር ላይ ተለጠፉ የሚባልባት ከተማ

• ፓሪስ — መጽሐፉ ለመጀመሪያ ጊዜ የታተመባት፤ ደራሲው ባልፈቀደው ሕትመት

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• ሞሪያ ኢንኮሚየም — የመጽሐፉ የግሪክ ስም፤ «ሞሪያ» ስንፍና ማለት ነው፤ ድምጹ ግን «ሞር» ይመስላል

• የፌዝ ምስጋና — ትልቅ ለሆነ ነገር የሚገባውን የክብር ንግግር ወስዶ ለትንሽ ወይም ለተናቀ ነገር የመስጠት ቅርጽ — ቀልዱ በርዕሱ ላይ ሳይሆን በቅርጹ ላይ ነው

• የክፍል መልመጃ — መምህሩ ርዕስ ሰጥቶ ተማሪው ስለዚያ ርዕስ ንግግር የሚያደርግበት ልምምድ፤ ማመን አያስፈልግም — ጥበቡ በአቀራረቡ ላይ ነው

• ሰምና ወርቅ — በቅኔ ውስጥ ላይ ላዩ የሚሰማው ምስጋናና ከሥሩ የተቀበረው ፍርድ

• አሽሙር — በሚያምር ቃል የሚቀርብ ትችት፤ ብትቆጣ ቅሬታህ ራሱ የመሰከረብህ ማስረጃ ይሆናል

• ቩልጌት — አውሮፓ ለዘመናት መጽሐፍ ቅዱስን ስታነብበት የነበረው የላቲን ትርጉም — አንድ ትርጉም ብቻ ሲኖር ትርጉሙ ራሱ ሥልጣን ይሆናል

• አዳጊስ — ከጥንታዊ ግሪክና ላቲን የተውጣጡ ምሳሌዎችና ሐረጎች ስብስብ፤ ስሙን ያሰማለት መጽሐፍ

• ሪናሳንስ — «ድጋሚ መወለድ»፤ የግሪክ ጽሑፎችና የጥንታዊ ሥነ ጥበብ ዘዴዎች ወደ ምዕራብ አውሮፓ የተመለሱበት ዘመን

• የተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር — ደራሲው ከሞተ ከሃያ ሦስት ዓመታት በኋላ መጽሐፉ የገባበት — መከላከያው ሰውየውን አዳነ፣ መጽሐፉን ግን አላዳነም

የውይይት ጥያቄዎች

1. ገልብጦ ወይስ አስወጥቶ። ኤራስመስ መነኩሴ ሆኖ መነኮሳትን፣ በደጋፊ ገንዘብ እየኖረ መኳንንትን ሲሳለቅ ቢላዋውን በራሱ ላይ አዞረ ወይስ ራሱን ከክሱ አወጣ? ትግሥት ርዕሱና መጨረሻው ሁለቱም ማምለጫ በር ናቸው ትላለች፤ ዳዊት «ይህን ሁሉ ማን ጠየቀህ?» የሚለውን የጻፈው ራሱ ቃል የገባ ሰው መሆኑን ያስታውሳል።

2. ስም ማጥፋት ልከኝነት ነው? ሉተር ስሙን ጻፈ፤ ሞር መሐላውን ሳይፈርም ማንነቱን ግን አልደበቀም፤ ኤራስመስ ተናገረ — ግን ማን እንደተናገረው አልታወቀም። በአደገኛ ጊዜ ስምን ማንሳት የጥንቃቄ ጥበብ ነው ወይስ ሌሎች የከፈሉትን ዋጋ ላለመክፈል የተመረጠ በር?

3. አራሹና ተዘራው። ኤራስመስ የፈለገው ትክክለኛነት ነበር፤ የመጣው ግን ተሃድሶና ጦርነት ነው። መሬቱን ካረሱ በኋላ ስለተዘራበት ነገር ተጠያቂ መሆን ይቻላል? ተቋም ሲፈርስ ማንም ሊቆጣጠረው አይችልም የሚለው ስጋት ለውጥን ማዘግየትን ያጸድቃል ወይስ የሚያጣው ነገር ያለውን ሰው ብቻ ነው የሚያገለግለው?

ይህ ቪዲዮ የታላላቅ መጻሕፍት ክፍል 28 አጃቢ ነው፤ ከመጽሐፉ ጀርባ ያለውን ታሪክ በፖድካስቱ ያድምጡ።

Erasmus’s In Praise of Folly as a five-act Amharic play: 16 scenes, a full cast, Habesha illustrations and Amharic captions. A companion to Great Books episode 28.

በአንድ የእስር ቤት ግቢ ውስጥ ገመድ ከላይ በተሰቀለ መቀርቀሪያ ውስጥ ያልፋል። እጆቹ ከጀርባው የታሰሩ ሰው ከዚያ ገመድ ጋር ተያይዟል፤ ይጎትቱታል፤ የሰውነቱ ክብደት ሁሉ በትከሻዎቹ መገጣጠሚያ ላይ ይንጠለጠላል፤ ከዚያም ለቀው መሬት ሳይነካ ይይዙታል። ስድስት ጊዜ አደረጉት። የተንጠለጠለው ሰው አርባ ሦስት ዓመቱ ነው፤ እስከ ጥቂት ወራት በፊት የፍሎረንስ ሪፐብሊክ ደብዳቤዎችን ይጽፍ ነበር። የተያዘበት ምክንያት አንድ ብቻ ነው — መንግሥት ለመገልበጥ ባሴሩ ሰዎች ኪስ ውስጥ በተገኘ ዝርዝር ላይ ስሙ ተጽፎ ተገኘ። ከዚያ ገመድ የወረደው ሰው ወደ ትንሽ ርስት ሄዶ አንድ አስቂኝ ተውኔት ጻፈ። ተውኔቱ ሲያልቅ ማንም አልተጋለጠም፣ ማንም አልተቀጣም፤ የተታለለችው ሴት ግን የሁሉንም ሚስጥር ይዛ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ትቆማለች። እሷ የተጠመደች ናት ወይስ አዛዥ? እናም ሰውየው ይህን ሁሉ ሲጽፍ ዓለምን እየገለጸ ነበር ወይስ መንገድ እያሳየ?

ክፍል 1 — ማታ ላይ ልብስ የሚቀይር ሰው (ሳባ)

• ገመዱና መቀርቀሪያው — ገመዱ ከታሰሩት እጆች ጋር ተያይዞ ሰውየውን ከምድር ያነሳዋል፤ ከዚያ ተለቆ መሬት ሳይነካ ይያዛል፤ ትከሻው ከቦታው ይወጣል። ስድስት ጊዜ አደረጉት

• ስሙ በወረቀት ላይ — ሴራውን አያውቀውም ነበር። ማንም አልጠየቀውም — ስሙ በዝርዝሩ ውስጥ መገኘቱ በቂ ነበር

• ማን እንደነበረ — ኒኮሎ ማኪያቬሊ፤ ለአሥራ አራት ዓመታት የፍሎረንስ ሪፐብሊክ ሁለተኛ ጸሐፊ — የከተማዋን ደብዳቤ ይጽፍ፣ መልእክተኞቿን ይመራ፣ ስለ ጦርነትና ስለ ስምምነት የሚደረገውን ውይይት ያዘጋጅ ነበር

• የሬኔሳንስ ልጅ — የተወለደው ሺህ አራት መቶ ስድሳ ዘጠኝ በፍሎረንስ ነው። ሬኔሳንስ ማለት «ዳግም ልደት» — የጥንት ግሪክና ሮም ዕውቀት ከረዥም እንቅልፍ በኋላ የተነሣበት ንቅናቄ። ላቲንን አቀላጥፎ ይጽፍና ይናገር ነበር፤ ታሪክ አጥንቷል፤ ፖለቲካ ያውቅ ነበር

• ሪፐብሊክ ማለት ሰላም ማለት አይደለም — ፍሎረንስ ንጉሥ የላትም፤ ምክር ቤት ያስተዳድራታል። ሆኖም በቡድኖች ሽኩቻ ትናጥ ነበር — ወገኖች ይታገላሉ፣ ተፅዕኖ ይሻማሉ፣ ተሸናፊውን ያባርራሉ

• ሥልጣኑ የእሱ አልነበረም — ውሳኔውን የሚያዘጋጀው፣ ደብዳቤውን የሚያረቀው፣ መልእክቱን የሚያደርሰው እሱ ነው፤ የሚወስነው ግን ሌላ ሰው። ወደ ውጭ አገሮች በልዑክነት ተላከ፤ በጳጳሱ ቤተ መንግሥት ውስጥም ጊዜ አሳልፏል

• ጸሐፌ ትእዛዝ — ሳባ ያቀረበችው የኢትዮጵያ አቻ ቦታ፦ የንጉሡን ትእዛዝ የሚጽፍ፣ ዜና መዋዕሉን የሚመዘግብ ሰው። ዙፋን የለውም፤ ጦር አያዝም። ግን የሚጻፈው ቃል በእጁ ስለሚያልፍ ከብዙ መኳንንት የበለጠ ተፅዕኖ ነበረው — እናም ንጉሥ ሲቀየር ከሁሉ አስቀድሞ የሚነሳው እሱ ነው

• ሜዲቺዎች ተመለሱ — ሺህ አምስት መቶ አሥራ ሁለት ላይ የከተማዋ እጅግ ኃያል ቤተሰብ ተመልሶ ገባ፤ ሪፐብሊኩ ወደቀ። ማኪያቬሊ ከሥራው ተባረረ፤ ከቤተ መንግሥቱ ታገደ። ከጥቂት ወራት በኋላ ዝርዝሩ ተገኘ

• ያዳነው ማን ነው — ከእሱ ጋር የተጠረጠሩ ሁለት ሰዎች ተገደሉ። እሱ የተረፈው በንጽሕናው አይደለም፤ በዚያው ወራት አንድ ሜዲቺ ጳጳስ ሆኖ ሲመረጥ ለምርጫው መከበሪያ አጠቃላይ ምሕረት ታወጀ። ያፈረሰው ቤተሰብ ራሱ ነው ያዳነው፤ አንድም ሰው ስለ እሱ ልዩ ውሳኔ አልወሰነም

• ወደ ከተማዋ አልተመለሰም — ከፍሎረንስ በስተደቡብ ወዳለው ትንሽ ርስቱ ሄደ። ጫካ ይሸጣል፤ ከመንገደኞች ጋር ይጫወታል፤ በመጠጥ ቤት ካርታ ይጫወታል፤ ይጨቃጨቃል። የአንድ ሪፐብሊክ የውጭ ጉዳይ ሲመራ የነበረ ሰው ቀኑን ሙሉ ስለ ማገዶ ዋጋ ይከራከራል

• አምባ ገሸን — ሁለተኛው የኢትዮጵያ አቻ፦ የንጉሥ ዘሮች ወደ አንድ ተራራ ተወስደው እዚያ ይኖራሉ። ምግብ አላቸው፣ አገልጋይ አላቸው፣ መጻሕፍት አላቸው። የሌላቸው ነገር አንድ ብቻ ነው — ወደ ታች መውረድ

• ሰውየውን አታጥፋው — ሳባ ዘዴውን በአንድ ዓረፍተ ነገር ትጠቀልለዋለች፦ ሥልጣንን ከሰው መለየት ማለት ሰውየውን ማጥፋት ሳይሆን ከውሳኔው ማራቅ ነው። ተራራ አልነበረም፤ ትንሽ ርስት ነበር። ውጤቱ ግን አንድ ነው

• የማታው ልማድ — ስለዚህ ልማድ የምናውቀው ለወዳጁ ለፍራንቼስኮ ቬቶሪ ከጻፈው ደብዳቤ ነው። ቀኑን ሙሉ በጭቃና በአቧራ ውስጥ ይውላል፤ ሲመሽ የቆሸሸውን ልብስ አውልቆ የቤተ መንግሥት ልብስ ይለብሳል፤ ተለብሶ ወደ መጻሕፍቱ ይሄዳል

• «ወደ ጥንቱ ቤተ መንግሥት እገባለሁ።» — እዚያ ይጠይቃቸዋል፤ ይመልሱለታል፤ ለአራት ሰዓት ችግሩን ሁሉ ይረሳል። አዳራሽ የለም። አድማጭ የለም። ሙት ሰዎችን ለማነጋገር የሚለበስ ልብስ ግን ያስፈልጋል

• በደብዳቤው ጅራት ላይ — «ስለ ግዛቶች አንድ ትንሽ ጽሑፍ ጻፍኩ» ይላል። ያ «ትንሽ ጽሑፍ» «ዘ ፕሪንስ» — «ልዑሉ» — ነው

• ተስፋው ከንቱ ሆነ — መጽሐፉን ለሜዲቺዎች አቀረበ፤ ሞገሳቸውን አግኝቶ ወደ ሥራው ለመመለስ ተስፋ አድርጎ። መጽሐፉ ደረሳቸው፤ ደራሲው አልተፈለገም። ወደ ቀድሞ ተፅዕኖው ፈጽሞ አልተመለሰም

• መቅድሙ ላይ ያለው ቃል — ይህ ቀላል ጉዳይ ጥበበኛና ከባድ መስሎ ለመታየት ለሚፈልግ ሰው የማይመጥን ከሆነ ይቅርታ አድርጉለት፤ በእነዚህ ጥቃቅን ሐሳቦች መከረኛ ሕይወቱን ለማጣፈጥ እየሞከረ ነው። ሌላ አቅሙን በሌላ ሥራ ከማሳየት ስለታገደ፣ ለድካሙም ዋጋ ስለሌለ፣ ፊቱን ወዴት እንደሚያዞር አያውቅም

• በዚያው ርስት ላይ የተጻፉት ሌሎቹ — ስለ ጥንቱ የሮም ሪፐብሊክ ረዥም ጥናት፣ ስለ ጦር አደረጃጀት መጽሐፍ፣ ተውኔቶች። ከዓመታት በኋላ ሜዲቺዎች የፍሎረንስን ታሪክ እንዲጽፍ ቀጠሩት — ደመወዙ አነስተኛ ነበር፤ ሥራው ግን ሥራ ነው

• ሁለት ጊዜ የተቆጠረበት ችሎታ — ሜዲቺዎች ተባረው ሪፐብሊኩ ሲመለስ ወዲያው ወደ ቀድሞ ሹመቱ አመለከተ። አልተቀበሉትም፦ ለሜዲቺዎች ጽፏል፣ ከሜዲቺዎች ደመወዝ ተቀብሏል፣ ስለዚህ የሜዲቺ ሰው ነው። ሪፐብሊኩን ስላገለገለ አንዱ አባረረው፤ ሜዲቺዎችን ስላገለገለ ሌላው አልፈለገውም። ከጥቂት ሳምንታት በኋላ ሞተ

• ሙያው ማሳመን ነበር — አሥራ አራት ዓመት ሙሉ የሠራው ሥራ ይህ ነው፦ አንድ ሰው የማይፈልገውን ነገር እንዲያደርግ የሚያደርገው ምንድን ነው? ምን ቢነገረው ይሰማል? ማን ቢነግረው ያምናል? ስንት ቢከፈለው ይታጠፋል? ሥራውን አጣ፤ ጥያቄዎቹ ግን አልጠፉም

ክፍል 2 — የማይሰማው ላቲን (ኢብሳ)

• ተውኔቱ የቆመበት ውሸት — አንዲት ሴት ከማንድሬክ ሥር የተሠራ መጠጥ ብትጠጣ ልጅ ታረግዛለች፤ ግን ከዚያ በኋላ በመጀመሪያ ከሷ ጋር የሚተኛ ሰው ይሞታል። ኢብሳ የያዘው ጥያቄ ይህ ነው፦ ተውኔቱ እንዲሠራ ተመልካቹ አስቀድሞ ማመን የነበረበት ነገር ምንድን ነው? ተውኔቱ የሚሠራው ተመልካቹ «ይህን አምኖ የሚቀበል ሰው አለ» ብሎ ሲቀበል ብቻ ነው

• ልጅ የሌለው ቤት — በአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን ፍሎረንስ ውስጥ ልጅ አለመውለድ የግል ሐዘን ብቻ አልነበረም። ንብረት የሚተላለፍበት፣ ስም የሚቀጥልበት፣ በእርጅና የሚንከባከብ ሰው የሚገኝበት መንገድ ነበር

• ሀብቱ የት ይሄዳል — ባለጸጋ ሰው ልጅ ሳይወልድ ቢሞት ሀብቱ ወደ ወንድሞቹ ልጆች፣ ወደ ሩቅ ዘመዶቹ ወይም ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳል። ቤቱ ይበተናል

• ርስት — የኢትዮጵያው አቻ፦ በዘር የሚተላለፍ የመሬት መብት። መሬቱ ያንተ የሚሆነው ከአባትህ ስለወረስከው ነው። ልጅ አለመኖር ማለት መሬቱ በጎን በኩል ወደ ወንድምና ወደ ወንድም ልጅ ይንሸራተታል ማለት ነው። ልጅ አልባ ሰው በሕይወት እያለ ንብረቱ ማን ጋ እንደሚሄድ ዘመዶቹ ሲያሰሉ ያያል

• ኒቻ እየቆጠረ ያለው — ስለ ስሜቱ አይደለም። ንብረቱን ነው። ስለዚህ አንድ የውጭ አገር ሐኪም «መድኃኒት አለኝ» ሲለው የሚሰማው ተስፋ የሚል ቃል የሚሰማ ሰው ሳይሆን ንብረቱ የሚያመልጥበት መንገድ የተዘጋለት ሰው ነው

• የሶስትራታ ቃል — ልጄ ሆይ ተስማሚ፤ ልጅ የሌላት ሴት ቤት እንደሌላት አታይም? ባሏ ሲሞት እንደ እንስሳ ትቀራለች፤ ሁሉም ይተዋታል። ኢብሳ ይህን ማስፈራሪያ ሳይሆን ትንበያ ይለዋል — እናትየው ልጇን እያዋረደች ሳይሆን መጨረሻዋን እያሳየቻት ነው

• ማንድሬክ የተፈጠረ ተክል አይደለም — በዚያ ዘመን በአውሮፓ የመድኃኒት መጻሕፍት ውስጥ የተመዘገበ ተክል ነው። ሥሩ ተሰንጥቆ ስለሚያድግ የሰው አካል ይመስላል፤ ከምድር ሲነቀል ይጮኻል የሚል አፈ ታሪክም አለ። ልጅ ለማስወለድ ይረዳል የሚለው እምነትም ከእነዚያ አንዱ ነው

• የማጭበርበር መሠረታዊ ሕግ — ሙሉ በሙሉ አዲስ ውሸት ተጠራጣሪ ያደርጋል፤ በሚታወቅ እውነት ላይ የተጨመረ ትንሽ ውሸት ግን ያልፋል። ካሊማኮ ከአየር ላይ ውሸት አልፈጠረም — በእውነተኛ እምነት ላይ አንድ ሐሰተኛ ቅርንጫፍ ጨመረበት

• ላቲኑ ራሱ ማረጋገጫ ሆነ — ኒቻ ላቲን አይሰማም። አለመስማቱ ግን «ይህ ሰው እኔ የማላውቀውን ስለሚያውቅ ትክክለኛ ሐኪም ነው።» ወደ ማለት ተለወጠ። ያልተማረ ሰው ትምህርትን የሚለካው በሚረዳው ነገር ሳይሆን በማይረዳው ነገር ነው

• ደብተራውና ክታቡ — በቤተ ክርስቲያን ትምህርት ቤት ያለፈ፣ ግእዝ የሚያነብ ሰው። ካህን አይደለም፤ ተራ ሰውም አይደለም። አንዲት ሴት ልጅ ሳትወልድ ስትቀር ወደ እሱ ትሄዳለች፤ በብራና ላይ ይጽፍላታል፤ ክፍያውን ይቀበላል

• የሚሸጠው ምንድን ነው — ዋናው ነገር ደብተራው እውነት ማወቁ አይደለም፤ እሱ ስለሚያነብና እሷ ስለማታነብ በመካከላቸው ያለው ልዩነት ራሱ ማረጋገጫ መሆኑ ነው። የሚሸጠው መድኃኒት ሳይሆን የራሱን ሚስጥራዊነት ነው። ካሊማኮ የሚሸጠውም ላቲኑን ነው

• ወደ እነዚህ ሰዎች የሚሄድ ማን ነው — ተስፋ የቆረጠ ብቻ። ማጭበርበር የሚሠራው በሞኞች ላይ አይደለም፤ ምርጫ በሌላቸው ሰዎች ላይ ነው

• መነኩሴው ከምን ይኖራል — በዚያ ዘመን የነበሩ አንዳንድ የመነኮሳት ማኅበራት የራሳቸው መሬት አልነበራቸውም። ገቢያቸው ከምእመናን ልገሳ ነው — ለጸሎት የሚሰጥ ገንዘብ፣ ለሟች መታሰቢያ የሚለገስ፣ በውርስ ውስጥ የሚተው ድርሻ

• አማካሪና ጥገኛ አንድ ሰው ሲሆን — መነኩሴው የቤተሰቡ መንፈሳዊ አማካሪ ብቻ ሳይሆን የቤተሰቡ ጥገኛም ነው። ምክሩ ንጹሕ ሆኖ የሚቆየው በሰውየው ጥንካሬ ብቻ ነው፤ በሥርዓቱ አይደለም። ሥርዓቱ ራሱ ወደ አንድ አቅጣጫ ያዘነብላል

• የተገለበጠው ጥያቄ — ማኪያቬሊ ልዩ ክፉ ሰው አልፈጠረም። ስለዚህ በተውኔቱ ውስጥ የቆመው ጥያቄ «ይህ መነኩሴ ለምን ክፉ ሆነ?» የሚል ሳይሆን «በዚህ ቦታ ላይ የተቀመጠ ሰው ጥሩ ሆኖ እንዲቀር የሚያደርገው ምንድን ነው?» የሚል ነው። ተውኔቱ መልስ አይሰጥም፤ አለመስጠቱ ራሱ መልስ ነው

• ወጣት ሚስት፣ አዛውንት ባል — ጋብቻ የሁለት ቤተሰብ ስምምነት ነው። ሴት ልጅ ስታገባ ቤተሰቧ ጥሎሽ ይከፍላል፤ ወንዱ ሀብቱን አረጋግጦ ማሳየት ይጠበቅበታል። ሀብት ማከማቸት ጊዜ ስለሚወስድ ወንዶች ዘግይተው ያገባሉ፤ ሴቶች በለጋነታቸው ይዳራሉ። ውጤቱ ሰፊ የዕድሜ ልዩነት ነው

• ሉክሬዚያ አልመረጠችም — ማንም አልጠየቃትም። ልጅ ካልወለደች የሚጠፋባት ነገር ሁሉ — ቤቷ፣ ደኅንነቷ፣ ቦታዋ — በአንድ ወቅት እሷ ባልመረጠችው ስምምነት ላይ የተመሠረተ ነው። ተመልካቹ ይህን ስለሚያውቀው ማኪያቬሊ ማስረዳት አላስፈለገውም

• ካርኒቫል — ተውኔት የሚቀርበው በዓል ላይ ነው፤ በተለይ ከጾም በፊት ባለው ወቅት። ሰዎች ጭንብል ይለብሳሉ፣ ይጨፍራሉ፣ በባለሥልጣናት ላይ ይቀልዳሉ። ከዚያ ጾም ይገባል፤ ሁሉም ወደ ቦታው ይመለሳል። መነኩሴ ተጭበርብሮ የሚታይበት ተውኔት በዚያ ወቅት ይፈቀዳል፤ በሌላ ወቅት ቢቀርብ ጥያቄ ያስነሳ ነበር

• የመንገዱ ቋንቋ — የተማሩ ሰዎች ለከበሬታ ሥራ ላቲን ይጠቀሙ ነበር። ማኪያቬሊ ግን ጣሊያንኛ መረጠ — ተመልካቹ የሚናገረውን ቋንቋ። ተውኔቱ ከፍሎረንስ ወጥቶ ወደ ሌሎች ከተሞች ተሰራጨ

• የወሰደው ወግ — ስለ ተራ ሰዎች ቤት ጉዳይ የሚያወራው ኮሜዲ ከግሪካዊው ሜናንደር ተነሥቷል። ማኪያቬሊ ሜናንደርን በቀጥታ አላነበበውም፤ በሮማውያኑ በቴረንስና በፕላውተስ በኩል ነው የደረሰው

• ያነሳው ክፍል — በዚያ ወግ ውስጥ ተንኮለኛው አገልጋይ ጌታውን ያታልላል፤ በመጨረሻ ግን ሁሉም ወደ ሥርዓት ይመለሳል — ትክክለኛዎቹ ሰዎች ይጋባሉ፣ የተደበቀ ማንነት ይገለጣል፣ ሥርዓቱ ይጸናል። ማኪያቬሊ ይህን የመጨረሻ ክፍል አነሳው። ተንኮሉ አለ፤ ማስተካከያው የለም

• አምስት «እሺ» — ካሊማኮ ብቻውን ምንም ማድረግ አይችልም። ኒቻ፣ መነኩሴው፣ እናትየው፣ እናም በመጨረሻ ሉክሬዚያ ራሷ መስማማት አለባቸው። አምስት ሰው፤ አምስት «እሺ»፤ እያንዳንዱ በተለየ ዋጋ የተገዛ

ክፍል 3 — አምስት «እሺ» እና አንድ ቁልፍ (አበባ)

አበባ ታሪኩን በአንድ መስመር ትከተላለች፦ አንድ ወጣት ያገባች ሴት ይፈልጋል፤ በመካከላቸው አምስት ሰዎች አሉ፤ አንዱ ቢያቅማማ ተውኔቱ እዚያው ያበቃል። ስለዚህ አምስቱን «እሺ» በተራ እናያለን፤ ለእያንዳንዱ የተከፈለውን ዋጋም አብረን። ቦታው ፍሎረንስ ናት፤ ሰዓቱ አንድ ቀንና አንድ ሌሊት።

አንደኛው — ካሊማኮ

• ከፓሪስ የተመለሰ ወጣት — ወላጆቹ ሲሞቱ በአሥር ዓመቱ ወደ ፓሪስ ተልኮ ሃያ ዓመት ኖረ። በእራት ጠረጴዛ ላይ የጣሊያንና የፈረንሳይ ሴቶች ሲነጻጸሩ ካሚሎ ካልፉቺ የተባለ ፍሎረንሳዊ አንዲት ዘመዱን ስም ጠራ — ማዶና ሉክሬዚያ። ሳያያት ወደዳት፤ ሁሉን ትቶ መጣ፤ አይቷትም የሰማው ወሬ ከእውነቱ አንሶ አገኘው

• ተስፋው ምንም ነው — ሲሮ «ምን ተስፋ አለህ?» ሲለው መልሱ «ምንም» ነው። ሉክሬዚያ ጨዋ ናት፤ ወደ ድግስ አትሄድም፤ በቤቷ ነጋዴ አይገባም፤ በፊቷ የማይንቀጠቀጥ አገልጋይ የለም። የቀሩት ሁለት ቀዳዳዎች የኒቻ ሞኝነትና ስድስት ዓመት ልጅ አለማግኘታቸው ናቸው

• እንቅፋቱ — ሉክሬዚያ ያገባች ናት። ባሏ ሜሰር ኒቻ ይባላል — ባለጠጋ፣ የሕግ ትምህርት ያለው፣ ዕድሜው የገፋ ሰው

• ሊጉሪዮ — ሥራውን ጋብቻ በማሸማገል ጀምሮ ወደ ምሳና እራት ማደን የተሸጋገረ ሰው። ካሊማኮ አንድ ጥያቄ ብቻ ይዞ ወደ እሱ ይሄዳል፦ ምን ላድርግ? ቢሳካ ብዙ ገንዘብ፣ ባይሳካ ምሳና እራት — «በሁለቱም መንገድ እኔ ብቻዬን አልበላም»

• ራሱን ማሳመን አላስፈለገውም — ሊጉሪዮ ዕቅዱን ሲነግረው ተቃውሞ አላቀረበም። የጠየቀው አንድ ነገር ብቻ ነው — ይሳካል?

• ዋጋው፦ ተስፋ

ሁለተኛው — ኒቻ

• የፈረሰው የመጀመሪያ ዕቅድ — ሊጉሪዮ አስቀድሞ ሌላ ሐሳብ አቀረበ፦ ኒቻና ሉክሬዚያ በሚመጣው ሜይ ወር ወደ ፍልውኃ ሄደው ይታጠቡ፤ እዚያ ድግስና ሽርሽር ስለሚበዛ ካሊማኮ ሊቀርባት ይችላል

• ለምን ፈረሰ — ኒቻ ቤቱን ሁሉ አንስቶ መጓዝ አልፈለገም። ሊጉሪዮ ይቀልድበታል፦ «የካቴድራሉን ጉልላት ከዓይንህ ማራቅ አትችልም።» ኒቻ ይቆጣና ወደ ፒሳና ወደ ሊቮርኖ እንደሄደ፣ ባሕርም እንዳየ ይምላል። «ባሕሩ ከአርኖ ወንዝ በስንት እጥፍ ይበልጣል?» ሲባል — «አራት እጥፍ… ከስድስት እጥፍ በላይ… ከሰባት እጥፍ በላይ ያስብለኛል። ውኃ ብቻ ነው የሚታየው፤ ውኃ፣ ውኃ፣ ውኃ።»

• አበባ ያነበበችው — ኒቻ ተምሯል፣ ባለጠጋ ነው፣ በከተማው ውስጥ ቦታ አለው። ስለዚህ ከከተማው ውጭ ማንም አይደለም — እናም ማንም መሆንን አይችልበትም። ማታለያው መንገድ ቤቱ ውስጥ መሆን ነበረበት

• የመተዋወቂያዋ ትዕይንት — ካሊማኮ በፓሪስ የተማረ ታዋቂ ሐኪም ሆኖ ቀረበ፤ ሰላምታው በላቲን ተለዋወጠ። ሊጉሪዮ ወዲያው ገባባቸው፦ «እኔ በምረዳው ቋንቋ ተናገሩ፤ አለበለዚያ ሁለታችን ወደ ተለያየ አቅጣጫ እንሄዳለን።» ኒቻ አልሰማም። የሚያደርገው ግን መጠየቅ ሳይሆን ማድነቅ ነው — ወደ ሊጉሪዮ ዞሮ ስለ ሐኪሙ ብቃት ያወራል፤ ራሱም የሕግ ዶክተር ስለሆነ የተማረ ሰው መለየት እንደሚችል ያምናል

• ሁለት ጊዜ የተመታ — አንደኛ አልተረዳም። ሁለተኛ አለመረዳቱን እንደ ማስረጃ ተጠቀመበት

• ምርመራው — የሚስቱ ሽንት ይመጣል፤ ካሊማኮ «የኩላሊት ድካም ያሳያል» ብሎ በላቲን ያብራራል። ኒቻ ለራሱ የሚናገረው ይህ ነው፦ «በየዓረፍተ ነገሩ እየተሻለ ይሄዳል። ስለዚህ ጉዳይ እንዴት እንደሚናገር እዩት!» ማታ በቂ ሽፋን የላትም ሲባል — «ጥሩ አልጋ ልብስ አላት። ግን ከመተኛቷ በፊት አራት ሰዓት ተንበርክካ ጸሎት ታደርሳለች።»

• ዋስትናው — ከዛሬ ዓመት በኋላ ወንድ ልጅ ካልያዘች ሁለት ሺህ ዱካት እከፍላለሁ። ኒቻ፦ «ከንስሐ አባቴ በላይ አምንሃለሁ።»

• ብይኑ — ችግሩ የሚፈታ ነው። ከማንድሬክ ሥር የተሠራ መጠጥ አለ፤ ሉክሬዚያ ብትጠጣው በእርግጠኝነት ልጅ ታረግዛለች፤ የፈረንሳይ ንግሥት ራሷ ያለዚህ መካን ትሆን ነበር ይላል

• ማጥመጃው — «ከመጠጡ በኋላ በመጀመሪያ ከሷ ጋር የሚተኛ ሰው በአንድ ሳምንት ውስጥ ይሞታል… ስለዚህ ሌላ ሰው መፈለግ አለብህ — መርዙን በራሱ ላይ አሳልፎ የሚሞት ሰው።»

• ኒቻ ያቅማማው ስለ ውሸቱ አይደለም — ስለ ክብሩ ነው፦ «ሚስቴን ጋለሞታ፣ ራሴን ደግሞ የተዋረደ ባል ማድረግ አልፈልግም።» ካሊማኮ «የፈረንሳይ ንጉሥና የመንግሥቱ መኳንንት ሁሉ ያደረጉትን ነገር ለማድረግ ታቅማማለህ?» ሲለው ስጋቱ ወደ አፈጻጸሙ ይዛወራል። ሊጉሪዮ ፍርሃቱን በአንድ ዓረፍተ ነገር ፈታው፦ ሰውየው ማን እንደሆነ ማንም አያውቅም፤ ጨለማ ውስጥ ይሆናል፤ በኋላም ይሞታል

• የሌሊቱ ዕቅድ — መጠጡ ከእራት በኋላ፤ አራቱ ተመስለው በብሉዩና በአዲሱ ገበያ ይዞራሉ፤ ያገኙትን የመጀመሪያ ወራዳ ወጣት ዓይኑን ጠፍነው በጨለማ ወደ መኝታ ክፍሉ ያስገቡታል፤ ጎህ ሳይቀድ ይሸኙታል

• ሚስቱን ማን ያሳምናታል — ሊጉሪዮ፦ «ንስሐ አባቷን ተጠቀሙበት።» ካሊማኮ በሹክሹክታ፦ «ንስሐ አባቱን ደግሞ ማን ያሳምነዋል?» ሊጉሪዮ፦ «አንተ፣ እኔ፣ ገንዘብ፣ እናም የእነሱ ክፉ ጠባይ።»

• ከዚያች ቅጽበት ጀምሮ — ኒቻ የሴራው ተባባሪ ነው። ሚስቱን ሊያታልል ተስማማ

• ዋጋው፦ ሥልጣን — ኒቻ የተገዛው በላቲን ነው

ሦስተኛው — ፍራ ቲሞቴኦ

• ለምን ወደ እሱ ሄዱ — ሉክሬዚያ ጠንካራ ሴት ናት፤ ወደ ቤተ ክርስቲያን ትሄዳለች፤ ንስሐ አባቷን ታዳምጣለች። ስለዚህ ሊጉሪዮ ወደ ንስሐ አባቷ ሄደ፤ ኒቻም አብሮት

• ሁለት ዝግጅቶች — ሊጉሪዮ ከኒቻ ሃያ አምስት ዱካት ተቀበለ፤ ከዚያም ኒቻ ደንቆሮ ነው ብሎ ለመነኩሴው ነገረው። ያስቀመጠው ሕግ ይህ ነው፦ «ንግግሩን ለእኔ ተወው።»

• የፈጠረው ታሪክ — ስለ ሉክሬዚያ አልነገረውም። የኒቻ ዘመድ ካሚሎ ካልፉቺ ወደ ፈረንሳይ ሲሄድ ያላገባችውን ልጁን በገዳም ትቶ ሄደ፤ አሁን የአራት ወር እርጉዝ ናት፤ ጉዳዩ ቢወጣ የሁሉም ክብር ይጠፋል፤ ሦስት መቶ ዱካት አለ። የመነኩሴው መልስ አንድ ዓረፍተ ነገር ነው፦ «ይህን በደንብ ማሰብ አለብኝ።» ሊጉሪዮ ጥቅሙን ቆጥሮለት፦ «አንድ ሥራ ለብዙዎች ጥሩ ሲሆንና ብዙዎች ሲደሰቱበት ያ ሥራ ጥሩ ነው ብዬ አምናለሁ።» ፍራ ቲሞቴኦ ተስማማ

• ኒቻ ብቻውን ሲቀር — «ቀን ነው ወይስ ሌሊት? ነቅቻለሁ ወይስ አልሜያለሁ?… ሃያ አምስት ዱካት አጥቻለሁ፤ ስለ ጉዳዬ ግን ገና አልተነጋገርንም። አሁን ደግሞ እዚህ ጥለውኝ ሄዱ።»

• ከዚያ እውነተኛው ጥያቄ — ልጅቷ ራሷ እንዳስወረደች ወሬ ይዞ ተመልሶ «ያ ጉዳይ አለቀ» አለ፤ ከዚያም ትክክለኛውን ጥያቄ አቀረበ፦ «ሌላ ነገር ግን አለ — ያነሰ ሸክም ያለው፣ ያነሰ አሳፋሪ፣ ለእኛ የተሻለ፣ ለአንተም የበለጠ የሚጠቅም።»

• ትዕይንቷ ፈተና ናት — ሊጉሪዮ የመነኩሴውን ዋጋ እየለካ ነው። መጀመሪያ የበለጠ ከባድ ነገር ጠየቀው — ተስማማ። ስለዚህ ቀጣዩ ጥያቄ በእርግጠኝነት ያልፋል። አላስፈራራውም፤ አልደለለውም። ጠየቀው ብቻ

• ተውኔቱ ሊቆም የሚችልበት ቦታ — መነኩሴው «አይሆንም» ቢል ሉክሬዚያ ፈጽሞ አትስማማም ነበር፤ ኒቻም ብቻውን ሊያሳምናት አይችልም ነበር። ሁሉም ነገር በዚህች አንዲት መልስ ላይ ተንጠልጥሎ ነበር። መነኩሴው «እሺ» አለ

• ብቸኛዋ ንግግር — ሰዎቹ ከሄዱ በኋላ ማኪያቬሊ መነኩሴውን ብቻውን መድረክ ላይ አስቀረው። ንግግሩ የሚጀምረው በዚህ ነው፦ «ማን ማንን እንዳታለለ አላውቅም።» የመጀመሪያው ጥያቄ ፈተና እንደነበረ ተረድቷል። «ተታልያለሁ። ይህ ማታለል ግን ለእኔ ይጠቅመኛል።» ወደ ቀጣዩ ሥራው ሲሸጋገር — «በደግነቷ በኩል እደርስባታለሁ።»

• ገጸ ባሕርዩ የተዘጋው በዚያች ንግግር ነው — ደካማ ሰው አይደለም። የተታለለ ሰውም አይደለም። ሁሉንም ያውቃል፤ ሁሉንም አስቦታል፤ እናም ወደፊት ይቀጥላል

• ዋጋው፦ ገንዘብ — ገንዘቡ ብቻውን ግን አልነበረም። ራሱን የሚያሳምንበት ምክንያትም ተሰጥቶታል — ሥራው ለልጅ መወለድ ነው፤ ልጅ መወለድ ደግሞ በጎ ነገር ነው። ገንዘቡን የተቀበለው በዚያ ምክንያት ጀርባ ተደብቆ ነው

አራተኛው — ሶስትራታ

• የመጀመሪያ ቃሏ — «ብልህ ሰው ከክፉ አማራጮች መካከል የተሻለውን መምረጥ እንዳለበት ሁልጊዜ ስሰማ ኖሬያለሁ። ልጅ የምታገኝበት ብቸኛው መንገድ ይህ ከሆነ፣ ሕሊናህን እስካልከበደ ድረስ ያዘው።»

• ብዙ አትናገርም — የምትናገረው ግን ከሁሉም የበለጠ ክብደት አለው። ሉክሬዚያ ስታመነታ እናቷ ወደ እሷ ዞረች

• ብቸኛዋ ያልዋሸች — ካሊማኮ ስለ ማንነቱ ዋሸ፣ ኒቻ ስለ ዕቅዱ፣ መነኩሴው ስለ ሕሊናው። ሶስትራታ ብቻ እውነት ተናገረች — ልጅ የሌላት መበለት በዚያ ማኅበረሰብ ውስጥ የሚደርስባትን ነገር በትክክል ገለጸችው

• ጫናውን የዘጋችው እሷ ናት — «የምትፈልገውን ታደርጋለች። ዛሬ ማታ እኔ ራሴ አስተኛታለሁ።… ምን ትፈራለሽ? በዚህች ከተማ ውስጥ ለዚህ እጃቸውን ወደ ሰማይ የሚያነሡ አምሳ ሴቶች አሉ።»

• ዋጋ አልነበረውም — ገንዘብ አልተቀበለችም። አልተታለለችም። ልጇ እንዳትደኸይ ፈለገች

አምስተኛው — ሉክሬዚያ

• ሦስቱ ገፊዎች — ባሏ፣ እናቷ፣ ንስሐ አባቷ። በዚያ ማኅበረሰብ ውስጥ አንዲት ሴት ልታምናቸው የሚገቡት ሦስቱ ሰዎች እነሱ ናቸው። ሦስቱም አንድ ነገር እየነገሯት ነው

• ለምን ትጠራጠራለች — ከዓመታት በፊት ለአርባ ቀን በሰርቪ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያውን ቅዳሴ ብትሰሚ ታረግዣለሽ ተብላ ስለት ገባች፤ ሃያ ጠዋት ሄደች፤ አንድ መነኩሴ ሲከታተላት አቆመች። ከዚያ ወዲህ — ኒቻ እንደሚለው — «ጆሮዋን እንደቀሰረ ጥንቸል ሆናለች፤ አንድ ነገር ብታቀርብላት ሺህ ተቃውሞ ታመጣለች።»

• ተቃውሞዋ — ሁለት ነገር ነበር፦ አንደኛ ኃጢአት ነው፤ ሁለተኛ አንድ ሰው በዚህ ምክንያት ይሞታል። ለእናቷ፦ «ሰውነቴን ለዚህ ውርደት ማስገዛት፤ ደግሞም ስለ ውርደቴ አንድ ሰው ለሚሞትበት ምክንያት መሆን… ይህ ስቃይ ነው»

• የመነኩሴው ክርክር — እርግጠኛ የሆነ በጎ ነገር አለ — ልጅ መውለድ። እርግጠኛ ያልሆነ ክፉ ነገር አለ — ያ ሰው ይሞታል የሚለው። እርግጠኛ ያልሆነውን ክፉ ነገር በመፍራት እርግጠኛ የሆነውን በጎ ነገር መተው አይገባም

• ሁለተኛው ጭማሪ — ኃጢአት የሚሆነው ፈቃዱ ሲኖር ነው፤ አንቺ በፈቃድሽ አይደለም የምታደርጊው። እናም ስለ አንቺ እጸልያለሁ አላት

• ክርክሩን የዘጋው — የሎጥ ልጆች ዓላማቸው ጥሩ ስለነበር ኃጢአት አልሠሩም፤ እናም «በሕሊናሽ ላይ የሚወድቀው ሸክም ረቡዕ ዕለት ሥጋ እንደ መብላት ያህል ነው — በጠበል የሚታጠብ ኃጢአት።»

• ስትስማማ ደስ ብሏት አልነበረም — ያለችው ነገር ይህ ነው፦ ይህ ሁሉ ሆኖ በሕይወት እንደምቀር አልመስለኝም

• ዋጋው፦ ይቅርታ — ሉክሬዚያ የተገዛችው ኃጢአቷ አስቀድሞ በተሰጣት ምሕረት ነው

• አምስቱ አንድ ላይ — ካሊማኮ በተስፋ፣ ኒቻ በሥልጣን፣ መነኩሴው በገንዘብ፣ ሶስትራታ በፍርሃት፣ ሉክሬዚያ በይቅርታ። ሊጉሪዮ ለሁሉም አንድ ነገር አላቀረበም — የእያንዳንዱን ሰው የሚያንቀሳቅሰው ነገር ለይቶ አወቀ፤ ከዚያም ያንኑ አቀረበለት። ይህ ማኪያቬሊ ለአሥራ አራት ዓመታት ሲሠራበት የነበረው ችሎታ ነው

ሌሊቱ

• ካሊማኮ ብቻውን — ፀሐይ ስትጠልቅ ራሱን በሁለት ተቃራኒ ነፋስ እንደሚገፋ መርከብ ይመስለዋል፦ «የኒቻ ሞኝነት ተስፋ ይሰጠኛል፤ የሉክሬዚያ ጥንካሬና ጥንቃቄ ያስፈራኛል»

• መጠጡ ምንድን ነው — «ከማንድሬክ ሥር የተሠራ» የተባለው መድኃኒት በቅመምና በስኳር የተዘጋጀ የወይን ጠጅ ነው፤ በብር ጽዋ ገብቶ በጨርቅ ተሸፍኗል

• ዕቅዱ ተሰነጠቀ — ካሊማኮ ከአራቱ አንዱ ከሆነ የሚያዘው እሱ አይሆንም፤ ካልሆነ ደግሞ ኒቻ ማታለያውን ያውቃል። መፍትሔው መነኩሴው ነው — ፍራ ቲሞቴኦ ድምፁን፣ ፊቱንና ልብሱን ቀይሮ የሐኪሙን ቦታ ይይዛል

• የካሊማኮ ልብስ — ቀሚስ፣ በገና፣ ያልተሸፈነ ፊት፣ የተጣመመ አፍ፣ የተጨፈነ ዓይን፤ እናም ሊጉሪዮ ቤቱ ያለው የውሸት አፍንጫ

• ለሌሊቱ የተሰጠው መመሪያ — ማንነትህን ንገራት፤ ማታለያውን ግለጥላት፤ ወዳጅህ ብትሆን ክብሯ ይተርፋል፣ ጠላትህ ብትሆን ይጠፋል

መያዣው

• ማን ማንን እየያዘ ነው — አራት ሰዎች በሌሊት ወደ አደባባይ ወጥተዋል። ኒቻ ከጎኑ ያለው ሐኪሙ ነው ብሎ ያምናል፤ ያ ሰው መነኩሴው ነው። የሚይዙት ወራዳ ወጣት ይመስላቸዋል፤ ያ ሰው ሐኪሙ ነው

• የኒቻ ልብስ — ቂጡን የማይሸፍን ኮት፣ የቀሳውስት ኮፍያ የሚመስል ነገር፣ ትንሽ ሰይፍ። «ደህና እመስላለሁ አይደል? ማን ያውቀኛል?»

