ኤሊ ዊዘል እና “ሌሊት”
የማይፋቅ ምስክርነት
መክፈቻ
“ሰው ከመልሶቹ ይልቅ በጥያቄዎቹ ነፍሱን ከፍ ያደርጋል።”
ይህ አባባል በኤሊ ዊዘል መጽሐፍ “ሌሊት” ውስጥ የሚገኘው የመንፈሳዊ አስተማሪው የሙሴ ነው። ይህ አጭር መጽሐፍ — ወደ መቶ ገጽ ያህል ብቻ የሚቀረው — በዓለም ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ ካሉት እጅግ አስደንጋጭና ልብ ሰባሪ ምስክርነቶች አንዱ ነው። መጽሐፉ ስለ ሆሎኮስት ይተርካል፤ ስለ ሰው ልጅ የክፋት ጥግ ይመሰክራል፤ እንዲሁም ስለ እምነት ቀውስ ይጠይቃል።
መጽሐፉ በመጀመሪያ በ1956 ዓ.ም. “ዓለምም ዝም አለች” (And the World Remained Silent) በሚል ርዕስ በይዲሽ ቋንቋ ታትሞ ነበር። በኋላም ወደ ፈረንሳይኛና እንግሊዝኛ ተተርጎመ። ዛሬ በመላው ዓለም በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች አንብበውታል።
ስለ ጸሐፊው
ኤሊ ዊዘል በ1928 ዓ.ም. በትራንስልቫንያ ክልል፣ ሲግሄት በምትባል ከተማ ተወለደ። ይህች ከተማ የአይሁድ ባህልና ትምህርት መናኸሪያ ነበረች። የጥንቱ የአይሁድ ወግና ሥርዓት በዚህች ከተማ ሰፍኖ ነበር።
የአይሁድ ሕዝብ ታሪክ ረጅምና ጥልቅ ነው። በሮማውያን ዘመን የረቢዎች ትምህርት ቤቶች አበቡ፤ የታልሙድ ጽሑፎች ተዘጋጁ። በስደት የሚኖሩ አይሁዶች የባህል ድልድዮች በመሆን የጥንታዊውን ፍልስፍና ወደ ምዕራቡ ዓለም አስተላለፉ። ወደ ምሥራቅ አውሮፓ (በፖላንድና በሊትዌንያ) በተሰደዱ ጊዜም፣ በይዲሽ ቋንቋ ላይ የተመሠረተ አዲስ የባህል ዘመን ተወለደ። ሲግሄት ከእነዚህ የባህል ማዕከላት አንዷ ነበረች።
ወጣቱ ኤልዬዘር ጠንካራ አማኝና የቶራ ተማሪ ነበር። አባቱ “ለካባላ ጥናት ገና ታናሽ ነህ” ቢለውም፣ ሙሴ ከተባለ የምኩራብ ጠባቂ ጋር በድብቅ ማጥናት ጀመረ። ሙሴም የኤልዬዘር የመንፈስ አባት ሆነ።
የሐሰት ሰላም
የሃንጋሪ መንግሥት ከሂትለር ጋር የተባበረ ቢሆንም፣ እስከ 1943 ዓ.ም. ድረስ አይሁዶቹን ይጠብቅ ነበር። የሲግሄት አይሁዶች ሂትለር ወደ ሥልጣን ሲመጣ “እኛን አይነካንም” ብለው አሰቡ። ይህ የሐሰት የደኅንነት ስሜት የሚመጣውን ጥፋት የበለጠ መራራ አደረገው።
ሙሴ ከጀርመን ወረራ በፊት ተባረረ። ነገር ግን ህዝቡን ለማስጠንቀቅ ተመልሶ መጣ። “የተደራጀ ጭፍጨፋ እየተካሄደ ነው፤ በአውሮፓ ያሉ አይሁዶች ሁሉ እንዲጠፉ ታቅዷል” በማለት ተናገረ። ይሁንና ማንም አላመነውም፤ ማንም ሊሰማው አልፈቀደም። ሙሴ እንደ መጽሐፍ ቅዱሳዊው ነቢይ ሆነ — እውነቱን ቢናገርም ሰሚ አጣ።
ጨለማው ይጀምራል