• ለውዙና እሬቱ — መነኩሴው ድምፁ እንዳይከዳው ሁለት ለውዝ በአፉ ይዟል። ኒቻ «ለምን አስቀድመህ አልነገርከኝም?» ብሎ ሲቆጣ ሊጉሪዮ የእሬት ኳስ ይሰጠዋል

• ሠራዊቱ — ሊጉሪዮ አዛዥ፤ ካሊማኮ በቀኝ ክንፍ፤ ኒቻ በመካከል፤ ሲሮ ከኋላ። ሲሮ ሰላይ ሆኖ ተልኮ ይመለሳል፦ «ሃያ አምስት ዓመት እንኳ አልሞላውም። ብቻውን፣ ቀሚስ ለብሶ፣ በገና እየመታ ይመጣል።»

• መያዙ — ሊጉሪዮ፦ «በገናህን ስጠን» ይላል። ኒቻ፦ «ራሱን ሸፍኑት። አፉን ድፈኑት።» ከዚያም፦ «ደግማችሁ አሽከርክሩት። ወደ ውስጥ አስገቡት» ይላል። መነኩሴው ራሱን አሞኛል ብሎ ይሄዳል

• ኒቻ ራሱ — ካሊማኮን ይዞ ወደ ቤቱ ያስገባው እሱ ነው፤ በደብዛዛ መብራት የመረመረው እሱ ነው፤ ወደ ሚስቱ ክፍል የመራው እሱ ነው

• የኒቻ ዘገባ — ከአዳራሹ ጎን ባለች ትንሽ ክፍል በደብዛዛ መብራት አስወልቆ ቁስል እንዳይኖረው መረመረው። «ሥጋው ግን — እንዲህ ያለ ሥጋ አይተህ አታውቅም።» አስተኝቶ በሩን ቆልፎ ከአማቱ ጋር ሌሊቱን ሙሉ ስለ ሉክሬዚያ ሞኝነትና ስለሚወለደው ልጅ ሲያወሩ አደረ

• ሁለተኛው ጉዳት — ኒቻ ተታሏል፤ እናም — ይህ የከፋው ነው — የማታለሉ ዋና ሠራተኛ እሱ ሆኗል። ገንዘቡን የከፈለው እሱ ነው። መነኩሴውን ያገኘው እሱ ነው። በሩን የከፈተው እሱ ነው

ውሳኔዋ

• በዚያች ሌሊት የተነገረው እውነት — ካሊማኮ ሐኪም አለመሆኑን፣ ስሙን፣ ለምን ያህል ጊዜ እንደፈለጋት ነገራት። ከዚያም ሁለት ነገር አቀረበ፦ የባሏ ሞኝነት ስለሚሸፍናቸው ያለ ውርደት መኖር እንደሚችሉ፤ እናም ኒቻ ቢሞት እንደሚያገባት

• ሉክሬዚያ አልጮኸችም — ባሏንም አልጠራችም። ያለችው ነገር ይህ ነው፦ የአንተ ብልጠት፣ የባሌ ሞኝነት፣ የእናቴ ቀላልነት፣ የንስሐ አባቴ ክፋት — እነዚህ በራሴ ፈጽሞ የማላደርገውን ነገር እንዳደርግ አደረጉኝ። ስለዚህ ይህ ሁሉ የሆነው በሰማይ ፈቃድ ነው ብዬ ማመን አለብኝ፤ ሰማይ የሚፈልገውን ልቃወም አልችልም

• ውሉን ራሷ ጻፈችው — «አንተን ጌታዬ፣ አዛዤ፣ መሪዬ አድርጌ እቀበልሃለሁ… ባሌ ለአንድ ሌሊት የፈለገውን ነገር ለዘላለም እንዲያገኘው እፈልጋለሁ። የቅርብ ወዳጁ ትሆናለህ። ዛሬ ጠዋት ወደ ቤተ ክርስቲያን ትመጣለህ… በፈለግህ ጊዜ ትገባለህ ትወጣለህ»

• መድረክ ላይ ያልታየችው ትዕይንት — ማኪያቬሊ ሌሊቱን አላሳየም። የምንሰማው ጠዋት ላይ ካሊማኮ ለሊጉሪዮ ሲናገር ነው። በተውኔቱ ውስጥ ሁሉንም ነገር የቀየረችው ንግግር የተነገረችው በአንድ ክፍል ውስጥ ለሁለት ሰዎች ብቻ ነው፤ ሉክሬዚያ ራሷ ቆማ ውሳኔዋን አትናገርም

• በኩራቱ ውስጥ ያለው መደነቅ — የጠበቀው አልሆነም። ሴቲቱ አልጮኸችም፤ አላለቀሰችም፤ ይቅርታ አልጠየቀችም። ተቀምጣ አሰበች፤ ከዚያም ወሰነች። እሱ አንድ ሌሊት ፈልጎ ነበር፤ እሷ ቀጣይ ዝግጅት ሰጠችው። ተጠቃሚው እሱ ይመስላል፤ ውሉን የጻፈችው ግን እሷ ናት

ጠዋቱ

• እስረኛው ሲለቀቅ — ጎዳና ላይ አዙረው ለቀቁት። ካሊማኮ «በገናዬ!» አለ። ሊጉሪዮ፦ «ሂድ፣ ወራዳ! ስለዚህ ነገር አንዲት ቃል እንደተናገርክ ብሰማ አንገትህን እቆርጣለሁ።»

• ኒቻ አዘነ — «ስለዚያ ምስኪን ወጣት። በዚህ ዕድሜው መሞቱ፤ ያች ሌሊትም ይህን ያህል ዋጋ ማስከፈሏ።» ሊጉሪዮ፦ «ተወው፤ ራሱ ይጨነቅበት።»

በቤተ ክርስቲያኑ በር

• የተለወጠችው ሉክሬዚያ — በአጭር ቃል ትመልሳለች። ኒቻ፦ «ደፋር ሆናለች። ትናንት ማታ ግማሽ የሞተች ትመስል ነበር።» እሷ፦ «ይህ ያንተ ውለታ ነው።»

• የእጅ መያያዙ — ኒቻ፦ «ዶክተር፣ የሚስቴን እጅ ያዛት» ይላል። ከዚያም፦ «ሉክሬዚያ፣ በእርጅናችን ጊዜ የሚደግፈንን ምርኩዝ የሰጠን ሰው ይህ ነው።» እሷ፦ «ዕዳ አለብኝ። እናም የቤታችን ወዳጅ መሆን አለበት።»

• ቁልፉ — ኒቻ ወደ መመላለሻው የሚያስገባውን የታችኛውን በር ቁልፍ አቀረበ — በፈለጉ ጊዜ ገብተው እንዲወጡ። ማንም አልጠየቀውም። ደስ ብሎት ሰጠው። ራሱ አቀረበው

• የተውኔቱ የመጨረሻ ቃል — መነኩሴው ወደ ተመልካቹ ዞሮ፦ ጸሎቱ ረዥም ነው፤ ሲወጡ ለማየት አትጠብቁ፤ እኔ እቀራለሁ፤ እነሱ በጎን በር ወደ ቤታቸው ይሄዳሉ

• እያንዳንዱ የደረሰበት — ካሊማኮ የፈለገውንና ከዚያም በላይ ቋሚ ቦታ አገኘ። ኒቻ ልጅ እንደሚያገኝ አምኖ ደስተኛ ነው፤ ምንም አያውቅም። ሊጉሪዮ ምግቡንና ሞገሱን አገኘ። ፍራ ቲሞቴኦ ገንዘቡን ተቀብሎ ተመለሰ፤ አሁን ደግሞ ሁሉንም ጉዳይ የሚያውቅ ብቸኛው ቄስ ሆኗል። ሶስትራታ የልጅ ልጅ እንደምታገኝ ታምናለች። ሲሮ ጌታውን አገልግሏል። ሉክሬዚያ ፍቅረኛ፣ ባል፣ ቤት፣ እናም የሁሉንም ሚስጥር ይዛለች

• የመጨረሻዋ ትዕይንት የት ናት — በቤት ውስጥ አይደለም። በአደባባይ አይደለም። በቤተ ክርስቲያን በር ላይ ነው። ተውኔቱ የጀመረው በአንድ ወጣት ምኞት ነው፤ የጨረሰው ግን በመላው ተቋማዊ ሥርዓት ቡራኬ ነው

• ማንም አልተቀጣም — ማንም አላዘነም። መጋረጃው የሚወርደው ሁሉም ደስተኛ ሆነው ነው

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

1. ሉክሬዚያ የተታለለች ናት ወይስ የተማረች? — እስከ ሌሊቱ ድረስ ተታልላለች። ከሌሊቱ በኋላ ግን ሁሉንም ታውቃለች፤ እናም ካወቀች በኋላ የመረጠችው መቀጠል ነው። ንግግሯ ውስጥ አራቱን ሰዎች በስም ትዘረዝራለች፤ የእያንዳንዱን ጥፋት ትሰይማለች። ይህ የተታለለ ሰው ንግግር ሳይሆን ሒሳብ የሠራ ሰው ንግግር ነው

2. ፍራ ቲሞቴኦ ለምን ያስፈልጋል? — ያለ እሱ ተውኔቱ የተለመደ ቀልድ ነበር፤ ብልጥ ወጣት ሞኝ ባል አታሎ ሚስቱን አገኘ የሚለው ታሪክ ከማኪያቬሊ በፊት መቶ ጊዜ ተነግሯል። መነኩሴው የሚያመጣው ኃጢአት ሳይሆን ኃጢአትን የሚያጸድቅ ክርክር ነው። አንድ ሰው ኃጢአት ሲሠራ ማኅበረሰቡ ይቀጣዋል፤ ኃጢአቱን የሚያጸድቅ ክርክር ከተቋሙ ራሱ ሲወጣ ግን የሚቀጣ አካል የለም

3. የተውኔቱ ብልጥ ሰው ማን ነው? — ሊጉሪዮ ይመስላል፤ ግን በመጨረሻ ያገኘው ራት ነው። ካሊማኮ ያገኘው በሉክሬዚያ ፈቃድ ላይ የተመሠረተ ቦታ ነው — እሷ ብትፈልግ የሚቆም ቦታ። ኒቻ ቁልፉን ሲሰጥ በተውኔቱ ውስጥ ማን እንደሚያዝ ተወሰነ። ብልጥ የተባሉት ሁሉ ተጠቅመዋል፤ የተታለለችው ግን አዛዥ ሆናለች

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• ትግሥት የያዘችው — ሉክሬዚያ በዚህ ተውኔት ውስጥ ብቻዋን የሆነች ናት። ሌሎቹ ሁሉ አጋር አላቸው፦ ካሊማኮ ሊጉሪዮ አለው፣ ኒቻ ካሊማኮን «ሐኪሜ» ብሎ ይዞታል፣ መነኩሴው ገንዘብ አለው፣ ሶስትራታ የልጅ ልጅ ተስፋ አላት

• የዳዊት ጭማሪ — ልዩ የሚያደርገው ሦስቱ መዋሸታቸው ሳይሆን ሦስቱም የተለያየ ሥልጣን መያዛቸው ነው። ባል የቤት ሥልጣን አለው፤ እናት የደም ሥልጣን አላት፤ ንስሐ አባት የሕሊና ሥልጣን አለው። ሦስቱም አንድ ነገር ሲሉ ለመቃወም የሚቀር መሠረት የለም

• ሉክሬዚያ ሞኝ አይደለችም — ትግሥት፦ ሞኝ ብትሆን ኖሮ ተውኔቱ ምንም አይሆንም ነበር። ከሁለቱ ተቃውሞዎቿ ሁለተኛው ስለ ራሷ ሳይሆን ስለ ሌላ ሰው ሕይወት ነው። በዚያ ክፍል ውስጥ ስለ ሌላ ሰው ሞት የተጨነቀ ሰው እሷ ብቻ ናት

• ሦስቱ ስሞች — ዳዊት፦ ኒቻ የሚሞተውን ሰው «የሚያልፍበት ሰው» ብሎ ይጠራዋል፤ መነኩሴው «እርግጠኛ ያልሆነ ክፉ ነገር» ብሎ በክርክር ውስጥ አስቀመጠው። ሉክሬዚያ ብቻ ናት ሰው ብላ የጠራችው

• ያፈረሰው ማን ነው — ትግሥት፦ ተቃውሞዋን ያፈረሰው ንስሐ አባቷ ነው። የተሸነፈችው በኃይል አይደለም፤ በክርክር ነው። ክርክሩ ደግሞ የመጣው ክርክሮችን የመመዘን ሥልጣን ከተሰጠው ሰው ነው። መጫወቻውን የያዘው ሰው ራሱ ዳኛ ነው

• ስምምነት ብለን መጥራት እንችላለን? — ትግሥት፦ አልችልም። አንድ ሰው እንዲስማማ ሦስት የሥልጣን ምንጭ ተባብረው ከገፉት፣ የተገኘው «እሺ» የእሱ አይደለም

• ስንስቅ የማናየው — ትግሥት፦ ስንስቅ የምናየው ኒቻን ነው — በደብዛዛ መብራት መርምሮ ሚስቱን ወደሚያታልል ሰው ሲመራ። ግን በዚያ ክፍል ውስጥ አንድ ሰው ተኝቷል፤ እናም እሷ ማን እንደሆነ አታውቅም

• የዳዊት መለያያ ነጥብ — ትረካሽ እስከ ሌሊቱ ድረስ ትክክል ነው፤ ከሌሊቱ በኋላ ግን ተውኔቱ ይለወጣል፣ አንቺ ግን አልተለወጥሽም። አራቱን ሰዎች በስም ስትዘረዝር ማንንም አልሳተችም — ማለትም ሁሉንም ተረድታለች፤ እናም ከዚያ በኋላ ነው የመረጠችው። የተጭበረበረች ሴት ተረት እዚያ ላይ ያበቃል

• የትግሥት መልስ — ወይስ የተጠመደች ሴት ሒሳብ እዚያ ላይ ይጀምራል። ጠዋት ላይ እውነቱን ብትናገር የምትጎዳው እሷ ናት፤ ሁሉንም ብትገልጥ ከቤቷ የምትወጣው እሷ ናት። እናቷ ትክክል ብላ ነበር። ስለዚህ ያደረገችው ጥበብ ሳይሆን ብቸኛዋ በር ናት

• ሥልጣን ወይስ ማስረጃ — ትግሥት፦ ሉክሬዚያ ማንንም ማዘዝ አትችልም። ማንንም ማጋለጥ ግን ትችላለች — እናም ሁሉም ያውቁታል፤ ስለዚህ ማንም አይነካትም። ይህ አሸናፊነት ሳይሆን ታጋች ሆኖ ደኅንነት ማግኘት ነው

• ዳዊት አልተስማማም — ማኪያቬሊ በዚህ ተውኔት ውስጥ ግልጽ የሆነ አእምሮ የሰጠው ለአንድ ሰው ብቻ ነው። ካሊማኮ በስሜት ይነዳል፤ ኒቻ ምንም አያይም፤ መነኩሴው ራሱን ያታልላል፤ ሊጉሪዮ ብልጥ ነው ግን አጭር ርቀት ብቻ ያያል። ሉክሬዚያ ብቻ ናት ሁኔታዋን በሙሉ አይታ የወሰነችው። ያንን ለተታለለችው ሰው መስጠቱ አጋጣሚ አይደለም

• የትግሥት ገደብ — ደራሲው ግልጽ አእምሮ መስጠቱ ያ ገጸ ባሕርይ ተጠቃሚ ነው ማለት አይደለም። አንዳንድ ጊዜ በጣም በግልጽ የሚያየው ሰው በጣም የተጠመደው ሰው ነው። ማየት ማምለጫ አይደለም። ማኪያቬሊ አላዋረዳትም፤ ግን አሸናፊም አላደረጋትም

• ያልተፈታው ልዩነት — ትግሥት ሉክሬዚያን የተጠመደች ትላለች፤ ዳዊት ከዚያች ሌሊት በኋላ የተጠመደች አይደለችም ይላል። ሁለቱም አቋማቸውን ይዘው ተለያዩ

• ገንዘቡ ትንሹ ነገር ነው — ትግሥት፦ ገንዘብ የሚቀበል ቄስ በየዘመኑ አለ። ፍራ ቲሞቴኦ ግን ገንዘቡን ተቀብሎ ዝም አላለም — ክርክር ሠራ። ስለ እርግጠኛ በጎ ነገርና እርግጠኛ ስላልሆነ ክፉ ነገር የተናገረው ክርክር በራሱ ጤናማ ነው፤ በሌላ ሁኔታ ትክክል ሊሆን ይችላል። ያንን ጤናማ መሣሪያ ወስዶ በተሳሳተ ቦታ ተጠቀመበት። ስለዚህ ችግሩ ሙስና ሳይሆን ችሎታ ነው — መሃይም ቄስ ገንዘብ ቢቀበል ማንም አያምነውም፤ የተማረ ቄስ ሲቀበል ግን ምክንያት ማቅረብ ይችላል፣ ምክንያቱም ትክክል ይመስላል

• የተገለበጠው ሥልጣን — ትግሥት፦ የንስሐ አባት ሥልጣን ትርጉም የሚኖረው ደካማውን ሲከላከል ነው — ባል ሚስቱን ሲበድል የሚገስጽ፣ ልጅ ሲገፋ የሚቆም። ፍራ ቲሞቴኦ ያንኑ ሥልጣን ወደ ተቃራኒው አዞረው

• በኒቻ ላይ ስንስቅ — ትግሥት፦ የሚያስገርመኝ ማኪያቬሊ ኒቻን ክፉ አለማድረጉ ነው። ሚስቱን አይመታም፤ አያሰቃያትም፤ የሚያታልላት ልጅ እንዲኖራቸው ብሎ ነው፤ ሌላ ሴት የለውም። እናም እኛ በእሱ ላይ እንስቃለን። ዳዊት፦ በዚያ ወግ ውስጥ ሞኙ ባል ብዙውን ጊዜ ስስታም ነው፣ ወይም ጨካኝ ነው፣ ወይም ሚስቱን ቆልፎ ያስቀምጣል፤ ስለዚህ ተመልካቹ ሲስቅ ሕሊናው ንጹሕ ነው። ማኪያቬሊ ያንን ማጽደቂያ አነሳው። ትግሥት፦ ስሙ ራሱ ያንኑ ይሠራል

• ስሞቹ ምን ማለት ናቸው — ትግሥት፦ ማኪያቬሊ ለገጸ ባሕርያቱ የሰጣቸው ስሞች አብዛኞቹ ግሪክ ናቸው፤ ልማዱን ከሮማውያኑ ኮሜዲ ወርሶታል። ኒቻ (Nicia) ሥሩ «ድል» የሚል የግሪክ ቃል ነው፤ ካሊማኮ (Callimaco) «መልካም ተዋጊ»፤ ቲሞቴኦ (Timoteo) «እግዚአብሔርን የሚያከብር»። ሊጉሪዮ (Ligurio) ብቻ ከላቲን ነው — ሥሩ ligurire፣ «መላስ» የሚል ግስ። ድል ተብሎ የተሰየመው ሰው ቁልፉን በገዛ እጁ ሰጠ

• ትልቁ ጥያቄ — ዳዊት፦ «እየገለጸ ነበር» የሚለውን ቀላል መልስ እጠራጠራለሁ። ሊጉሪዮ የሚያደርገው በትክክል በ«ዘ ፕሪንስ» ውስጥ የተጻፈው ነው — ሰዎችን በሚፈልጉት ነገር መያዝ፣ የእያንዳንዱን ዋጋ መለካት፣ ትንሹን ጥያቄ ከትልቁ በፊት ማቅረብ። እናም ዕቅዱ ይሳካል

• የትግሥት ማስረጃ — ማን ነው የፈለገውን ያገኘው? ካሊማኮ ፍቅር ፈልጎ ነበር፤ ያገኘው ባል ባለበት ቤት ውስጥ በሚስጥር የሚገባ ቦታ ነው። ኒቻ ልጅ ፈልጎ ነበር፤ ያገኘው የሌላ ሰው ልጅና ቁልፉን ለሌላ ሰው መስጠት ነው። መነኩሴው ገንዘቡን አገኘ፤ አሁን ግን በሴራ ውስጥ ተጠምዷል። ሊጉሪዮ ራት ፈልጎ ራት አገኘ። ማኪያቬሊ ራሱ ሥራውን መልሶ ማግኘት ፈልጎ ነበር፤ ያገኘው ከፍሎረንስ በስተደቡብ ሳንታንድሬያ ኢን ፐርኩሲና (Sant’Andrea in Percussina) ውስጥ ያለች ትንሽ ርስት ነው — ቤቱም አጠገቡ ያለው መጠጥ ቤትም ዛሬም እዚያ አሉ፤ ቤቱ ሙዚየም ሆኗል፣ መጠጥ ቤቱ አሁንም ይሠራል

• የዳዊት ማጠቃለያ — ማሽኑ ይሠራል፤ ግን የሚያመርተው ማንም ያልፈለገውን ነገር ነው። ትግሥት፦ መንገድ አሳይ የሚል ሰው ውጤቱን አያሳፍርም። ማኪያቬሊ ግን ውጤቱን ሁሉ አሳፋሪ አድርጎ ሠርቶታል፤ ተመልካቹ ሲወጣ ማንንም ሊመስል አይፈልግም

• የቀረው ጥርጣሬ — ዳዊት፦ የማይሠራ ማሽን ማንም አይጠቀምበትም፤ የሚሠራ ማሽን ግን — ባለቤቱ ባይጠቀምበትም — ይቀራል። ማኪያቬሊ የፈለገውን አላገኘም፤ በ1527 ሲሞትም በፍሎረንስ በሳንታ ክሮቼ ቤተ ክርስቲያን በቤተሰቡ መካነ መቃብር ውስጥ በተራ መቃብር ተቀበረ። ከ260 ዓመት በኋላ በዚያው ቤተ ክርስቲያን ሐውልት ቆመለት፤ ከሥሩ የተጻፈው ቃል «ለእንዲህ ላለ ስም የሚመጥን ምስጋና የለም» (Tanto nomini nullum par elogium) ይላል። የሠራው ዘዴ ግን ከእሱ በኋላ ቀረ። ትግሥት፦ ተውኔቱ ራሱ የተረፈው በቀጭን ክር ነው — ሙሉ ቃሉ የደረሰን በአንድ የእጅ ጽሑፍ ብቻ ነው፣ በ1519 የተገለበጠ፣ ዛሬም በፍሎረንስ በሜዲቺዎች ቤተ መጻሕፍት (Biblioteca Medicea Laurenziana፣ Laurenziano Redi 129) ውስጥ የሚገኝ። የመጀመሪያው ኅትመት ቦታም ቀንም የለውም፤ በላዩ ላይ ያለው ስም «ላ ማንድራጎላ» ሳይሆን «የካሊማኮና የሉክሬዚያ ኮሜዲ» (Comedia di Callimaco et di Lucretia) ነው። ታዲያ ያ የእሱ ጥፋት ነው ወይስ የእኛ? ዳዊት፦ ያንን አልመልስም

• የጎደለው ነገር — ዳዊት፦ ተውኔቱ የሚናገረው ትልቁ ነገር በውስጡ ያለው ሳይሆን የጎደለው ነው። ማንም አልተጋለጠም። ማንም አልተቀጣም። ማንም አልተለወጠም። መጋረጃው ሲወርድ ሁሉም በጀመረበት ቦታ ላይ ነው — ሉክሬዚያ ብቻ ስትቀር

• የመጨረሻው ምስል — በዚያ ጠዋት ኒቻ የቤቱን ቁልፍ አወጣ። ማንም አልጠየቀውም። ራሱ አቀረበው፤ ደስ ብሎትም ሰጠው። ዳዊት፦ አንድ ሰው እየሳቀ ቁልፉን ለሚያታልለው ሰው ሲያቀብል። ትግሥት የምትዘጋበት ጥያቄ፦ ቁልፉን ተቀብሎ የገባው ካሊማኮ ነው፤ በእውነት የያዘው ግን ማን ነው?

ያልተነገሩ ነገሮች

1. በቬኒስ የተዘጋ መድረክ። ተውኔቱ በቬኒስ ከተማ ሲቀርብ ሕዝቡ ከመብዛቱ የተነሳ ትርኢቱ ከአራተኛው ክፍል በኋላ መቀጠል አልቻለም። ሰዎቹ ገፍተው መድረኩን ዘጉት። ትግሥት እንዳለችው — ያች ሌሊት አላበቃችም።

2. ከሞት በኋላ የታተመ መጽሐፍ። «ዘ ፕሪንስ» በማኪያቬሊ ሕይወት ውስጥ አልታተመም፤ የታተመው ከሞተ አምስት ዓመት በኋላ ነው። ከዚያም በኋላ ቤተ ክርስቲያን የተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር ስታወጣ የጻፈውን ሁሉ በዚያ ዝርዝር ውስጥ አስገባችው።

3. ኒቻ ያመነው ስለሞኘ ብቻ አይደለም። ማንድሬክ በዘመኑ የሕክምና መጻሕፍት ውስጥ የተመዘገበ እውነተኛ ተክል ነው።

4. በደብዳቤ ጅራት ላይ የተጠቀሰ መጽሐፍ። ማታ ማታ ልብሱን ቀይሮ ከጥንት ሰዎች ጋር እንደሚያወራ የጻፈው በዚያው ደብዳቤ ውስጥ ነው። በመጨረሻው ላይ በአጋጣሚ «ስለ ግዛቶች አንድ ትንሽ ጽሑፍ ጻፍኩ» ይላል። የዓለምን ታሪክ የቀየረ መጽሐፍ በደብዳቤ ጅራት ላይ ተጠቀሰ።

5. በሕይወት ዘመኑ የታወቀለት ሥራ። ተውኔቱን የጻፈው በጣሊያንኛ ነው፤ የተማሩ ሰዎች ለከበሬታ ሥራ ላቲን በሚጠቀሙበት ዘመን የመንገዱን ቋንቋ መረጠ። እናም በሕይወት ዘመኑ ከሁሉም ሥራዎቹ በላይ የታወቀለት ይህ ተውኔት ነው — «ዘ ፕሪንስ» አልነበረም።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ሰውየውን አታጥፋው፤ ከውሳኔው አርቀው።»
— ሳባ

«ማንም የማያየው ሰው ብቻውን ተቀምጦ ልብሱን ይቀይራል። አዳራሽ የለም። አድማጭ የለም። ሙታንን ለማነጋገር ግን የተከበረ ልብስ መልበስ ያስፈልጋል።»
— ሳባ

«ይህ ይቅርታ መጠየቅ አይደለም፤ የሕይወት መግለጫ ነው።»
— ሳባ

«ሰውየው ኃያሉን መሣሪያውን ይዞ ተቀመጠ፤ ሊጠቀምበት የሚችልበት መንግሥት ግን አልነበረም።»
— ሳባ

«ያልተማረ ሰው ትምህርትን የሚለካው በሚረዳው ነገር ሳይሆን በማይረዳው ነገር ነው።»
— ኢብሳ

«ማጭበርበር የሚሠራው በሞኞች ላይ ብቻ አይደለም፤ አማራጭ በሌላቸው ሰዎች ላይ ነው።»
— ኢብሳ

«ተንኮሉ አለ፤ ማስተካከያው ግን የለም።»
— ኢብሳ

«ኃጢአቱን የሚያጸድቅ ክርክር ከተቋሙ ራሱ ሲወጣ የሚቀጣ አካል አይኖርም።»
— አበባ

«ብልጥ የተባሉት ሁሉ ተጠቅመዋል፤ መጀመሪያ የተታለለችው ሉክሬዚያ ግን በመጨረሻ እውነተኛ አዛዥ ሆናለች።»
— አበባ

«ተውኔቱ የጀመረው በአንድ ወጣት ምኞት ነው፤ የጨረሰው ግን በመላው ተቋማዊ ሥርዓት ቡራኬ ነው።»
— አበባ

«አደገኛው ሰው ሕግ የማያውቀው አይደለም፤ ሕጉን አጥንቶ የሚያጣምመው ነው።»
— ትግሥት

«ሥልጣን አላት አልልም። ማስረጃ አላት እላለሁ።»
— ትግሥት

«ተውኔቱ የሚያጠቃው ሃይማኖትን አይደለም፤ ሃይማኖትን መጠቀሚያ ያደረገውን ሰው ነው።»
— ትግሥት

«ተውኔቱ የሚናገረው ትልቁ ነገር በውስጡ ያለው ሳይሆን የጎደለው ነው።»
— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ኒኮሎ ማኪያቬሊ — የተውኔቱ ደራሲ፤ የተወለደው ሺህ አራት መቶ ስድሳ ዘጠኝ በፍሎረንስ — ለአሥራ አራት ዓመታት የሪፐብሊኩ ሁለተኛ ጸሐፊ፣ ከዚያም የተባረረ፣ የታሰረ፣ ወደ ትንሽ ርስት የተመለሰ

• ፍራንቼስኮ ቬቶሪ — ወዳጁ — ስለ ማታው ልብስ መቀየርና ስለ «ትንሽ ጽሑፍ» የሚነግረን ደብዳቤ የተጻፈለት ሰው

• የሜዲቺ ቤተሰብ — የፍሎረንስ እጅግ ኃያል ቤተሰብ — ገንዘብ፣ ወታደርና ጳጳሳት ያፈራ፤ ሪፐብሊኩን የገለበጠና ማኪያቬሊን ያባረረ፤ ከዚያም በምሕረቱ ያዳነው

• ሜናንደር — ስለ ተራ ሰዎች ቤት ጉዳይ የሚያወራውን ኮሜዲ የጀመረ ግሪካዊ ጸሐፊ — ማኪያቬሊ በቀጥታ አላነበበውም

• ቴረንስና ፕላውተስ — ከሜናንደር ተምረው የጻፉ ሮማውያን — ወጉ በሬኔሳንስ ዘመን የደረሰው በእነሱ በኩል ነው

ገጸ ባሕሪያት

• ካሊማኮ — ከፓሪስ የተመለሰ ባለጸጋ ወጣት — ሉክሬዚያን ሳያያት የወደደ፤ በሐኪም ስም የቀረበ

• ሜሰር ኒቻ — የሉክሬዚያ ባል — ባለጠጋ፣ የሕግ ዶክተር፣ ዕድሜው የገፋ፤ ላቲኑን ባለመስማቱ ያመነ፤ በራሱ እጅ ቁልፉን የሰጠ

• ሉክሬዚያ — የተውኔቱ ማዕከል — ሦስት የሥልጣን ምንጮች ተባብረው የገፉዋት፤ በመጨረሻ የሁሉንም ሚስጥር የያዘች

• ሊጉሪዮ — በሰዎች ቤት እየተመገበ የሚኖር አሸማጋይ — ዕቅዱን ያወጣውና የእያንዳንዱን ዋጋ የለካው፤ በመጨረሻ ያገኘው ራት ነው

• ፍራ ቲሞቴኦ — የሉክሬዚያ ንስሐ አባት — ገንዘቡን ተቀብሎ ኃጢአትን የሚያጸድቅ ክርክር የሠራ፤ በመጨረሻ ሁሉንም የሚያውቅ ብቸኛው ቄስ

• ሶስትራታ — የሉክሬዚያ እናት — በተውኔቱ ውስጥ ብቻዋን ያልዋሸች፤ ልጇ እንዳትደኸይ የፈለገች

• ሲሮ — የካሊማኮ አገልጋይ — ተውኔቱ የሚከፈተው ካሊማኮ ለእሱ ሲናገር ነው

• ካሚሎ ካልፉቺ — የኒቻ ዘመድ — በፓሪስ እራት ላይ የሉክሬዚያን ስም የጠራው፤ በኋላም ሊጉሪዮ ለመነኩሴው በፈጠረው የገዳም ታሪክ ውስጥ የተጠቀሰው

ቦታዎች

• ፍሎረንስ — የሬኔሳንስ ማዕከል፤ የተውኔቱ ቦታ — ንጉሥ የሌላት፣ በቡድኖች ሽኩቻ የምትናጥ ሪፐብሊክ

• ትንሹ ርስት — ከፍሎረንስ በስተደቡብ ያለው የግዞት ቦታ — «ዘ ፕሪንስ»ም «ላ ማንድራጎላ»ም የተጻፉበት

• ፓሪስ — ካሊማኮ ሃያ ዓመት የኖረበትና የሐኪምነት ስሙን የተሸከመበት ከተማ

• ቬኒስ — ተውኔቱ ሲቀርብ ሕዝቡ በዝቶ መድረኩ የተዘጋበት ከተማ

• ሳንታንድሬያ ኢን ፐርኩሲና (Sant’Andrea in Percussina) — ከፍሎረንስ በስተደቡብ ያለችው የግዞቱ መንደር — ቤቱ (l’Albergaccio) ዛሬ ሙዚየም ነው፤ አጠገቡ ያለው መጠጥ ቤትም አሁንም ይሠራል

• ሳንታ ክሮቼ (Santa Croce) — የፍሎረንስ ቤተ ክርስቲያን — ማኪያቬሊ በ1527 በቤተሰቡ መካነ መቃብር የተቀበረባት፤ ሐውልቱ በ1787 የቆመባት

• አምባ ገሸን — ሳባ ያቀረበችው የኢትዮጵያ አቻ — የንጉሥ ዘሮች የሚቀመጡበት ተራራ፤ የሚያጡት ወደ ታች መውረድ ብቻ ነው

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• ሬኔሳንስ — «ዳግም ልደት» — የጥንት ግሪክና ሮም ዕውቀት እንደገና የተነሣበት የባህል ንቅናቄ

• ጸሐፌ ትእዛዝ — የንጉሡን ትእዛዝ የሚጽፍና ዜና መዋዕሉን የሚመዘግብ ሹም — ዙፋን የለውም፣ ጦር አያዝም፤ ንጉሥ ሲቀየር ግን ከሁሉ አስቀድሞ የሚነሳው እሱ ነው

• ርስት — በዘር የሚተላለፍ የመሬት መብት — ልጅ አለመኖር መሬቱ በጎን በኩል እንዲንሸራተት ያደርጋል

• ማንድሬክ — ሥሩ ተሰንጥቆ ስለሚያድግ የሰው አካል የሚመስል ተክል — በዘመኑ የመድኃኒት መጻሕፍት ውስጥ የተመዘገበ፤ ተውኔቱ ስሙን የወሰደው ከእሱ ነው

• ደብተራ — በቤተ ክርስቲያን ትምህርት ቤት ያለፈ፣ ግእዝ የሚያነብ ሰው — ካህን ያልሆነ፣ ተራ ሰውም ያልሆነ

• ክታብ — በብራና ላይ የሚጻፍ ጽሑፍ — ለበሽታ፣ ለጠላት፣ እናም ልጅ ለማጣት

• ካርኒቫል — ከጾም በፊት ያለው የበዓል ወቅት — ሥርዓቱ ለጥቂት ቀናት የሚላላበት፤ ተውኔቱ የተጻፈለት ወቅት

• ጥሎሽ — ሴት ልጅ ስታገባ ቤተሰቧ የሚከፍለው — በፍሎረንስ ውስጥ የሰፊውን የዕድሜ ልዩነት ካስከተሉት ምክንያቶች አንዱ

• ዱካት — የዚያ ዘመን የወርቅ ሳንቲም — ለሊጉሪዮ ሃያ አምስት፣ ለመነኩሴው ሦስት መቶ፣ የካሊማኮ ዋስትና ሁለት ሺህ

• «ዘ ፕሪንስ» — «ልዑሉ» — ስለ ሥልጣን ባሕርይና ስለ ፖለቲካ ጨካኝ ዕውነታ የሚናገር መጽሐፍ፤ በደራሲው ሕይወት ውስጥ አልታተመም

• የተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር — ቤተ ክርስቲያን ያወጣችው ዝርዝር — ማኪያቬሊ የጻፈው ሁሉ በውስጡ ገባ

• አምስቱ ስምምነቶች — ተውኔቱ የቆመበት መዋቅር — ተስፋ፣ ሥልጣን፣ ገንዘብ፣ ፍርሃት፣ ይቅርታ

የውይይት ጥያቄዎች

1. የተገዛ «እሺ»። ትግሥት፦ ሦስት የሥልጣን ምንጮች ተባብረው ከገፉት የተገኘው ስምምነት የተስማሚው አይደለም። ዳዊት፦ ሉክሬዚያ የሁሉንም ጥፋት በስም ስትዘረዝር ሁሉንም ተረድታ ነው የመረጠችው። አንድ ሰው ሁሉንም አውቆ ሲወስን ግን አማራጭ ሲያጣ — ውሳኔው የማን ነው?

2. ማስረጃ ወይስ ሥልጣን። ሉክሬዚያ ማንንም ማዘዝ አትችልም፤ ማንንም ማጋለጥ ግን ትችላለች። ትግሥት ይህን «ታጋች ሆኖ ደኅንነት ማግኘት» ትለዋለች፤ ዳዊት ደግሞ በተውኔቱ ውስጥ ማን እንደሚያዝ ተወስኗል ይላል። እናንተ በዚያች ቤት ውስጥ ማን ሥልጣን እንዳለው ታያላችሁ?

3. መግለጫ ወይስ መንገድ። ዳዊት፦ መሣሪያውን የሚያሳይና መሣሪያው ሲሠራ የሚያሳይ ሰው ገላጭ ብቻ አይደለም። ትግሥት፦ ማሽኑ ሲሠራ ማንም ያልፈለገውን ስለሚያመርት መንገድ ማሳየት አይሆንም። አንድ ጸሐፊ የሠራው ነገር ከእጁ ወጥቶ ሌላ ሰው ሲያነሳው — ጥፋቱ የማን ነው?

• February 22 — ትምህርት 1፦ Bonhoeffer: Letters and Papers from Prison

March

• March 1 — ትምህርት 2፦ Homer: Iliad

• March 8 — ትምህርት 3፦ Marcus Aurelius: Meditations

• March 15 — ትምህርት 4፦ Bhagavad Gita

• March 22 — ትምህርት 5፦ The Book of Exodus

• March 29 — ትምህርት 6፦ The Gospel of Mark

April

• April 5 — ትምህርት 7፦ The Koran

• April 26 — ትምህርት 8፦ The Epic of Gilgamesh

May

• May 3 — ትምህርት 9፦ Beowulf

• May 10 — ትምህርት 10፦ The Book of Job

• May 17 — ትምህርት 11፦ Aeschylus: Oresteia

• May 24 — ትምህርት 12፦ The Bacchae

• May 31 — ትምህርት 13፦ Plato: Phaedo

June

• June 7 — ትምህርት 14፦ Dante: The Divine Comedy

• June 14 — ትምህርት 15፦ Shakespeare: Othello, the Moor of Venice

• June 21 — ትምህርት 16፦ Aeschylus: Prometheus Bound

• June 28 — ትምህርት 17፦ Aleksandr Solzhenitsyn: The Gulag Archipelago

July

• July 5 — ትምህርት 18፦ Shakespeare: Julius Caesar

• July 12 — ትምህርት 19፦ Nineteen Eighty-Four

• July 19 — ትምህርት 20፦ Vergil: The Aeneid

• July 26 — ትምህርት 21A፦ Pericles: The Funeral Oration

• July 26 — ትምህርት 21B፦ Lincoln: The Gettysburg Address

August

• August 2 — ትምህርት 22፦ All Quiet on the Western Front

• August 9 — ትምህርት 23፦ Confucius: The Analects

• August 16 — ትምህርት 24፦ The Prince

• August 23 — ትምህርት 25፦ Plato: Republic

• August 30 — ትምህርት 26፦ John Stuart Mill: On Liberty

September

• September 6 — ትምህርት 27፦ Sir Thomas Malory: Le Morte d’Arthur

• September 13 — ትምህርት 28፦ Goethe: Faust, Part One

• September 13 — ትምህርት 29፦ Goethe: Faust, Part Two

• September 20 — ትምህርት 30፦ Henry David Thoreau: Walden

• September 27 — ትምህርት 31፦ Gibbon: The Decline and Fall of the Roman Empire

October

• October 4 — ትምህርት 32፦ Lord Acton: The History of Freedom

• October 11 — ትምህርት 33፦ Cicero: De Officiis (On Moral Duties)

• October 18 — ትምህርት 34፦ Gandhi: An Autobiography

• October 25 — ትምህርት 35፦ Churchill: My Early Life, Painting as a Pastime, The Second World War

November

• November 1 — ትምህርት 36፦ Lessons from the Great Books

ከአቴና በስተሰሜን፣ በፓርኔስ ተራራ ጎን፣ ፉሌ በምትባል መንደር ውስጥ አንድ ዋሻ አለ። ዛሬም ድረስ አለ፤ ሰው ተጉዞ ያየዋል። በበዓል ቀን ድንጋይ የሚያርሱ ገበሬዎች ወደዚያ ወጥተው በግ ያርዳሉ፣ ወይን ይጠጣሉ፣ ሌሊቱን ሙሉ ይጨፍራሉ። ከዋሻው ጥቂት ራቅ ብሎ በዚያው ቁልቁለት ላይ የገበሬ ቤት አለ፤ በሩ ተዘግቷል። ከኋላው የሚኖረው ሰው በሕይወቱ ሙሉ በፈቃዱ ለማንም ጥሩ ቃል ተናግሮ አያውቅም ይባልለታል፤ ያ በር ከአምስቱ ምዕራፎች በአራቱ አይከፈትም። መጨረሻ ላይ ይከፈታል — በንግግር ሳይሆን በአንድ ባልዲ፤ ሰውየውም ወደ በዓሉ የሚደርሰው በእግሩ ሳይሆን በሰዎች ትከሻ ላይ ነው። ታዲያ ያ አዛውንት ተለውጧል ወይስ ተሸክመውት ነው የሄዱት? እናም ሁሉንም የሚያስተካክል ተውኔት የመወሰን ኃይሏን ላጣች ከተማ መድኃኒት ነው ወይስ ማደንዘዣ?

ክፍል 1 — በወደብ ላይ የተቀመጠ ጦር፣ በኮረብታ ላይ የተዘጋ በር (ሳባ)

• ሁለት በሮች በአንድ ቁልቁለት — በዋሻው ውስጥ ኒምፎችና ፓን ይመለኩ ነበር፤ ጥቂት ራቅ ብሎ የተዘጋ የገበሬ በር አለ። ተውኔቱ በሙሉ በእነዚያ ሁለት በሮች መካከል ያለው ርቀት ነው

• ዲስኮሎስ — የተውኔቱ የግሪክኛ ስም፤ ትርጉሙም አብሮ ለመኖር የሚያስቸግር፣ ጠባዩ የከረረ፣ በምንም የማይስማማ ሰው ማለት ነው

• ጥንታውያን የሰጡት ደረጃ — ሜናንደርን ከተነሱት ቀልደኛ ጸሐፊዎች ሁሉ የላቀው ብለው ይቆጥሩታል። ከተረፈው ጽሑፉ ውስጥ ግን አንድም ፖለቲከኛ በስሙ አልተጠቀሰም — አሪስቶፋነስ የአቴናን እጅግ ኃያል ሰው ፊት ለፊት ጠርቶ ያፌዝበት ነበር

• ሁለት መልስ፣ አንዱ ተመረጠ — ዝምታው ከሰውየው ጠባይ መጣ የሚል መልስ አለ፤ ሌላው በከተማዋ ላይ ስለተቀመጠ የባዕድ ሠራዊት ይናገራል። ክፍሉ ሁለተኛውን ይከተላል

• ሃያ ሰባት ዓመት ጦርነት — ከልደቱ በፊት አቴናና ስፓርታ ተዋግተዋል። ለጦርነት ከሚደርሱ አቴናውያን ወጣቶች ከአራት አንዱ ሞተ፤ በስፓርታ ከሁለት አንዱ። ወረርሽኝም ተከትሎ መጣ

• የተተወው እምነት — ከጦርነቱ በፊት ለአገር መሞት ከሁሉም የሚበልጥ ክብር ነበር፤ የአደባባይ ቃል ብቻ ሳይሆን ጥልቅ እምነት። በኋላ ሁለቱም ወገኖች ትተውት ሄዱ

• ግዛቷን መልሳ አገኘች፣ ውስጧ ተቀየረ — ደመወዝ የሚከፈለው ቋሚ ሠራዊት ተቋቋመ፤ ጦርነት የዜጋ ግዴታ ሳይሆን የባለሙያ ሥራ ሆነ

• አዲሶቹ ፖለቲከኞች — ሕዝቡ ክብርንና ጀግንነትን ሳይሆን ሚዛናዊ በጀትንና የግብር ቅናሽን እንደሚፈልግ ጠንቅቀው የሚያውቁ ባለሙያዎች ከተማዋን ያስተዳድሯት ጀመሩ

• የልደት ዓመቱ — በሦስት መቶ አርባ ሁለት ገደማ። ስለ ግል ሕይወቱ የሚታወቀው እጅግ ጥቂት ነው፤ የሚታወቀው ስለ ዘመኑ ነው

• ኬሮኒያ — በአራት ዓመቱ ገደማ የመቄዶንያው ፊሊጶስ ግሪኮችን ድል አደረገ። ከዚያ ቀን በኋላ አቴና በራሷ ጉዳይ የመወሰን ሙሉ መብቷን አላገኘችም

• ሙኒኪያ — በሃያ ዓመቱ ገደማ፣ በሦስት መቶ ሃያ ሁለት፣ አቴና ተሸነፈች። አንቲጳጥሮስ በፒሬየስ ምሽግ ጦር አስቀመጠ፤ ድሃ ዜጎች ድምፃቸውን ተነጠቁ፤ ዲሞስቴንስ ራሱን ገደለ

• መጻፍ የጀመረበት ጊዜ — ከዚያ በኋላ ነው። የጻፈውን ሁሉ የጻፈው ወደብዋን የሚቆጣጠር የባዕድ ጦር ባለበት ከተማ ውስጥ ነው

• ቴዎፍራስጦስ — መምህሩ፤ የአርስቶትል ወራሽ። «ባሕርያት» የተባለው መጽሐፉ ሠላሳ አጫጭር ሥዕሎች ናቸው፤ አንዱ በትክክል ጠባዩ የከረረውን ሰው ይገልጻል

• ደሜጥሮስ የፋሌሮን ሰው — የዚያው ትምህርት ቤት ተማሪ። በሦስት መቶ ዐሥራ ሰባት ተሹሞ ለዐሥር ዓመታት ገዛ። ገበያዋና ፍርድ ቤቷ እንዳሉ ነበሩ፤ ውሳኔው ግን ከኮረብታው ይመጣ ነበር

• ወዳጅነት እንደ ክስ — በሦስት መቶ ሰባት ሌላ ሠራዊት ገባ፤ ደሜጥሮስ ሸሸ። ሜናንደር ወደ ፍርድ ሊቀርብ ደረሰ፤ ክሱ ወዳጅነት ብቻ ነበር። አንድ ሰው ለምኖ አስለቀቀው

• ሐረር በግብፅ ጦር ሥር — ከሺህ ስምንት መቶ ሰባ አምስት እስከ ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ አምስት፤ ገበያዋንና ቋንቋዋን አልተነጠቀችም፤ ከላይ ግን የግብፅ ገዥ ተቀምጦ ነበር

• ትናንት ብልህነት፣ ዛሬ ክስ — ግብፃውያን ሲወጡ በዚያ ሥር ያገለገሉ የከተማዋ ሰዎች ችግር ውስጥ ገቡ። ሜናንደር ፍርድ ቤት ደጃፍ የቆመው በዚያው ምክንያት ነው

• የሉዋ ክፍል — በሲዳማ ሥርዓት ወጣቱ የሚገባው በአባቱ ደረጃ ልክ ነው፤ ማንነቱም የሚለካው አብሮት በተንቀሳቀሰው ክፍል ነው። ክኔሞን ምንም ዓይነት ክፍል የለውም

• ኤፒኩሪያውያን — ለሰው ልጅ ታላቁ ክፋት በፖለቲካ መሳተፍ ነው አሉ። እንደ ትምህርት ደፋር ሐሳብ ነው፤ እንደ የአየር ሁኔታ ዘገባ ግን ስለ ከተማዋ የተነገረ ቃል ነው

• ጥበቡም ተለወጠ — ከከተማይቱ ክብር ወደ ተራው ሰው። ዓላማውም አእምሮን ማነቃቃት ብቻ ሳይሆን ልብን ማንቀሳቀስ ሆነ

• የመጀመሪያው ጥያቄ መልስ — የአሪስቶፋነስ ተመልካቾች በጉባኤ ተቀምጠው ይወስኑ ነበር፤ የሜናንደር ተመልካቾች የሚወስኑት ነገር አልነበራቸውም

• ውሳኔ ወደቀረበት ቦታ — ሜናንደር ወደ አንድ ቤት፣ አንድ እርሻ፣ አንድ ጋብቻ፣ አንድ ጎረቤት ሄደ። ሽግግሩን አላወገዘውም፤ ተጠቅሞበታል

ክፍል 2 — በጽሑፉ ላይ የቀረ ባዶ ቦታ (ኢብሳ)

• ዘማሪው ተናገረ፣ ከዚያ ዝም አለ — በአሪስቶፋነስ ዘንድ ገጸ ባሕርይ ነው፤ ይናገራል፣ ይከራከራል፣ ወደ ተመልካቹ ዞሮ ያወራል። በሜናንደር ዘንድ አለ፤ ግን አይናገርም

• አምስት ጊዜ የተጻፈ አንድ ቃል — በተገኘው ጥንታዊ ቅጂ በአምስት ቦታ «የዘማሪዎች» የሚል ብቻ ተጽፎ ይገኛል። ግጥም የለም፤ መመሪያ ብቻ ነው

• ከዚያ የተወለደው ነገር — በቀጥታ መናገር ካልቻለ ሁሉንም በታሪኩ ውስጥ ያስቀምጣል። የዘመናዊው ድራማ አጻጻፍ ከዚያ ተነሳ

• አምስቱ ምዕራፎች — ዘማሪው አምስት ጊዜ ገብቶ ከወጣ ተውኔቱ በአምስት ተከፍሏል። ተመልካቹ ይተነፍሳል፤ ታሪኩ ይዘላል። የግሪክ ተውኔት እንዲህ ተቆራርጦ አያውቅም ነበር

• የማስታወቂያው እረፍት — በተከታታይ ድራማ ውስጥ ታሪኩ ይቆማል፣ ሌላ ይመጣል፣ ተመልሶ ይቀጥላል፤ ጸሐፊውም ተመልካቹ እንዲጠብቅ አድርጎ ያቆማል

• አርባ ጭንብል — ጥንታዊ ምንጭ ለአዲሱ ኮሜዲ አርባ ያህል ይዘረዝራል — ጨካኙ አዛውንት፣ ልቡ የለሰለሰው አዛውንት፣ ፍቅረኛው ወጣት፣ ሮጦ የሚመጣው ባሪያ፣ ወታደሩ፣ ወጥ ቤቱ

• ሜናንደር ተቃራኒውን ያደርጋል — ጭንብሉ የሚነግረንን ማፍረስ ነው ሥራው። ጨካኙ አዛውንት ወጥቶ ተመልካቹ ይስቃል፤ ከዚያ ያ ሰው ረጅሙን ቁም ነገር ይናገራል

• ከመምህሩ የተወሰደው — «ባሕርያት» በትርጓሜ ጀምሮ ተግባራትን ይዘረዝራል፤ መልስ አልባ ዝርዝር ነው። ሜናንደር ዝርዝሩን ወሰደ፤ የጨመረው «ለምን» የሚለውን ነው

• ሦስቱ በሮች — መድረኩ ከኋላው ግንብ ነበረው፤ በላዩ ብዙውን ጊዜ ሦስት በር። ሦስት በር ማለት ሦስት ቤት ማለት ነው፤ ስለዚህ ከሦስት በላይ ቤተሰብ አይመጣም

• በዚህ ተውኔት ሦስቱም ተይዘዋል — የክኔሞን ቤት፣ የጎርጊያስ ቤት፣ መካከል ላይ የፓን ዋሻ

• ከሆሜሮስ ቀጥሎ — በጥንቱ ዓለም ከሁሉም በላይ ይጠቀስ የነበረ ጸሐፊ። ሰዎች እርሱን ሳያውቁ ቃሉን ይናገሩ ነበር

• መልሱ ስለ ትምህርት ቤት ነው — የሚተርፈው የሚገለበጠው ብቻ ነው፤ የሚገለበጠው ደግሞ በትምህርት ቤት የሚነበበው። የቢዛንታይን መምህራን ዝርዝራቸውን ሲያጠቡ አሪስቶፋነስ ገባ፣ ሜናንደር ቀረ

• የተበረዘው ስብስብ — አጫጭር ቃላቱ ተለቅመው ብሒል ሆነው ተገለበጡ፤ ተውኔቶቹ አልተገለበጡም። ሌሎች መስመር ጨመሩበት፤ ዛሬ የትኞቹ የእርሱ እንደሆኑ አይታወቅም

• ተውኔት ወደ ንግድ — እስክንድር ከሞተ በኋላ ግሪክኛ እስከ ግብፅና ሶርያ ተስፋፋ፤ በከተሞቹ መድረክ ተሠራ፤ ተዋንያንም ማኅበር መሥርተው ተዘዋወሩ

• በአንጾኪያ የማይሠራ ቀልድ — በስም የሚጠራ የአቴና ፖለቲከኛ በሌላ ከተማ አይታወቅም። አባትና ልጅ የተጣሉበት ታሪክ ግን በየትኛውም ከተማ ይሠራል

• ትርፍም ኪሳራም — ፖለቲካ ማውጣቱ ተውኔቱን አቅልሎ ወደ ሌላ አገር እንዲሄድ አደረገው። ሁለቱም በአንድ ጊዜ ናቸው

• ከግብፅ አሸዋ የወጣ ቅጂ — በሃያኛው ክፍለ ዘመን አንድ ተውኔት ሙሉ ለሙሉ ማለት በሚቻል ሁኔታ ተጽፎ ተገኘ። ዛሬ የምናየው ከመቶ በላይ ተውኔቶች ውስጥ አንዱን ብቻ ነው

• ለምን ወደዚያ መጡ — የሶስትራቶስ እናት ሕልም አለማች፤ መሥዋዕት ማቅረብ ነበረባት። ቤተሰቡ በግ ይዞ፣ ወጥ ቤት ቀጥሮ፣ ማዕድ ይዞ ወጣ

• የሼክ ሁሴን ወቅት — በባሌ ያለው ቦታ በተለመደው ጊዜ ጸጥ ያለ ነው፤ በወቅቱ ግን ሰው ይሞላል፣ ነጋዴ ይመጣል፣ እንስሳ ይታረዳል። አካባቢው ራሱ ለጥቂት ቀናት ይለወጣል

• በዓል ማለት ሰው መምጣት ማለት ነው — ይህን ካልያዝን ወጥ ቤቱና ባሪያው ድስት ለመዋስ የሚያንኳኩበት ትዕይንት አይገባንም። የመጡት ለጠብ ሳይሆን ለሥራ ነው

• ደቦና ውብር — ጎርጊያስ እንደሚነግረን ክኔሞን መሬቱን ብቻውን ያርሳል፤ ከእርሱ ጋር ያለችው አሮጊት አገልጋይ ብቻ ናት። በኛ አገር አጨዳ ሲደርስ ገበሬው ጎረቤቶቹን ይጠራል፤ ተጠርቶም የመሄድ ግዴታ አለበት

• ብቸኝነት ከጠባይ በፊት ሒሳብ ነው — ከደቦ ውጪ የቀረ ሰው መሬቱን በአንድ ሰው ፍጥነት ያርሳል፤ አዝመራው ይዘገያል፣ ዝናብ ይቀድመዋል። እናም ባልዲ ወደ ጉድጓድ ሲወድቅ የሚልከው ሰው የለውም

ክፍል 3 — አምስት ማንኳኳትና አንድ ጉድጓድ (አበባ)

ተውኔቱ በአንድ ቀን፣ በአንድ ኮረብታ ላይ፣ በሦስት በሮች ፊት ለፊት ይካሄዳል፤ ሁሉም ትዕይንት ወደ አንዱ በር መቅረብ ነው። ኢብሳ የጠየቀው ጥያቄ ይህ ነው፦ ወደዚያ በር የሄደ ሁሉ ተባርሯል፤ ታዲያ በመጨረሻ ያንን በር የከፈተው ምንድን ነው?

ምዕራፍ አንድ — አምላኩ በሩን ይገልጽልናል

• የሚከፍተው ፓን ነው — ተውኔቱ ሲጀምር ወደ መድረኩ የሚወጣው ሰው አይደለም። ፓን ከዋሻው ወጥቶ ማን ማን እንደሆነ ይነግረናል

• ስለ ክኔሞን የተባለው ቃል — ድንጋያማ መሬት የሚያርስ አዛውንት ነው። በሕይወቱ ሙሉ ለማንም በፈቃዱ ጥሩ ቃል ተናግሮ አያውቅም፤ አልፎ አልፎ ለፓን ራሱ ግን ሰላምታ ይሰጣል፣ ጎረቤቱ ስለሆነ

• በቤቱ ውስጥ ያሉት — ልጁና ሲሚኬ የተባለች አሮጊት አገልጋይ

• ሚስቱ የለችም — አስመርሯት ወጥታለች፤ ስትወጣ ከቀድሞ ባሏ የወለደችው ጎርጊያስ አብሮአት ወጣ

• ልዩነቱን ቁልጭ አድርገን እንያዘው — ጎርጊያስ የክኔሞን ልጅ አይደለም፤ የሚስቱ ልጅ ነው። መጨረሻ ላይ የሚሆነው ሁሉ በዚህ ልዩነት ላይ ተንጠልጥሏል

• የፓን ድርሻ — የክኔሞን ልጅ ወደ ዋሻው እየመጣች ኒምፎቹን ታከብራለች፤ ስለዚህ ፓን ሶስትራቶስ የተባለ ሀብታም ወጣት እርሷን እንዲወድ አደረገ። ተናግሮ ገባ፤ ተውኔቱን የሚጨርሱት ሰዎች ናቸው

• «ተዋት» የሚል ምክር — የሶስትራቶስ ጓደኛ የሰጠው ምክር ግልጽ ነው፤ ምክንያቱ ፍቅር ሳይሆን ደረጃ ነው — ልጅቷ ከታወቀ ቤተሰብ አይደለችም

• የመጀመሪያው እንቅፋት — የክኔሞን ጠባይ አይደለም፤ ማኅበራዊ ደረጃ ነው። ያ እንቅፋት እስከ መጨረሻው ምዕራፍ ድረስ አይጠፋም

• መጀመሪያው ማንኳኳት — ፒሪያስ የተባለው አገልጋይ ተላከ። አዛውንቱን በእርሻው አግኝቶ ጨዋ ሰላምታ ሰጠው፤ ሦስት ጊዜ ጠራው፤ አራተኛው ላይ ዞረ — ከዞረ በኋላ ግን ጭቃ አነሳ

• ማሳደዱ — ከጭቃው በኋላ ድንጋይ፣ ከዚያ አንድ ፍሬ፤ እየወረወረም «ሌባ! ሌባ!» ይጮኻል። ፒሪያስ ሸሸ፤ አዛውንቱ ኮረብታውን አቋርጦ አሳደደው። ለጌታው የሚናገረው ቃል፦ ወደዚያ ቤት አትሂድ

• ሁለተኛው ማንኳኳት — ሶስትራቶስ ራሱ ሄደ። ክኔሞን ወጣ፤ አላናገረውም። በራሴ መሬት ላይ ብቻዬን መሆን አልቻልኩም እያለ አጉረመረመ፤ ሥራ ፈት ብሎ ገምቶ ቃሉን ሳይሰማ አባረረው

ምዕራፍ ሁለት — በሩን የመክፈት ዕቅድ

• በሩ ተከፈተ፣ ግን ለሌላ ምክንያት — ሲሚኬ ባልዲዋን ወደ ጉድጓዱ ጣለች። የክኔሞን ልጅ ውኃ ልታመጣ ወደ ምንጩ ወጣች፤ ሶስትራቶስ እንስራዋን ተቀብሎ ሞላላት

• ስም ያለውና ስም የሌለው — ሜናንደር ወጥ ቤቱን፣ ባሪያውንና አሮጊቷን በስም ይጠራል። ተውኔቱ በሙሉ ስለ ጋብቻዋ የሆነችውን ልጃገረድ ግን አልጠራትም፤ የምትናገራቸው መስመሮች ከዐሥር ጥቂት የሚበልጡ ናቸው

• የጎርጊያስ ክርክር — ስድብ ሳይሆን ጠንካራ ክርክር ነው፦ አንተ ብዙ ስላለህ ዛሬ የፈለግኸውን ብታደርግ ነገ ትረሳዋለህ፤ እኛ ግን የተደረገብንን መርሳት አንችልም። ድሃ ሰው ያለው ክብሩና ስሙ ብቻ ነው

• የሥራ ምክር — ሶስትራቶስ ጋብቻ እንደሚፈልግ ነገረው፤ ጎርጊያስ አመነው። ያ ሰው ሀብትን አያከብርም፣ ሥራን ያከብራል — አብረኸን ና፣ መሬቱን ቆፍር፣ ካየህ ይለሰልሳል

• ሙሉ ጠዋት መቆፈር — የከተማ ልብሱን አውልቆ ዶማ ተቀብሎ ወረደ። ጠዋቱን ሙሉ ቆፈረ፤ ጀርባው ተሰበረ፣ እጆቹ አበጡ። በሕይወቱ እንዲህ ሠርቶ አያውቅም

• ማንም አላየውም — ክኔሞን ጠዋቱን ሙሉ አልወጣም። ዕቅዱ በሙሉ ምንም አላመጣም

ምዕራፍ ሦስት — ማንኳኳቱ ቀጠለ

• ከከተማ የመጡት ደረሱ — ከእናትየው ጋር በግ፣ ሲኮን የተባለ ወጥ ቤትና ጌታስ የተባለ ባሪያ አሉ። አንድ ነገር ግን ረስተዋል — ድስት

• ሦስተኛው ማንኳኳት — ጌታስ ድስት ሊዋስ አንኳኳ። መልሱ ስድብ ነው፦ «በሬ አለኝ? ወጥ አለኝ? ወደዚህ ደጅ ደግሞ ማን ላከህ?»

• የሲኮን ንድፈ ሐሳብ — ችግሩ ሰውየው ሳይሆን አጠያየቅህ ነው ይላል። ስም ጠርተህ ሰላምታ ስጠው፤ ማንም ቢሆን በአነጋገር ይለሰልሳል

• አራተኛውና አምስተኛው — ሲኮን ሁሉንም እንደተናገረው አደረገ። ክኔሞን ዱላ ይዞ ወጣ፤ ሲኮን የተመለሰው እየሮጠ ነው። ንድፈ ሐሳቡ በአንድ በር ላይ ወደቀ

• አምስት መንገድ፣ አምስት ውድቀት — እያንዳንዱ መቅረብ የተለየ መንገድ ሞክሯል — ትዕዛዝ፣ ፍቅር፣ ጉልበት፣ ትሕትና፣ ሙያ። ሁሉም ወደቁ

ምዕራፍ አራት — በሩ ሳይሆን ጉድጓዱ

• ባልዲውና ዶማው — ባልዲውን ልታወጣ ሲሚኬ ዶማ ወሰደች፤ ዶማውም ወደቀ። ለዚያ ቤት ትንሽ ነገር አይደሉም — ውኃ የሚያመጣበትና መሬት የሚያርስበት ናቸው

• የሚልከው ሰው የለውም — ጎረቤት የለውም፤ ሠራተኛ የለውም፤ ልጁ ልጃገረድ ናት፤ አገልጋይዋ አሮጊት ናት። ወደ ጉድጓድ መውረድ የሚችል አንድ ሰው ብቻ አለ

• በሁኔታ የተሸነፈ ሰው — ተውኔቱ በሙሉ ወደዚህ ቅጽበት ሲመጣ ነበር። ራስን መቻል ሊፈተን የቻለው ራስን መቻል በማይሠራበት ቦታ ላይ ብቻ ነው። ራሱ ገመድ አስሮ ወረደ፤ እናም ወደቀ

• ማን እንደወረደ — ሲሚኬ እየጮኸች ወጣች፤ ጎርጊያስ ድምፅዋን ሰምቶ ወደ ጉድጓዱ ወረደ፤ ሶስትራቶስ ከላይ ገመዱን ያዘ

• የሶስትራቶስ ኑዛዜ — አዛውንቱን ሲያወጡ ልጅቷ ከጎኑ ቆማ ታለቅስ ነበር፤ እርሷን እያየ ገመዱን ሊለቅ ትንሽ ቀርቶት እንደነበር በኋላ ተናግሯል

• ረጅሙ ንግግር — አውጥተው አልጋ ላይ አስተኙት፤ ደክሞታል፣ ቆስሏል። ከዚያ ተነስቶ ተናገረ። በተውኔቱ ውስጥ ረጅሙና ከሁሉም የከበደው ንግግር ይህ ነው

• የተናገረውን በጥንቃቄ እንያዘው — ሰዎች ጥሩ ናቸው አላለም። ራሴን ችያለሁ ብዬ አስብ ነበር አለ፤ ማንም አያስፈልገኝም ብዬ አስብ ነበር። ብቻዬን ማድረግ ያልቻልኩት ብቸኛው ነገር ራሴን ማውጣት ሆነ

• ንስሐው ሙሉ አልሆነም — ሰዎች ለራሳቸው ትርፍ ብቻ ይንቀሳቀሳሉ ብዬ ማመኔ ሙሉ በሙሉ ስሕተት አልነበረም ይላል፤ አንድ ሰው ግን አገኘሁ። ግምቱን አልቀየረም፤ የቀየረው አንድ ስሌት ብቻ ነው

• ማን እንደወረደለት አስተውሎታል — የወረደው እርሱ ከቤቱ ያስወጣው የሚስቱ ልጅ ነው። ከሁሉም ሰው በላይ ዕዳ የሌለበት ሰው

• ወረቀት እንጂ ስሜት አይደለም — ጎርጊያስን በሕግ ልጁ አድርጎ ተቀበለው፤ በምስክሮች ፊት ንብረቱንና እኅቱን የመዳር ሥልጣን ሰጠው። ጎርጊያስም ወዲያውኑ እኅቱን ለሶስትራቶስ ዳራት

ምዕራፍ አምስት — በሩ ወደ ውጪ ተከፈተ

• አባትየው ደረሰ — የሶስትራቶስ አባት ሲሰማ ሁለቱንም ጋብቻ ተቃወመ — ሀብታም ከድሃ ጋር ለምን ይዋለዳል ብሎ

• ክርክሩ ስለ ሀብት ነው — ሀብት የሚቆየው በእጅህ አይደለም፤ ዛሬ ካንተ ነው፣ ነገ ከሌላ። በእጅህ እያለ ግን ወዳጅ ማፍራት ትችላለህ። ገንዘቡን ለሚጠብቅልህ ከመስጠት ላንተ ለሚቆምልህ ስጥ

• ሁለት ሰርግ በአንድ ቀን — አባትየው ተስማማ። ሶስትራቶስ የክኔሞንን ልጅ አገባ፤ ጎርጊያስ ደግሞ የሶስትራቶስን እኅት አገባ

• እንቅፋቱ አልተረሳም — በመጀመሪያ ጓደኛው ያለውን ሐሳብ በአባቱ አፍ መልሰን ሰማነው። ተውኔቱ እስከ መጨረሻው ይዞት መጥቶ እዚያ ላይ ሰበረው

• አልጋ ላይ የቀረው ሰው — ሰርጉ በዋሻው ውስጥ ነው፤ ዋሽንትና ዘፈን አለ። ክኔሞን ቆስሎ ተኝቷል፤ አልመጣም፤ ማንም እንዲረብሸው አልፈለገም

• ጌታስና ሲኮን ተመለሱ — ያ የተባረረው ባሪያና ያ ዱላ የተነሳበት ወጥ ቤት። አላንኳኩም፤ ገብተው ቀሰቀሱት

• የመጨረሻው ጨዋታ — እርሱ የተጠቀመበትን አነጋገር ተጠቅመው ተራ በተራ ይለምኑታል — ድስት አውሰኝ፣ ምንጣፍ አውሰኝ — በተሰበረ ወገቡ እየተነሳ ሲመልስ ደግሞ ይሳለቁበታል። ዋሽንቱን ተከትሎ እንዲንቀሳቀስ አስገደዱት

• አነሱት — በመጨረሻ ተሸነፈ፤ ወደዚያ ሄዶ መታገሱ ይሻለኝ ይሆናል አለ። ተሸክመው ወሰዱት። ተውኔቱ የሚያበቃው በዚያ ነው — በደስታ ብቻ ሳይሆን በመሸከም

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

1. ሙሉ ጠዋት ያለ ውጤት መቆፈሩ ለምን አስፈለገ? — ወደዚያ በር በሐሳብ የቀረበ ሁሉ ተመልሷል፤ ሶስትራቶስ ከሁሉም በላይ ደክሞ ምንም አላመጣም። መቆፈሩ ቢሠራ ኖሮ ተውኔቱ ስለ ብቃት ይሆን ነበር። አልሠራም። ሜናንደር ያንን ምዕራፍ የጻፈው ልንረሳው ሳይሆን በኋላ ላይ የሁኔታዎችን አጋጣሚ እንድናስተውል ነው

2. ልጅቷ ለምን ስም አጣች? — አንደኛው ጎን ቅርጹ ነው፤ በዚያ ዘመን ያላገባች ልጅ በመድረክ ላይ ብዙ አትታይም። ሁለተኛው ጎን ግን ይቀራል — ወጥ ቤቱ፣ ባሪያውና አሮጊቷ ስም አላቸው። እርሷን የሚመለከት ውሳኔ ሁሉ በአባቷ ከዚያም በወንድሟ አፍ ነው የሚነገረው። ተውኔቱ አንድ ነገር ብቻ ይሰጣታል፦ ከዚያ ቤት ወደ ዋሻው የምትወጣ ብቻዋን እርሷ ናት

3. ክኔሞንን ያዳነው ፍቅር ነው ወይስ አጋጣሚ? — ሁለቱም፤ ቅደም ተከተሉ ግን ይለያል። ወደ ጉድጓዱ የጣለው አጋጣሚ ነው — አንድ ባልዲ፣ አንድ ዶማ፣ አንዲት አሮጊት እጅ። ፍቅር ሶስትራቶስን በኮረብታው ላይ አቆየው። ወደ ውስጥ የወረደው ግን ጎርጊያስ ነው፤ እርሱም የሚያገኘው ምንም አልነበረም

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• ትግሥት የያዘችው ትዕይንት — ተውኔቱ አልቋል ብዬ ስል ሜናንደር አላበቃም ስላለ ነው። አዛውንቱ ተለውጧል፣ ንግግሩን አድርጓል፣ ወረቀቱን ፈርሟል፤ ሜናንደር ግን ሌላ ትዕይንት ጨመረ

• የዳዊት ማስረጃ — ረጅሙ ንግግር የክኔሞን ነው፤ ከዚያም አልፎ ተግባር አለ። ስሜት ብቻ ቢሆን ኖሮ ወረቀት ባልፈረመ ነበር

• የትግሥት ቅደም ተከተል — ጎርጊያስን የተቀበለው ከጉድጓድ እንደወጣ፣ ገና እየተንቀጠቀጠ ነው። ከዚያ ወደ ቤቱ ገባ፣ በሩን ዘጋ፣ ወደ ሰርጉ አልሄደም። ልጁ ትዳሯን ትይዛለች፤ እርሱ ውስጥ ተኝቷል

• ቁስሉ ሰበብ አልተደረገም — ዳዊት ቆስሏል ይላል፤ ትግሥት ሁሉም ሰው ወደ ሰርግ ሲሄድ አዛውንቱ ራሱን አገለለ ትላለች። ሁለቱ ሠራተኞች ራሳቸው ለውጡ እንዳልበቃ ያውቃሉ

• መሸከም እንደ መልስ — ዳዊት፦ ሰውን ሲሸከሙት የደረሰ አይደለም ማለት አይደለም። ብቻውን ማድረግ ያልቻለው ልክ ያ ነው። ተውኔቱ ስለ ራሱን ስለሚያወጣ ሰው አይደለም

• ያልተፈታ ልዩነት — ትግሥት፦ ከጉድጓድ ሲያወጡት ፈቅዷል፤ ወደ ሰርጉ ሲወስዱት አልፈቀደም። ሜናንደር ሁለቱን ጎን ለጎን አስቀምጦ አንዱን አልመረጠም

• ሽምግልናና ጉርሻ — ዳዊት፦ ሽምግልና ሲያልቅ ተጣይዎቹ ስሜታቸው ጋብ እስኪል አይጠበቁም፤ በምስክሮች ፊት ከአንድ ወጪት ይበላሉ። ከዚያ በኋላ ማኅበረሰቡ ጉዳዩን እንደተዘጋ ይቆጥረዋል

• ትግሥት ንጽጽሩን ወደ ራሷ ትወስደዋለች — ሽምግልናው የሚሠራው ስሜቱን ስለቀየረው ሳይሆን ስሜቱን ሳይጠብቅ ስለሚያልፍ ነው። ጉርሻው ዕርቅ የሚባልበት ምልክት ነው

• ማምለጫ ነው ወይ — ትግሥት በከፊል ትስማማለች፦ በፒሬየስ የባዕድ ጦር አለ፣ ውሳኔው ከከተማዋ ውጪ ነው። እንዲህ ያለ ሕዝብ በአንድ ቀን የሚፈታ ችግር ይፈልጋል

• የዳዊት መልስ — ከተማዋ ስለ ጦርነትና ስለ ሰላም መወሰን አትችልም፤ አንድ አዛውንት ግን ከጎረቤቶቹ ጋር መታረቅ ይችላል። እነዚያ በዚያ ወቅት እውነተኛ የቀሩ ብቸኛዎቹ ናቸው

• አለመስማማቱ ቀጥሏል — ትግሥት፦ «የቀረው ልክ» የሚለው ሐረግ ራሱ አደገኛ ነው። ዳዊት፦ ትልቁን መጠየቅ ሲያቅተው በትንሹ ላይ ይሠራል፤ ትልቁ ሲመለስ የሠራው ይኖረዋል

• ትራጄዲና ኮሜዲ — ትራጄዲ የአቴና ዲሞክራሲ ራሷን የገለጸችበት ጥበብ ነበረች። ትራጄዲ የሚነግረን መውደቅ አለ ነው፤ ኮሜዲው የሚነግረን የማይፈታ ችግር የለም ነው

• ሦስቱ የሚተላለፉ ነገሮች — ትግሥት፦ ዕርቅ ሁልጊዜ ይቻላል፤ ቤተሰብ ተበታትኖም ይመለሳል፤ ከውጪ የመጣው ወደ ውስጥ ይገባል። ሁለቱ መልካም ናቸው፤ ሦስተኛው ግን ሁልጊዜ አይደለም

• የመጀመሪያውም ችግር አለበት — «ዕርቅ ሁልጊዜ ይቻላል» ዕርቅ ማድረግ በማይገባበት ቦታ ሲደርስ ጎጂ ይሆናል። አንዳንድ ጉዳት ይቅርታ አይገባውም። በተውኔቱ ዓለም ውስጥ ግን ወደ ቤት የማይመለስ ሰው የለም

• የመጠን ምርጫ — ዳዊት፦ ክኔሞን ማንንም አልደበደበም፤ ያደረገው ማስመረር ነው። ሜናንደር ተውኔቱን የገነባው ይቅርታ በሚቻልበት መጠን ላይ ነው። ትግሥት፦ ያ ቅንነት ነው ወይስ ብልጠት?