በ1944 ዓ.ም. ጀርመኖች ሲግሄትን ተቆጣጠሩ። የሃንጋሪ ፖሊሶችም አገዟቸው። ኤልዬዘር የሰው ልጅ ጭካኔን ለመጀመሪያ ጊዜ በዓይኑ ያየው ያኔ ነበር — አይሁዶች በኃይል ወደ ጌቶ ተነዱ። ከቤታቸው ተፈናቀሉ፤ ንብረታቸው ተዘረፈ፤ ክብራቸውም ተገፈፈ።
ከዚያም የማፈናቀያ ትእዛዝ መጣ። አይሁዶችን በከብት መጫኛ ባቡሮች ላይ አጎሩዋቸው — በእያንዳንዱ ዋጎን ሰማንያ ሰው። አየር የለም፣ ውኃ የለም፣ መቀመጫ የለም፣ ክብር የለም።
በዚህ ጉዞ መካከል ማዳም ሻኸተር የሚባሉ ሴት የእሳት ራእይ አዩ። “እሳት! እሳት እያየሁ ነው!” እያሉ ጮኹ። ሰዎች “እብድ ናት” አሏት። ነገር ግን እርሷ እውነተኛዋ ነቢይ ነበረች — ወደ ቢርከናው ሲደርሱ እሳቱን አዩት። የሬሳ ማቃጠያ ምድጃዎቹን በገዛ ዓይናቸው ተመለከቱ።
አውሽዊትዝ — የሞት ካምፕ
ወደ ቢርከናው ሲደርሱ፣ ወንዶች ከሴቶች ተለዩ። ኤልዬዘር እናቱንና እኅቶቹን ያየው ያኔ ነበር — ለመጨረሻ ጊዜ። ከዚያ በኋላ እንደገና አላገኛቸውም፤ በፍጹም።
ኤልዬዘር ስለ ዕድሜው ዋሸ — “አሥራ ስምንት ነኝ” አለ። አባቱም ስለ ሥራው ዋሸ። በዚህ ምክንያት ሕይወታቸው ለጊዜው ዳነ። ዶክተር ሜንጌለ የሚባል ሐኪም ምርጫ አደረገ — ወደ ግራ ወይም ወደ ቀኝ። ግራ ማለት ሞት ሲሆን፣ ቀኝ ማለት ደግሞ ሕይወት (ለጊዜው) ማለት ነበር።
ታዋቂውን በር አለፉ — “Arbeit macht frei” ይላል። ትርጉሙ “ሥራ ነጻ ያወጣል” ማለት ነው። ይህ ግን የሞት በር እንጂ፣ ሌላ አልነበረም።
በፍጹም የማይረሳው ሌሊት
የመጽሐፉ ዋና እምብርት ይህ ነው፦
“ያንን ሌሊት በፍጹም አልረሳውም — የመጀመሪያውን ሌሊት በካምፕ ውስጥ፣ ሕይወቴን ወደ አንድ ረጅም እና ሰባት ጊዜ የታተመ ጨለማ የቀየረውን። ያንን ጢስ በፍጹም አልረሳውም። ያንን ዝምታ በፍጹም አልረሳውም — እምነቴን ለዘላለም ያጠፋውን ነበልባል በፍጹም አልረሳውም።”
አንድ ሌሊት ሁሉንም ነገር ቀየረ — እምነትን አጠፋ፣ ንጹሕነትን ገደለ፣ ተስፋን ቀበረ።
የቡና ካምፕ እና የሰው ልጅ መፈተን
ኤልዬዘርና አባቱ ወደ ቡና የሥራ ካምፕ ተዛወሩ። በኤሌክትሪክ መጋዘን ውስጥ ይሠሩ ነበር። የካምፑ ኑሮ ሰውን ያሳድገዋል (እንስሳ ያደርገዋል) — ረሃብ፣ ድብደባ፣ ውርደት እና ሞት የዕለት ተዕለት ክስተቶች ነበሩ።
ዊዘል እንዲህ ጽፏል፦ “ሰው የአውሽዊትዝን አስከፊነት ከቀመሰ በኋላ ነው ረሃብና ጭካኔ ሰውን የማበላሸት ኃይል እንዳላቸው የሚረዳው።”
የሕፃኑ ስቅላት
አንድ ቀን ወጣት ልጅ ተሰቀለ — “ፒፔል” ይሉት ነበር። ልጁ ሰውነቱ በጣም ቀላል ስለነበር በፍጥነት አልሞተም። በስቃይ ተንጠልጥሎ ቆየ። ሁሉም እስረኞች ይህንን እንዲያዩ ተገደዱ።
አንድ ሰው ጠየቀ፦ “እግዚአብሔር አሁን የት አለ?”