• ጥላቻ ሳይሆን ፍርሃት — ትግሥት፦ ጥላቻ ቢሆን ኖሮ ጠሎት የነበረው ሰው ማዳኑ ጥላቻውን ያጠናክር ነበር። የፈረሰው ፍርሃት ነው — ከሞት ፊት ከቆመ በኋላ ፍርሃቱ ትርጉም አጣ

• ብቸኝነት ገንዘብ ይጠይቃል — ዳዊት፦ ክኔሞን ብቻውን መኖር የቻለው መሬትና አገልጋይ ስለነበሩት ነው። ደቦ የሌለው ሰው ተከራይ ወይም ቀን ሠራተኛ ነው፤ ለብዙዎቹ ተመልካቾቹ ያ ምርጫ እንኳ አልነበረም

• ሞጋሳ — ዳዊት፦ በኦሮሞ ባህል ውስጥ ከውጪ የመጣ ሰው በሥርዓት ወደ ጎሳው ይገባል፤ ስም ይሰጠዋል፤ መብቱ ይለወጣል። ጎርጊያስ ትናንት የተባረረች ሴት ልጅ ነበር፤ ዛሬ የዚያ ቤት ወራሽ ነው

• በጣም የተረሱት ሁለቱ — ትግሥት፦ አዛውንቱን አንስተው የወሰዱት ጌታስና ሲኮን ናቸው። ከሰርጉ ምንም የማያገኙት እነርሱ ናቸው፤ ወደ ግብዣው የሚገቡት በእንግድነት ሳይሆን በሥራ ነው። ሜናንደር ተውኔቱን የሚዘጋው በአባት ወይም በሙሽራ ሳይሆን በሁለት ሠራተኞች ነው

• ለምን እንደሄዱ — ትግሥት፦ ተበቅሎ ለመሳቅ ነው። ዳዊት፦ ወይም አብሮ ለመኖር። ጌታው ተለወጠ አልተለወጠ የሚለውን ጥያቄ የሚያነሳው ከእርሱ ጋር በየቀኑ የሚኖረው ሰው ነው፤ ሀብታሙ አባት ሰርጉን ፈቅዶ ወደ ከተማ ይመለሳል

• በዘመናችን ቁጡ — ትግሥት፦ ድንጋይ አይወረውርም፤ ያ ብቻ ነው ልዩነቱ። ማኅበራዊ ገጽ ላይ ሺህ ጓደኛ ኖሮት ከጎረቤቱ ጋር ላይነጋገር ይችላል። በሩ አልተዘጋም፤ በሩ ተከፍቷል፣ ማንም ግን አይገባም

• ማስተካከያ፦ ማግለል ሁሉ አንድ አይደለም — ትግሥት፦ ሰው ከሰፊው ዓለም ቢርቅም በቤተሰብ፣ በማኅበር ወይም በአንድ እውነተኛ ወዳጅነት ውስጥ ጠንካራ ትስስር ካለው ሊኖር ይችላል። የክኔሞን ሕመም ከሁሉም መቆረጡ ነው። ልጁ በአጠገቡ ኖራ ብቻውን ነበር

• ሁለቱም ወደ መሃል መጡ — ዳዊት፦ የተለወጠው ክኔሞን ብቻ አይደለም። ሶስትራቶስ ቆፍሯል፤ ማንም አላየውም፣ የፈለገውንም ወዲያው አላመጣም፣ ግን እጆቹ አበጡ። ከዚያ ቀን በኋላ ተመሳሳይ ሰው አይደለም

• የመቀየር ዋጋ — ትግሥት፦ «ተሳስቻለሁ» ማለት ሕይወትህን ሙሉ ስትከራከርለት የነበረውን ማጠፍ ማለት ነው። ብዙ ሰው ሐሳቡን የማይለውጠው መቀየር የሚያስከፍለው ስለሚበዛበት ነው

ያልተነገሩ ነገሮች

1. አንድ መቶ ስምንት ተውኔት፣ ስምንት ድል። በአቴና ትልቁ ውድድር ላይ ያሸነፈው ስምንት ጊዜ ብቻ ነው፤ አብዛኛውን ጊዜ የሚያሸንፈው ፊሌሞን የተባለ ተቀናቃኙ ነበር። ጥንታዊ ጸሐፊ የሚያስተላልፈው ንግግር አለ፦ «ለመሆኑ ፊሌሞን፣ እኔን ስታሸንፍ አታፍርምን?»

2. የደረሰን ብቸኛው ተውኔት የወጣትነት ሥራ ነው። «ቁጡው» በዚያ ውድድር አንደኛ ወጥቷል፤ ዘመኑ በእርግጠኝነት ከሚታወቁት ተውኔቶቹ ሁሉ ቀዳሚው ነው። ሲጽፈው ሃያ ስድስት ዓመቱ ገደማ ነበር።

3. ሮማውያን ፊቱን ደጋግመው ቀርጸውታል። ከሰባ በላይ የሮማ ዘመን የፊት ምስሎቹ ቅጂዎች ተርፈዋል — ከየትኛውም ግሪካዊ ገጣሚ የበለጠ። በሮማ ጥበብ የሚታወቁት የኮሜዲ ትዕይንቶች በሙሉ ከተውኔቶቹ የተወሰዱ ናቸው።

4. ሥዕሉ አለ፤ ተውኔቱ የለም። በሌዝቦስ ደሴት በሚቲሌኒ አንድ የመመገቢያ ክፍል ወለል ላይ ከዐሥራ አንድ ተውኔቶቹ የተወሰዱ ትዕይንቶች ተሥለዋል፤ ከላይም የተውኔቱ ስም፣ የምዕራፉ ቁጥርና የተዋንያኑ ስሞች ተጽፈዋል። ከእነዚያ ውስጥ አሥሩ የሉንም።

5. ብዙ ኢትዮጵያውያን ሳያውቁት አንድ የሜናንደር መስመር ያውቃሉ። ጳውሎስ ወደ ቆሮንቶስ ሰዎች በጻፈው መልእክቱ ውስጥ «ክፉ ባልንጀርነት መልካሙን አመል ያጠፋል» የሚል ቃል አለ። ያ ከሜናንደር ከጠፋ ተውኔት የተወሰደ መስመር ነው፤ ከጻፋቸው ሁሉ በዓለም ላይ በብዛት የሚነበበው ይህ ነው።

6. የንጉሡን ግብዣ አልተቀበለም። የግብፅ ንጉሥ ጵጦለሜዎስ ወደ እስክንድርያ ቤተ መንግሥቱ ጋብዞት ነበር። ጥንታዊ ዘገባ የሚነግረን አልሄደም ነው፤ በፒሬየስ አካባቢ መቀመጥን መረጠ።

7. የተገኘበት መንገድ ራሱ ታሪክ ነው። ከክርስቶስ ልደት በኋላ በሦስተኛው ክፍለ ዘመን ገደማ በግብፅ የተጻፈ ቅጂ ነው። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃምሳ ስምንት ቪክቶር ማርቲን በተባለ ምሁር ታትሞ ወጣ፤ በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃምሳ ዘጠኝ በዘመናችን ለመጀመሪያ ጊዜ በመድረክ ቀረበ። ከዚያ በፊት ከሺህ ዓመት በላይ ማንም አላነበበውም።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ኃያሉን ገዥ በስሙ መጥራት በአሪስቶፋነስ ዘመን አደገኛም ጠቃሚም ነበር። በሜናንደር ዘመን ግን አደገኛ ብቻ ሆነ።»
— ሳባ

«ጸሐፊ የሚጽፈው ስለሚያምንበት ብቻ ሳይሆን በዘመኑ ስለሚቻለውም ጭምር ነው።»
— ሳባ

«በሺህ የሚቆጠሩ የሜናንደር የተበታተኑ ጥቅሶች አሉ፤ አንድም የተሟላ የሜናንደር ተውኔት ግን አልነበረም።»
— ኢብሳ

«ሜናንደር የጠፋው ተውኔቱ ስለተጠላ አልነበረም፤ ከትምህርት ሥርዓቱ መርሐ ግብር ውጪ ስለሆነ ብቻ ነው።»
— ኢብሳ

«ስለዚህ የክኔሞን ብቸኝነት ከጠባይ መጥፎነት በፊት የኢኮኖሚ ሒሳብ ውድቀት ነው።»
— ኢብሳ

«ሜናንደር አዛውንቱን በክርክር አላሸነፈውም፤ በተጨባጭ ሁኔታ ነው ያሸነፈው።»
— አበባ

«ይህ ባዶ ስሜት አይደለም፤ ሕጋዊ ሰነድ ነው።»
— አበባ

«ተውኔቱ በሙሉ የተነሳው ከእርሷ ነው፤ በታሪኩ ውስጥ ግን ድምፅ የላትም።»
— አበባ

«አንዱ ሕይወት ማዳን ነው፤ ሌላኛው ግን ማስገደድ ነው።»
— ትግሥት

«በሩ በአካል አልተዘጋም፤ በሩ ክፍት ነው፤ ማንም ግን ወደ ውስጥ አይገባም።»
— ትግሥት

«ሁለቱም ጥበባዊ እይታዎች ናቸው። ጥያቄው በየትኛው ጥበባዊ እይታ ውስጥ ሆኖ መኖር ለነፍስ ይሻላል የሚለው ነው።»
— ዳዊት

«ለሶስትራቶስ መቆፈር ጊዜያዊ የፍቅር ፈተና ነው፤ ለጎርጊያስ ግን የዕለት ተዕለት ኑሮ ነው።»
— ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ሜናንደር — የተውኔቱ ጸሐፊ፤ በሦስት መቶ አርባ ሁለት ገደማ የተወለደ — በአምሳ ዓመቱ ገደማ በፒሬየስ ወደብ ውኃ ውስጥ እየዋኘ ሰጠመ

• ቴዎፍራስጦስ — መምህሩ፤ የአርስቶትል ወራሽ — «ባሕርያት» የተባለው መጽሐፉ ሠላሳ አጫጭር የጠባይ ሥዕሎችን ይይዛል

• ደሜጥሮስ የፋሌሮን ሰው — የዚያው ትምህርት ቤት ተማሪ — አቴናን ለዐሥር ዓመታት ገዛ፤ ሲወድቅ የሜናንደር ወዳጅነት ራሱ ክስ ሆነ

• አሪስቶፋነስ — ሁለት ትውልድ የቀደመው ቀልደኛ ጸሐፊ — በቢዛንታይን የንባብ ዝርዝር ውስጥ ገብቶ የተረፈው እርሱ ነው

• አንቲጳጥሮስ — አቴናን ያሸነፈው መቄዶንያዊ — በፒሬየስ ምሽግ ጦር አስቀመጠ፤ ንብረት የሌላቸውን ዜጎች ድምፅ ገፈፈ

• ፊሌሞን — የሜናንደር ተቀናቃኝ — በውድድሮቹ ላይ አብዛኛውን ጊዜ የሚያሸንፈው እርሱ ነበር

• ቪክቶር ማርቲን — «ቁጡው»ን አሳትሞ ያወጣ ምሁር — ከሺህ ዓመት በላይ ማንም ያላነበበውን ጽሑፍ የመለሰ

ገጸ ባሕሪያት

• ክኔሞን — በሕይወቱ ሙሉ በፈቃዱ ለማንም ጥሩ ቃል ተናግሮ የማያውቅ አዛውንት — ወደ ጉድጓድ ወድቆ ወጥቶ ረጅሙን ንግግር ይናገራል

• ጎርጊያስ — የክኔሞን ሚስት ከቀድሞ ባሏ የወለደችው ልጅ — ወደ ጉድጓድ የወረደው እርሱ ነው፤ በዚያው ቀን የቤቱ ወራሽ ሆነ

• ሶስትራቶስ — ከከተማ የመጣ ሀብታም ወጣት — ጠዋቱን ሙሉ ማንም ሳያየው ቆፍሮ ምንም አላመጣም

• የክኔሞን ልጅ — ተውኔቱ በሙሉ ስለ ጋብቻዋ የሆነችው ልጃገረድ — ስም የላትም፤ ከዚያ ቤት ወደ ዋሻው የምትወጣ ብቻዋን እርሷ ናት

• ሲሚኬ — በክኔሞን ቤት ውስጥ ያለች አሮጊት አገልጋይ — ባልዲውንም ዶማውንም ወደ ጉድጓድ የጣለች እጅ

• ሲኮንና ጌታስ — ለበዓሉ የተቀጠረው ወጥ ቤትና ባሪያው — ተባረሩ፤ በመጨረሻው ትዕይንት አዛውንቱን ተሸክመው ወሰዱት

• ፓን — የእረኞችና የበረሃ አምላክ፤ የዋሻው ባለቤት — ተውኔቱን ከፍቶ ወደ ዋሻው ገባ፤ ከዚያ በኋላ አልተመለሰም

ቦታዎች

• ፉሌ — በፓርኔስ ተራራ ጎን ያለች ትንሽ መንደር — ተውኔቱ በሙሉ በዚያ ቁልቁለት ላይ ይካሄዳል

• የፓን ዋሻ — የኒምፎችና የፓን መመለኪያ — በመድረኩ ላይ ከሦስቱ በሮች መካከለኛው፤ ሰርጉም በውስጡ ነው

• ፒሬየስ — የአቴና ወደብ — የመቄዶንያ ጦር የተቀመጠበት፤ ሜናንደር የንጉሡን ግብዣ ትቶ የቀረበትና በውኃው የሞተበት

• ሚቲሌኒ — በሌዝቦስ ደሴት ያለች ቦታ — ከዐሥራ አንድ የሜናንደር ተውኔቶች ትዕይንቶች የተሣሉበት ወለል ሞዛይክ ያለባት

• ሐረር — በግብፅ ሠራዊት ሥር የነበረች — ገበያዋና ፍርድ ቤቷ እንዳሉ ሆነው ከላይ ግን የባዕድ ገዥ የተቀመጠባት

• የሼክ ሁሴን — በባሌ የሚገኝ ቦታ — በተለመደው ጊዜ ጸጥ ያለ፣ በዓመቱ ወቅት ግን በተጓዥና በነጋዴ የሚሞላ

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• ዲስኮሎስ — የተውኔቱ የግሪክኛ ስም — አብሮ ለመኖር የሚያስቸግር፣ ጠባዩ የከረረ ሰው ማለት ነው

• ዘማሪው — በአሪስቶፋነስ ዘንድ የሚናገር ገጸ ባሕርይ፤ በሜናንደር ዘንድ ዝም ያለ — በቅጂው በአምስት ቦታ ስሙ ብቻ ተጽፎ ይገኛል

• አምስቱ ምዕራፎች — ከዚያ ዝምታ የተወለደ ቅርጽ — ወደ ሮማውያን፣ ወደ አውሮፓና ወደ ዘመናዊው መድረክ ተላለፈ

• ጭንብል — ለአዲሱ ኮሜዲ አርባ ያህል ዓይነት ተዘጋጅቷል — የሜናንደር ሥራ ጭንብሉ የነገረውን ማፍረስ ነው

• ሦስቱ በሮች — በመድረኩ ጀርባ የተሠሩ መክፈቻዎች — ሦስት በር ሦስት ቤት ማለት ስለሆነ ታሪኩ ከሦስት በላይ ቤተሰብ አያመጣም

• «ባሕርያት» — የቴዎፍራስጦስ መጽሐፍ — ተግባራትን የሚዘረዝር መልስ አልባ ዝርዝር፤ «ለምን» የሚለውን የጨመረው ሜናንደር ነው

• ደቦ / ውብር — የጋራ የእርሻ ሥራ ልማድ — ጎረቤትን መጥራትና ተጠርቶ የመሄድ ግዴታ፤ ከውጪ የቀረ ሰው ወደ ኋላ ይቀራል

• ሉዋ — በሲዳማ ሥርዓት ውስጥ ያለ የደረጃ ሥርዓት — ማንነት የሚለካው አብሮ በተንቀሳቀሰው ክፍል ነው

• ሞጋሳ — በኦሮሞ ባህል ከውጪ የመጣ ሰው በሥርዓት ወደ ጎሳው የሚገባበት — ስም ይሰጠዋል፤ መብቱ ይለወጣል

የውይይት ጥያቄዎች

1. ተለወጠ ወይስ ተሸከሙት። ክኔሞን ንግግሩን ተናግሮ ወረቀቱን ፈረመ፤ ወደ በዓሉ ግን የደረሰው በሌሎች ትከሻ ላይ ነው። ዳዊት ያንን እንደ ማጠቃለያ ያነብበዋል፤ ትግሥት ደግሞ ንግግሩ ብቻውን እንዳልበቃ የሚያሳይ ማስተባበያ ነው ትላለች። ተውኔቱን ስታስታውሱ የሚቀርባችሁ ንግግሩ ነው ወይስ መሸከሙ?

2. በየትኛው እይታ ውስጥ። ትራጄዲ መውደቅ አለ ትላለች፤ ኮሜዲው የማይፈታ ችግር የለም ይላል። ዳዊት ሁለቱም ጥበባዊ እይታዎች ናቸው ብሎ ጥያቄው በየትኛው ውስጥ መኖር ይሻላል የሚለው ነው ይላል፤ ትግሥት ደግሞ በትንሹ መርካት ትልቁን መጠየቅን ያስቀራል ትላለች። ለተሰበረች ከተማ የትኛው ይበልጥ ይሠራል?

3. ማን ወደ ውስጥ ይገባል። ተውኔቱ ጎርጊያስን ወደ ቤቱ አስገባ፣ የደረጃውን ግድግዳ በሁለት ሰርግ ሰበረ — ጌታስንና ሲኮንን ግን በሥራ ብቻ ወደ ግብዣው አስገባቸው። ወደ ውስጥ የገቡት እነማን ናቸው፣ የመጨረሻውን ትዕይንት የሠሩት ደግሞ እነማን?

የፀደይ ጠዋት ነው። በአክሮፖሊስ ደቡባዊ ጎን ሥር በተሠራው የዲዮኒሰስ መድረክ ላይ ከዐሥር ሺህ በላይ ሰዎች ተቀምጠዋል። የፊተኛው ረድፍ ለካህናቱና ለባለሥልጣናቱ የተለየ ነው፤ በዚያ ረድፍ ውስጥ የአቴና እጅግ ኃያሉ ፖለቲከኛ አለ። መድረኩ ላይ ያለው ዘማሪ ቡድን ወደ እርሱ ዞሮ በስሙ ጠርቶ ያፌዝበታል። ከዐሥር ሺህ በላይ ዜጎች ይስቃሉ። ሰውየው ተቀምጦ ያዳምጣል። ይህ የተከሰተው በስውር አይደለም — ተውኔቱ የቀረበው በከተማዋ ወጪ በተዘጋጀ ሕዝባዊ በዓል ላይ ነው፤ ዳኞቹንም የመረጠችው ከተማዋ ናት። እንዲህ ያለ ሳቅ የምትፈቅድ ከተማ ደፋር ናት ወይስ ብልጥ? ኃያሉን ሰው በአደባባይ መሳለቅ ኃይሉን ይሸረሽረዋል ወይስ ንዴቱን አውጥቶ ጨርሶ ሁሉንም ነገር እንዳለ ያኖረዋል?

ክፍል 1 — በፊተኛው ረድፍ ላይ የተቀመጠ ሰው (ሳባ)

• ሁለት ጉባኤዎች ሲጋጩ — ከክርስቶስ ልደት በፊት በአራት መቶ ሠላሳ አንድ አቴናና ስፓርታ ተናነቁ፤ የፔሎፖኔዝ ጦርነት ለሃያ ሰባት ዓመታት ቀጠለ። የአሪስቶፋነስ ኮሜዲዎች የተወለዱት በዚያ ውስጥ ነው

• ማስተካከያ፦ ስፓርታ ዴሞክራሲ አልነበረችም — ሁለት ነገሥታት፣ የሽማግሌዎች ምክር ቤትና ኤፎር የሚባሉ ተቆጣጣሪ ሹማምንት ነበሯት። የነበራት ግን ዜጎቿ የሚሰበሰቡበትና ድምፅ የሚሰጡበት ጉባኤ ነው። ጦርነቱን ያጸደቁት እነዚያ ጉባኤዎች ናቸው — በአቴናም በስፓርታም

• ውሳኔውን ብዙ ሰው መስጠቱ ውሳኔውን ሰላማዊ አያደርገውም — ጦርነቱ የተጀመረው በአንድ ንጉሥ ትእዛዝ ሳይሆን በሁለት ጉባኤ ድምፅ ነው

• የፔሪክለስ ስትራቴጂ — በግንቦች ውስጥ ተቀመጡ፣ ከስፓርታ እግረኛ ጦር ጋር ቀጥተኛ ውጊያ አትግጠሙ (የስፓርታ እግረኛ ከአቴናው እጅግ የላቀ ነበርና)

• ወረርሽኙ — የገጠሩ ሕዝብ በሙሉ ወደ ግንቡ ተጠግቶ ሲጨናነቅ በሽታው ጨከነ። የመዘገበው ቱሲዲዲስ ራሱ በበሽታው ተይዞ የተረፈ ነው። ተመራማሪዎች የከተማዋን ሕዝብ ሩብ ወይም ሲሶ ገደማ ጨርሷል ይላሉ

• ጉባኤው ሐሳቡን ይቀይራል — ፔሪክለስ ከሥልጣኑ ተነስቶ ቅጣት ተጣለበት፤ በዚያው ጉባኤ ግን እንደገና ተመረጠ። ከዚያ ራሱ በወረርሽኙ ሞተ

• ዴማጎግ — ቃሉ በራሱ «የሕዝብ መሪ» ማለት ነው፤ ትርጉሙ ግን ሕዝቡን በስሜት የሚነዳ ሰው ወደ ማለት ተለወጠ። ከፔሪክለስ ሞት በኋላ የመጣው ዓይነት መሪ — በሞራል ሥልጣን ሳይሆን ሕዝቡን በማባበል የሚቆይ

• ክሊዮን — ከእነዚያ በጣም የታወቀው። ሕዝቡ ጦርነት ይፈልጋል ብሎ ስለሚያምን ጦርነትን ያስቀጠለ ሰው። በፊተኛው ረድፍ ተቀምጦ በስሙ የተጠራው እርሱ ነው

• ቀልደኛው የቆመበት ቦታ — አሪስቶፋነስ ጄኔራል አልነበረም፣ ካህን አልነበረም፣ በምክር ቤት መንበር አልነበረውም። የነበረው አንድ ነገር ብቻ ነው — በዓመት ጥቂት ቀናት፣ በሺዎች ፊት የመናገር ሕጋዊ ፈቃድ

• ወጣት ነበር — የልደቱ ዓመት በእርግጠኝነት ስለማይታወቅ ግምት ነው፤ የመጀመሪያዎቹን ተውኔቶች ሲያቀርብ ሃያ ዓመታት ገደማ ይሆነዋል ተብሎ ይታመናል። በአንድ ተውኔቱ ውስጥ «ገና ልጅ ሳለሁ ጀመርኩ» በሚል ሐሳብ ተመልካቹን ያስታውሳል

• የፈቃዱ ሁለት ጠርዝ — በበዓል ውስጥ ስለሆነ ማንም የማይናገረውን ይናገራል፤ በዚያው ምክንያት ግን ቃሉ ሙሉ ክብደት አይሰጠውም። ሲፈቀድ ጋሻ ነው፤ ሲፈቀድ ደግሞ ልጓም ነው

• ጠብን የምታዘጋጅ ከተማ — ቦታውን ትሰጣለች፣ ወጪውን ትሸፍናለች፣ ዳኞችን ትመድባለች። ክርክሩ ነጻ ነው፤ ውጤቱ ግን ነጻ አይደለም

• «ባቢሎናውያን» — ከቀረበ በኋላ ክሊዮን ወደ ምክር ቤት ጎተተው። ክሱ፦ የከተማዋን ስም በባዕዳን ፊት አጠፋህ። የክሱ ውጤት አይታወቅም። የሚታወቀው ግን አለ — በቀጣዩ ዓመት ሌላ ተውኔት አቀረበ፣ ያ ተውኔትም የሚጀምረው «እውነትን ለመናገር አልፈራም» በሚል ቃል ነው

ክፍል 2 — መድረኩን ማን ሠራው (ኢብሳ)

• ማስተካከያ፦ አንድ በዓል አልነበረም — አቴና ተውኔት የሚቀርብባቸው ሁለት ትላልቅ በዓላት ነበሯት። ሌኒያ በክረምት አጋማሽ — ባሕሩ ስለሚታወክ ብዙ የባዕድ አገር ሰው የማይገኝበት፤ አቴናውያን ብቻቸውን የሚሆኑበት። ታላቁ ዲዮኒሲያ በፀደይ — የተባባሪ ከተሞች መልእክተኞችና ግብር አምጪዎች የሚታደሙበት

• ልዩነቱ ቀላል አይደለም — «የከተማዋን ስም በባዕዳን ፊት አጠፋህ» የሚለው ክስ ትርጉም የሚያገኘው በዚህ ውስጥ ብቻ ነው። በቤት ውስጥ የተባለና በእንግዳ ፊት የተባለ አንድ አይደለም

• ማን ይከፍላል — ሁለቱም በዓላት የመንግሥት ሥራ ነበሩ። የከተማዋ ባለሥልጣን ተውኔቶቹን ይመርጣል፣ ተዋናዮችን ይመድባል፣ ለእያንዳንዱ ተውኔት አንድ ሀብታም ዜጋ ይሰይማል — ያ ዜጋ የዘማሪውን ቡድን የማሠልጠን፣ የመመገብና የማልበስ ወጪ በሙሉ ይሸከማል

• ልገሳ ሳይሆን ግዴታ — እምቢ ማለት አይቻልም። ግዴታው ግን ቅጣት አልነበረም፤ ወጪው በራሱ የክብር መለኪያ ነው። ስለዚህ ከተማዋ ተውኔቱን የምትከፍለው ከግምጃ ቤት ሳይሆን ከሀብታሞቹ ኪስ ነው፣ በክብር ውድድር አማካይነት

• ደረጃውና ድንጋዩ — ዳኞቹ በዕጣ ተመርጠው አንደኛ፣ ሁለተኛ፣ ሦስተኛ ብለው ደረጃ ይሰጣሉ። አቴና ውጤቱን ትመዘግባለች፤ መዝገቡም በኋላ በድንጋይ ላይ ተቀርጾ ነበር። አንድ ተውኔት መቼ እንደቀረበና እንዴት እንደተቀበሉት የምናውቀው ከዚያ ድንጋይ በተረፉ ቁርጥራጮች ነው

• ዘማሪው ቡድን — ሃያ አራት ሰዎች፣ ብዙ ጊዜ እንደ አንድ ነገር ተመስለው የሚለብሱ — ደመናት፣ እንቁራሪቶች፣ ተርቦች፣ ወፎች

• ፓራባሲስ — በተውኔቱ መሃል ታሪኩ ይቆማል፤ ተዋናዮቹ ይወጣሉ፤ ዘማሪው ቡድን ወደ ተመልካቹ ዞሮ የደራሲውን ቃል በቀጥታ ይናገራል። ማለትም ተውኔቱ ውስጥ ደራሲው ራሱ ወጥቶ የሚናገርበት በር አለ

• ትራጄዲና ኮሜዲ — ትራጄዲ ስለ ነገሥታትና ስለ ሺህ ዓመታት በፊት ስለሞቱ ሰዎች ትናገራለች፤ ኮሜዲ ግን በዚያ ቅጽበት በሕይወት ያለውን ሰው በስሙ ይጠራል፤ ብዙውን ጊዜም ሰውየው በአዳራሹ ተቀምጦ ይሰማዋል። አንዱ ስለ ሙታን ነው፤ ሌላው ስለ አጠገብህ ስለተቀመጠው ሰው

• ጭንብልና አለባበስ — ተዋናዮቹ ሁሉም ወንዶች ናቸው፤ ሁሉም ጭንብል ያደርጋሉ። የኮሜዲው አልባሳት ሆን ተብለው የተጋነኑ ናቸው — የተሞላ ሆድ፣ የተለጠጠ ገላ፣ አስቀያሚ ጭንብል

• ወደ ተቃራኒ አቅጣጫ የሚዋሹ — ትራጄዲ ሰውን ከመጠኑ በላይ ትልቅ አድርጋ ታሳያለች፤ ኮሜዲ ደግሞ ከመጠኑ በላይ አስቀያሚ አድርጋ

• ቋንቋው ጨዋነት የለውም — ስድብ፣ የገላ ቀልድ፣ ጎምዛዛ ንግግር ይፈቀዳል። ኃያሉን ሰው ስሙን ጠርተህ ማፌዝ የምትችለው በዚያ ዓይነት ቋንቋ ውስጥ ብቻ ነው፤ ሽሙጡ ከቀለዱ ተነጥሎ ሊቆም አይችልም

• «ፈረሰኞች» እና ጭንብል ሠሪው — ተውኔቱ በሙሉ ስለ ክሊዮን ነው፤ ክሊዮን በዚያን ጊዜ የከተማዋ ጀግና ነበር። ጥንታዊ ምንጮች የሚነግሩን የፊት መልክ ሠሪዎቹ የክሊዮንን መልክ የሚመስል ጭንብል ለመሥራት እንደፈሩ ነው። ስለዚህ አሪስቶፋነስ ሚናውን ራሱ ተጫወተው — ጭንብል ሳይኖረው፣ ፊቱን ራሱ ቀብቶ

• ጥበቃው በቀን የተከለለ ነው — በበዓሉ ውስጥ ስትሆን ንጉሡንም ትሳለቅበታለህ፤ በዓሉ ሲያልቅ ግን ቀኑ ተራ ቀን ነው፣ ክሊዮንም አሁንም ክሊዮን ነው

• አራት መቶ ሃያ አምስት — ፒሎስ — የስፓርታ ወታደሮች ተከበው እጅ ሰጡ፤ በዚያ ዘመን የማይታሰብ ነገር። ድሉን ወደ ቤት ያመጣው ክሊዮን ነው። ተውኔቶቹ የተጻፉት ያ ሰው በክብር ላይ እያለ ነው

• አምፊፖሊስ — ከሦስት ዓመት በኋላ ክሊዮንም የስፓርታው አዛዥ ብራሲዳስም በአንድ ውጊያ ተገደሉ። ጦርነቱን ለማስቀጠል በጣም ይገፉ የነበሩትን ሁለቱም ወገኖች በአንድ ቀን አጡ፤ በቀጣዩ ዓመትም የሰላም ስምምነት ተፈረመ

• አራት መቶ አሥራ አምስት — ሲሲሊ — ሰላሙ አልዘለቀም፤ አቴና ወደ ሲሲሊ ትልቅ ጦር ላከች

• የተሰባበሩት ምሰሶዎች — መርከቦቹ ከመነሣታቸው ጥቂት ቀደም ብሎ በአቴና ጎዳናዎችና በቤቶች በር ላይ የቆሙት የድንጋይ ምሰሶዎች በአንድ ሌሊት ሁሉም ገደማ ተሰባበሩ። ከተማዋ በፍርሃት ተነሣች፤ መንግሥት ለጠቋሚዎች ሽልማት አወጀ፤ ሰዎች ተያዙ፣ ተገደሉ፣ ተሰደዱ

• አልኪብያዲስ — የዘመቻው አዛዥ ራሱ በሃይማኖት ስድብ ክስ ተጠርጥሮ ተጠራ፤ ወደ አቴና ሳይመለስ ወደ ስፓርታ ሸሸ፣ ከዚያም በአቴና ላይ ምክር መስጠት ጀመረ። አማልክትን አልፈራም ተብሎ መከሰስ ምን ማድረግ እንደሚችል ከተማዋ በዚያ ዓመት አየችው

• ጉዞው በጥፋት አለቀ — መርከቦቹ ጠፉ፣ ሠራዊቱ ተማረከ። ከዚያ በኋላ ስፓርታ አቴና በግሪክ ሁሉ ላይ አምባገነናዊ ገዢ ለመሆን ትፈልጋለች ብላ አምና እስከ ፍጻሜ ለመዋጋት ቆረጠች

• አራት መቶ አሥራ አንድ — መፈንቅለ መንግሥት — በሲሲሊው ጥፋት ማግስት ዴሞክራሲው ተሽሮ አራት መቶ ሰዎች ብቻ የያዙት መንግሥት ተተከለ። «ሊሲስትራታ» የቀረበው በዚያው ዓመት ነው

ክፍል 3 — ሦስት ተውኔቶች፣ ሦስት ደረጃ (አበባ)

አበባ እያንዳንዱን ተውኔት ትዕይንት በትዕይንት ትከተላለች፤ እያንዳንዱንም ዳኞቹ የት እንዳስቀመጡት በመናገር ትዘጋዋለች። ያ ደረጃ የታሪኩ አካል ነው፤ አንዳንድ ጊዜም ከታሪኩ ይበልጣል።

አንደኛው ተውኔት፦ አካርኒያውያን

• ዲካዮፖሊስ — ስሙ በግሪክ «ጻድቅ ከተማ» ወይም «ጻድቅ ዜጋ» ማለት ነው። ጎህ ሲቀድ ጉባኤው በሚሰበሰብበት ፕኒክስ ኮረብታ ላይ ብቻውን ተቀምጦ ይጠብቃል፤ ኮረብታው ባዶ ነው

• ደስታውንና ሐዘኑን ይቆጥራል — ደስ ካሉት አንዱ ክሊዮን አምስት ታላንት ተፍቶ ያወጣበት ቀን ነው፤ ያስከፋው ደግሞ የኤስኪለስን ተውኔት ሲጠብቅ አዋጅ ነጋሪው «ቴዮግኒስ፣ ዘማሪ ቡድንህን አስገባ» ብሎ የተናገረበት ቀን ነው

• ቀዩ ገመድ — በአቴና ልማድ ጉባኤ ቀን ገበያ ላይ የሚንሸራሸርን ዜጋ በቀይ ቀለም በተቀባ ገመድ እየነዱ ወደ ኮረብታው ያመጡታል፤ ቀለሙ የነካው ይቀጣል። ሰብሳቢዎቹ ራሳቸው ግን አልመጡም

• አምፊቴዎስ — «እኔ ሟች አይደለሁም፤ የእህል አምላክ ዴሜቴር ቅድመ አያቴ ናት» ይላል፤ ከስፓርታ ጋር ሰላም እንዲያደርግ አማልክቱ የላኩት እርሱን ብቻ ነው ይላል። የመንገድ ስንቅ ስለሌለው ቀስተኞቹ ጎትተው ያስወጡታል

• የፋርስ መልእክተኞች — ከዐሥር ዓመታት በላይ ቆይተዋል፣ በቀን ሁለት ድራክማ እየተከፈላቸው። «በተሸፈኑ ሠረገላዎች ውስጥ በለስላሳ ትራስ ላይ ተጋድመን ተጓዝን። ልንሞት ነበር» ይላሉ። ዲካዮፖሊስ ለራሱ፦ «እኔ ደግሞ በግንቡ ሥር በቆሻሻ ውስጥ ተኝቼ ደኅና ነበርኩ»

• «የንጉሡ ዐይን» — ግዙፍ ዐይን በሆነ ጭንብል የተሸፈነ፤ ንግግሩ ትርጉም የለሽ ነው፣ ጉባኤው ግን በክብር ያዳምጠዋል። ግሪክኛው ሲሰማ የሚናገረው «ወርቅ አታገኙም» ነው። መልእክቱ በሙሉ ውሸት ነው፤ ምክር ቤቱ ግን ወደ ከተማዋ የክብር ማዕድ ይጋብዘዋል

• አንዲት ጠብታ — የትሬስ ቅጥረኞች የዲካዮፖሊስን ነጭ ሽንኩርት ሲሰርቁ «የዜውስ ምልክት ነው! የዝናብ ጠብታ ነካኝ!» ይላል። በአቴና ልማድ ከሰማይ ምልክት ከመጣ ስብሰባው ይፈርሳል። ስለ ሰላም አንድም ቃል ሳይነገር ጉባኤው በአንዲት ጠብታ አለቀ — ጠብታዋ እውነት ስለመሆኗ የሚያውቀው እርሱ ብቻ ነው

• ሦስቱ ጠርሙሶች — በግሪክ «ስፖንዳይ» ማለት «የሰላም ስምምነት» እና «ለአማልክት የሚፈስ የወይን ጠጅ» ማለት ነው። ስለዚህ አምፊቴዎስ የሚመለሰው ወረቀት ሳይሆን ሦስት ናሙና ጠርሙስ ይዞ ነው። የአምስት ዓመቱ የሬንጅና የመርከብ ግንባታ ይሸታል፤ የዐሥር ዓመቱ የመልእክተኛና የድርድር፤ የሠላሳ ዓመቱ ግን «የአማልክት መዓዛ ነው»። ወደ አፍ ሲገባ «ወደፈለግህበት ሂድ» ይላል

• የከሰል ሠሪዎቹ — የአካርኒያ ሰዎች፤ ስፓርታውያን የወይራ ዛፋቸውን አቃጥለውባቸዋል፣ በማራቶን ከፋርስ ጋር የተዋጉ የተቆጡ ሽማግሌዎች ናቸው። ድንጋይ ይዘው ይመጣሉ

• የታገተችው ቅርጫት — ትራጄዲ ውስጥ ልጅን አግቶ ማስፈራራት የተለመደ ትዕይንት ነው፤ እዚህ ላይ ግን የታገተችው የከሰል ቅርጫት ናት። «እርሷ የመንደራችን ልጅ ናት!» እያሉ ይለምናሉ

• የኤውሪፒዲስ ቤት — አገልጋዩ፦ «ውስጥ አለ፤ ውስጥም የለም። አእምሮው ውጭ ወጥቶ ግጥም እየለቀመ ነው።» ደራሲው በተኛበት አልጋ ላይ እንዳለ ወደ ውጭ ይንከባለላል

• የተለፎስ ጨርቅ — ዲካዮፖሊስ ተመልካቹ እንዲራራለት የለማኝ ልብስ ይለምናል። ኤውሪፒዲስ ገጸ ባሕሪያቱን ይቆጥራል — ኦይኔዎስ? ዐይነ ስውሩ ፎይኒክስ? ለማኙ ፊሎክቴቴስ? አንካሳው ቤሌሮፎን? — በመጨረሻ ተለፎስ። ዲካዮፖሊስ ኮፍያውን፣ በትሩን፣ የተቃጠለ ቅርጫቱን፣ የተሰበረ ኩባያውን፣ በስፖንጅ የተደፈነ ማሰሮውንና የደረቀ የጎመን ቅጠሉን ሁሉ ይጠይቃል። ኤውሪፒዲስ፦ «ሰውዬ፣ ትራጄዲዬን በሙሉ ትወስድብኛለህ!»

• በሥጋ መቁረጫው ላይ — ንግግሩን የሚያደርገው ራሱን በሥጋ መቁረጫ እንጨት ላይ አስቀምጦ ነው፤ «ብዋሽ አንገቴ ይቆረጥ» በሚል። «ተመልካቾች፣ ለማኝ ሆኜ በኮሜዲ ውስጥ ስለ ከተማዋ ብናገር አትቆጡኝ። ኮሜዲም እውነትን ታውቃለች»

• የጦርነቱ ምክንያት — «ጀማሪዎቹ የእኛው ሰዎች ናቸው። ከተማዋ አይደለችም። ጥቂት ወራዳ ሰዎች እንጂ።» ጠቋሚዎቹ የሜጋራን ካባ፣ ዱባ፣ ጥንቸል፣ የአሳማ ግልገል፣ ነጭ ሽንኩርት፣ ጨው ሳይቀር «የተከለከለ ዕቃ ነው» እያሉ ያስወርሱ ነበር። ከዚያም ሰክረው የነበሩ የአቴና ወጣቶች ከሜጋራ ሲማይታን ሰረቁ፤ ሜጋራውያንም የአስፓዚያን ሁለት ሴቶች ሰረቁ። «እናም ከሦስት ሴተኛ አዳሪዎች የተነሣ ጦርነቱ በግሪክ ሁሉ ላይ ፈነዳ»

• ይህ ታሪካዊ እውነት ነው ወይ? — በጣም አይመስልም፤ አሪስቶፋነስም እውነት ነው ብሎ የሚያምን አይመስልም። የሚያደርገው ግን አለ — ትልቁን ጦርነት ወስዶ ትንሽ፣ ግላዊና አሳፋሪ ምክንያት ላይ ይሰቅለዋል። ሕዝቡ ስለ ክብርና ስለ ነጻነት እየሰማ ነው፤ ተውኔቱ ግን «ሁሉም የተጀመረው በአንድ ሰው ንዴት ነው» ይላል

• ፓራባሲስ — ዘማሪው ቡድን ስለ ደራሲው ይናገራል፦ መልእክተኞች «ቫዮሌት ያጌጠች አቴና» ብለው ሲያሞግሱ ዜጎቹ በመቀመጫቸው ጫፍ ላይ ይቀመጡ ነበር፤ ደራሲው ያንን ማታለል አስቆመ። ስፓርታውያንም ኤጊና የተባለችውን ደሴት የሚፈልጉት ደራሲው እዚያ ስለሚኖር ነው ይላሉ

• የግል ገበያ — የተራበ ሜጋራዊ ሁለት ሴት ልጆቹን የአሳማ ኮቴና አፍንጫ አስይዞ «ኮይ ኮይ» እያሉ በአንድ እፍኝ ነጭ ሽንኩርትና በአንድ እፍኝ ጨው ይሸጣቸዋል። ቦዮቲያዊ ነጋዴ የኮፓይስ ሐይቅ ኢል ያመጣል፤ ዲካዮፖሊስ ዓሣውን በትራጄዲ ቃል ይቀበለዋል። ቦዮቲያዊው በምትኩ የሚወስደው «በአቴና ብቻ የሚመረት ዕቃ» — ጠቋሚ — ሲሆን ኒካርኮስ የተባለው ጠቋሚ በገመድ ታስሮ በገለባ ታሽጎ ተገልብጦ ይሄዳል

• የተከለከሉት ደንበኞች — የላማኮስ አገልጋይ በድራክማ መግዛት አልቻለም። በሬዎቹን ያጣ ገበሬ ለዐይኑ ቅባት አንዲት ጠብታ ሰላም ለመነ — «እኔ የሕዝብ ሐኪም አይደለሁም» ተባለ። የሠርግ ቤት ሰው ሙሽራው ወደ ጦር እንዳይሄድ አንዲት ማንኪያ ጠየቀ፤ ተከለከለ። ሙሽሪት ግን በሚዜዋ በኩል ስትጠይቅ አንዲት ጠብታ ተሰጣት — ሴት ስለሆነችና ጦርነቱ የእርሷ ጥፋት ስላልሆነ

• ሁለቱ ትዕዛዞች — ላማኮስ ላባውንና ጦሩን ይዞ ወደ በረዶው መተላለፊያ፤ ዲካዮፖሊስ ወደ የዲዮኒሰስ ካህን እራት። ጎን ለጎን ቆመው አገልጋዮቻቸውን ያዛሉ — የጦር ከረጢት/የምግብ ቅርጫት፣ ላባ/እርግቦች፣ ጦር/ቋሊማ፣ የጎርጎን ጋሻ/የአይብ ኬክ

• መጨረሻው ትዕይንት — ላማኮስ ጉድጓድ ሲዘል በእንጨት ችካል ተወግቶ ወደቀ፤ ቁስለኛ ሆኖ በሁለት ወታደሮች ተሸክሞ ይመጣል። በዚያው ቅጽበት ዲካዮፖሊስ ሰክሮ፣ በሁለት ሴቶች ተደግፎ፣ የድል ጽዋ ይዞ ይገባል። አንዱ «ወደ ሐኪሙ ውሰዱኝ» ይላል፤ ሌላው «ወደ ዳኞቹ ውሰዱኝ!»

• ደረጃው፦ አንደኛ

ሁለተኛው ተውኔት፦ ደመናት

• ስትሬፕሲያዲስ — እንቅልፍ ያጣ አረጋዊ ገበሬ። ሚስቱ ከከተማ የመጣች ባለጸጋ ናት፤ ልጁ ፊዲፒዲስ ውድ ፈረሶች ገዝቶ አባቱን በዕዳ አጥልቆታል

• የስሙ ድርድር — እናቱ «ሂፖስ» (ፈረስ) ያለበት የመኳንንት ስም ፈለገች፤ አባቱ «ፊዶኒዲስ» (ቆጣቢ) ፈለገ። ተስማሙ፦ ፊዲፒዲስ — «ቆጣቢ ፈረስ»

• የማሰቢያ ቤቱ — እዚያ ደካማውን ክርክር አሸናፊ ማድረግ ያስተምራሉ ይባላል። ልጁ «እነዚያ የገረጡ፣ ባዶ እግራቸውን የሚሄዱ አጭበርባሪዎች? ሶቅራጠስና ካይሬፎን?» ብሎ እምቢ ይላል፤ ስለዚህ አረጋዊው ራሱ ይመዘገባል

• የቤቱ «ምሥጢራት» — ሶቅራጠስ ቁንጫ ስንት እርምጃ እንደሚዘል በሰም ጫማ ለክቷል፤ ትንኝ የምትጮኸው በኋላዋ መሆኑን ወስኗል — «የትንኝ ኋላ መለከት ነው!» ትናንት እራት አልነበረም፤ ጠረጴዛው ላይ አመድ ነስንሶ የሥጋ መጥበሻ ሽቦ አጣምሞ ኮምፓስ ሠራ፣ ከትግል ትምህርት ቤቱም ካባ ወሰደ

• ተማሪዎቹ — ተጎንብሰው መሬቱን እያዩ ናቸው፤ ኋላቸው ደግሞ ወደ ሰማይ ተቀስሮ — በአንድ ጊዜ ስለ ከዋክብትም ስለሚያጠኑ

• ካርታው — «ይህች አቴና ናት።» «አላምንም፤ ዳኞች ተቀምጠው አላይም።» «ይህች ደግሞ ስፓርታ ናት።» «በጣም ቀርባለች! ወደ ሩቅ አዙራት!»

• በቅርጫት ውስጥ የተንጠለጠለ ሰው — «እዚያ ላይ ምን እያደረግህ ነው?» «በአየር ላይ እየተራመድኩ ፀሐይን አጠናለሁ።» ምድር የሐሳብን እርጥበት ወደ ራሷ ትስባለች ይላል፤ ከጎመን ጋር እንደሚሆነው

• አማልክት የሉም — ዝናብ የሚያመጡት ደመናት ናቸው፤ ነጎድጓድ ደመናት በውሃ ተሞልተው ሲጋጩ ነው፣ በበዓል ቀን ወጥ በዝቶ ሲበላ ሆድ እንደሚጮኸው። ዜውስ የለም፤ ዲኖስ (የሰማይ ሽክርክሪት) ነግሧል። «ዜውስ በመብረቅ ዋሾዎችን የሚመታ ከሆነ የራሱን ቤተ መቅደስና ትልልቅ የኦክ ዛፎችን ለምን ይመታል? የኦክ ዛፍ ምን ዋሸ?»

• ሽማግሌው ተማሪ — ከቴሳሊያ ጠንቋይ ገዝቶ ጨረቃን አውርዶ ለመቆለፍ (ወር ካላለቀ ወለድ አይከፈልም)፣ ፀሐይን በግልጽ ድንጋይ አሰባስቦ የክሱን ሰም ለማቅለጥ፣ በመጨረሻም ራሱን ሰቅሎ ክሱን ለማስቀረት ያስባል። ሶቅራጠስ ያባርረዋል፦ «ትቀባጥራለህ»

• ሁለቱ ክርክሮች — ጠንካራው ስለ አሮጌው ትምህርት ይናገራል፤ ደካማው ይስቅበታል — ዜውስ ራሱ አባቱን አላሰረም? ከዚያ የመጨረሻውን ጥያቄ ይጠይቃል፦ «ጠበቆች ከየትኞቹ ይወጣሉ?» «ከወራዶቹ።» «ትራጄዲ ደራሲዎችስ? ፖለቲከኞችስ?» «ከወራዶቹ።» «እንግዲያውስ ወደ ተመልካቹ ዞር በልና እይ።» ጠንካራው ካባውን ወርውሮ ይኮበልላል፦ «ተሸንፌአለሁ»

• አበዳሪዎቹ — አንዱ «የቡሆ ገበታ» የሚለውን ቃል በተሳሳተ ጾታ ስለተናገረ ብቻ ተባረረ። ሌላው «ባሕሩ ያድጋል ወይ?» ተብሎ ተጠየቀ — «አያድግም» — «እንግዲያውስ ወንዞቹ ሁሉ እየፈሰሱበት ባሕሩ ካላደገ ገንዘብህ እንዴት በወለድ ያድጋል?»

• ልጁ አባቱን ይመታል — በግብዣው ላይ የሲሞኒዲስን ዘፈን አልዘምርም አለ፤ ኤስኪለስን «በጩኸት፣ በመዘበራረቅ፣ በትምክህት» ሲል ገለጸው። ከዚያም ክርክር ያቀርባል፦ አባቴ ልጅ ሳለሁ «ለጥቅምህ ነው» ብሎ ይመታኝ ነበር፤ «ሽማግሌዎች ሁለተኛ ጊዜ ልጆች ናቸው»፤ ያንን ሕግ መጀመሪያ ያወጣው ሰው አልነበረም? ዶሮዎችም አባቶቻቸውን ይዋጋሉ። ከዚያ እናቱንም ልመታት ነው ይላል

• እሳቱ — ደመናቱ፦ «ራስህ ነህ፣ ወደ ክፉ ነገር ስለዞርክ። ክፉ ነገር የሚወድን ሰው አማልክትን መፍራት እስኪማር ወደ ጥፋት እንመራዋለን።» ሽማግሌው «ከባድ ነው፤ ግን ፍትሐዊ ነው» ይላል። ከዚያ የሸክላ ጋኑን አይቶ «እኔ ምስኪን፣ አንተን፣ ሸክላውን፣ አምላክ ብዬ አምኜ ነበር!» ይላል፤ መሰላልና ችቦ ይዞ የማሰቢያ ቤቱን ጣሪያ ያቃጥላል። ተውኔቱ ትምህርት ቤቱ ሲቃጠል ያበቃል

• ደረጃው፦ ሦስተኛ ከሦስት — ማለትም መጨረሻ

• ከዚያ በኋላ — አሪስቶፋነስ በቀጣዩ ተውኔቱ ፓራባሲስ ተመልካቹን ወቀሰው፤ ተውኔቱን እንደገና መጻፍ ጀመረ፣ አልጨረሰውም። ዛሬ በእጃችን ያለው «ደመናት» ያ ያልተጠናቀቀ ማሻሻያ ነው — አቴናውያን በእውነት ያዩት ተውኔት ጠፍቷል

• ሃያ አራት ዓመታት በኋላ — በሦስት መቶ ዘጠና ዘጠኙ ዓመት ሶቅራጠስ በአቴና ፍርድ ቤት ቀረበ፤ ክሱ የከተማዋን አማልክት አልቀበልም ማለትና ወጣቶቹን ማበላሸት ነበር። መከላከያውን ሲጀምር «የምፈራው ከረጅም ጊዜ በፊት የመጡትን ነው፤ እናንተ ልጆች ሳላችሁ ጆሮአችሁ ውስጥ የገቡትን» አለ፤ ከመካከላቸውም አንዱን ብቻ ጠቀሰ — አንድ ኮሜዲ ደራሲ፣ «እኔን በአየር ላይ አንጠልጥሎ ያሳየኝ»። ውጤቱ ሞት ነበር

በመካከል፦ ሰላም

• ትሪጋዮስ — ጦርነቱ ስለሰለቸው በአንድ ግዙፍ የእበት ጥንዚዛ ላይ ተቀምጦ ወደ ሰማይ ይበራል። ከመብረሩ በፊት ተመልካቹን ይለምናል፦ «ለሦስት ቀን ማንም ሽንት ቤት አይሂድ»

• ጦርነት የተባለው ፍጡር — አማልክቱ ተሰደዋል፤ በቦታቸው ጦርነት አለ፤ ሰላምን በዋሻ ውስጥ ቀብሮ ደንጊያ አስቀምጦባታል። የግሪክን ከተሞች ወደ ወፍጮው ይጨምራል — ሽንኩርቱን ከሜጋራ፣ አይብ ከሲሲሊ፣ ማርን ከአቲካ

• ሁለቱ መውቀጫዎች ሞተዋል — አንዱ የአቴናው፣ ሌላው የስፓርታው፤ በአንድ ውጊያ በአንድ ቀን የሞቱት

• ገመዱ — ሰላምን ሲጎትቱ በአንድ ልብ አይጎትቱም፤ አንዳንዶቹ ያዘገዩታል፣ አንዳንዶቹ በስውር ወደ ኋላ ይጎትታሉ። ሜጋራውያን በረሃብ ደክመው መጎተት አይችሉም። በመጨረሻ ገበሬዎቹ ብቻቸውን ያወጧታል

• ደስተኛ ያልሆኑት — የጦር መሣሪያ ሠሪዎቹ። ትሪጋዮስ የደረት ጥሩሩን ገልብጦ «ሽንት ቤት አድርገው»፣ የራስ ቁሩን የወይን መጠጫ፣ ጦሩን የወይን ተክል መደገፊያ አድርገው ይላቸዋል

• ማስተካከያ — «አሪስቶፋነስ ሰላምን ጠየቀ፣ እናም ስምምነቱ ተፈረመ» ተብሎ ይነገራል፤ ቅደም ተከተሉ ትክክል አይደለም። ድርድሩ ተጠናቅቆ ነበር። ተውኔቱ ሰላሙን አላመጣውም፤ ሰላሙን ጠበቀው

• ደረጃው፦ ሁለተኛ

ሦስተኛው ተውኔት፦ ሊሲስትራታ

• አራት መቶ አሥራ አንድ — ኢብሳ «ያዙት» ያለው ዓመት

• ሊሲስትራታ — ስሟ «ሠራዊት የምትፈታ» ማለት ነው። «ወደ ዲዮኒሰስ በዓል ወይም ወደ አፍሮዲቴ መቅደስ ብጠራቸው ኖሮ ከበሮው ብዛት መንገዱ አይታለፍም ነበር»

• ካሎኒኬ — «የግሪክ ሁሉ መዳን በሴቶች እጅ ላይ ነው።» «በሴቶች እጅ? እንግዲያውስ በጣም ትንሽ ነገር ላይ ነው።»

• ላምፒቶ — ከስፓርታ የመጣችው። «ምን ዓይነት ሰውነት ነው! በሬ ማነቅ ትችያለሽ!» ይሏታል። «እየተለማመድኩ ነው፤ ተረከዜን ወደ መቀመጫዬ እየመታሁ እዘላለሁ» ትላለች

• ዕቅዷ — ባሎቻቸው ሰላም እስኪያደርጉ ድረስ ከእነርሱ ጋር አልጋ አይጋሩም። ሴቶቹ ደነገጡ፤ ካሎኒኬ፦ «ሌላ ማንኛውንም ነገር፣ በእሳት ውስጥ ማለፍም ቢሆን። ግን ያንን? እንደዚያ ያለ ነገር የለም።» ላምፒቶ ብቻ ትስማማለች፦ «ከባድ ነው። ግን ሰላም ያስፈልገናል»

• መሐላው — በጋሻ ላይ ደም አፍስሶ መማል ተቃውሞ ገጠመው፦ «ስለ ሰላም እየማልን ጋሻ ላይ?» ስለዚህ በአንድ ትልቅ የወይን ጋን ላይ ይምላሉ። ከዚያ ሁሉም «እኔ መጀመሪያ ልጠጣ!» ይላሉ

• አክሮፖሊስ — በዚያው ጊዜ አረጋውያን ሴቶች አክሮፖሊስን ተቆጣጠሩ። እዚያ የከተማዋ ግምጃ ቤት አለ፤ ያለ ገንዘብ ጦርነት አይካሄድም

• ከበባው — አረጋውያን ወንዶች ችቦ ይዘው ሲመጡ ሴቶቹ የውሃ ማሰሮ ያፈሱባቸዋል፦ «ገላ መታጠቢያ ነው። ደርቀሃል፤ ውሃ ስንሰጥህ ታድጋለህ»

• ባለሥልጣኑ — ከሲሲሊው ጥፋት በኋላ ከተማዋ ከሾመቻቸው አረጋውያን ተቆጣጣሪዎች አንዱ፤ ከኋላው የስኪቲያ ቀስተኞች አሉ። ቀስተኞቹ ሊሲስትራታን ሊይዙ ሲሞክሩ የአትክልት፣ የእንቁላልና የዳቦ ሻጭ ሴቶች ወጥተው ደብድበው ያባርሯቸዋል

• ገንዘቡን ለምን ያዛችሁ? — «ገንዘብን ማስተዳደር የለመድነው እኛ ነን፤ የቤቱን ወጪ የምንይዘው እኛ ነን፤ ስለዚህ ይህንንም እንይዘዋለን»

• «ጦርነት የወንዶች ጉዳይ ነው» — «በስህተት ስትወስኑም እንኳ እንዳንመክራችሁ ተከልክለን? አሁን ስማ። ከእንግዲህ ጦርነት የሴቶች ጉዳይ ነው።» ሴቶቹ ባለሥልጣኑ ላይ መሸፈኛ አድርገው የሱፍ ቅርጫት አስይዘው «ቤት ተቀምጠህ ሱፍ ፍተል» ይሉታል

• ከተማዋ እንደ በግ ጸጉር — «መጀመሪያ እናጥበዋለን፣ ቆሻሻውን እናወጣለን። ወራዶቹንና እሾሆቹን እንለቅማለን። ለሥልጣን ብለው የሚጠቀለሉትን እንበትናለን። ከዚያ ሁሉንም ወደ አንድ የመልካም ፈቃድ ቅርጫት እንፈትላለን፤ ለሕዝቡ ካባ እንሠራለን»

• ዋጋው — «ልጆች እንወልዳለን፤ ወደ ጦርነት እንልካቸዋለን።» «ደግሞ ገና ወጣት ሆነን ብቻችንን እንተኛለን።» «ወንድ ሽበቱ ወጥቶ ቢመለስ ወዲያው ወጣት ሴት ያገባል። የሴት ጊዜ ግን አጭር ነው»

• እንደ ሬሳ የተዘጋጀ ባለሥልጣን — የሙት አክሊል አሰሩለት፤ ለሲኦል በር ጠባቂው ውሻ የሚሆን የማር ኬክ አስያዙት፤ «ካሮን እየጠራህ ነው» አሉት

• ሸሽተው የሚወጡ ሴቶች — አንዷ የሚሌጦስ ሱፏን በእሳት እራት እየተበላ ነው ትላለች፤ ሌላዋ ተልባዋን፤ ሦስተኛዋ «እርጉዝ ነኝ» ብላ ከቀሚሷ ሥር የተቀደሰ የነሐስ የራስ ቁር ደብቃለች። ሌሎቹ በተቀደሰው እባብና በጉጉቶቹ ጩኸት መተኛት አልቻልንም ይላሉ

• ሚርሂኒና ኪኔሲያስ — ሕፃኑ «እማዬ» ብሎ ጠርቷት ትወርዳለች። ከዚያ አልጋ፣ ፍራሽ፣ ትራስ፣ ብርድ ልብስ፣ ሽቶ እያለች ታዘገየዋለች። «ይህ የመዘግየት ሽታ ነው እንጂ የሠርግ አይደለም» ይላል። ስትሄድ አንድ ነገር ታስታውሰዋለች፦ «ስምምነቱን እንድትደግፍ አትርሳ።» አትመለስም

• ሁለቱም ወገኖች ተሸነፉ — የስፓርታ መልእክተኛ ተጎንብሶ ይመጣል፤ «ላምፒቶ ጀመረችው። ከዚያ ሴቶቹ ሁሉ በአንድነት ባሎቻቸውን ገፉ።» የአቴናውያንም ሁኔታ ተመሳሳይ ነው

• እርቅ የተባለች ሴት — ድርድሩ የሚደረገው በእርሷ ገላ ላይ እያሳዩ ነው። «ፒሎስን እንፈልጋለን» ይላሉ ስፓርታውያን፤ አቴናውያን ደግሞ ወሽመጡን፣ የሜጋራን ሁለት ረጃጅም ግንቦችና ኮረብታውን ይጠይቃሉ። ተውኔቱ ስለ ካርታ የሚያወራ ይመስላል፣ ግን ስለ ካርታ አይደለም

• ስምምነት ተፈረመ፤ ግብዣ ተደረገ — ከጥቂት ወራት በኋላ ግን በዚያችው ከተማ ውስጥ ዴሞክራሲው ተሽሮ አራት መቶ ሰዎች ሥልጣን ያዙ

• ደረጃው፦ አይታወቅም — መዝገቡ አልደረሰንም

እነሱ ምን ሆኑ

• ክሊዮን — በአምፊፖሊስ ውጊያ ተገደለ። አሪስቶፋነስ ከዚያ በኋላም ሲያፌዝበት ኖረ

• ሶቅራጠስ — በሦስት መቶ ዘጠና ዘጠኙ ዓመት በአቴና ዜጎች ድምፅ ተፈረደበት፤ መርዝ ጠጥቶ ሞተ

• አቴና — በአራት መቶ አራቱ ዓመት እጅ ሰጠች። ዴሞክራሲው ተሽሮ ሠላሳ ሰዎች ተተከሉባት፤ ከዓመት በኋላ ተመልሶ መጣ፣ ግን ከተማዋ ያቺው አልነበረችም

• አሪስቶፋነስ — አቴና ስትሸነፍ በሕይወት ነበር፤ ከዚያ በኋላም መጻፉን ቀጠለ። ማስተካከያ፦ ብዙ ጊዜ «ከአራት መቶ ሃምሳ እስከ ሦስት መቶ ሰማንያ ስምንት ኖረ» ይባላል፤ ተመራማሪዎች ዛሬ የሚያስቀምጡት ግን ከአራት መቶ አርባ ስድስት ገደማ እስከ ሦስት መቶ ሰማንያ ስድስት ገደማ ነው። የልደቱም የሞቱም ቀን በእርግጠኝነት አይታወቅም

• ተውኔቶቹ — አርባ ገደማ ነበሩ፤ ዐሥራ አንዱ ብቻ በሙሉ ደረሱን። እነዚያ ዐሥራ አንድ በዓለም ላይ ሙሉ በሙሉ የተረፉት ብቸኛዎቹ የዚያ ዘመን ኮሜዲዎች ናቸው። ተቀናቃኞቹ ክራቲኖስ፣ ኤውፖሊስ፣ አሜይፕሲያስ ስማቸው አለ፤ ተውኔቶቻቸው የሉም። «ደመናትን» ያሸነፉት ሁለቱ ተውኔቶችም ጠፍተዋል

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

1. ዲካዮፖሊስ ጀግና ነው ወይ? — አበባ እንደ ድል አታነብበውም። ለጎረቤቶቹ ምንም አላደረገም፦ የሜጋራው ሰው ልጆቹን ሊሸጥ ሲመጣ ገዛቸው፣ የተራበውን ገበሬ አባረረው። ሰላሙ የግል ነው፣ ግላዊም ሆኖ ይቀራል። አሪስቶፋነስ ይህን አልደበቀውም — አጉልቶ ነው ያሳየው

2. «ደመናት» ሶቅራጠስን ገደለው ወይ? — አይደለም፤ የገደሉት ድምፅ የሰጡት ሰዎች ናቸው። ትክክለኛው ጥያቄ ግን ሌላ ነው፦ ሰውየው ራሱ በዚያች ቀን ስለ ኮሜዲው ተናገረ። ያ ማስረጃ አይደለም፤ መተውም አይቻልም

3. «ሊሲስትራታ» ስለ ሴቶች ነው ወይ? — ሴቶቹ ያሸንፋሉ፤ ግን የሚያሸንፉት ወንዶቹን በማሳመን አይደለም። አንድም ወንድ በተውኔቱ ውስጥ ሐሳቡን አልቀየረም — የተሸነፉት ስለተደከሙ ነው። ስለዚህ ተውኔቱ የሚናገረው ስለ ሴቶች ጥበብ ሳይሆን ስለ ወንዶች ደካማነት ነው

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• ማንን ነው የሚያስቅብን? — ትግሥት፦ ላማኮስ ላይ ነው። መጀመሪያ ትዕቢተኛ ወታደር ተደርጎ ስለሚቀርብ ሲቆስል ሳቅ ይመጣል። ግን ወጥቶ የሄደው ተልኮ ነው፤ ሰክሮ የገባው ሰው ደግሞ አልተላከም። ሁለቱም ትክክል የሆነውን አድርገዋል — አንዱ ቁስሉን፣ ሌላው ጠጁን አገኘ

• ሦስተኛው አማራጭ — ትግሥት «መቆየትና በከንቱ መጮህ» የሚለውን ሁለት ጊዜ ሆን ብላ ትቆጥረዋለች፤ ያ አማራጭ በሁለት ሙከራ አያልቅም። ዲካዮፖሊስ ሁለት ጊዜ ተነስቶ ተስፋ ቆረጠ፤ በዚያው ቀንም ሙሉ የግል ሰላም አገኘ። ማምለጡ በጣም ፈጣንና በጣም ምቹ ነው

• ጥሩ ሕሊና ወይስ ጥሩ እራት? — ተውኔቱ ስለ ግብዣው በዚያ ሁሉ ዝርዝር የሚነግረን ለዚህ ነው — ዓሣው፣ ሥጋው፣ ጠጁ

• የዳዊት ተቃውሞ — ጎረቤት ላይ የሚያርፍ የግል ውሳኔ ሁልጊዜ ክህደት አይደለም፤ አንድ ሰው ከሚያፈርስ ቤት ሲወጣ ቤቱን አላፈረሰውም

• የትግሥት መልስ — ቤቱ የጋራ ከሆነስ? አንድ ጉባኤ የሚሠራው ሁሉም እንደሚገዛለት ሲታወቅ ብቻ ነው። አንድ ሰው «የራሴን መንገድ አገኘሁ» ማለት ከቻለ ሁለተኛውም ይችላል፤ ከዚያ ጉባኤው መሰብሰቡን ያቆማል

• የሠላሳ ዓመት ስምምነት በአንድ ሰው ላይ — የሠላሳ ዓመት ስምምነት ፈራሚዎቹን የሚያልፍ ስምምነት ማለት ነው። ዲካዮፖሊስ ግን በአንድ ሰው ላይ አጠበበው፤ ስለዚህ ሰላሙ ከእርሱ ጋር ይሞታል

• አሪስቶፋነስ መልስ ያልሰጠበት ጥያቄ — ትችቱ ጥሩ ነበር፤ መፍትሔው ግን ግልጽ አልነበረም። ተውኔቱ ሲያልቅ ጉባኤው አሁንም ተበላሽቷል፣ ጦርነቱ አሁንም ቀጥሏል፣ የተለወጠው አንድ ሰው መልካም እራት ማግኘቱ ብቻ ነው

• ማስደሰትና ማስተማር — ዳዊት፦ አሪስቶፋነስ ያስስቃል — ግን ለማስተማር፤ ዴማጎጎች ያስደስታሉ — ግን ለራሳቸው ሥልጣን። ትግሥት፦ ተመልካቹ ልዩነቱን መለየት ይችላል ወይ? ወይስ ሳቅ ራሱ ድንበሩን ያደበዝዛል?

• ተውኔቱ ራሱ ጠይቆታል — በ«ደመናት» ውስጥ ደካማው ክርክር የሚያሸንፈው በማስረጃ አይደለም፤ ወደ ተመልካቹ ዞሮ «አብዛኛችሁ ከየትኞቹ ናችሁ?» ብሎ ነው። ተደራሽ መሆንና ትክክል መሆን አብረው እንደማይሄዱ አሪስቶፋነስ በራሱ መድረክ ላይ አሳይቷል። እርሱ ግን ተደራሽነትን መረጠ

• ደፋር ነበር ወይስ ተፈቅዶለት ነበር? — ዳዊት፦ ጭንብል ሠሪው ፈራ፣ እርሱ አልፈራም፤ ያ የተሟላ መልስ ነው። ትግሥት፦ ጭንብል ሠሪው ስሙ የማይታወቅ የእጅ ሙያተኛ ነው፤ አሪስቶፋነስ ደግሞ ተመልካች፣ ስፖንሰርና በበዓሉ መዝገብ ውስጥ የተጻፈ ስም ያለው ሰው ነው። ትንሹ ሰው በቀል ይደርስበታል፤ ትልቁ ሰው ሽልማት ያገኛል

• የተፈቀደ ንዴት — ትግሥት፦ ተቋም የተፈቀደ ንዴት ሲፈጥር ንዴቱ ወደ ተግባር አይሄድም። ተመልካቹ ተሰምቶታል፤ ተሰምቶታል ማለት ግን በነጋታው ድምፅ ይቀይራል ማለት አይደለም። ተውኔቶቹ አንደኛ ወጡ፤ ጦርነቱ ቀጠለ፤ ከተማዋ ወደቀች

• የዳዊት ጥርጣሬ — በዚህ አመክንዮ ማንም ማንንም መተቸት የለበትም። ትግሥት፦ አይደለም፤ የሚፈቀድልህ ትችት ብቻ «ደፋር» ተብሎ መጠራት የለበትም። «እኔ ትኬቱን አያለሁ። አንተ ሰውየውን ታያለህ»

• ሃያ አራት ዓመታት — ትግሥት፦ ሶቅራጠስን የፈረዱበት ሰዎች ስለ ተውኔቱ አላሰቡም። አቴና ተሸንፋ፣ ዴሞክራሲዋ ሁለት ጊዜ ተገልብጦ፣ ሠላሳ ሰዎች ብዙ ዜጎችን ገድለው ነበር፤ ከእነዚያም መካከል የሶቅራጠስ ደቀ መዛሙርት ነበሩ። ያ ነው የገደለው

• ፕላቶ ለምን ጠቀሰው — ሶቅራጠስ ተውኔቱን የጠቀሰው ፕላቶ በጻፈው ጽሑፍ ውስጥ ነው፤ ፕላቶ ደግሞ መምህሩን የገደለው የአቴና ፖለቲካ ሳይሆን ድንቁርና እንደሆነ ማሳየት ይፈልጋል

• ካሪኬቸር በአፍ ይጓዛል — ዳዊት፦ «ደመናት» መጨረሻ ቢወጣም ምስሉ ኖረ። መጽሐፍ ካልተነበበ አይኖርም፤ ቀልድ ግን ካልተወደደ እንኳ ይኖራል። ትግሥት አልተቀበለችውም — «ግን ሊሆን ይችላል»

• ማን ትክክል አነበበው — ትግሥት፦ አሪስቶፋነስ በተውኔቶቹ ውስጥ ሴቶችን ደጋግሞ እንደ ሞኞችና ከዳዮች ያሳያል፤ ተውኔቱም በቀረበበት ጊዜ ጦርነቱ መቀጠል አለበት ወደሚል ሐሳብ ተጠግቶ ነበር። ለዘመኑ አቴናዊ የቀልዱ ቁም ነገር ተገልብጦ ሊነበብ ይችላል — «ሌላ ስምምነት መፈለግ እንደ ሴት ማሰብ ነው»

• ሁለት የተለያዩ ጥያቄዎች — «ይህ ጽሑፍ ዛሬ ለእኔ ይህ ማለት ነው» ማለት ትክክል ነው፤ «ጸሐፊው ይህን ማለት ፈልጎ ነበር» ማለት ግን ማስረጃ ይጠይቃል። ሁለቱ ሲደባለቁ ነው ታሪክ የሚዛባው

• በምን ዓይነት ሰላም? — ትግሥት፦ አንድ ሰው ሐሳቡን የሚቀይረው በክርክር ብቻ ነው ማለት የክርክርን ኃይል ማጋነን ነው። እርቅ የመጣው ሁለቱ ወገኖች መቀጠል ሲያቅታቸው ነው፤ አብዛኛው እውነተኛ ሰላምም እንደዚያ ነው የሚመጣው። ሁለቱ በተለያየ መልስ ላይ ደረሱ

• ማንም ሳይሰማ እውነትን መናገር ዋጋ አለው? — ትግሥት፦ እርሱ የተናገረው ለእኛ አልነበረም። ጦርነቱን ማስቆም ፈልጎ ነበር፤ ጦርነቱ አልቆመም። ዳዊት፦ አንድ ሰው ተነስቶ «ይህ ስህተት ነው» ማለቱ ራሱ በመዝገብ ውስጥ ይቀራል፤ መዝገቡም አንድ ቀን ይነበባል

• የተነበበው — በአራት መቶ አራቱ ዓመት አቴና እጅ ስትሰጥ ከተማዋን ከወደብዋ የሚያገናኙት ረጃጅም ግንቦች እንዲፈርሱ ተደረገ። ዜኖፎን የሚነግረን ግንቦቹ ሲፈርሱ ዋሽንት ተጫዋቾች ተጠርተው እንደነበር ነው፤ ሕዝቡ በደስታ ነበር። ያንን ቀን የግሪክ ነጻነት መጀመሪያ ብለው አሰቡት። አሪስቶፋነስም በሕይወት ነበር

ያልተነገሩ ነገሮች

1. በድጋሚ የቀረበ ተውኔት። «እንቁራሪቶች» በአራት መቶ አምስቱ ዓመት አንደኛ ወጣ፤ ጥንታዊው መዝገብ ግን ተውኔቱ በድጋሚ እንዲቀርብ መደረጉን ይነግረናል — ለታሪኩ ሳይሆን ደራሲው ራሱ ወጥቶ በተናገረበት ክፍል ምክንያት። አሪስቶፋነስ በአደባባይ ተመሰገነ፤ የተቀደሰ የወይራ አክሊልም ተቀዳጀ። ያ አክሊል በክብር ከወርቅ አክሊል ጋር እኩል ይቆጠር ነበር።

2. ራሱ የተጫወተው ሚና። በ«ፈረሰኞች» ላይ የክሊዮንን ጭንብል ማንም ሊሠራ አልፈለገም። ጥንታዊ ምንጮች የሚሉት አሪስቶፋነስ ጭንብል ሳይኖረው ፊቱን ቀብቶ ወደ መድረኩ እንደወጣ ነው።

3. በሌላ ሰው ስም የጀመረ። የመጀመሪያዎቹ ተውኔቶቹ በካሊስትራቶስ ስም ነው የቀረቡት። ማለትም «አካርኒያውያን» አንደኛ ሲወጣ በመዝገቡ ውስጥ የተጻፈው የሌላ ሰው ስም ነው።

4. በሌላ ሰው ስም ያለቀ። መጨረሻዎቹ ሁለት ተውኔቶቹ በልጁ በአራሮስ ስም ቀረቡ። ሦስቱም ወንዶች ልጆቹ ኮሜዲ ይጽፉ ነበር።

5. በአንድ ማዕድ ላይ። ፕላቶ በ«ግብዣ» ውይይቱ ውስጥ አሪስቶፋነስንና ሶቅራጠስን አንድ ላይ አስቀምጧቸዋል፤ ስለ ፍቅር ተፈጥሮ በጣም የሚጠቀሰውን ንግግር የሰጠው ደግሞ ለአሪስቶፋነስ ነው — ሰዎች በመጀመሪያ ድርብ ተፈጥረው በኋላ ለሁለት ተከፍለዋል፣ እያንዳንዱም የተቆረጠውን ግማሹን ይፈልጋል የሚለውን። በግሪክ ፍልስፍና ውስጥ በጣም የተጠቀሰው የፍቅር ንግግር ሶቅራጠስን በቅርጫት ውስጥ ካንጠለጠለው ሰው አፍ ወጥቷል።

6. የምናነብበው «ደመናት» አቴናውያን ያዩት አይደለም። ከሽንፈቱ በኋላ የተጀመረ፣ ያልተጠናቀቀ ማሻሻያ ነው። መጨረሻ የወጣው ተውኔት ራሱ ጠፍቷል።

7. አሪስቶፋነስን የምናውቀው ተቀናቃኞቹ ስለጠፉ ጭምር ነው። አርባ ገደማ ጻፈ፤ ዐሥራ አንድ ብቻ ደረሱን፤ እነዚያም ከዘመኑ በሙሉ የተረፉት ብቸኛዎቹ ኮሜዲዎች ናቸው። «ደመናትን» ያሸነፉት ሁለቱ ተውኔቶች የሉም።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ውሳኔውን ብዙ ሰው መስጠቱ ውሳኔው ሰላማዊ እንዲሆን አያደርገውም።»
— ሳባ

«ሲፈቀድ ጋሻ ነው። ሲፈቀድ ደግሞ ልጓም ነው።»
— ሳባ

«በቤት ውስጥ የተባለና በእንግዳ ፊት የተባለ አንድ አይደለም።»
— ኢብሳ

«ትራጄዲ ሰውን ከመጠኑ በላይ ትልቅ አድርጋ ታሳያለች። ኮሜዲ ደግሞ ከመጠኑ በላይ አስቀያሚ አድርጋ። ሁለቱም እውነት አይደሉም፤ ግን ወደ ተቃራኒ አቅጣጫ ነው የሚዋሹት።»
— ኢብሳ

«ጭንብል ሠሪው ፈርቷል። ደራሲው አልፈራም። ልዩነቱ ትንሽ አይደለም።»
— ኢብሳ

«ሰላሙ የግል ነው፣ እናም ግላዊ ሆኖ ይቀራል። አሪስቶፋነስ ይህን አልደበቀውም። አጉልቶ ነው ያሳየው።»
— አበባ

«ተውኔቱ ሰላሙን አላመጣውም፤ ሰላሙን ጠበቀው።»
— አበባ

«አሪስቶፋነስ ወደ ጥሩ ሕሊና እያመራን አይደለም። ወደ ጥሩ እራት እያመራን ነው።»
— ትግሥት

«እውነተኛው አደገኛ ንግግር ማንም ትኬት የማይገዛለት ነው።»
— ትግሥት

«መጽሐፍ ካልተነበበ አይኖርም፤ ቀልድ ግን ካልተወደደ እንኳ ይኖራል።»
— ዳዊት

«‹ትምህርቱ ኖረ› ማለት ደስ የሚል ዓረፍተ ነገር ነው፤ ግን የሚያጽናናው እኛን ነው፣ እርሱን አይደለም።»
— ትግሥት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• አሪስቶፋነስ — የተውኔቶቹ ደራሲ፤ ከአራት መቶ አርባ ስድስት ገደማ እስከ ሦስት መቶ ሰማንያ ስድስት ገደማ (ግምት ነው) — አርባ ገደማ ተውኔት ጻፈ፣ ዐሥራ አንዱ ብቻ ደረሰን

• ክሊዮን — ከፔሪክለስ በኋላ የመጣው ኃያል ፖለቲከኛ — ፒሎስ ላይ ድልን ወደ ቤት ያመጣ፣ በአምፊፖሊስ የተገደለ፤ በፊተኛው ረድፍ ተቀምጦ በስሙ የተጠራው ሰው

• ፔሪክለስ — የአቴና መሪ — በግንቦች ውስጥ የመቀመጥ ስትራቴጂ አዘጋጅ፤ ተነሥቶ ተቀጥቶ እንደገና ተመርጦ በወረርሽኙ ሞተ

• ቱሲዲዲስ — ወረርሽኙን የመዘገበ የታሪክ ጸሐፊ — ራሱ በበሽታው ተይዞ የተረፈ

• ሶቅራጠስ — በ«ደመናት» ውስጥ በቅርጫት ተንጠልጥሎ የሚታየው ፈላስፋ — በሦስት መቶ ዘጠና ዘጠኙ ዓመት በአቴና ዜጎች ድምፅ ተፈርዶበት መርዝ ጠጥቶ ሞተ

• ካይሬፎን — የሶቅራጠስ ጓደኛ — በተውኔቱ ውስጥ የትንኝ ጩኸት ጠያቂ

• ብራሲዳስ — የስፓርታ አዛዥ — ከክሊዮን ጋር በአንድ ቀን በአምፊፖሊስ የተገደለ

• አልኪብያዲስ — የሲሲሊው ዘመቻ አዛዥ — በሃይማኖት ስድብ ክስ ተጠርጥሮ ወደ ስፓርታ የሸሸና በአቴና ላይ ምክር የሰጠ

• ኤውሪፒዲስ — የትራጄዲ ደራሲ — በ«አካርኒያውያን» ውስጥ የተለፎስን ጨርቅ ያዋሰ ጎረቤት

• ኤስኪለስ — የቀድሞው ትልቁ የትራጄዲ ደራሲ — በሁለቱም ተውኔቶች ውስጥ እንደ መለኪያ የሚጠቀስ

• ፕላቶ — የሶቅራጠስ ደቀ መዝሙር — መከላከያውንም «ግብዣ»ንም የጻፈ፤ ኮሜዲውን መጥቀስ ለዓላማው የሚመች ሰው

• ዜኖፎን — ረጃጅም ግንቦቹ በዋሽንት ድምፅ ሲፈርሱ የመዘገበ

• ካሊስትራቶስ — የመጀመሪያዎቹ ተውኔቶች በስሙ የቀረቡበት ሰው

• አራሮስ — የአሪስቶፋነስ ልጅ — መጨረሻዎቹ ሁለት ተውኔቶች በስሙ ቀረቡ

• ክራቲኖስ፣ ኤውፖሊስ፣ አሜይፕሲያስ — ተቀናቃኝ የኮሜዲ ደራሲዎች — ስማቸው አለ፣ ተውኔቶቻቸው የሉም

ገጸ ባሕሪያት

• ዲካዮፖሊስ — «ጻድቅ ከተማ/ጻድቅ ዜጋ» — በ«አካርኒያውያን» የግል የሠላሳ ዓመት ስምምነት ያደረገ ገበሬ

• ላማኮስ — የከተማዋ ጄኔራል — ወደ በረዶው መተላለፊያ ተልኮ ቁስለኛ ሆኖ የተመለሰ

• አምፊቴዎስ — «ሟች አይደለሁም» የሚል፤ ሰላሙን በሦስት ጠርሙስ ያመጣ

• ስትሬፕሲያዲስ — በዕዳ የተውጠ አረጋዊ ገበሬ፤ የ«ደመናት» ዋና ገጸ ባሕሪ

• ፊዲፒዲስ — ልጁ፤ «ቆጣቢ ፈረስ» — ደካማውን ክርክር ተምሮ አባቱን የመታ

• ትሪጋዮስ — በእበት ጥንዚዛ ወደ ሰማይ የበረረው የ«ሰላም» ገበሬ

• ሊሲስትራታ — «ሠራዊት የምትፈታ» — የተውኔቱ መሪ

• ካሎኒኬ — የሊሲስትራታ ጎረቤት — በመጀመሪያ የተቃወመች

• ላምፒቶ — የስፓርታዋ ሴት — ብቻዋን ወዲያው የተስማማች

• ሚርሂኒና ኪኔሲያስ — የዝነኛው የማዘግየት ትዕይንት ባልና ሚስት

ቦታዎች

• የዲዮኒሰስ መድረክ — በአክሮፖሊስ ደቡባዊ ጎን ሥር፤ ከዐሥር ሺህ በላይ ተመልካች የሚይዝ

• ፕኒክስ — ጉባኤው የሚሰበሰብበት ኮረብታ — በ«አካርኒያውያን» መክፈቻ ላይ ባዶ ነው

• አክሮፖሊስ — የከተማዋ ግምጃ ቤት ያለበት፤ በ«ሊሲስትራታ» በአረጋውያን ሴቶች የተያዘ

• አካርኒያ — የከሰል ሠሪዎች መንደር — ስፓርታውያን የወይራ ዛፎቻቸውን አቃጥለውባቸዋል

• ሜጋራ — ከአቴና በስተ ምዕራብ ያለች ጎረቤት ከተማ — በዐዋጁ ገበያዋ የተዘጋባት

• ቦዮቲያ — ከአቴና በስተ ሰሜን፤ ከስፓርታ ጋር የወገነች — የኮፓይስ ሐይቅ ኢል መገኛ

• ፒሎስ — በአራት መቶ ሃያ አምስት ስፓርታውያን ተከበው እጅ የሰጡበት

• አምፊፖሊስ — ክሊዮንና ብራሲዳስ በአንድ ቀን የተገደሉበት

• ሲሲሊ — በአራት መቶ አሥራ አምስት አቴና ትልቅ ጦር የላከችበትና መርከቦቿ የጠፉበት

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• ዴማጎግ — በራሱ «የሕዝብ መሪ» ማለት ነው፤ ትርጉሙ ግን ሕዝቡን በስሜት የሚነዳ ሰው ወደ ማለት ተለወጠ

• ሌኒያ — በክረምት አጋማሽ የሚደረግ በዓል፤ አቴናውያን ብቻቸውን የሚሆኑበት

• ታላቁ ዲዮኒሲያ — በፀደይ የሚደረግ በዓል፤ የተባባሪ ከተሞች መልእክተኞችና ግብር አምጪዎች የሚታደሙበት

• የሀብታሙ ዜጋ ግዴታ — የዘማሪውን ቡድን የማሠልጠን፣ የመመገብና የማልበስ ወጪ የመሸከም ግዴታ — ልገሳ ሳይሆን ግዴታ፣ ግን በተመሳሳይ ጊዜ የክብር መለኪያ

• ፓራባሲስ — ታሪኩ የሚቆምበትና ዘማሪው ቡድን ወደ ተመልካቹ ዞሮ የደራሲውን ቃል የሚናገርበት በር

• ስፖንዳይ — በግሪክ በአንድ ጊዜ «የሰላም ስምምነት» እና «ለአማልክት የሚፈስ የወይን ጠጅ» ማለት ነው — የተውኔቱ ሦስቱ ጠርሙሶች ቀልድ የተመሠረተበት

• ቀዩ ገመድ — ጉባኤ ቀን ገበያ ላይ የቀሩ ዜጎችን ወደ ኮረብታው የሚነዳበት በቀለም የተቀባ ገመድ፤ ቀለሙ የነካው ይቀጣል

• የስኪቲያ ቀስተኞች — የከተማዋ ፖሊስ የሆኑ ባሪያዎች

• ዲኖስ — «ሽክርክሪት» ማለት ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜ የክብ የሸክላ ጋን ስም — ተውኔቱ ዜውስን በዚያ ቃል ይተካዋል

• የማሰቢያ ቤት — ደካማውን ክርክር አሸናፊ ማድረግ ያስተምራሉ የሚባልበት ትምህርት ቤት

• ጠንካራውና ደካማው ክርክር — መድረኩ ላይ ተመስለው የሚወጡ ሁለት ክርክሮች — ደካማው የሚያሸንፈው በማስረጃ ሳይሆን ወደ ተመልካቹ ዞሮ ነው

• ጠቋሚ — ዜጎችን ወደ ፍርድ ቤት እየጎተተ የሚተዳደር ሰው — በተውኔቱ ውስጥ «በአቴና ብቻ የሚመረት ዕቃ»

• የበዓሉ ጥበቃ — በበዓል ቀን ንጉሡንም መሳለቅ ይቻላል፤ ጥበቃው ግን በቀን የተከለለ ነው

የውይይት ጥያቄዎች

1. የግል ሰላም። ዲካዮፖሊስ የሠላሳ ዓመት ስምምነት ወስዶ በአንድ ሰው ላይ አጠበበው። አንድ ሰው ተስፋ ቆርጦ የራሱን መንገድ ሲፈልግ የት ላይ ነው ሰብዓዊ የሚሆነው፣ የት ላይስ ጎረቤት ላይ የሚያርፍ ውሳኔ የሚሆነው?