ኤልዬዘር በውስጡ መለሰ፦ “እዚህ አለ — በዚህ ስቅላት ላይ ተንጠልጥሎ።”
ይህ የመጽሐፉ እጅግ አሰቃቂ ቅጽበት ነው። ‘እግዚአብሔር ከንጹሐን ጋር ይሠቃያል ማለት ነው? ወይስ እግዚአብሔር ሞቷል?’ ዊዘል መልስ አይሰጥም — ጥያቄውን ብቻ ይጥላል።
የእምነት ቀውስ
ኤልዬዘር መጸለይ ተሳነው። “በየዕለቱ የማየውን ክፉነት ሲመለከት፣ ዘላለማዊ አምላክ እንዴት ሊኖር ይችላል?” ብሎ ጠየቀ።
የሮሽ ሃሻናና የዮም ኪፑር በዓላት በካምፑ ውስጥ ደረሱ። በሺህ የሚቆጠሩ እስረኞች አንድ ላይ ጸለዩ። ኤልዬዘር ግን እግዚአብሔርን ለማመስገን እምቢ አለ። በዮም ኪፑር መጾም አልፈለገም — ይህ ተግባር በሰማይ ላይ እንደመአመፅ ተቆጠረ።
ግን ጥያቄ ይነሳል — እግዚአብሔርን እየከሰሰ ለምን መጸለይ ቀጠለ? ምናልባት ጥርጣሬው ራሱ የእምነት ዓይነት ነበር — ዝም ብሎ ከመቀበል ይልቅ ከእግዚአብሔር ጋር መታገልና መጠየቅ።
የሞት ጉዞ
በጥር ወር 1945 ዓ.ም. ሦስተኛው ራይኽ (የናዚ መንግሥት) እየፈራረሰ ነበር። ጀርመኖች ግን የሂትለርን ቃል ለመጠበቅ ቆረጡ — ሁሉንም አይሁዶች መግደል። ኤልዬዘርና አባቱ ከአውሽዊትዝ ወደ ቡከንዋልድ እንዲሄዱ ተገደዱ።
በበረዶ ውስጥ ሮጡ። ደካሞችና የታመሙ ተተኩሰው ወደቁ። በግሌይቪትዝ ሦስት ቀን ያለ ምግብና ውኃ ቆዩ።
በዚህ ጉዞ ወቅት ኤልዬዘር ረቢ ኤልያሁን አየ — ልጁን ይፈልግ ነበር። ኤልዬዘር ግን እውነቱን ያውቅ ነበር — ልጁ አባቱን ሆነ ብሎ ሸክም ስለሆኑበት ትቷቸው ሸሽቷል። ኤልዬዘር ጸለየ፦ “እኔ አባቴን እንዳልተው ጌታ ሆይ እርዳኝ።”
ወደ ቡከንዋልድ በሚወስደው ባቡር ላይ አሥር ቀን ፈጁ። ክፍት የከብት መጫኛዎች ውስጥ — ብርድ፣ ረሃብ እና ሞት ነገሠ። የአካባቢው ነዋሪዎች ለተራቡ እስረኞች ዳቦ ሲወረውሩ፣ ሰዎች ለአንድ ቁራሽ እርስ በእርሳቸው ተገዳደሉ። አባትና ልጅ ለዳቦ ተዋጉ። ከኤልዬዘር መጫኛ ውስጥ ከነበሩት ሰዎች አሥራ ሁለት ብቻ በሕይወት ተረፉ።
የአባት ሞት
ቡከንዋልድ ሲደርሱ አባቱ በጠና ታሞ ነበር — በተቅማጥ በሽታ። ሌሎች እስረኞች የሚሞተውን ሰው ምግቡን ለመቀማት ሲሉ ደበደቡት። ኤልዬዘር ምንም ማድረግ አልቻለም።
በጥር 29 ቀን 1945 ዓ.ም. አባቱ ሞተ። የመጨረሻ ቃሉ “ኤልዬዘር... ኤልዬዘር...” የሚል ነበር — የልጁን ስም እየጠራ።
ዊዘል በድፍረት እና በሐቀኝነት ጻፈ — አባቱ ሲሞት በውስጡ “እፎይታ” እንደተሰማው። ይህ አስፈሪ እውነት ነው። ካምፑ ሰዎችን ወደዚህ ደረጃ አወረደ — ፍቅር እንኳን ሸክም ሆነ። ኤልዬዘር ከመላው ቤተሰቡ ለብቻው ተርፎ ቀረ።
ነጻነት እና የመስተዋቱ ምስል
አሜሪካውያን እየቀረቡ መሆናቸውን ሲሰሙ፣ የካምፑ ተቃዋሚዎች በጠባቂዎች ላይ ተነሡ። በኤፕሪል 11 ቀን 1945 ዓ.ም. አሜሪካውያን ቡከንዋልድን ነጻ አወጡ።