2. የተፈቀደ ትችት። የከተማዋ ገንዘብ የከፈለበት፣ የከተማዋ ባለሥልጣን የመረጠው፣ የከተማዋ ዳኞች ደረጃ የሰጡት ትችት — ትችት ነው ወይስ ሥርዓት? ትግሥት ትኬቱን ታያለች፤ ዳዊት ሰውየውን ያያል። እናንተ የትኛውን?

3. የጸሐፊው ዓላማና የአንባቢው ንባብ። «ሊሲስትራታ» ዛሬ የሰላም ተውኔት ተብሎ ይነበባል፤ ለዘመኑ አቴናዊ ግን ቀልዱ ተገልብጦ ሊነበብ ይችላል። አንድ ጽሑፍ ከጸሐፊው ቁጥጥር ውጪ ሊያድግ ይችላል? ሁለቱ ሲደባለቁስ ምን ይጠፋል?

እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ መጨረሻ ላይ አንድ ቀጭን ሰው በሬዲንግ ባቡር ጣቢያ ሻንጣውን ጠረጴዛ ሥር አስቀምጦ ወጣ። በውስጧ ለሁለት ዓመት ሌሊት ሌሊት የተጻፈ ሩብ ሚሊዮን ቃላት ገደማ ረቂቅ ነበር። ሻንጣዋ እስከ ዛሬም አልተገኘችም። ሰውየው ተመልሶ ተቀመጠና ከትዝታው እንደገና ጻፈው፤ ሁለተኛውን ቅጂ አቃጠለው፤ ሦስተኛውን ጻፈ። ያ ሦስተኛው ነው «ሰባት የጥበብ ምሰሶዎች»። አንድ ሰው መፈጸም እንደማይችል የሚያውቀውን ቃል ለሌላ ሰው ፊት ለፊት ቢገባ፣ ያ ሰው ማን ይሆናል? እና ያንን ካደረገ በኋላ የሚጽፈው መጽሐፍ ምስክርነት ይሆናል ወይስ ራስን የመከላከያ ሰነድ?

ክፍል 1 — በሬዲንግ ጣቢያ የቀረች ሻንጣ (ሳባ)

• ሦስት ጊዜ የተጻፈ መጽሐፍ — የመጀመሪያው ረቂቅ በባቡር ጣቢያ ጠፋ፤ ሁለተኛውን ጸሐፊው ራሱ አቃጠለው፤ በእጃችን ያለው ሦስተኛው ነው

• ቲ. ኢ. ሎረንስ — ከሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ ስምንት እስከ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት የኖረ እንግሊዛዊ፤ ዓለም «የአረቢያው ሎረንስ» ብሎ ሰየመው፣ እርሱ ግን ያንን ስም እስከ ሞቱ ሲሸሽ ኖረ

• ስሙን የተሸከመው ፊልም — በሺህ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሁለት ዴቪድ ሊን «የአረቢያው ሎረንስ»ን ሠራ፤ ሎረንስን የተጫወተው ፒተር ኦቱል ነው። ፊልም ማሳጠር አለበት፤ አስቀድሞ የሚያሳጥረው ደግሞ ጥርጣሬውን ነው

• ወታደር ሳይሆን ፍርስራሽ አንባቢ — ኦክስፎርድ ውስጥ ተራ የመመረቂያ ጽሑፍ ለመጻፍ እምቢ ብሎ ወደ ሶርያ ሄደ፤ የመስቀል ጦረኞችን ግንቦች በእግሩ ዞሮ አየ። ስለ ግንብ ማንበብ ይቻላል፤ እርሱ ግን ግንቡን ነካካው

• ዲ. ጂ. ሆጋርዝ — መምህሩ፤ ብሪታንያዊ የአርኪዮሎጂ ባለሙያና በተመሳሳይ ጊዜ የስለላ ሰው። በዚያ ዘመን ሁለቱ ሙያዎች አይለያዩም ነበር — ቁፋሮ ፈቃድ የሚያገኝ ሰው መንገዶችን፣ ጉድጓዶችንና የጎሳ አለቆችን ስም ይዞ ይመለሳል

• በኤፍራጥስ ዳር የተሠራ ሥልጠና — ከጦርነቱ በፊት በቁፋሮ ላይ ለበርካታ ዓመታት ሠራ፤ አረብኛውን አጠናከረ፣ ከአካባቢው ሠራተኞች ጋር መኖርን ተማረ

• በአርኪዮሎጂ ስም የተደረገ ቅኝት — ጦርነቱ ሊፈነዳ ጥቂት ወራት ሲቀሩት ወደ ደቡብ በረሃ ተልኮ የመሬት ቅኝት አደረገ፤ ውጤቱ ወደ ወታደራዊ ካርታ ሄደ

• ካይሮ — ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ አራት ላይ ጦርነቱ ሲፈነዳ ወዲያው ወደ ሠራዊት ገብቶ በካይሮ የስለላ ክፍል ውስጥ ሌተናንት ሆነ

• ኦቶማን ዘግይቶ ገባ — ጦርነቱ ሲጀምር ኦቶማን ኢምፓየር በውስጡ አልነበረም፤ በዚያው ዓመት መጨረሻ ከጀርመንና ከኦስትሪያ ጎን ተሰለፈ። ከዚያች ቀን ጀምሮ ከግብፅ እስከ ሶርያ፣ ከቀይ ባሕር እስከ መስጴጦምያ ያለው ምድር ወደ ጦር ሜዳነት ተለወጠ

• ልብሱ ትሕትና ነው ወይስ መሣሪያ? — አረብኛ እንዲማር ማንም አላዘዘውም፤ ራሱ ፈልጎ ተማረው። ልብሳቸውን ለበሰ፣ ምግባቸውን በላ፣ በግመል ተጓዘ። በተመሳሳይ ጊዜ ግን የስለላ መኮንን ነበር። ሎረንስ ራሱ ይህን ጥያቄ አልመለሰውም

• ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት — የአረብ አመጽ — ሸሪፍ ሁሴን ከኦቶማን ተለይቶ የአረብ ጎሳዎችን ነጻነት አወጀ

• «ሸሪፍ» ስም ሳይሆን ማዕረግ — ትርጉሙ ከነቢዩ መሐመድ ዘር የተወለደ ማለት ነው፤ ሁሴንም የመካ አሚር ነበር። ማለትም ያመጸው ሰው በሙስሊሙ ዓለም ፊት የሚሰማ ድምፅ ያለው ሰው ነው

• በፋይሳል ድንኳን ውስጥ የተባለ ቃል — ሎረንስ አመጹ ዋጋ አለው ወይ የሚለውን ለመመዘን ተልኮ ሁሴንንና ልጁን ፋይሳልን አገኘ። ብሪታንያ አመጹን ትደግፍ፣ ወታደር ግን አትላክ ሲል ቃል ገባ

• ወታደር ለምን አልፈለገም — «የአረብ ነጻነት በእንግሊዝ ወታደር እግር የመጣ ከሆነ፣ ነጻነት አይሆንም — ገዥ መቀየር ብቻ ይሆናል።» ከዚያም ብቸኛው የብሪታንያ ወኪል እኔ ልሁን ብሎ ጠየቀ፤ ከፍተኛው ኮማንድ ፈቀደለት

• እያወቀ የገባ ቃል — ብሪታንያ በዚያው ወቅት ሌላ ንግግር እያደረገች ነበር፤ ሎረንስ ስለዚያ ያውቅ ነበር። በመጽሐፉ የመክፈቻ ምዕራፍ ላይ ራሱ አምኖ የተቀበለው ጉዳይ ይህ ነው

ክፍል 2 — ቃሉን ባዶ ያደረጉት ወረቀቶች (ኢብሳ)

• ሦስት ቃላት፣ ሦስት ዓይነት ነገር — «አረብ» የቋንቋና የትውልድ ስም ነው፤ «ቱርክ» የሌላ ሕዝብ ስም ነው፤ «ሙስሊም» የእምነት ስም ነው። ሦስቱ ይገናኛሉ፤ አንድ ግን አይደሉም

• አረብኛ ለእኛ ዘመድ ነው — ሴማዊ ቋንቋ ነው፤ ግእዝ፣ አማርኛና ትግርኛ ከዚያው ቤተሰብ ናቸው። ቤት/ባይት፣ ሰላም/ሰላም፣ ስም/ኢስም፣ ደም/ደም — ከአንድ ሥር የወጡ ናቸው

• የቱርክ ሕዝቦች መነሻ — የምሥራቁ የሣር ምድር፤ ዛሬ ሞንጎሊያና ደቡብ ሳይቤሪያ የምንላቸው አካባቢዎች። ቋንቋቸው ከአረብኛ ጋር የቤተሰብ ዝምድና የለውም — አማርኛና እንግሊዝኛ የማይዛመዱትን ያህል

• ቃላቱ ግን ተጋብተዋል — የኦቶማን ሥነ ጽሑፍ ቋንቋ በአረብኛና በፋርስኛ ቃላት የተሞላ ነበር፤ ተራው ሰው ራሱ በቀላሉ አያነብበውም ነበር

• ኦቶማን — ኦስማን በተባለ መስራች ስም የተጠራ፤ በሺህ አራት መቶ አምሳ ሦስት ቁስጥንጥንያን ያዙ፣ ከስድሳ ዓመታት ገደማ በኋላም ግብፅን፣ ሶርያንና ሒጃዝን ጨመሩ

• ካርታውን አታቅልሉት — አረብ የሚባል ሁሉ በዚያ ሥር አልነበረም (ሞሮኮ ፈጽሞ የኦቶማን ግዛት ሆና አታውቅም፤ የአረቢያ መሃል በእውነት ተገዝቶ አያውቅም)፤ ያ አራት መቶ ዓመትም ያልተቋረጠ አልነበረም — ሒጃዝ ራሱ በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ወጥቶ ተመልሷል

• ትክክለኛው አገላለጽ — ለአራት መቶ ዓመታት ገደማ፣ በአብዛኛው ጊዜና ቦታ፣ አረብኛ የሚናገር ሕዝብ የሚገዛው አረብኛ በማይናገር መንግሥት ነበር

• አረብ ሁሉ ሙስሊም አይደለም — በሶርያና በሊባኖስ አረብኛ የሚናገሩ ክርስቲያኖች ነበሩ፤ በደማስቆ ስለ አረብ ነጻነት ከሚያወሩት ምሁራንም መካከል ነበሩበት። በሕንድ ብቻ ከመላው አረቢያ የሚበልጥ ሙስሊም ነበር

• ስለ ነዳጅ ሳይሆን ስለ ሕንድ — ሕንድ የኢምፓየሩ ትልቁ ሀብት ነበረች፤ የብሪታንያው ንጉሥ የሕንድ ንጉሠ ነገሥት የሚል ማዕረግ ይዞ ነበር። መንገዶቹ በስዊዝ ቦይና በቀይ ባሕር በኩል ናቸው

• ግብ ሳይሆን ኮሪደር — አንድን ምድር ግብ አድርገህ ካየኸው ሕዝቡን ትጠይቀዋለህ፤ መተላለፊያ አድርገህ ካየኸው በደጅ ላይ እንደተቀመጠ ጠባቂ ታየዋለህ

• ኸሊፋነትና ቅዱሳኑ ከተሞች — የኦቶማን ሱልጣን ራሱን ኸሊፋ ብሎም ይጠራ ነበር፤ ማዕረጉን የሚያጸናለት መካና መዲና በእጁ መሆናቸው ነው። ስለዚህ ሒጃዝ ተራ በረሃ ሳይሆን የሃይማኖታዊ ሥልጣኑ መሠረት ነበር

• የቅዱስ ጦርነት ጥሪ — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ አራት ኖቬምበር ላይ ታወጀ፤ በብሪታንያ፣ በፈረንሳይና በሩሲያ ሥር ያሉ ሙስሊሞች እንዲነሱ ጥሪ ቀረበ። በለንደን ያንን የፈሩ ሰዎች ነበሩ

• ሁሴን ጥሪውን ሰነጠቀው — በቅዱሱ ምድር ላይ የተቀመጠ፣ ከነቢዩ ዘር የሆነ ሰው በሱልጣኑ ላይ ትጥቅ ሲያነሳ ብሪታንያ ያገኘችው ግመልና ጠመንጃ ብቻ አልነበረም — መልስ የሚሆን ድምፅ ነበር

• «አረቦች» አንድ ወገን አልነበሩም — በሒጃዝ በረሃ ውስጥ ቤዱዊን (በደዊ = የበረሃ ሰው) የሚባሉ ዘላን ጎሳዎች፤ በደማስቆ የከተማ ምሁራንና የቀድሞ የኦቶማን መኮንኖች፤ በዙሪያቸውም ገበሬዎችና ነጋዴዎች። ቤዱዊን የአኗኗር ስም እንጂ የዘር ስም አይደለም

• ማን የአረቦች አፍ ነው? — ኃያል መንግሥት ከተከፋፈለ ወገን ጋር ሲነጋገር ማን ጋር እንደሚነጋገር ራሱ ይመርጣል፤ የመረጠው ሰው በኋላ «የሕዝቡ ወኪል» ተብሎ ይጠራል

• አውሮፓ ደክሟል — ቨርዳንና ሶም ላይ በመቶ ሺዎች ወድቀዋል፤ የተገኘው መሬት በእግር የሚለካ ነበር። መንግሥት ርካሽ፣ ፈጣንና በካርታ ላይ የሚታይ ድል ማሳየት ነበረበት

• ሦስት ቃል ኪዳን፣ አንድ ምድር — (1) የማክማህን–ሁሴን ደብዳቤዎች፤ ብሪታንያ የአረብ ነጻነትን በሰፊው ትደግፋለች ተባለ፣ ድንበሩ ግን ደብዘዝ ተደረገ። (2) ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት — ማርክ ሳይክስና ፍራንሷ ጆርጅ ፒኮ ያንኑ ምድር በካርታ ተከፋፈሉት፤ ምስጢር ነበር። (3) ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት — የባልፎር መግለጫ

• ምስጢሩ የተከፈተበት ዓመት — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት መጨረሻ የሩሲያ አብዮት የዛር ማኅደር ከፍቶ የሳይክስ–ፒኮን ስምምነት አሳተመው፤ ኦቶማን ባለሥልጣናት ወዲያው ወደ አረብ መሪዎች አደረሱት

• ለሰባቱ የተሰጠ መልስ — በቀጣዩ ዓመት በካይሮ የነበሩ ሰባት የአረብ ታዋቂ ሰዎች ጥያቄ አቀረቡ፤ መንግሥቱ ባሰጠው መልስ አረቦች ራሳቸው ነጻ ያወጡት መሬት የራሳቸው ይሆናል ተባለ። ደማስቆ ላይ የሆነው ሩጫ ከዚህ አንቀጽ ይመነጫል። ካርታው ግን አልተቀየረም

• መጽሐፉ ራሱ ምን ዓይነት ነገር ነው — ሦስተኛውን ጽሑፍ ራሱ አሳጠረው፤ ሦስት መቶ ሠላሳ አምስት ሺህ ቃላት የነበረውን ወደ ሁለት መቶ አምሳ ሺህ አወረደው። ማለትም ከትዝታ የተሠራ፣ ደጋግሞ የተመረጠ ጽሑፍ ነው

• በአንድ ሰው ሁለት ማንነት መካከል — ጸሐፊው ተሳታፊ፣ ወታደርና ደመወዝ የተከፈለው የመንግሥት ሰው ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜ ስለዚያው መንግሥት ውሳኔ የሚፈርድ ጸሐፊ ነው። አንባቢው የዓይን ምስክሩን ማመንና ተከሳሹን መጠራጠር በአንድ ገጽ ላይ ማድረግ አለበት

ክፍል 3 — የዕዳ ደብተር (አበባ)

መጽሐፉ ሦስት ሺህ ኪሎ ሜትር የሚያህል በረሃ፣ በደርዘን የሚቆጠሩ ወረራዎችና ሁለት ዓመት ተኩል ይይዛል። አበባ በቀን መቁጠሪያ ሳይሆን በዕዳ በዕዳ ትወስደዋለች፦ ምን ተባለ፣ እና ማን ከፈለ።

አንደኛው ዕዳ፦ በወጅ የተጫነ ወርቅ

• ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት፣ ሜይ። ከቀይ ባሕር ዳርቻዋ ወጅ አምሳ ሰው ገደማ ተነሳ

• ሸሪፍ ናስር — የፋይሳል መደበኛ ጦር አዛዥ፤ ጩኸት የሌለው፣ ረጅሙን መንገድ አንድ ላይ የሚይዝ ሰው

• ዐውዳ አቡ ታዪ — የሁዌይታት ጎሳ አለቃ፤ ድንኳን የሚያውቅ፣ ጉድጓድ የሚያውቅ፣ ድንበር ግን የማያውቅ

• ሃያ ሁለት ሺህ የወርቅ ሳንቲም — ከሎረንስ ጋር ነበር። ዘመቻው ከመጀመሪያው ቀን ጀምሮ ሁለት ነገር ነው — የነጻነት ንቅናቄና የተከፈለበት አገልግሎት

ሁለተኛው ዕዳ፦ ዐቃባ ከጀርባዋ

• ቱርኮች መድፎቻቸውን በሙሉ ወደ ባሕሩ አዙረው ነበር፤ ቡድኑ ግን ወደ ውስጥ ገባ

• ስምንት ሳምንት ገደማ በበረሃ ተጓዙ፤ በመንገዳቸው ጎሳዎችን እያነጋገሩ ከአምሳ ወደ አምስት መቶ በላይ አደጉ

• በመጽሐፉ ውስጥ ጉዞው ብዙ ገጽ ይይዛል፤ ውጊያው ጥቂት ገጽ ብቻ ነው። የመጽሐፉ ትልቁ ተቃዋሚ ቱርክ ሳይሆን መሬቱ ነው

• ጁላይ መጀመሪያ ላይ ዐውዳ አምሳ ፈረሰኞችን ይዞ ተወረወረ፤ ናስርና ሎረንስ አራት መቶ ግመለኞችን ይዘው ከጎን ገቡ። ቱርኮች መድፎቻቸውን ማዞር አልቻሉም

• የዘመቻው መታጠፊያ — ወደብ፣ አቅርቦት፣ እውቅና። ሎረንስ ግን አላረፈም፤ የሲና በረሃን አቋርጦ ወደ ስዊዝ ተጓዘ

• ከአለንቢ ጋር የተደረገ ስምምነት — ሎረንስ ቱርኮችን በምሥራቅ ካስቸገራቸው አለንቢ ወደ ኢየሩሳሌም ያዘምታል። በዚያ ስምምነት ውስጥ ስለ ኢየሩሳሌም ተነግሯል፤ ስለ ደማስቆ አልተነገረም

ሦስተኛው ዕዳ፦ ማዳን ሳይሆን ማድከም

• የሐጅ ሐዲድ — ከደማስቆ እስከ መዲና ሺህ ሦስት መቶ ኪሎ ሜትር ገደማ። የአርባ ቀን የግመል ጉዞን ወደ አምስት ቀን አወረደው

• ገንዘቡ ከየት መጣ — ከአውሮፓ ብድር ሳይሆን ከሙስሊሙ ዓለም በተሰበሰበ መዋጮ፤ አብዛኛውም ከኦቶማን ግዛት ውስጥ። ለተራው ሰው የእምነት ሥራ ነበር

• ሁለት ገጽታ — ያ ሐዲድ ተሳላሚ ብቻ ሳይሆን ጦርም ያመላልሳል፤ የመካና የመዲና አሚሮችንም ጥገኛ ያደርጋል

• አሥር ሺህ ወታደር በአንዲት የበረሃ ከተማ — መካ አስቀድማ ከእጁ ወጥታለች፤ መዲናን መልቀቅ የቀረውን ማዕረግ መልቀቅ ነው። ጦሩ የተቀመጠው በካርታ ስሌት ሳይሆን በእምነት ስሌት ነው

• የሎረንስ ምክር — መዲናን አትያዙ፤ መስመሩን ስበሩ፤ ግን ሙሉ በሙሉ አታጥፉት። መስመሩ በሕይወት ግን በሕመም ላይ ከቆየ ጦሩ ተቀምጦ ይራባል፣ ተቀምጦ ይጠፋል

• በተግባር — ሐዲዱ በተደጋጋሚ ተነቀለ፤ በአንድ ወቅት ብቻ ስድስት መቶ ጥንድ ሐዲድ ተነሳ። መዲና በጦርነቱ ጊዜ ሁሉ አልተያዘችም፤ ጦሩም አልመጣም

• የስሌቱ ሐሳብ — ደካማ ወገን በተራ ጦርነት ሁልጊዜ ይሸነፋል፤ ስለዚህ ሎረንስ ሒሳቡን ቀየረው። አረቦች ግንባር የላቸውም፣ የሚከላከሉት ከተማ የላቸውም — ጠላት ሊመታው የሚችል ነጥብ የላቸውም። ቱርኮች በተቃራኒው ሁሉንም መጠበቅ አለባቸው

• «በሰው ላይ ሳይሆን በቁሳቁስ ላይ» — የሞተ ወታደር ቱርክ ትተካዋለች፤ የተነቀለ ሐዲድ ግን መተካት ወራት ይወስዳል

• የጎሳዎቹ ዕዳ — ባቡር የሚያፈነዳው ሰው በዚያው ምድር ላይ ይኖራል፤ ቱርኮች የሚበቀሉት በቅርብ ባለ መንደር ላይ ነው። ሎረንስ ራሱ ስትራቴጂው ርካሽ የሚሆነው በእንግሊዝ ደም ሲሰላ ብቻ እንደሆነ ጽፏል

አራተኛው ዕዳ፦ ሁለት ወጣቶች

• ፈራጅና ዳውድ — የሎረንስ አገልጋዮች፤ በመጽሐፉ ውስጥ የሚስቁ፣ የሚያምሱ፣ ቅጣት የሚያበዙ ልጆች ናቸው። አንዱ ያለ ሌላው አይታሰብም

• ዳውድ በአዝራቅ አካባቢ በዘብ ላይ ሳለ በቁር ታምሞ ሞተ። ፈራጅ ቀረ፤ ሎረንስ ስለዚያ ወራት ሲጽፍ ልጁ ዝም እንዳለ ይነግረናል

• ፈራጅ በአንድ ወረራ ላይ የማይድን ቁስል ተመታ። ቡድኑ በሽሽት ላይ ነው፤ መተውም ይዞ መሮጥም አይቻልም። ሎረንስ ራሱ ገደለው። አልደበቀውም፤ አላሳመረውምም

አምስተኛው ዕዳ፦ ደራ

• ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት፣ ኖቬምበር። ቦታውን ሊቃኝ ገብቶ ተያዘ፤ ተደበደበ፤ ከድብደባውም የከፋ ነገር ደረሰበት

• ሎረንስ ራሱ በዚያ ሌሊት የደረሰው ነገር ውስጡን በቋሚነት እንደጎዳው ጽፏል

• ስለዚያ ሌሊት ያለን ምንጭ የሎረንስ ቃል ብቻ ነው። ተመራማሪዎች እስከ ዛሬ አልተስማሙበትም — አንዳንዶቹ ሙሉ በሙሉ ይቀበሉታል፣ ሌሎች በተለያዩ ጊዜያት የተለያየ ዘገባ መስጠቱን ጠቅሰው ይጠራጠራሉ

ስድስተኛው ዕዳ፦ ጣፋስ

• ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት፣ ሴፕቴምበር። የሚያፈገፍገው የኦቶማን ጦር በጣፋስ መንደር ላይ አረፈ፤ ሴቶችና ሕፃናትን ጨምሮ ብዙ ሰው ተጨፈጨፈ

• ጣላል — ጣፋስ የእሱ መንደር ናት። መንደሩን አየ፤ ብቻውን ወደ ቱርክ አምድ ጋለበ፤ ተገደለ

• በመጽሐፉ ውስጥ ያለው ዓረፍተ ነገር፦ «ከጣፋስ አስፈሪነት በተወለደ እብደት ገደልን፤ ገደልን።» በዚያ ቀን ምርኮኛ አልተወሰደም

• ማስተካከያ — ጭፍጨፋውን የጀመረው ሎረንስ አይደለም፤ በመንደሩ ላይ የደረሰው ጥቃት የኦቶማን አምድ ሥራ ነው። ተመራማሪዎችም ትዕዛዙ ምን ያህል የሎረንስ ብቻ እንደነበር ይከራከራሉ። እርሱ ግን ኃላፊነቱን ወደ ሌላ አላዞረም — «ገደልን» ብሎ ራሱን በቁጥሩ ውስጥ አስገባ

ሰባተኛው ዕዳ፦ ደማስቆ

• ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት፣ ኦክቶበር መጀመሪያ። የአረብ አስተዳደር ተቋቋመ፤ ፋይሳል መጣ

• ሎረንስ ግን ከጥቂት ቀናት በኋላ ፈቃድ ጠይቆ ወጣ። ሁለት ዓመት ተኩል ሲሠራበት የነበረው ግብ በእጁ ገባ፤ እርሱ ግን ተነስቶ ሄደ

• ወደ ለንደን ተመልሶ ስለ ድንበሮች ለመከራከር ሞከረ። ስለ ሽልማት ሲጠየቅ እምቢ አለ

መንገዱ ሊቆም የቻለበት ቦታ

• በመክፈቻው ምዕራፍ ላይ ሎረንስ የሚናገረው፦ የአረቦች ትግል በብሪታንያ ቃል ላይ ተመሥርቷል፤ እርሱ ግን ያ ቃል ባዶ ወረቀት እንደሚሆን ያምን ነበር። ታማኝ አማካሪ ቢሆን ኖሮ ሰዎቹን ወደ ቤታቸው ይመልሳቸው ነበር። አልመለሳቸውም — ማጭበርበሩን ተሸክሞ ሄደ፣ በዚያም አፍሮ ኖረ

ሁሉም ወዴት ደረሱ

• ፋይሳል — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ በደማስቆ የሶርያ ንጉሥ ተባለ፤ በዚያው ዓመት ጁላይ ላይ በሚሳሉን የሶርያ ኃይል ተበተነ፣ ከከተማዋም ተባረረ። በሚቀጥለው ዓመት ብሪታንያ የኢራቅ ንጉሥ አድርጋ አስቀመጠችው። ማስተካከያ፦ ኢራቅ በዚያ ቀን ነጻ አገር አልሆነችም — በብሪታንያ ሞግዚትነት ሥር ነበረች፤ ሙሉ ነጻነት የመጣው ከአሥር ዓመት በላይ ቆይቶ ነው። ሎረንስ ያተረፈው ዙፋን ነው፤ ሉዓላዊነት አይደለም

• ሸሪፍ ሁሴን — ግዛቱን በሌላ ኃይል ተነጥቆ ከአረቢያ ወጣ። ልጆቹ ነገሡ፤ እርሱ ግን አልነገሠም

• ዐውዳ አቡ ታዪ — ወደ ጎሳው መሬት ተመልሶ ከጦርነቱ ጥቂት ዓመታት በኋላ አረፈ። በአዲሱ ካርታ ውስጥ ቦታ አልነበረውም — ለድንበር አልተዋጋም፣ ለስም ተዋጋ

• ሸሪፍ ናስር — በጸጥታ ተመልሶ ሄደ። ስሙን የያዘው መጽሐፉ ብቻ ነው

• ጣላል — ጣፋስ ላይ ሞተ፤ መንደሩም ከእሱ ጋር

• ፈራጅና ዳውድ — ሁለቱም በዚያ በረሃ ቀሩ

• ጄኔራል አለንቢ — ኢየሩሳሌምንና ደማስቆን ይዞ በክብር ተመለሰ፤ በኋላም በግብፅ ከፍተኛ ኮሚሽነር ሆነ

• ፈኽሪ ፓሻ — የመዲና ጦር አዛዥ። ጦርነቱ አልቆ ከኦቶማን መንግሥት «እጅህን ስጥ» የሚል ትዕዛዝ ሲደርሰው እምቢ አለ፤ በመጨረሻ የገዛ መኮንኖቹ ያዙትና አስረከቡት። መዲና የተያዘችው በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ ጃንዋሪ ላይ ነው — ጦርነቱ ካበቃ ከሁለት ወር በላይ ቆይቶ

• ሎረንስ — ሠራዊቱን ለቆ ወጣ፤ ስሙን ቀይሮ በተራ ወታደርነት ተመዘገበ፤ ተጋልጦ ተባረረ፤ እንደገና በሌላ ስም ገባ። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት በሞተር ብስክሌት አደጋ ሞተ፤ አርባ ስድስት ዓመቱ ነበር

የአበባ ሦስት ጥያቄዎች

1. ሎረንስ ለምን ደማስቆ ላይ ሳይቆይ ወጣ? — ብዙ ጊዜ የሚሰጠው መልስ ድካም ነው። አበባ አታምንም፦ በአስተዳደሩ ውስጥ ቢቆይ የሚቀጥሉት ወራት ተካፋይ ይሆን ነበር። የፈለገው በካርታው ላይ ሳይሆን በክርክሩ ውስጥ መሆን ነው። ወደ ለንደን ሲደርስ ግን ወንበሩ ተይዞ ነበር

2. የባቡሩ ስትራቴጂ ጥበብ ነው ወይስ ጭካኔ? — ሁለቱም። ብዙ ሕይወት አድኗል፤ ነገር ግን በቀሉ ወደ ለንደን አይሄድም፣ ወደ አጠገቡ ወዳለ መንደር ይሄዳል

3. ስለ ራሱ የከፋውን የጻፈ ሰው ታማኝ ነው ማለት ነው? — ጣፋስን፣ ፈራጅን፣ «ማጭበርበር» ብሎ የጠራውን አልደበቀም። ሆኖም ክሱን የመረጠው እርሱ ነው። ሦስት ጊዜ ጻፈው፤ አንዱን አቃጠለው። መጽሐፉ እውነተኛ ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜ የተሠራ ነው — እነዚህ ሁለቱ አይጣረሱም

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• ኑዛዜ ወይስ ፍርድ? — ትግሥት፦ ሎረንስ «ተሳስቻለሁ» አላለም፤ «ትክክለኛው ነገር ምን እንደሆነ አውቅ ነበር» ብሎ ነው። ሁለተኛው ዓረፍተ ነገር ሰውየውን ራሱን ከመፍረዱ በፊት ዳኛ ያደርገዋል

• ሦስቱ አማራጮች — እውነቱን ተናግሮ መውጣት፤ ሳያውቅ መቀጠል፤ እያወቀ መቀጠል። ሎረንስ ሦስተኛውን መረጠ። ትግሥት፦ የማያውቅ ሰው ሲያሳስት ስሕተት ሠራ ይባላል፤ የሚያውቅ ሰው ሲያሳስት ግን ወስኗል

• የዳዊት መልስ — ምርጫው በጥሩና በመጥፎ መካከል አልነበረም፤ በመጥፎና በባሰ መካከል ነበር። ቢወጣ ኖሮ ብሪታንያ ስለ አረቦች የማይጨነቅ ሌላ መኮንን ትልክ ነበር፣ ደማስቆ ላይም የአረብ አስተዳደር አይቋቋምም ነበር

• የትግሥት ምላሽ — «ትንሽ ማግኘት ከምንም ይሻላል» የሚለው ዓረፍተ ነገር ብዙ ጊዜ የሚነገረው ትንሹን ለሚሰጠው ወገን እንጂ ለሚቀበለው አይደለም። ስሌት የሚሠራው በሕይወት ላይ ነው — ጣላል ስለ ስሌት አልተነገረውም

• ያልተፈታ ልዩነት — ዳዊት ስላልሆነው ነገር ይከራከራል፤ ትግሥት ስለሆነው። አልተስማሙም

• ልብሱ — ዳዊት፦ በዚያ ዘመን ወደ ሌላ ሕዝብ የሚሄድ አውሮፓዊ ለማስተማር ነው የሚሄደው፤ ሎረንስ ግን ተማረ። ትግሥት፦ ተራ ነገር አልነበረም፤ ንጹሕ ግን አልነበረም። ልብሱን የለበሰው ወርቅ ተሸክሞ ጎሳ የሚያሰባስብ የስለላ መኮንን ነው — መከባበርም መሣሪያም በአንድ ጊዜ

• ዝናውን ሸሸ ወይስ ተጫወተበት? — ሎውል ቶማስ የከፈተውን ትርኢት ብዙ ሺህ ሰው እያየ ሳለ ሎረንስ ራሱ ብዙ ጊዜ ሄዶ ተመልክቶታል፤ ስሙን ቀይሮ በተመዘገበባቸው ዓመታትም ከዘመኑ ታዋቂ ጸሐፍትና ፖለቲከኞች ጋር ይጻጻፍ ነበር። ዳዊት፦ ወይም ሰውየው በእውነት ተጎድቶ ነበር፤ መደበቅም መታየትም አልሠሩለትም

• ሦስት የተለያዩ ነገሮች — መጽሐፉ አለ፤ ሰውየው አለ፤ ስሙ አለ። ሦስቱም አንድ አይደሉም። ሎረንስ ራሱን ለማሳነስ ሁለት መቶ አምሳ ሺህ ቃላት ጻፈ፤ ዓለም በአንድ ፊልም መልሶ አግዝፎ አቆመው

• ፊልሙ ማንን ያሳያል — ብቻውን የቆመ አንድ ሰው። ትግሥት፦ ዐቃባን ያሰበው ሎረንስ ብቻ አይደለም፤ ያለ ዐውዳ ጉዞው አይነሳም ነበር፣ ያለ ናስር በመሃል አይቆይም ነበር

• ደም ደም ሲወልድ — ጣፋስ ዘመቻውን ገለበጠው፤ እስከዚያ ስለ ነጻነት ይነገር ነበር፣ ከዚያ በኋላ የቀረው ሒሳብ ብቻ ነው። ጦርነት የሚያጠፋው ሰዎችን ብቻ አይደለም — ሰዎችን የሚያስቆሙ ሥርዓቶችንም ያጠፋል። መጀመሪያ ሽማግሌው ይጠፋል፤ ከዚያ ቆጠራው ይጀምራል

• በማን ስም ተናገረ? — ሎረንስ በብሪታንያ ስም ተናገረ፤ ብሪታንያ ግን አልፈቀደችለትም። ፋይሳልም በአረብ ጎሳዎች ስም ተናገረ፤ ጎሳዎቹ ግን አንድ ሥርዓት አልነበራቸውም። በዚያ ድንኳን ውስጥ የተደረገው ስምምነት በአየር ላይ ተንጠልጥሏል

• ሸክሙን ማን ጫነበት? — ዳዊት፦ ግለሰብ ብቻውን ሊሸከመው የማይችል ሸክም ተጫነበት። ትግሥት፦ ብቸኛው የብሪታንያ ወኪል እኔ ልሁን ብሎ የጠየቀው እርሱ ነው። ማንም አልጫነበትም

• ኑዛዜ ወይስ ትርኢት? — ኑዛዜ የሚያደርገው፦ ጣፋስ አለበት፣ ፈራጅ አለበት፣ «ማጭበርበር» የሚለው ቃል በራሱ አፍ ተጽፎ አለበት። ትርኢት የሚያደርገው፦ ሦስት ጊዜ ተጽፏል፣ አንዱ ተቃጥሏል፣ ሦስት መቶ ሠላሳ አምስት ሺህ ቃላት ወደ ሁለት መቶ አምሳ ሺህ ተቆርጠዋል — አርታዒው ተከሳሹ ራሱ ነው

• ዳዊት የሚያቀርበው ማስረጃ — ሎረንስ በዚያ መጽሐፍ አልበለጸገም፤ ተከሰረበት እንጂ። ትግሥት ያንን አትክድም፤ ጥርጣሬዋን በእጅጉ ያዳክማል — ግን አላስወገደውም

ያልተነገሩ ነገሮች

1. ርዕሱ የዚህ መጽሐፍ ሆኖ አልተወለደም። ሎረንስ ከጦርነቱ በፊት ስለ መካከለኛው ምሥራቅ ሰባት ታላላቅ ከተሞች ሌላ መጽሐፍ ሊጽፍ አስቦ ነበር — ካይሮ፣ ስሚርና፣ ቁስጥንጥንያ፣ ቤይሩት፣ አሌፖ፣ ደማስቆና መዲና። ሥራውን ተወው፤ ርዕሱን ግን አላባከነውም። ሐረጉ ራሱ ከመጽሐፈ ምሳሌ የተወሰደ ነው።

2. በሸጠ ቁጥር ይከስር ነበር። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ ስድስት ለተመዝጋቢዎች ብቻ ልዩ ዕትም አሳተመ — መቶ ሰባ ገደማ ሙሉ ቅጂዎች፣ እያንዳንዱ በተለየ እጅ ተጠርዞ በታዋቂ ሠዓሊዎች ሥዕል ተሞልቶ። እያንዳንዱ ቅጂ ተመዝጋቢው ከከፈለው ሦስት እጥፍ ያስወጣው ነበር። በሚቀጥለው ዓመት መቶ ሠላሳ ሺህ ቃላት ብቻ ያለው አጭር ዕትም አወጣ፤ በጣም የተሸጠችው ያች ናት።

3. ታዋቂ ያደረገው መጽሐፉ አይደለም። ሎውል ቶማስ የተባለ አሜሪካዊ ጋዜጠኛ በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ በለንደን ፎቶና ፊልም የተቀላቀለበት ትርኢት ከፈተ። ሁለት ሳምንት ሊቆይ ታስቦ ስድስት ወር ሄደ፤ በአጠቃላይ አራት ሚሊዮን ገደማ ሰው አየው። መጽሐፉ ገና ሳይታተም ሰውየው ዝነኛ ሆኖ ነበር።

4. በንጉሡና በንግሥቲቱ ፊት እምቢ አለ። በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት ኦክቶበር መጨረሻ ንጉሥ ጆርጅ ወደ ቤተ መንግሥት ጠራው። ሎረንስ ስለ ድንበሮች ለመነጋገር መስሎት ሄደ፤ የተጠራው ግን ለሽልማት ነበር። ማዕረጉን ለመቀበል እምቢ አለ — እንዲህ ያለ ነገር ተሰምቶ አይታወቅም ነበር።