ነጻ ከወጣ በኋላ ኤልዬዘር ከጌቶ ወዲህ ለመጀመሪያ ጊዜ ራሱን በመስተዋት ተመለከተ።
“ከመስተዋቱ ጥልቀት አንድ ሬሳ ይመለከተኝ ነበር። በዓይኖቹ ውስጥ ያለው እይታ እያየኝ — በፍጹም አልተወኝም።”
ይህ የመጽሐፉ የመጨረሻ ምስል ነው — ኤልዬዘር ራሱን እንደ ሬሳ አየ። በሕይወት አለ ግን ሞቷል፤ ተርፏል ግን ጠፍቷል።
የዝምታ ዓመታት
ዊዘል ስእለት ገባ — ስለ ደረሰበት አሰቃቂ ነገር ቢያንስ ለአሥር ዓመታት አይጽፍም። ይህንን ቃሉን ጠበቀ። ለምን? ምናልባት ቃላት በቂ አልነበሩ ይሆናል። ምናልባት ስቃዩ ከንግግር በላይ ነበር።
በመጨረሻ ፍራንሷ ሞሪያክ የሚባል ፈረንሳዊ ጸሐፊ ታሪኩን እንዲናገር አሳመነው። ዊዘል “ሌሊት”ን ጻፈ።
ሁለቱም ርእሶች ትርጉም አላቸው፦
“ሌሊት” — ጨለማ፣ ሞት፣ እምነት ማጣት፣ ሆሎኮስቱ ራሱ።
“ዓለምም ዝም አለች” — ማንም አልረዳም፣ ማንም አልተናገረም። መጽሐፉ ይህንን ዝምታ ይሰብራል።
ዋና ጭብጦች
የእግዚአብሔር ዝምታ: ዊዘል ከሐዲ አልነበረም — ተቃዋሚ ነበር እንጂ። እግዚአብሔርን ለፍርድ አቀረበ። እግዚአብሔር አልመለሰም — ወይም ምላሹ ዝምታ ነበር።
የአባትና የልጅ ትስስር: የመጽሐፉ ዋና ግንኙነት ይህ ነው። ኤልዬዘር አባቱን ላለመተው ቆርጦ ነበር — ሌሎች ልጆች አባቶቻቸውን ሲተዉ ቢያይም። ረቢ ኤልያሁ ልጅ አባቱን ሸሸው። ኤልዬዘር ግን እስከ መጨረሻ ታማኝ ሆነ — ከፍተኛ ዋጋ ቢያስከፍለውም።
ሰብአዊነትን ማጣት: ናዚዎች ማንነትን በሥርዓት ገፈፉ — ስም ጠፋ፣ ታሪክ ጠፋ፣ ክብር ጠፋ። እስረኞች ቁጥር ብቻ ሆኑ።
ትዝታና ምስክርነት: ዊዘል እንዲህ ይላል፦ “ሙታንን መርሳት ዳግመኛ እንደ መግደል ነው።” ተርፎ የቀረው የመናገር ግዴታ አለበት። ዝምታ ለገዳዮች ድል ነው።
የተገለበጠ ዓለም: ሌሊት — አባቶች ከልጆች የሚለዩበት፣ ልጆች ከወላጆች በፊት የሚሞቱበት፣ እግዚአብሔር ዝም ያለበት፣ ንጹሐን የሚገደሉበት — ሁሉም ነገር የተገላቢጦሽ የሆነበት ዓለም።
ምልክቶች
ሌሊት - ጨለማ፣ ሞት፣ እምነት ማጣት፣ ሆሎኮስት
እሳት - የሬሳ ማቃጠያ ምድጃዎች፣ ውድመት፣ የማዳም ሻኸተር ራእይ
ዝምታ - የእግዚአብሔር ዝምታ፣ የዓለም ዝምታ፣ የመትረፍ ዝምታ
ዓይኖች - በመስተዋት ውስጥ የሬሳ ዓይኖች — ራስን ማጣት
የዊዘል ቀሪ ሕይወት
ከሆሎኮስት በኋላ ዊዘል ሕይወቱን ለሰላምና ለእርቅ ወሰነ። በ1986 ዓ.ም. የኖቤል የሰላም ሽልማት አገኘ። ዊዘል የእስራኤል ጠንካራ ደጋፊ ቢሆንም፣ ሕይወቱን በፍልስጤማውያንና በእስራኤላውያን መካከል እርቅ ለማምጣት አሳልፏል። “ሰላም ብቻ በዓለም ላይ በጎነትን ያመጣል” ብሎ ያስተምራል። ዊዘል ዝም ማለትን መረጠ — ለጥፋት እምቢ አለ። ለመናገር መረጠ — ዓለም እንዲያውቅ። ለሰላም መረጠ — ጥላቻ እንዳይቀጥል።