5. የመጨረሻው የተሸነፈ ሰው በጠላቱ አልተያዘም። የመዲና አዛዥ ፈኽሪ ፓሻ ጦርነቱ ካበቃ በኋላ ከገዛ መንግሥቱ «እጅህን ስጥ» የሚል ትዕዛዝ ደረሰው። እምቢ አለ፤ ከሥራው ተባረረ፤ አሁንም አልሰጠም። በመጨረሻ ራሳቸው መኮንኖቹ አሰሩትና አስረከቡት።

6. የሞተር ብስክሌት የራስ ቁር። ሎረንስ ሲወድቅ የያዘው ሐኪም ሂው ኬርንስ የተባለ የነርቭ ቀዶ ሕክምና ባለሙያ ነበር። የራስ ቁር ቢኖረው ኖሮ ሰውየው ላይሞት ይችል እንደነበር አስተውሎ በሠራዊት ውስጥ በሞተር ብስክሌት መልእክት አድራሽ ወታደሮች ላይ የሚደርሰውን የራስ ጉዳት አጠናና የራስ ቁር ግዴታ ይሁን የሚል መደምደሚያ አሳተመ። በሠራዊት ውስጥ ወዲያው ተግባራዊ ሆነ፤ ብሪታንያ ግን ለሁሉም አሽከርካሪ ግዴታ ያደረገችው ሎረንስ ከሞተ ከሠላሳ ስምንት ዓመት በኋላ ነው።

ቁልፍ ጥቅሶች

«የሁለቱን ወገን ቋንቋ የሚናገር ሰው የሁለቱንም መልእክት ማድረስ ይችላል፤ የሁለቱንም ውሸት ማድረስም ይችላል።»
— ሳባ

«ድንኳን አለ። ሁለት ሰዎች አሉ። አንዱ ለሌላው ስለ ነጻ ሀገር ይናገራል። ተናጋሪው ግን ያች ሀገር እንደማትኖር ቀድሞውኑ ጠርጥሯል።»
— ሳባ

«የአረብ ምድር ለብሪታንያ ግብ አልነበረም — መተላለፊያ ኮሪደር ነበር። መንገድ፤ ደጅ።»
— ኢብሳ

«ቃል ኪዳን የሚያድነው ኃይል ያለውን ወገን ብቻ ነው።»
— ኢብሳ

«ወርቅ ግን ዕዳ አይደለም — ክፍያ ነው። ዕዳ የሚሆነው ከወርቁ ጋር የተገባው ቃል ነው።»
— አበባ

«ርካሽ ጦርነት» የሚባል ነገር አለ፤ ግን ለማን ርካሽ እንደሆነ መጠየቅ ያስፈልጋል።
— አበባ

የማያውቅ ሰው ሲያሳስት «ስሕተት ሠራ» ይባላል። የሚያውቅ ሰው እያወቀ ሲያሳስት ግን ወስኗል፤ ሆን ብሎ አድርጎታል።
— ትግሥት

«እርሱ ራሱን ከሰሰ፤ ዓለም ግን አፈ ታሪካዊ ጀግና አደረገው።»
— ትግሥት

«ራስን መክሰስ የራስ መከላከያ እጅግ ጠንካራው ቅርጽ ነው።»
— ትግሥት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ቲ. ኢ. ሎረንስ — የመጽሐፉ ጸሐፊና የአረብ አመጽ የብሪታንያ ወኪል — ከጦርነቱ በኋላ ስሙን ቀይሮ በተራ ወታደርነት ኖረ፤ በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት በሞተር ብስክሌት አደጋ ሞተ

• ዲ. ጂ. ሆጋርዝ — የሎረንስ መምህር፤ የአርኪዮሎጂ ባለሙያና የስለላ ሰው — ወደ ምሥራቅ የገፋው እርሱ ነው

• ሸሪፍ ሁሴን — የመካ አሚርና የአመጹ አስጀማሪ — ልጆቹ ነገሡ፣ እርሱ ግን ግዛቱን ተነጥቆ ከአረቢያ ወጣ

• ፋይሳል — የሁሴን ልጅና የአመጹ የመስክ መሪ — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ የሶርያ ንጉሥ ተብሎ ተባረረ፣ በሚቀጥለው ዓመት በብሪታንያ ሞግዚትነት ሥር የኢራቅ ንጉሥ ሆነ

• ሸሪፍ ናስር — የፋይሳል መደበኛ ጦር አዛዥ — ረጅሙን የዐቃባ ጉዞ አንድ ላይ የያዘ፤ ስሙን የያዘው መጽሐፉ ብቻ ነው

• ዐውዳ አቡ ታዪ — የሁዌይታት ጎሳ አለቃ — ዐቃባ ላይ አምሳ ፈረሰኞችን ይዞ የተወረወረ፤ በአዲሱ ካርታ ውስጥ ቦታ አልነበረውም

• ፈራጅና ዳውድ — የሎረንስ ሁለት ወጣት አገልጋዮች — ዳውድ በአዝራቅ አካባቢ በቁር ሞተ፤ ፈራጅ በወረራ ላይ ተመትቶ በሎረንስ እጅ አለፈ

• ጣላል — የጣፋስ ሰው — መንደሩ ከተጨፈጨፈ በኋላ ብቻውን ወደ ቱርክ አምድ ጋልቦ ተገደለ

• ጄኔራል ሰር ኤድመንድ አለንቢ — የብሪታንያ አዛዥ — ከሎረንስ ጋር የተስማማ፤ ኢየሩሳሌምንና ደማስቆን ይዞ በኋላ በግብፅ ከፍተኛ ኮሚሽነር ሆነ

• ፈኽሪ ፓሻ — የመዲና ጦር አዛዥ — ጦርነቱ አልቆም እጅ ለመስጠት እምቢ አለ፤ በገዛ መኮንኖቹ ተይዞ ተላለፈ

• ማክማህን — በካይሮ የነበረው ከፍተኛ ኮሚሽነር — ከሁሴን ጋር የተጻጻፈው ደብዳቤ የመጀመሪያው ቃል ኪዳን ነው

• ማርክ ሳይክስና ፍራንሷ ጆርጅ ፒኮ — እንግሊዛዊና ፈረንሳዊ — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት ምድሩን በምስጢር በካርታ የተከፋፈሉ

• ሎውል ቶማስ — አሜሪካዊ ጋዜጠኛ — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ በለንደን የከፈተው ትርኢት ሎረንስን ዝነኛ አደረገው

• ዴቪድ ሊንና ፒተር ኦቱል — የሺህ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሁለቱ ፊልም ዳይሬክተርና ተዋናይ — ዛሬ የሎረንስን ስም ተሸክሞ የቆመው ትልቁ ነገር ያ ፊልም ነው

• ሂው ኬርንስ — የነርቭ ቀዶ ሕክምና ባለሙያ — የሎረንስ ሞት ወደ የራስ ቁር ጥናትና ወደ ሕግ የመራው

• አልፍሬድ ኢልግ — ስዊዘርላንዳዊ መሐንዲስ፤ በሺህ ስምንት መቶ ሰባ ሰባት ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ የዳግማዊ ምኒልክ አማካሪ የሆነ — ከሺህ ስምንት መቶ ዘጠና ሰባት እስከ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሰባት የውጭ ጉዳይ ኃላፊ፣ ቢትወደድ የተባለ፤ በሁለት ዓለም መካከል የቆመ ሰው ምሳሌ ሆኖ ቀረበ

ቦታዎች

• ወጅ — በቀይ ባሕር ዳርቻ ያለችው የዐቃባ ዘመቻ መነሻ

• ዐቃባ — በቀይ ባሕር ጫፍ ያለች ወደብ — መድፎቿ ወደ ባሕር ዞረው ሳለ ከበረሃው በኩል ተወሰደች፤ የዘመቻው መታጠፊያ

• መዲና — ከመካ ቀጥሎ የእስልምና ሁለተኛዋ ቅድስት ከተማ — አሥር ሺህ ገደማ የኦቶማን ጦር የተቀመጠባትና በጦርነቱ ጊዜ ሁሉ ያልተያዘች

• ሒጃዝ — የቀይ ባሕር ዳርቻ ክፍል — መካንና መዲናን የያዘ፣ የሱልጣኑ የኸሊፋነት ማዕረግ መሠረት

• ደራ — ሎረንስ ሊቃኝ ገብቶ የተያዘባትና የተደበደበባት ከተማ — የመጽሐፉ ማዕከል

• ጣፋስ — የጣላል መንደር — በሚያፈገፍገው የኦቶማን ጦር ተጨፍጭፋ ለበቀሉ ቀን ምክንያት የሆነች

• ደማስቆ — በኦክቶበር ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት የተከፈተችና የአረብ አስተዳደር የተቋቋመባት

• ካይሮ — የብሪታንያ የምሥራቅ ጦርነት ማዕከልና የሎረንስ የስለላ ጠረጴዛ ቦታ

• ሚሳሉን — በደማስቆ አቅራቢያ፤ በጁላይ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ የሶርያ ኃይል የተበተነበት

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• ሸሪፍ — ማዕረግ እንጂ ስም አይደለም፤ ትርጉሙ ከነቢዩ መሐመድ ዘር የተወለደ ማለት ነው

• ኸሊፋ — የመላው ሙስሊም መንፈሳዊ መሪ የሚል የሱልጣኑ ማዕረግ — በመካና በመዲና ላይ ባለው ቁጥጥር የሚጸና

• ቤዱዊን — ከአረብኛ «በደዊ» = የበረሃ ሰው — የአኗኗር ስም እንጂ የዘር ስም አይደለም፤ መሬትን በካርታ ሳይሆን በውሃ ጉድጓድና በግጦሽ የሚያውቁ

• የማክማህን–ሁሴን ደብዳቤዎች — የመጀመሪያው ቃል ኪዳን፤ የአረብ ነጻነትን በሰፊው የሚደግፍ፣ ድንበሩ ግን ሆን ተብሎ የደበዘዘ

• የሳይክስ–ፒኮ ስምምነት — ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት፤ ሶርያና ሊባኖስ ወደ ፈረንሳይ፣ ሌላው ወደ ብሪታንያ ተጽዕኖ የከፈለ ምስጢራዊ ካርታ

• የባልፎር መግለጫ — ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት፤ በፍልስጤም ውስጥ ለአይሁድ ሕዝብ ብሔራዊ መኖሪያ ስለ መመሥረት የሚናገር

• የሐጅ ሐዲድ — ከደማስቆ እስከ መዲና ሺህ ሦስት መቶ ኪሎ ሜትር ገደማ የሚረዝም መስመር — በሙስሊሙ ዓለም መዋጮ የተሠራ የተሳላሚ መንገድና በተመሳሳይ ጊዜ የግዛት ገመድ

• «በሰው ላይ ሳይሆን በቁሳቁስ ላይ» — የሎረንስ ስልት፦ ጠላትን በራሱ ሸክም ውስጥ ማሰር፤ የሞተ ወታደር ይተካል፣ የተነቀለ ሐዲድ ግን ወራት ይወስዳል

• የሔዌት ስምምነት — ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ አራት፤ ብሪታንያ በሱዳን የተከበቡ የግብፅ ጦር ሰፈሮችን ለማውጣት የአጼ ዮሐንስን እርዳታ ጠይቃ በምላሹ በምጽዋ በኩል ነጻ መተላለፊያ ዋስትና የሰጠችበት — ስሌቷ ሲቀየር በዝምታ የተተወ

• የውጫሌ ስምምነት አንቀጽ አሥራ ሰባት — ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ ዘጠኝ፤ በአማርኛው «ትችላለች»፣ በጣሊያንኛው «አለባት» — በአንዲት ቃል ውስጥ የነጻ አገርና የጥገኛ አገር ልዩነት። ምኒልክ በሺህ ስምንት መቶ ዘጠና ሦስት ስምምነቱን ሙሉ በሙሉ ሰረዘው

• ጉማ — በኦሮሞ ሥርዓት ውስጥ ያለ የደም ካሳና ዕርቅ ሂደት — ሽማግሌዎች ገብተው የበቀል ሰንሰለቱን ለመቁረጥ የተሠራ

• ኄር — በሶማሌ ባሕል ውስጥ ያለ ያልተጻፈ የሽማግሌዎች ስምምነት — ማን በማን ስም መናገር እንደሚችልና ካልተፈጸመ ማን እንደሚከፍል አስቀድሞ የሚለይ

የውይይት ጥያቄዎች

1. እያወቁ መቀጠል። ሎረንስ በሦስት አማራጭ መካከል ሦስተኛውን መረጠ — እያወቀ መቀጠል። ትግሥት ይህ ከሁለቱ የከፋ ነው ትላለች፤ ዳዊት ደግሞ ምርጫው በመጥፎና በባሰ መካከል ነበር ይላል። እናንተ የት ትቆማላችሁ?

2. በማን ስም? ሎረንስ በብሪታንያ ስም ተናገረ፤ ብሪታንያ ግን አልፈቀደችለትም። ፋይሳልም በጎሳዎቹ ስም ተናገረ፤ ጎሳዎቹ ግን አንድ ሥርዓት አልነበራቸውም። ማን በማን ስም መናገር እንደሚችል የማይታወቅበት ቦታ የተገባ ቃል ምን ዋጋ አለው?

3. ራስን መክሰስ። ሎረንስ ጥፋቱን ደብቆ ሳይሆን አጉልቶ ጻፈው — ግን ክሱን የመረጠው፣ የቆረጠውና ያሳተመው እርሱ ራሱ ነው። ራስን መክሰስ ሐቀኝነት ነው ወይስ ክሱን በእጅ የማድረግ ዘዴ? ወይስ ሁለቱም በአንድ ወረቀት ላይ ሊኖሩ ይችላሉ?

ክፍል 1 — በወረቀት የተገዛ ምድር (ሳባ)

• ደራሲና ምዕራፍ የሌለው መጽሐፍ — የጉዞ ማስታወሻዎቹ መጨረሻቸውን ሳያውቁ በየቀኑ የተጻፉ ናቸው፤ እያንዳንዱ ገጽ ጸሐፊው በሕይወት ተመልሶ ያነብበው እንደሆነ ሳያውቅ ተጻፈ

• 1803 — የሉዊዚያና ግዢ — አሜሪካ ከፈረንሳይ 828,000 ስኩዌር ማይል ገደማ ምድር በ15 ሚሊዮን ዶላር ገዛች፤ የሀገሪቱ ስፋት በአንድ ፊርማ በእጥፍ ገደማ አደገ

• ገዢውም ሻጩም አላዩትም — በምድሩ የኖሩት ማንዳን፣ ሂዳሳ፣ ሾሾኔ፣ ኔዝ ፐርስ፣ ብላክፊት፣ ሲዩና ሌሎች ሕዝቦች ወንዞቹንና መተላለፊያዎቹን ያውቁ ነበር፤ ስለ ሽያጩ ግን አልተጠየቁም

• የጉልት ትይዩ — ንጉሥ ረግጦት የማያውቀውን መሬትና በላዩ የሚኖሩትን ገበሬዎች በወረቀት ለሰው ወይም ለገዳም እንደሚሰጥ ሁሉ፣ በወረቀት የተያዘ መሬትና በእግር የተረገጠ መሬት ሁለት ነገሮች ናቸው

• ቶማስ ጀፈርሰን — የአሜሪካ ሦስተኛው ፕሬዚዳንት፤ የመንግሥት ሰውን ከፖለቲከኛ የሚለዩትን መርህ፣ የሞራል ኮምፓስ፣ ራዕይና ስምምነት የመፍጠር ችሎታ የያዘ መሪ ተደርጎ ቀረበ

• ትልቅ ተልዕኮ፣ ትንሽ በጀት — ጀፈርሰን ለምክር ቤቱ በምሥጢር 2,500 ዶላር ጠይቆ ዓላማውን «የአሜሪካን የውጭ ንግድ ማስፋፋት» ብሎ ሰየመ

• ደፋሩን ወጣት ወደ ትምህርት — የ29 ዓመቱ ሜሪዌዘር ሉዊስ ከመጓዙ በፊት የኮከብ ልኬት፣ ሕክምና፣ ሒሳብ፣ የባሕር ጉዞ ስሌት፣ የአጥንትና የቅሪተ አካል ጥናት እና የዕፅዋት ዕውቀት ተማረ

• ድፍረት ከዕውቀት ጋር — ደብተሩ የጀብዱ ትረካ ብቻ ሳይሆን የሳይንስ መዝገብ የሆነው ጀፈርሰን ሉዊስን ከድፍረቱ ጋር ሥልጠና አስይዞ ስለላከው ነው

• የጊሽ ዓባይ ጥያቄ — ፔድሮ ፓኤዝ በ1618 የዓባይን ምንጭ ጽፎ ከ150 ዓመት በኋላ ጄምስ ብሩስ «የመጀመሪያው አውሮፓዊ እኔ ነኝ» አለ፤ የጊሽ ዓባይ ሰዎች ግን ምንጩን ከጥንት ያውቁታል — «ግኝት» በቤተ መጻሕፍት እንጂ በምንጩ አይፈጠርም

• ሉዊስ ክላርክን መረጠ — ክላርክ ካርታ ይሠራል፣ ሰዎችን ያስተዳድራል፣ ተግባቢና ታጋሽ ነው፤ ሉዊስ ብቻውን ከመሄድ ይህን ማሟያ ሰው መረጠ

• ሁለት ካፒቴኖች — የጦር ሚኒስትሩ ለክላርክ የመቶ አለቃ ማዕረግ ብቻ ቢሰጥም ሉዊስ ልዩነቱን ለተጓዦቹ ደበቀ፤ ሁለቱም እኩል «ካፒቴን» ተብለው ተጠሩ

• ትንሽ ውሸት ወይስ ትልቅ ታማኝነት? — ክላርክ ከጉዞው በኋላ የማዕረጉን ወረቀት «የተፈለገበትን ዓላማ አሟልቷል» ብሎ መለሰው

• ሁለት ጸሐፊዎች፣ አንድ ማስረጃ — አንዱ ሲጽፍ ሌላው ገለበጠ፣ አንዱ የረሳውን ሌላው ሞላ፤ የአንድ ሰው ማስታወሻ ትዝታ ሲሆን ሁለት ሰዎች ያገናዘቡት ማስታወሻ ማስረጃ ሆነ

ክፍል 2 — ደብተሩን የወለደው ዘመን (ኢብሳ)

• ወደ ባዶ ምድር አልገቡም — የገቡት ገበያ፣ ውልና ጦርነት ወዳለበት ጥንታዊ የንግድ መረብ ነው

• ሚዙሪ የንግድ መንገድ — ፈረንሳዊ፣ እንግሊዛዊና ካናዳዊ ኩባንያዎች የቢቨር ፀጉር ንግድ ላይ ይወዳደሩ ነበር፤ ጉዞውም ወንዞችን፣ መተላለፊያዎችንና የንግድ ግንኙነቶችን ለማወቅ ተላከ

• ካርታ የንግድና የጦር መሣሪያ — ጀፈርሰን አፈርን፣ ማዕድንን፣ አየርን፣ የሕዝቦችን ስም፣ ቁጥር፣ ቋንቋ፣ ልማድና ንግድ እንዲመዘግቡ አዘዘ — የተጓዥ ማስታወሻ ሳይሆን የመንግሥት ቆጠራ

• ሁለት አንባቢዎች — ተመራማሪው የተፈጥሮ መዝገብ ያነብባል፤ ባለሥልጣኑ ግን የንብረት ዝርዝር ያያል

• በየቀኑ የተጻፈ ፍርሃት — ጸሐፊው ውጤቱን ስለማያውቅ ደብተሩ በኋላ የተሠራ ጀግንነት ሳይሆን በቅጽበቱ የተሰማ ፍርሃትንና ጥርጣሬን ይይዛል

• ብዙ ቅጂ፣ የተበተነ ዕውቀት — ሉዊስ፣ ክላርክና ሌሎች ተጓዦች የየራሳቸውን ደብተር ያዙ፤ አንዱ ቢሞት ወይም ውኃ ቢወስደው ሌላው እንዲተርፍ

• የተበላሸው ፊደል ማስረጃ ነው — ክላርክ አንድን ስም በብዙ መንገድ መጻፉ ቃሉ በተርጓሚ ሰንሰለትና በብዙ ቋንቋ አልፎ እንደደረሰው ያሳያል

• ደብተሩ ራሱ ተልዕኮው ነው — ወረቀቶቹ በዘይት በተለበጠ ጨርቅ ተጠቅልለው በብረት ሳጥን ይጓዙ ነበር፤ ጀልባ ስትዘነበል ሳካጋዊያ የተበተኑትን ወረቀቶችና መሣሪያዎች ከውኃ አዳነች

• የሽጉጥ ቁስል — ሂዳሳ፣ ብላክፊትና አሲኒቦይን ከካናዳ ነጋዴዎች ሽጉጥ አግኝተው ሳለ ሾሾኔ አልነበራቸውም፤ የጦር መሣሪያ ልዩነቱ ማን ጎሽ እንደሚያድንና ማን በተራራ ሥርና ፍሬ እንደሚበላ ወሰነ

• የካሜአዋይት ድምፅ — «ሽጉጥ ቢኖረን በጎሽ ምድር እንኖር ነበር» የሚለው ንግግር በተርጓሚዎች አልፎ በሉዊስ አገላለጽ ተጻፈ፤ ዋና ትርጉሙ ግን ስለ ረሃብና የኃይል ልዩነት ነው

• «አዲስ አባት አላችሁ» — ሉዊስና ክላርክ ለሕዝቦቹ ፕሬዚዳንቱን እንደ አዲስ አባት አቀረቡ፤ ሜዳሊያ፣ ባንዲራ፣ ጨርቅና ትንባሆ ሰጡ

• ሜዳሊያው አለቃ ይፈጥራል — የፕሬዚዳንቱ ምስልና የተጨባበጡ እጆች ያሉበት ሜዳሊያ የተቀበለ ሰው በመዝገቡ «አለቃ» ይሆናል፤ በኋላ ውል የሚፈርም ስም እንዲሆን ወረቀቱ ማኅበረሰቡን ወደ አንድ ሰው ያጠባል

• ሞጋሳና «አዲስ አባት» — ሞጋሳ እንግዳውን ወደ አስተናጋጁ ቤተሰብ ያስገባል፤ የካፒቴኖቹ ንግግር ግን አስተናጋጁን ወደ እንግዳው ሥርዓት ያስገባል

• ፉቱሕ አል-ሐበሻ — እንደ ሉዊስና ክላርክ ደብተር የቦታ ስሞችንና የዘመቻ መስመርን የያዘ ዋና ምንጭ ነው፤ ሁለቱም ስለ ሌላው ወገን ያንን ወገን ሳይጠይቁ የተጻፉ ናቸው

• ብቸኛ ምንጭ፣ ሁለት ዓይነት ኃይል — ጽሑፉ ስለ ጻፈው ሰው ብቻ ሳይሆን ስላልጻፉት ሰዎችም የመጨረሻው ቃል ሊኖረው ይችላል

ክፍል 3 — ጉዞው ከቀን ወደ ቀን (አበባ)

• ጉዞው በቁጥር — ሁለት ዓመት ከአራት ወር፣ 8,000 ማይል ገደማ፤ ታሪኩ በስምንት ወሳኝ ማረፊያዎች ተከተለ

አንደኛው ማረፊያ፦ ግንቦት 1804 — የመነሻው ቀን

• ወንዙን ወደ ላይ — ከካምፕ ዱቦይስ ተነስተው ከሚዙሪ ፍሰት ተቃራኒ ቀዘፉ፣ በዘንግ ገፉ፣ ከዳር በገመድ ጎተቱ፤ ጀብዱ በደብተር ሲገባ ማይል፣ ነፋስ፣ ሕመምና ጥገና የሚቆጥር ሒሳብ ሆነ

• ተራዎቹ ቀናት ናቸው መጽሐፉ — ትንኞች፣ የእግር ቁስልና የተበጠሰ ገመድ ደጋግመው ይመጣሉ፤ አንድ ጉዞ በአንድ ትልቅ ቅጽበት ሳይሆን በተደጋገሙ ተራ ቀናት ታሪክ ይሆናል

• ተፈጥሮን ወደ ሳጥን — አዲስ ተክል ቆርጠው አደረቁ፣ እንስሳትን ለክተው ቆዳቸውን አስቀመጡ፣ አንድ ትንሽ የሜዳ እንስሳም በሕይወት ወደ ጀፈርሰን ደረሰ

ሁለተኛው ማረፊያ፦ ነሐሴ — የቻርልስ ፍሎይድ መቃብር

• አንድ ሞት — ፍሎይድ በሆድ ሕመም ሞቶ በኮረብታ ተቀበረ፤ በሁለት ዓመት ከአራት ወር ጉዞ ከቡድኑ የሞተው እሱ ብቻ መሆኑ የዕድል ብቻ ሳይሆን የተግሣጽ፣ ዝግጅትና ጥንቃቄ ውጤት ነው

• መቃብርና መተኪያ — ስሙን በእንጨትና በአንድ ወንዝ ላይ ጻፉ፤ በዚያው ቀን ተጓዦቹ በድምፅ ሌላ የቡድን አለቃ መረጡ

ሦስተኛው ማረፊያ፦ መስከረም — የቴቶን ሲዩ ቀረጥ

• ሁለት ሥልጣኖች በወንዙ አፍ — ቴቶን ሲዩ በመተላለፊያቸው ለሚያልፍ ነጋዴ ቀረጥ ይጠይቁ ነበር፤ ካፒቴኖቹ ግን ቀረጥ መክፈል የሌላውን ሥልጣን ማመን ነው ብለው እምቢ አሉ

• አንዲት ዓረፍተ ነገር መሣሪያ ሲሆን — ጦርነት ሊነሳ ደርሶ ሁለቱም ወገን ወደኋላ አሉ፤ ሉዊስ በውጥረቱ ስለ ሕዝቡ የጻፈው ከባድ ግምገማ ግን በኋላ በሌሎች እጅ መሣሪያ ሆነ

አራተኛው ማረፊያ፦ ክረምት — ማንዳንና ሂዳሳ

• የሰሜኑ ሜዳ ገበያ — በመንደሮቹ የካናዳ ነጋዴ፣ የሾሾኔ ፈረስና የደቡብ በቆሎ ይገናኙ ነበር፤ ቡድኑ ወደ ባዶ ምድር ሳይሆን ወደ ተሟላ ገበያ ገባ

• ሳካጋዊያ — በልጅነቷ በሂዳሳ ወራሪዎች ተይዛ ከቤተሰቧ ተለየች፣ የሻርቦኖ ሚስት ሆነች፤ ባሏ በተርጓሚነት ሲቀጠር እሷና ሕፃን ልጇ አብረው ተጓዙ

• አራት ጊዜ የተጣራ ድምፅ — የሾሾኔ ንግግር ከሳካጋዊያ ወደ ሂዳሳ፣ ከሻርቦኖ ወደ ፈረንሳይኛ፣ ከሌላ ተጓዥ ወደ እንግሊዝኛ ያልፋል፤ በገጹ የቀረው ዋናው ድምፅ ሳይሆን የመጨረሻው ትርጉም ነው

• ከካርታው ማዶ — በጸደይ ጀልባ ወደ ምሥራቅ ደብተር፣ ተክል፣ ቆዳና ሕያው እንስሳት ይዛ ተመለሰች፤ 33 ሰዎች ገደማ ግን ካርታ ወደሌለበት ምዕራብ ቀጠሉ

አምስተኛው ማረፊያ፦ ሰኔና ሐምሌ — ፏፏቴው

• ግማሽ ቀን አንድ ወር ሲሆን — ጀልባዎችንና ጭነትን በየብስ ለማሳለፍ ያደረጉት ግምት በቁልቋል፣ ድብ፣ በረዶ መሰል ዝናብና ጎርፍ ምክንያት ወደ አንድ ወር ተለወጠ

• የሉዊስ የብረት ጀልባ ሳትሠራ — ለዓመታት ያሰበባት ተነቃቃ ጀልባ ሙጫ በማጣት ውኃ አስገባች፤ ጣሏትና ዛፍ ቆርጠው ሌላ ሠሩ

• አንድ የተሳሳተ ግምት ወደፊትን አጣበበ — የጠፋው ወር ቡድኑን ወደ ተራሮቹ በበጋ መጨረሻ አደረሰው፤ ከዚያ ወዲያ ጉዞው ከበረዶ ጋር ሩጫ ሆነ

ስድስተኛው ማረፊያ፦ ነሐሴ — የጠፋው የውኃ መንገድ

• ሳካጋዊያ የተማረከችበትን ቦታ አወቀች — ሚዙሪ ሦስት በሚሆንበት ቦታ የልጅነቷን ጉዳት አስታወሰች፤ ከዚያም ቀጠለች

• ተራራ ከተራራ ማዶ — ሉዊስ ከሚዙሪ ወደ ምዕራብ ወንዝ የሚያሻግር አጭር የውኃ መንገድ ፈልጎ በጫፉ ላይ ተራሮችን ብቻ አየ፤ የጉዞው ትልቁ ተስፋ ሞተ፣ ጉዞው ግን ቀጠለ

ሰባተኛው ማረፊያ፦ ካሜአዋይትና ፈረሶቹ

• በድርድሩ መሃል የተገኘ ዘመድ — ሳካጋዊያ የሾሾኔውን አለቃ ካሜአዋይትን አውቃ ሮጣ አቀፈችው፤ «ወንድም» የሚለው የዝምድና ቃል የአጎት ልጅንም ሊያካትት ስለሚችል ትክክለኛው ቅርበት አይታወቅም

• ፈረሶቹ ለሁለቱም ሕይወት ናቸው — ቡድኑ ተራራውን ለመሻገር ይፈልጋቸዋል፤ ሾሾኔ ደግሞ በበልግ ጎሽ ለማደን ያስፈልጓቸዋል

• የካሜአዋይት ስውር መልእክት — አለቃው ሕዝቡን ይዞ ለመሄድ ሲሞክር ሳካጋዊያ መልእክቱን ሰምታ ለባሏ ነገረች፤ ለሉዊስ ዘግይቶ ደረሰ፣ ካሜአዋይትም ሐሳቡን ለውጦ 29 ገደማ ፈረሶችና መንገድ መሪ ሰጠ

• ሳካጋዊያ ማንን መረጠች? — ደብተሩ ድርጊቷን ብቻ መዘገበ፤ ስሜቷንና በዘመዶቿ፣ በቡድኑና በልጇ መካከል ያደረገችውን ውስጣዊ ምርጫ አልጻፈም

ስምንተኛው ማረፊያ፦ መስከረም — በበረዶ ውስጥ

• ስድስት ቀን አሥራ አንድ ሲሆን — በረዶ፣ ተዳፋትና ረሃብ ጉዞውን አራዘሙ፤ ስንቃቸው ሲያልቅ ግልገል ፈረሶችን፣ የደረቀ ሾርባ ዱቄትንና የሻማ ስብን በሉ

• ደብተሩ ሲራብ ዓረፍተ ነገሩ ያጥራል — ክላርክ «ተጓዦቹ ደክመዋል፤ ደክሜያለሁ፤ የምበላው የለም» በሚሉ አጫጭር ቃላት የአካልን መውደቅ መዘገበ

• ኒሚፑ አዳኗቸው — የተራቡትን ተጓዦች በደረቀ ዓሣና በካማስ ሥር መገቡ፤ በኒሚፑ የቃል ትውፊት ዋትኩዌይስ የተባለች ሴት «አትንኩአቸው» ብላ እንዳዳነቻቸው ይነገራል — ስሟ በደብተሩ ሳይሆን በአፍ ተረፈ

ውኃው ጨው ሲሆንና መመለሻው

• «ውቅያኖስ ይታያል፤ ታላቅ ደስታ» — ክላርክ ያየው ባሕር ሳይሆን የኮሎምቢያ ወንዝ አፍ ነበር፤ እውነተኛው ባሕር 20 ማይል ገደማ ይቀር ነበር — ደብተሩ የደከመውን ዓይን ስህተት ሳይሰርዝ አስቀረ

• ሳካጋዊያና ዮርክ ድምፅ ሰጡ — ክረምቱን የት እንደሚያሳልፉ አስተያየት ሲሰበሰብ የተማረከችው ሴትና በባርነት የሚኖረው ወንድ ሐሳብ ተጠይቆ ተጻፈ፤ የመጨረሻ ውሳኔው ግን በካፒቴኖቹ እጅ ነበር

• ፎርት ክላትሶፕ — ዝናብ፣ ቁንጫና ሽፍታ ባለበት ክረምት ጨው ሠሩ፣ ካርታዎችን አጠናቀቁ፣ የሳይንስ ማስታወሻዎቹን አገናዘቡ፤ ሳካጋዊያም ታላቁን ውኃና የሞተውን ዓሣ ነባሪ ለማየት ጠይቃ ሄደች

• የብላክፊት ደም — በመመለሻው ሁለት ወጣት ብላክፊት ተገደሉ፤ ስማቸው አልተጻፈም፣ ስለ ሌሊቱም የምናውቀው ከሉዊስ ደብተር ብቻ ነው — ክስተቱ ለዓመታት የጠላትነት ዘር ሆነ

• ሉዊስ በተጓዡ ጥይት — አንድ ተጓዥ አጋዘን መስሎት ጭኑን መታው፤ ሉዊስ ለሳምንታት በጀልባ ላይ በሆዱ ተኝቶ ተጓዘ

• የደወሎቹ ቀን — በመስከረም 1806 የሴንት ሉዊስ ደወሎች ጮኹ፤ ሞተዋል ተብለው የታሰቡት ተጓዦች ካርታ፣ ደብተር፣ ከ170 በላይ ተክሎችና ከ120 በላይ እንስሳት መዝገብ ይዘው ተመለሱ

• ራስን መቻል በሌሎች ደግነት ላይ — ፈረስ የሰጡት ሾሾኔ፣ በተራሮቹ ያዳኑት ኒሚፑ፣ መንገድ ያሳዩት የአካባቢው ሰዎች ናቸው፤ የጀግንነቱ ታሪክ በየወሳኙ ቀን በሌላ ሰው ዕርዳታ ላይ ቆሟል

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• ደብተሩ ስሟን ያውቃል፤ ደመወዙ ግን አያውቃትም — ሳካጋዊያ ከጉዞው ወሳኝ ሰዎች አንዷ ብትሆንም የተቀጠረውና 500 ዶላር ገደማ እንዲሁም የመሬት ወረቀት የተከፈለው ባሏ ሻርቦኖ ነው፤ በውሉ ውስጥ የእሷ ስም የለም

• ካሜአዋይት በዛሬና በነገ መካከል — ፈረሶቹን ይዞ ዛሬ ሕዝቡን መመገብ ወይም ሰጥቶ ወደፊት ንግድና ሽጉጥ ማግኘት ነበረበት፤ ሁለቱም የአለቃ ግዴታ ናቸው፣ አንዱ ግን ሌላውን ይበላል

• በተስፋ የተከፈለ ዋጋ — ሉዊስ የሚሰጠው ሽጉጥ ሳይኖረው ሜዳሊያ፣ ትንባሆ፣ ቀይ ቀለምና የወደፊት ንግድ ቃል አቀረበ፤ ትግሥት «ተስፋ ተመላሽ የሌለው ገንዘብ ነው» ትላለች

• ስም ያለው ምርጫ፣ ትርጉም የሌለው ምርጫ — ካሜአዋይት ፈረሶቹን ላለመስጠት ሊወስን ይችል ነበር፤ አንዱ ወገን ቢያጣ የሚያዝንበት፣ ሌላው ግን ቢያጣ የሚሞትበት ነገር ሲኖር ድርድሩ እኩል አይደለም

• ሳካጋዊያ ልጇን መረጠች? — ትግሥት ቡድኑ ካልቀጠለ ልጇም እንደማይተርፍ አይታ መረጃውን አስተላለፈች ትላለች፤ ደብተሩ ግን ድርጊቷን ብቻ እንጂ ምክንያቷን አልጻፈም

• መገኘቷ ራሱ መልእክት — ልጅ የያዘች ሴት ከቡድኑ ጋር መኖሯ የጦር ቡድን እንዳልሆኑ ያሳይ ነበር፤ ትግሥት ግን «መገኘቷ ጠቃሚ ነበር» ስንል ማን እንደተጠቀመ መጠየቅ አለብን ትላለች

• ሁለቱ ካፒቴኖች ለምን አልተጣሉም? — ሉዊስ ተመራማሪና ግልፍተኛ፣ ክላርክ ታጋሽ አስተዳዳሪና ካርታ ሠሪ ነበር፤ ማሟያነታቸውና መከባበራቸው ጉዞውን አዳነ

• ሁለት ድምፅ፣ አንድ አመለካከት — አንድነታቸው በበረዶ ውስጥ ሕይወት አዳነ፤ በዓላማው ላይ ተቃውሞ አለመኖሩ ግን ደብተሩ ስለ ምድሩ አንድ አይነት እይታ ብቻ እንዲይዝ አደረገ

• ደብተሩ ማን እጅ ገባ? — ተመራማሪ የተክልን ስምና የድሮውን ሥነ ምህዳር ያነብባል፤ ሠራዊት ግን መተላለፊያን፣ የተዋጊዎችን ቁጥርና የሕዝቦችን ግጭት ያነብባል — አንድ መጽሐፍ ሁለቱንም ያገለግላል

• ዜናሁ ለጋላ እንደ ብቸኛ ምንጭ — አባ ባሕርይ በተቃራኒው ወገን ሆኖ የጻፈው ጽሑፍ ስለ ኦሮሞ ሕዝብ የዘመኑ ሰፊ ምንጭ ሆነ፤ ምንጩን መጣል አይቻልም፣ አድልዎውንም መርሳት አይቻልም

• የደብተሩ ሰምና ወርቅ — ሰሙ የአየር ሁኔታና የተክል ስም ነው፤ ወርቁ የይገባኛል ጥያቄ ነው

• መጥፎ ምንጭ ካለመኖር ይሻላል? — ዳዊት ደብተሩ ባይኖር የተወሰዱት ሕዝቦች ስለ ቅድመ አያቶቻቸው የሚያነብቡት ይጠፋ ነበር ይላል፤ ትግሥት ዛሬ ማኅበረሰቦቹ ጽሑፉን ማንበባቸው «የተረፈውን መልሶ መውሰድ» እንጂ ለጸሐፊዎቹ ምስጋና አይደለም ትላለች

• ሉዊስን ወደ አንድ ቆንጆ ታሪክ አናስገባው — «ለአንድ ተልዕኮ ተፈጥሮ ተልዕኮው ሲያልቅ ወደቀ» የሚለው ንባብ ያምራል፤ ሕመም፣ ዕዳ፣ የተከለከሉ ወረቀቶች፣ ሴራ፣ መጠጥና ያልታተሙ ደብተሮች ግን ብዙ ተራ ጫናዎች እንደተደራረቡ ያሳያሉ

• አንድ ዓላማ ወይስ ብዙ ገመዶች? — ዳዊት ክላርክ ጉዞ፣ አስተዳደርና ልጅ ማሳደግን ተከታታይ ዓላማዎች አደረገ ይላል፤ ትግሥት ግን «አንድ ዓላማ ብቻ» የበሽታው ምልክት እንጂ ምክንያት ላይሆን ይችላል ትላለች

• ስለ ወንዞቹ ጻፈ፤ ስለ መጨረሻው ዝም አለ — ሉዊስ በ35 ዓመቱ ሲሞት ደብተሮቹ ገና አልታተሙም ነበር፤ ስለ መጨረሻ ዓመታቱ የጉዞው ደብተር አንድም ገጽ የለውም — ያ ዝምታ ራሱ የታሪኩ ክፍል ነው

ያልተነገሩ ነገሮች

1. የሉዊስ ውሻ ስም ለ70 ዓመታት ገደማ «ስካነን» ተብሎ በስህተት ተነበበ፤ ሉዊስ በውሻው ስም የሰየመው ወንዝ ሲገኝ ትክክለኛው ስም ሲማን መሆኑ ተረጋገጠ።

2. ደብተሮቹ ሙሉ በሙሉ ለመታተም 100 ዓመት ገደማ ፈጁ፤ የአንድ ተጓዥ ደብተር በጓዳ፣ የክላርክ የመስክ ማስታወሻዎች ደግሞ ከጉዞው 150 ዓመት በኋላ በቤት ጠረጴዛ ውስጥ ተገኙ።

3. የመጀመሪያውን የጉዞ ትረካ የጻፈው የፊላደልፊያው ጠበቃ ኒኮላስ ቢድል በኋላ የሀገሪቱ ትልቅ ባንክ ኃላፊ ሆኖ ከፕሬዚዳንቱ ጋር የፖለቲካ ጦርነት ገጠመ።

4. በሕይወት የተላኩት አንድ ትንሽ የሜዳ እንስሳና አንድ ወፍ ወደ ፕሬዚዳንቱ ቤት ደርሰው በኋላ ወደ ተፈጥሮ ሙዚየም ተላኩ።

5. ከቡድኑ ጋር ወደ ምሥራቅ የተጓዘው የማንዳን አለቃ ወደ መንደሩ ለመመለስ ዓመታት ጠበቀ፤ የመጀመሪያው አጃቢ ቡድን ተመልሶ ከተባረረ በኋላ ትልቅ የታጠቀ ቡድን ተመድቦለት ነው ቤቱ የደረሰው።

6. ሳካጋዊያ በአሜሪካ የአንድ ዶላር ሳንቲም ላይ ትገኛለች፤ በዘመኗ የተሳለ ሥዕል ወይም መልኳን የሚገልጽ ጽሑፍ ስለሌለ በሳንቲሙ ላይ ያለው ፊት የዘመናችን ሌላ ወጣት ሴት ፊት ነው — ስሟን አስቀመጡ፣ ክፍያዋን አልከፈሉም፣ ፊቷንም ራሳቸው ሠሩ።

ቁልፍ ጥቅሶች

«ገዢውም ሆነ ሻጩ ያንን ምድር አይተውት አያውቁም።» — ሳባ

«አንድ ሰው የሚጽፈው ማስታወሻ ትዝታ ነው፤ ሁለት ሰው አገናዝቦ የሚጽፈው ማስታወሻ ግን ማስረጃ ይሆናል።» — ሳባ

«ካርታ የንግድ መሣሪያ ነው። ካርታ የጦር መሣሪያም ነው።» — ኢብሳ

«ደብተሩ ከምግብ በላይ ይጠበቅ ነበር። ምክንያቱም ደብተሩ ራሱ ተልዕኮው ነው።» — ኢብሳ

«ደብተሩ ሲራብ ዓረፍተ ነገሩም ያጥራል።» — አበባ

«ስለ ራስን መቻል የሚነገረው ታሪክ በእያንዳንዱ ወሳኝ ቀን በሌላ ሰው ደግነት ላይ ተንጠልጥሏል።» — አበባ

«ስም ያለው ምርጫ አለ፤ ትርጉም ያለው ምርጫ ግን የለም።» — ትግሥት

«ሁለቱ እጆች ግን የተቀረጹት በአንድ ወገን ነው።» — ትግሥት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ሜሪዌዘር ሉዊስ — የጉዞው አብሮ መሪ፣ ተፈጥሮ ተመራማሪና ዋና ደብተር ጸሐፊ — በኋላ ገዥ ሆኖ ተሾመ፣ በ35 ዓመቱም በአከራካሪ ሁኔታ ሞተ

• ዊሊያም ክላርክ — አብሮ መሪ፣ ካርታ ሠሪና አስተዳዳሪ — በይፋ የመቶ አለቃ ቢሆንም በጉዞው እኩል ካፒቴን ነበር፣ በኋላም ገዥ ሆነ

• ቶማስ ጀፈርሰን — የአሜሪካ ሦስተኛው ፕሬዚዳንት — የሉዊዚያናን ግዢና የምዕራብ ተልዕኮ ያከናወነ

• ሳካጋዊያ — በልጅነቷ የተማረከች የሾሾኔ ወጣት፤ ተርጓሚ፣ መካከለኛ፣ የጉዞው የሰላም ምልክትና የወረቀቶቹ አዳኝ — በውሉ ስሟ የሌለና ክፍያ ያልተቀበለች

• ሻርቦኖ — ፈረንሳዊ ተወላጅ ነጋዴ፣ የሳካጋዊያ ባልና በይፋ የተቀጠረ ተርጓሚ — ክፍያና የመሬት ወረቀት ተቀበለ

• ዣን ባቲስት — የሳካጋዊያና የሻርቦኖ ሕፃን ልጅ — በኋላ ክላርክ አሳዳጊው ሆኖ ተመዘገበ

• ካሜአዋይት — የሾሾኔ አለቃና የሳካጋዊያ ዘመድ — በሕዝቡ ረሃብና በተስፋ የቀረበ የወደፊት ንግድ መካከል ፈረሶችን ሰጠ

• ዮርክ — በክላርክ ባርነት ሥር ሆኖ ጉዞውን ሙሉ የተጓዘ ሰው — በፎርት ክላትሶፕ ውሳኔ ሐሳቡ ተጠይቆ ተጻፈ፣ ከጉዞው በኋላ ግን ወደ ባርነት ተመለሰ

• ቻርልስ ፍሎይድ — በጉዞው የሞተ ብቸኛው የቡድኑ አባል — በሕመም ሞቶ በኮረብታ ተቀበረ

• ዋትኩዌይስ — በኒሚፑ የቃል ትውፊት እንግዶቹ እንዳይገደሉ የተከራከረች ሴት — ስሟ በደብተሩ አልተጻፈም

• ሲማን — የሉዊስ ትልቅ ውሻ — ጉዞውን ሙሉ ተጓዘ፣ ስሙም ለ70 ዓመታት በስህተት ሲነበብ ቆየ

• አንድሪው ኤሊኮት — ሉዊስን በኮከብ ቦታ መወሰን ያስተማረ የመሬት መለኪያ ባለሙያ

• ቤንጃሚን ረሽ — ለሉዊስ ሕክምና ያስተማረ

• ሮበርት ፓተርሰን — ሉዊስን ሒሳብና የባሕር ጉዞ ስሌት ያስተማረ

• ካስፐር ዊስታር — ለሉዊስ የአጥንትና የቅሪተ አካል ጥናት ያስተማረ

• ቤንጃሚን ስሚዝ ባርተን — ለሉዊስ የዕፅዋት ዕውቀት ያስጨበጠ

• ዐረብ ፈቂህ — ፉቱሕ አል-ሐበሻን የጻፈው ሺሃብ አድ-ዲን አሕመድ — የዘመቻ መስመርን በቦታ ስሞች ያስቀረ

• አባ ባሕርይ — በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጨረሻ ስለ ኦሮሞ መስፋፋት የጻፈ መነኩሴ — ጽሑፉ ዋና ምንጭና የአድልዎ ክርክር በአንድ ጊዜ ሆኗል

• ኒኮላስ ቢድል — የመጀመሪያውን የጉዞ ትረካ ያዘጋጀ ጠበቃ — በኋላ የታላቅ ባንክ ኃላፊ ሆነ

ቦታዎች

• ሉዊዚያና — በ1803 አሜሪካ ከፈረንሳይ የገዛችው ግዙፍ ግዛት

• ሚዙሪ ወንዝ — የጉዞው ዋና የምዕራብ መንገድና የቆየ የፀጉር ንግድ መረብ

• ካምፕ ዱቦይስ — ቡድኑ በግንቦት 1804 የተነሳበት ሰፈር

• ማንዳንና ሂዳሳ መንደሮች — የሰሜኑ ሜዳ ገበያና ቡድኑ የመጀመሪያውን ክረምት ያሳለፈበት

• ፎርት ክላትሶፕ — በፓሲፊክ አቅራቢያ የተሠራ የዝናብ ክረምት ሰፈር — ካርታዎችና የሳይንስ መዝገቦች የተጠናቀቁበት

• ኮሎምቢያ ወንዝ — ቡድኑን ወደ ፓሲፊክ ያወረደው ወንዝ — ሰፊው አፉ መጀመሪያ ውቅያኖስ ተብሎ ተሳስቶ ተመዘገበ

• ሴንት ሉዊስ — ተጓዦቹ በመስከረም 1806 ተመልሰው የገቡበትና የከተማው ደወሎች የጮኹበት

• ጊሽ ዓባይ — «ግኝት» በማን እይታ እንደሚሰየም ለማሳየት የቀረበው የዓባይ ምንጭ

ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች

• የጉዞ ማስታወሻ — መጨረሻውን ሳያውቅ በየቀኑ የሚጻፍ መዝገብ — ትዝታ፣ ሳይንስ፣ ካርታና የመንግሥት ማስረጃ በአንድ ጽሑፍ

• ግኝት — ከጥንት ለሚኖሩበት ሕዝቦች የታወቀ ምድር በእንግዳ ደብተርና ቤተ መጻሕፍት ሲመዘገብ «አዲስ» ተብሎ የሚጠራበት የኃይል ቃል

• የሉዊዚያና ግዢ — የአሜሪካን ስፋት በእጥፍ ገደማ ያሳደገው የ1803 ግዢ — በምድሩ የነበሩት ሕዝቦች ሳይጠየቁ

• የብረት ሜዳሊያ — የፕሬዚዳንቱ ምስልና የተጨባበጡ እጆች የተቀረጹበት ስጦታ — የዲፕሎማሲ፣ የአለቅነት ሹመትና የወደፊት ውል መሣሪያ

• የተርጓሚ ሰንሰለት — ንግግር በብዙ ሰዎችና ቋንቋዎች አልፎ ወደ ደብተር የሚደርስበት ሂደት — የሚቀረው የመጀመሪያው ድምፅ ሳይሆን የተጣራ ትርጉም ነው

• የሽጉጥ ቁስል — የንግድና የቅኝ ግዛት ፖሊሲ በሕዝቦች መካከል የፈጠረው የጦር መሣሪያ፣ የምግብና የእንቅስቃሴ ልዩነት

• ሞጋሳ — እንግዳን ወደ አስተናጋጁ የዘር ሐረግ፣ መብትና ግዴታ የሚያስገባ የኦሮሞ ሥርዓት

• ፉቱሕ አል-ሐበሻ — የዐረብ ፈቂህ የዘመቻ ትረካ — የቦታ ስሞቹ እንደ ካርታ የሚያገለግሉ፣ ግን የሌላውን ወገን ያልጠየቀ ዋና ምንጭ

• ሰምና ወርቅ — ደብተሩን በሁለት ደረጃ የማንበብ ዘዴ፤ በላዩ የተፈጥሮ መዝገብ፣ ከውስጡ የይገባኛልና የኃይል ሰነድ

የውይይት ጥያቄዎች

1. ማን ነው የሚያገኘው? ለነዋሪዎቹ ከጥንት የታወቀ ምድር በእንግዳ ደብተር ሲገባ «ተገኘ» ማለት ምን ዓይነት ኃይልን ያሳያል? ማወቅ፣ መመዝገብና መግዛት ከየት ተለያይተው የት ይገናኛሉ?

2. ምርጫ መቼ ነው እውነተኛ ምርጫ የሚሆነው? ካሜአዋይት ፈረሶቹን ላለመስጠት ይችል ነበር፤ ግን ድርድሩ በረሃብ፣ በሽጉጥ እጦትና በወደፊት ተስፋ መካከል ነበር። እኩል ያልሆነ አቅም ስምምነትን መቼ ግዴታ ያደርገዋል?

3. ደብተሩ ማን እጅ ገባ? አንድ ሰነድ ሳይንስን፣ ትውስታንና ከጽሑፍ ውጭ የቀሩ ሕዝቦችን ስም ሲያድን፣ በተመሳሳይ ጊዜም መሬታቸውን ለሚወስድ ኃይል መንገድ ሲያሳይ፣ እንዴት ነው በፍትሕ ልናነበው የምንችለው?

አንዲት ልዕልት በሕልሟ ሁለት ንስሮች የሚገድሏትን ጭልፊት አየች። አንድ የማይበገር ጀግና በጓደኛው ክብር ስም ከጀርባው ተወጋ። ባሏን ያጣች ሴት ፍትሕ የምትጠይቅበት በር ሁሉ ተዘጋባት፤ ሃያ ስድስት ዓመታት ጠብቃ በአንድ ግብዣ መንግሥት አጠፋች። በመጨረሻ ማንም አላሸነፈም፤ ሁሉንም ያነሳሳው ወርቅም ገና በራይን ውስጥ ቀረ። ኒቤሉንገንሊድ የሚጠይቀን ይህን ነው፦ ታማኝነት መቼ በጎነት መሆኑን አቁሞ የጥፋት መሣሪያ ይሆናል? ያልተከፈለ ዕዳስ ለምን አይጠፋም?

ክፍል 1 — ግጥሙ ከየት መጣ? (ሳባ)

• በዳኑብ ዳር የተጻፈ ስም አልባ ግጥም — እ.ኤ.አ. 1200 አካባቢ በፓሳው አካባቢ በጽሑፍ ሰፈረ፤ ከ2,000 በላይ አንጓዎችና 39 ምዕራፎች አሉት፤ ደራሲው ግን ስሙን አልጻፈም

• መንገዶቹ የሚሰጡት ፍንጭ — ገጣሚው የዳኑብን መሻገሪያዎች፣ ማደሪያዎችና የገዥዎችን ከተሞች በዝርዝር ያውቃል፤ ስለዚህ ምሁራን ሥራውን ከፓሳው ጳጳስ ግዛት ጋር ያያይዙታል

• ጳጳስ ፒልግሪም — ገጣሚው በእውነት የኖረውን የፓሳው ጳጳስ ወደ ሩቅ ጥንታዊ ታሪኩ አስገባ፤ የከተማውን ጳጳስ ስም ጻፈ፣ የራሱን ግን ተወ

• ጸሐፊው እንደ መተላለፊያ — ልክ እንደ ዜና መዋዕልና ገድላት ጸሐፍት፣ ደራሲው ሥራውን የግሉ ንብረት ሳይሆን የማኅበረሰቡ ትውስታ አድርጎ ያየው ይመስላል

• 436 — የቡርጉንዲያውያን ጥፋት — በዎርምስ የነበረው መንግሥት በሮማዊው አዛዥ አይትዮስ ትእዛዝ በተላኩ የሁን ተዋጊዎች ተጨፈጨፈ፤ ንጉሡ ጉንዳሃሪም ተገደለ

• ስሞች እንደ መቃብር ድንጋይ — በቡርጉንዲያውያን የሕግ መጽሐፍ የተመዘገቡት ጉንዳሃሪና ጊዝላሃሪ በግጥሙ ጉንተርና ጊዘልሄር ሆነው ተመለሱ

• 453 — አቲላ በሠርጉ ሌሊት — አቲላ ኢልዲኮ የተባለች ጀርመናዊት ወጣት ባገባበት ምሽት ሞተ፤ “ሙሽራዋ ገደለችው” የሚለው ወሬ በኤትዘል አዳራሽ ውስጥ የሚፈጸመውን የክሪምሂልድ በቀል ለመቅረጽ ረዳ

• ጊዜ በአንድ አዳራሽ ሲጨመቅ — ዲትሪሽ የሚወክለው ቴዎዶሪክ አቲላ ከሞተ በኋላ ቢወለድም ግጥሙ ሁለቱን ያገናኛል፤ የቃል ትውስታ ዘመናትን አከማችቶ ትርጉም ይሠራል

• የሼህ ሁሴን ትይዩ — በባሌ ስለ ሼህ ሁሴን የሚነገሩ የብዙ ዘመናት ታሪኮች በአንድ ታላቅ ስም ሥር እንደተከማቹ ሁሉ፣ ግጥሙም የተለያዩ ክስተቶችንና ሰዎችን አንድ አደረገ

• ሁለት ግማሽ፣ አንድ ግጥም — የዘንዶ፣ የአስማት ካባና የወርቅ የዚግፍሪድ ተረት ከታሪካዊው የቡርጉንዲያውያን ጥፋት ጋር ተጋባ፤ የተረቱ ጀግና ሲገደል የታሪኩ መንግሥት ወደቀ

ክፍል 2 — ከጨዋነት ሐር ሥር ያለው ብረት (ኢብሳ)

• ግጥም ደንበኛ ነበረው — የፓሳው ጳጳስ ቮልፍገር ለታዋቂው ዘማሪ ቫልተር ፎን ደር ፎገልቫይደ የፀጉር ካባ መግዣ እንደከፈለ የወጪ መዝገቡ ይመሰክራል፤ ገጣሚዎች በአዳራሽ የሚቀጠሩ ባለሙያዎች ነበሩ

• ለጆሮ የተሠራ ቅርጽ — እያንዳንዱ አንጓ አራት መስመር ነው፤ የመሃሉ መተንፈሻና የመጨረሻው ተጨማሪ ምት ሐሳቡ የት እንደሚያልቅ ለአድማጭ ያሳውቃሉ

• መጨረሻው አልተደበቀም — ገጣሚው “ይህ ደስታ በኀዘን ያልቃል” እያለ ጥፋቱን ቀድሞ ይነግራል፤ ጥያቄው “ምን ይሆናል?” ሳይሆን “እንዴት ወደዚያ ተደረሰ?” ነው

• ሁለት ነገሥታት፣ አንድ ዘውድ — ግጥሙ በተጻፈበት ዘመን ጀርመን በሁለት ተፎካካሪ ነገሥታት ተከፍላ ነበር፤ ከሁለቱ አንዱም የጋብቻ ቃል ተጣሰብኝ ባለ መስፍን ተገደለ

• ግጥሙ ስለ ራሱ ዘመን ነው — በክብር ስድብ የተነሳ ንጉሥ የሚገደልበትን ጥንታዊ ታሪክ ሲተርክ፣ ያው የጥፋት ሰንሰለት ከአዳራሹ ውጭ ገና እየሠራ ነበር

• ብረትና ሐር — ግጥሙ የፈረንሳይን የጨዋነት ባህል፣ ውብ ልብሶችን፣ የሠርግና የግብዣ ሥርዓትን ይለብሳል፤ ከሥሩ ግን የድሮውን የቂምና የደም ሕግ ይደብቃል

• ሰምና ወርቅ — ሰሙ የሠርግና የክብር ታሪክ ነው፤ ወርቁ ግን ማኅበረሰብ ራሱን በክብር ስም ሲያጠፋ የሚያሳይ ምስል ነው

• ደም ወይስ ካሳ — ማዕከላዊ ፍርድ ቤትና ፖሊስ በሌለበት ዓለም ግድያን የሚያበቃው የተበዳዩ ወገን በቀል ወይም የገዳዩ ወገን የሚከፍለው ካሳ ነው

• ለክሪምሂልድ ሁሉም በሮች ተዘጉ — ባሏን የገደሉት የራሷ ዘመዶች ናቸው፤ ጉዳይዋን የምታቀርብላቸውም እነሱው ናቸው፤ ካሳ አልተሰጣትም፣ የባሏ ሀብትም ተነጠቀባት

• የኄር ትይዩ — በሶማሌ ባህላዊ ሕግ ካሳን በጋራ የሚከፍለው የዲያ ተካፋይ ቡድን ደምን ወደ ሒሳብ ይለውጣል፤ በዎርምስ ግን ያ መንገድ ጠፍቷል

• መስቀሉ አዳራሹ ውስጥ አለ፤ ይቅርታ ግን የለም — ሰዎቹ ቅዳሴ ይሄዳሉ፣ ሠርግ በቤተ ክርስቲያን ይፈጽማሉ፤ ማንም ግን አይጸጸትም፣ አያስታርቅም፤ አዲሱ እምነት ወደ ውስጣቸው አልገባም

ክፍል 3 — ግጥሙ ቅጽበት በቅጽበት (አበባ)

ምዕራፍ አንድ፦ ጋብቻዎቹ

• የጭልፊቷ ሕልም — ክሪምሂልድ ያሳደገቻትን ውብ ጭልፊት ሁለት ንስሮች ሲገድሏት አለመች፤ እናቷ ጭልፊቷ የምታገባው ሰው እንደሆነ ነገረቻት — መጨረሻው በመጀመሪያው ገጽ ላይ ተቀመጠ

• ዚግፍሪድ ወደ ዎርምስ — የክሳንተኑ ንጉሥ ልጅ ክሪምሂልድን ለማግባት መጣ፤ የኒቤሉንግን ሀብትና የማይታይ ካባ ወስዷል፣ ዘንዶ ገድሎም ቆዳው እንደ ቀንድ ጠንክሯል

• ገዳዩ ጀግናውን ሲያስተዋውቅ — ለዎርምስ አዳራሽ የዚግፍሪድን ኃይል መጀመሪያ የተረከው ኋላ የሚገድለው ሃገን ነው

• የብሩንሂልድ ሦስት ውድድሮች — ጉንተር የኢዝላንዷን ንግሥት ለማግባት ሲሄድ ዚግፍሪድ ራሱን አገልጋይ አስመስሎ በማይታየው ካባ ረዳው፤ ብሩንሂልድ ተሸነፈች፣ ማን እንዳሸነፋት ግን አላወቀችም

• ሁለት ሠርግና አንድ ቀበቶ — ጉንተር ብሩንሂልድን፣ ዚግፍሪድ ክሪምሂልድን አገቡ፤ ዚግፍሪድ ጉንተርን ለሁለተኛ ጊዜ ረድቶ የብሩንሂልድን ቀለበትና ቀበቶ ወስዶ ለሚስቱ ሰጣት

• በቤተ ክርስቲያን በር — ከአሥር ዓመት በኋላ ሁለቱ ንግሥቶች “ማን ይቅደም?” ብለው ተጣሉ፤ ክሪምሂልድ ቀለበቱንና ቀበቶውን በሕዝብ ፊት አሳይታ ብሩንሂልድን አዋረደቻት

• ጉዳዩ ተዘጋ — ግን አልተዘጋም — ዚግፍሪድ ማለ፣ ጉንተርም ተቀበለው፤ ሃገን ግን የንግሥቲቱን እንባ አይቶ የዚግፍሪድን ሞት ወሰነ

ምዕራፍ ሁለት፦ ምንጩ

• በጨርቅ ላይ የተሰፋ መስቀል — ሃገን “በውጊያ እጠብቀዋለሁ” ብሎ የዚግፍሪድን ብቸኛ ደካማ ቦታ ከክሪምሂልድ አስነገራት፤ እሷም ልትጠብቀው ብላ በልብሱ ላይ መስቀል ሰፋች — ፍቅሯ የግድያው መሣሪያ ሆነ

• ውኃው ዳር — በኦደንቫልድ አደን ዚግፍሪድ ንጉሡ እስኪጠጣ በአክብሮት ጠበቀ፤ ከዚያ ጎንበስ ሲል ሃገን መስቀሉን አግኝቶ ከጀርባው ወጋው — ክብርን ለማዳን ክብር ተጣሰ

• ደሙ ሲናገር — ሃገን ወደ ሬሳው ሲቀርብ የዚግፍሪድ ቁስል እንደገና ደማ፤ ፍርዱ ተሰጠ፣ ቅጣቱ ግን አልተሰጠም

• ወርቁ ወደ ራይን — ክሪምሂልድ የኒቤሉንግን ሀብት ለሰዎች ሰጥታ ኃይል ስትሰበስብ ሃገን ወርቁን ወንዙ ውስጥ ሰጠመው፤ ባሏን ከወሰደ በኋላ የበቀል አቅሟንም ወሰደባት

ምዕራፍ ሦስት፦ አዳራሹ

• የሩዲገር መሐላ — ከ13 ዓመታት በኋላ ሩዲገር “የሚያሳዝንሽ ነገር ቢደርስብሽ እበቀልልሻለሁ” ሲል ክሪምሂልድ ኤትዘልን ለማግባት ተስማማች፤ ሩዲገር ያልተረዳው ዕዳ በዚያ ተፈረመ

• ሌላ 13 ዓመታት — ክሪምሂልድ ወንድሞቿንና ሃገንን ወደ ኤትዘል ቤት ጋበዘች፤ ሃገን “ወደ ሞት ነው የምንሄደው” ቢልም “ፈርተሃል” የሚለውን ስድብ ከመቀበል ጉዞውን መረጠ

• የወንዙ ሴቶች — ከዳኑብ የሚመለሰው የንጉሡ ካህን ብቻ እንደሆነ ተነበዩ፤ ሃገን ካህኑን ወደ ወንዝ ጥሎ ትንቢቱን ፈተነ፣ እውነት መሆኑንም ሲያውቅ መርከቡን ሰብሮ መመለሻውን አጠፋ

• የሩዲገር ስጦታ — በቤኸላረን ሩዲገር ለእንግዶቹ ስጦታ ሰጠ፤ ሃገንም የሞተውን የሩዲገር ልጅ ጋሻ ተቀበለ — ያ ጋሻ በመጨረሻው ውጊያ ተመልሶ ይመጣል

• ባልማንግ በሃገን ጭን ላይ — ሃገን የገደለውን የዚግፍሪድ ሰይፍ ይዞ ክሪምሂልድን ተቀበላት፤ “ወርቁ እስከ ፍርድ ቀን በራይን ይኖራል” ብሎም መለሰላት

• ፎልከር በበሩ ላይ — በአንድ እጁ ቫዮሊን፣ በሌላው ሰይፍ የሚይዘው ተዋጊ ሌሊቱን በዜማ ሰዎቹን አስተኛ፤ ከዚያ ጋሻውን አንስቶ ከሃገን ጋር በሩን ጠበቀ

• ኦርትሊብ — የክሪምሂልድ ሰዎች የቡርጉንዲያውያንን አገልጋዮች ካጠቁ በኋላ ሃገን የኤትዘልና የክሪምሂልድን ልጅ በእናቱ ፊት ገደለ፤ ውጊያውም አዳራሹን ሞላ

• “አንድ ሰው ስጡኝ” — ክሪምሂልድ ሃገንን ብቻ አሳልፈው ቢሰጧት ሌሎቹን እንደምትለቅ ነገረቻቸው፤ ወንድሞቿ ግን ወዳጃቸውን ከመክዳት ሁሉም መሞትን መረጡ

• አዳራሹ በእሳት — ክሪምሂልድ አዳራሹን አስቃጠለች፤ የተከበቡት ተዋጊዎች ግን ከግድግዳው ጥላ ሥር ሌሊቱን አሳልፈው በማግስቱ ገና በሕይወት ተገኙ

• ሩዲገር በሁለት መሐላ መካከል — ለክሪምሂልድ የገባው መሐላና ለእንግዶቹ ያለበት ግዴታ ተጋጩ፤ ሀብቱን ሁሉ ትቶ በግዞት ሊወጣ ቢለምንም አልተፈቀደለትም

• ጋሻውና ሰይፉ ተመለሱ — ሩዲገር ሊዋጋው ለቆመው ሃገን የራሱን ጋሻ ሰጠው፤ ከዚያ ጌርኖት ጋር ተጋድሎ ራሱ በስጦታ በሰጠው ሰይፍ ሞተ፣ ጌርኖትም አብሮት ወደቀ

• ምስጢሩ ከሃገን ጋር ሞተ — ዲትሪሽ ጉንተርንና ሃገንን ማርኮ አቀረበ፤ ክሪምሂልድ ወንድሟን ገድላ የወርቁን ቦታ ብትጠይቅም ሃገን “ምስጢሩ በአምላክና በእኔ መካከል ብቻ ቀረ” አላት

• ማንም አላሸነፈም — ክሪምሂልድ በዚግፍሪድ ሰይፍ ሃገንን ገደለች፤ ሂልደብራንድም እሷን ገደላት፤ ኤትዘልና ዲትሪሽ ቆመው አለቀሱ፣ ወርቁም በወንዙ ቀረ

ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)

• ጥፋት ክፉ ሰው አይፈልግም — ዚግፍሪድ ለወዳጁ ሲል ዋሸ፣ ሃገን ለንጉሡ ክብር ሲል ገደለ፣ ክሪምሂልድ ለባሏ ስትል አጠፋች፣ ሩዲገር ቃሉን ለመጠበቅ ሲል ተዋጋ — የተጋጩ ግዴታዎች ጥሩ ሰዎችን እርስ በርስ አስገደሉ

• የሩዲገር ጋሻ — ውበት ወይስ ሽንፈት? — ዳዊት ጋሻውን ለጠላቱ መስጠቱ በጥፋት መካከል የተረፈ ሰብዓዊነት ነው ይላል፤ ትግሥት ግን መከባበራቸው ማንንም ስላላዳነ የሥርዓቱ ሽንፈት ነው ትላለች

• ከግዴታ የሚያወጣ ዋጋ የለም — ሩዲገር ቤቱንና ሀብቱን ሁሉ ትቶ በግዞት ሊወጣ ፈለገ፤ ሥርዓቱ ግን ከሁለቱ ተጋጭ ግዴታዎች ንጹሕ መውጫ አልሰጠውም

• የዘመናችን ሩዲገሮች — በሥራ ተቋም ትእዛዝና በሥራ ባልደረባ ላይ ባለ ግዴታ፣ ወይም በሁለት ተጣሉ ወዳጆችና ቤተሰቦች መካከል ሲቆም ሰው ያንኑ የተዘጋ በር ያገኛል

• የሞጋሳ ትይዩ — በኦሮሞ ባህል በቃል የተፈጠረ ዝምድና ከደም ዝምድና አያንስም፤ ሩዲገርም ሁለቱን ግዴታዎቹን “ትልቅና ትንሽ” ብሎ ሊደረድር አልቻለም

• በር ላይ የተጀመረ ጦርነት — ጥፋቱ ስለ መሬት፣ ዙፋን ወይም ሃይማኖት አልተጀመረም፤ ወደ ቤተ ክርስቲያን ማን ይቅደም ከሚል የደረጃና የሕልውና ጥያቄ ተነሳ

• የተዘጋ በርና የተገኘ መስኮት — ብሩንሂልድ በማጭበርበር ተሸነፈች፤ ክሪምሂልድም በዘመዶቿ በኩል ፍትሕ ማግኘት ስላልቻለች ሠራዊት ለማግኘት ሌላ ንጉሥ አገባች — ይህም ሥልጣኗን በልጇና በልጅ ልጇ ስም ከገነባችው ከንግሥት ምንትዋብ ጋር ተነጻጸረ

• በቀል የራስንም ልጅ ይበላል — ኦርትሊብን የገደለው ሃገን ነው፤ ወደ አዳራሹ ያመጣችው ግን እናቱ ክሪምሂልድ ናት

• የበሱስ ጦርነት — በቅድመ እስልምና አረብ ታሪክ አንዲት ግመል መገደሏ በተግሊብና በክር መካከል ለ40 ዓመት ገደማ የቆየ በቀል አስነሳ፤ አንድ ግመልና አንድ በር የትውልድ ጥፋት መነሻ ሆኑ

• ተራኪው ንጹሕ ተመልካች አይደለም — የበሱስን ጦርነትም ሆነ የኒቤሉንጎችን ጥፋት በሕይወት ያቆዩት ገጣሚዎች ናቸው፤ ታሪክ በቀልን ሊያስተምርም ሊያቀጣጥልም ይችላል

• ሃገን — ታማኝ ወይስ ከሃዲ? — የዚግፍሪድ ገዳይ ሆኖ በኤትዘል አዳራሽ የመጨረሻው ምሰሶ ሆነ፤ ታማኝነቱ ንጹሕ ሰውን፣ ሕፃንንና መንግሥትን አጠፋ — ታማኝነት በጎነት የሚሆነው ለምን እንደታመንን ሲመረመር ብቻ ነው

• ግትርነት ወይስ የመጨረሻ ተቃውሞ? — ዳዊት ሃገን የወርቁን ቦታ አለመናገሩ ዓላማ ያጣ ታማኝነት ነው ይላል፤ ትግሥት ግን ሁሉ ከተወሰደበት ሰው የቀረ የመጨረሻ ሰብዓዊ ተቃውሞ ነው ትላለች

• በጎነት ራሱ የጥፋት መሣሪያ — የጉንተር ወገን ጥፋተኛውን ሃገን አሳልፎ ከመስጠት ሞትን መረጠ፤ የገደላቸው ወዳጃቸውን አለመክዳት የሚለው በጎ ግዴታ ነው

• ያልተከፈለ ዕዳ — ትልቁ ጥፋት ከመጀመሪያው ውርደት ብቻ አልመጣም፤ ማንም ይቅርታ ስላልጠየቀ፣ ካሳ ስላልከፈለና “በደል ደርሶብሻል” ስላላለ መጣ — ግጥሙ ስለ ይቅርታ ሳይሆን ስለ ይቅርታ ማጣት ነው

• አንድ ታሪክ፣ ሁለት ታማኝነቶች — በኖርስ ዕትም ጉድሩን ወንድሞቿን ለመበቀል አቲላን ትገድላለች፤ በጀርመኑ ዕትም ክሪምሂልድ ባሏን ለመበቀል ወንድሞቿን ታጠፋለች — ታሪኩን የሚቀርጸው የሚተርከው ማኅበረሰብ ነው

• ዋግነርና የብሔር ፍለጋ — ዋግነር አራት ምሽት የሚፈጀውን ሥራ ጀርመን አንድ ሀገር ለመሆን በምትታገልበት ዘመን ጀመረ፤ ዋና ምንጩ የኖርስ ዕትሞች ሲሆኑ ከኒቤሉንገንሊድ የግብዣውን፣ ክህደቱንና ጥፋቱን ወሰደ

• “የኒቤሉንግ ታማኝነት” — በ1909 የጀርመን መራሔ መንግሥት ከኦስትሪያ ጎን እስከ መጨረሻው መቆምን በዚህ ስም ገለጸ፤ በ1914 ቃሉ ወደ ጦርነት አዋጅ፣ ከሽንፈቱም በኋላ ወደ “ተከድተናል” የሚል ወሬ ገባ

• ታሪክ ማንን ያገልላል? — አባ ጎርጎርዮስና ሉዶልፍ የኢትዮጵያን ታሪክ ለትምህርትና በማስረጃ አቀረቡ፤ “የኒቤሉንግ ታማኝነት” ግን ማን ውስጥና ማን ውጭ እንደሆነ የሚለይ የፖለቲካ መፈክር ሆነ

ያልተነገሩ ነገሮች

1. ግጥሙ ለመቶዎች ዓመታት ከተረሳ በኋላ በ1755 ኦበራይት የተባለ ሐኪም በሆኤንኤምስ ቤተ መንግሥት ቤተ መጻሕፍት የእጅ ጽሑፉን አገኘ።

2. ሥራው ሲታተም የፕሩሲያው ንጉሥ ፍሬድሪክ “አንዲት የባሩድ ጥይት ያህል እንኳ አይጠቅምም” ብሎ ናቀው፤ ጎተና ሄግልም ብዙም አልወደዱትም።

3. በ2009 ሦስቱ ዋና የእጅ ጽሑፎች በዩኔስኮ የዓለም ትውስታ መዝገብ ውስጥ ተመዘገቡ።

4. ሄበል ታሪኩን ባለ ሦስት ክፍል አሳዛኝ ተውኔት አደረገው፤ ፍሪትዝ ላንግ ደግሞ በ1924 አንዱን ስለ ዚግፍሪድ፣ ሌላውን ስለ ክሪምሂልድ በቀል የሚተርኩ ሁለት ድምፅ አልባ ፊልሞች ሠራ።

5. ታሪኩን መሠረት ያደረገ የቴሌቪዥን ፊልም በ2004 ወጣ፤ ዛሬ በፊልም፣ በኮሚክና በጨዋታ የሚታየው ዘንዶ ገዳይና የተረገመ ቀለበት ግን በአብዛኛው ከዋግነርና ከኖርስ ዕትሞች የመጣ ነው።

6. ሩዲገር የገዛት ቤኸላረን ዛሬ በኦስትሪያ ፔኽላርን ትባላለች፤ በዳኑብ ዳር ያለው አካባቢም “የኒቤሉንግ ምድር” ተብሎ ይጠራል።

7. የንግሥቶቹ ጠብ በተካሄደበት የዎርምስ ካቴድራል ፊት ለፊት ዛሬም ታሪኩን የሚያሳይ ዓመታዊ የቴአትር በዓል ይካሄዳል — ከ800 ዓመታት በኋላ ጠቡ ገና በዚያው ደጃፍ ላይ ነው።

ቁልፍ ጥቅሶች

“በጥንት ተረቶች ውስጥ ስለ ብዙ ድንቅ ነገሮች ተነግሮናል፤ ስለ ክቡር ጀግኖች፣ ስለ ታላቅ ድካም፣ ስለ ደስታና ስለ ዋይታ፣ ስለ ደፋሮች ውጊያ። አሁንም ድንቅ ነገሮችን ትሰማላችሁ።” — የግጥሙ መክፈቻ

“እናቴ ሆይ፣ ስለ ወንድ አታውሪኝ። ብዙ ሴቶች ደስታ በኀዘን እንደሚከፈል አይቻለሁ።” — ክሪምሂልድ

“ሺህ ብንሆንም ሁላችንም ብንሞት ይሻላል እንጂ አንድ ሰው አሳልፈን አንሰጥም።” — ጌርኖት

“ምስጢሩ በአምላክና በእኔ መካከል ብቻ ቀረ።” — ሃገን

“ታማኝነት በራሱ በጎነት አይደለም። በጎነት የሚሆነው ለምን ነገር ታማኝ እንደሆንክ ሲታይ ብቻ ነው።” — ትግሥት

“አንዳንዴ የሚያስፈራው መጨካከን ሳይሆን በጨዋነት ወደ ጥፋት መሄድ ነው።” — ትግሥት

“ግጥሙ ስለ ይቅርታ አይደለም የሚናገረው። ስለ ይቅርታ ማጣት ነው።” — ዳዊት

“ጥፋት ክፉ ሰው አይፈልግም፤ ተጋጭተው የሚቆሙ ትክክለኛ ግዴታዎችና ከመካከላቸው የሚያወጣ በር አለመኖር ብቻ በቂ ነው።” — ዳዊት

ስሞችና ቃላት

ሰዎች

• ክሪምሂልድ — የጉንተር፣ ጌርኖትና ጊዘልሄር እኅት፤ የዚግፍሪድ ሚስት፣ በኋላም የኤትዘል ንግሥት — ፍትሕ ከተነፈጋት በኋላ 26 ዓመታት የጠበቀች ተበቃይ

• ዚግፍሪድ — የክሳንተን ንጉሥ ልጅ፤ ዘንዶ ገዳይ፣ የኒቤሉንግ ወርቅና የማይታይ ካባ ባለቤት — በሃገን ከጀርባው ተወጋ

• ጉንተር — ከሦስቱ የቡርጉንዲያ ነገሥታት ታላቁ፤ የብሩንሂልድ ባል — ሃገንን አሳልፎ ከመስጠት ሞትን መረጠ

• ጌርኖት — የጉንተርና የጊዘልሄር ወንድም — ከሩዲገር ጋር በአንድ ፍልሚያ አብሮ ሞተ

• ጊዘልሄር — የሦስቱ ነገሥታት ታናሹ፤ የሩዲገርን ልጅ አጭቶ ነበር

• ብሩንሂልድ — የኢዝላንድ ኃያል ንግሥት — በዚግፍሪድ ማጭበርበር ለጉንተር ተሸነፈች፣ በክሪምሂልድም በሕዝብ ፊት ተዋረደች

• ሃገን — የቡርጉንዲያ ነገሥታት ታማኝ ሰው፤ የዚግፍሪድ ገዳይና የኒቤሉንግን ወርቅ በራይን የሰጠመ — ገዳይና የመጨረሻ ምሰሶ በአንድ ሰው

• ሩዲገር — የቤኸላረን ገዥ፤ የኤትዘል ልዑክና የቡርጉንዲያውያን አስተናጋጅ — በሁለት ትክክለኛ መሐላዎች መካከል የወደቀ የግጥሙ ልብ

• ኤትዘል — በታሪክ አቲላ የሚባለው የሁን ንጉሥ፤ የክሪምሂልድ ሁለተኛ ባል

• ዲትሪሽ — በኤትዘል ቤት በስደት የሚኖር አረጋዊ ተዋጊ፤ በታሪክ ከኦስትሮጎቹ ንጉሥ ቴዎዶሪክ ጋር የሚያያዝ

• ሂልደብራንድ — የዲትሪሽ አዛዥ — ፎልከርንና በመጨረሻ ክሪምሂልድን ገደለ

• ፎልከር — ተዋጊና ዘማሪ፤ በአንድ እጁ ቫዮሊን፣ በሌላው ሰይፍ የያዘ — ከሃገን ጋር በሩን ጠበቀ

• ዳንክቫርት — የሃገን ወንድም — የቡርጉንዲያውያን አገልጋዮች ማለቃቸውን ወደ አዳራሹ ያመጣ

• ኦርትሊብ — የኤትዘልና የክሪምሂልድ ልጅ — በሃገን በእናቱ ፊት ተገደለ

• ኡተ — የክሪምሂልድና የሦስቱ ነገሥታት እናት — የጭልፊቷን ሕልም ተረጎመች

• አልቤሪክ — የኒቤሉንግ ሀብት ጠባቂ ድንክ — ዚግፍሪድ አሸንፎ የማይታየውን ካባ ወሰደበት

• ጳጳስ ፒልግሪም — በእውነት የኖረ የፓሳው ጳጳስ፤ ግጥሙ የክሪምሂልድ አጎት አድርጎ ወደ ጥንታዊው ታሪክ አስገባው

• ጳጳስ ቮልፍገር — ለገጣሚዎች ክፍያ የሚሰጥ የፓሳው ጳጳስ — የወጪ መዝገቡ የዘመኑን የአዳራሽ ግጥም ኢኮኖሚ ያሳያል

• ቫልተር ፎን ደር ፎገልቫይደ — ታዋቂ ጀርመናዊ ዘማሪ — የፀጉር ካባ መግዣ እንደተከፈለው በመዝገብ ተጠቅሷል

• አይትዮስ — በ436 በቡርጉንዲያውያን ላይ የሁን ተዋጊዎችን የላከ የሮም ወታደራዊ አዛዥ

• ኢልዲኮ — አቲላ በሠርጉ ሌሊት ሲሞት ያገባት ጀርመናዊት ወጣት

• ሪቻርድ ዋግነር — የኖርስ ዕትሞችን በዋናነት፣ የኒቤሉንገንሊድን ግብዣና ጥፋት በከፊል ተጠቅሞ የአራት ምሽት ሥራውን የፈጠረ አቀናባሪ

• አባ ጎርጎርዮስ — በ17ኛው መቶ ዘመን በአውሮፓ ግዕዝ ያስተማረና ከሉዶልፍ ጋር የኢትዮጵያን ታሪክ ያቀረበ ኢትዮጵያዊ ምሁር