የአይሁድ ሕዝብ መትረፍ
ስለ ህዝቡ ህልውና እንዲህ የሚል አስደናቂ እውነት አለ፦
“በመካከለኛው ምሥራቅ ካለፉ ብሔራት ሁሉ — የጥንቷን ግብፅ ቋንቋ የሚናገር የለም፣ የጥንቷን ሊቢያ ወይም የሐቲ ቋንቋ የሚናገር የለም፣ አኑቢስን የሚያመልክ የለም። ነገር ግን አንድ ሕዝብ አምላካቸውን ያመልካሉ — የእስራኤልን አምላክ። ቋንቋቸውን ይናገራሉ — ዕብራይስጥ። መጽሐፋቸውን ያነባሉ — የእግዚአብሔርን ኪዳን።”
እንደ ኤሊ ዊዘል እምነት፣ ይህ አጋጣሚ አይደለም — ዓላማ አለው። ይህ በጨለማ ውስጥ ያለ ተስፋ ነው። ጥፋት ቢሞክርም፣ ሕዝቡ ቀጠለ። ባህሉ ቀጠለ። እምነቱ ቀጠለ — በጥያቄዎች የተሞላ ቢሆንም።
ለማሰላሰል የሚረዱ ጥያቄዎች
ሙሴ በመጽሐፉ መጀመሪያ ላይ ምን ይወክላል? ማስጠንቀቂያው ለምን አልተሰማም? ዛሬ እኛ የትኞቹን ማስጠንቀቂያዎች ችላ እንላለን?
“ሌሊት” እና “ዓለምም ዝም አለች” — ሁለቱም ርእሶች ምን ያስተምሩናል? የትኛው የበለጠ ኃይለኛ ነው?
ኤልዬዘር እግዚአብሔርን እየከሰሰ ለምን መጸለይ ቀጠለ? ጥርጣሬ የእምነት ዓይነት ሊሆን ይችላል?
መጽሐፉ ተስፋ መቁረጥንና ሕይወትን ማረጋገጥን እንዴት ያስታርቃል? ዊዘል ለምን ራሱን አልገደለም? ለምን ለመናገር መረጠ?
የአባትና የልጅ ግንኙነት ለምን ዋና ጭብጥ ነው? ኤልዬዘር ከሌሎች ልጆች እንዴት ይለያል?
ዋና ጥቅሶች
“እምነቴን ለዘላለም ያጠፋውን ነበልባል በፍጹም አልረሳውም።”
“እግዚአብሔር አሁን የት አለ?... እዚህ አለ — በዚህ ስቅላት ላይ ተንጠልጥሎ።”
“ሙታንን መርሳት ዳግመኛ እንደ መግደል ነው።”
“ጥያቄዎች ከመልሶች የበለጠ አስፈላጊ ናቸው።”
ቅርስ እና ማጠቃለያ
“ሌሊት” የሆሎኮስት ሥነ-ጽሑፍ መሠረት ነው። ዓለም ሾአህን (Shoah/Holocaust) እንዴት እንደሚረዳና እንደሚያስታውስ ተጽዕኖ አሳድሯል። ለምስክርነትና ለማስታወስ እንደ ሞዴል ይታያል። ዊዘል “ተርፎ የቀረው ሰው የመናገር ግዴታ አለበት” የሚለውን መርህ አቋቋመ።
“ሌሊት”ን ማንበብ ከባድ ነው፤ ልብን ይሰብራል፣ እምነትን ይፈትናል። ነገር ግን ማንበብ ግዴታችን ነው — ምክንያቱም ማስታወስ ግዴታችን ነው።
ዊዘል እንዳለው፦ ጥያቄዎች ከመልሶች የበለጠ አስፈላጊ ናቸው። “ሌሊት” መልስ አይሰጥም — የሚከተሉትን ከባድ ጥያቄዎች ይጥላል እንጂ፦
በክፉ ዓለም ውስጥ ሰው እንዴት ሰው ሆኖ ይቆያል?
እግዚአብሔር ዝም ሲል እምነት ምን ይሆናል?
ማስታወስ ለምን ያስፈልጋል?
መልሶቹን እኛ እንፈልግ — በሕይወታችን፣ በምርጫዎቻችን፣ እና በድርጊቶቻችን።
“ማንም በፍጹም አይርሳ።”
— ኤሊ ዊዘል (19