ፕላቶ — ሰባተኛው መልእክት (በአማርኛ)
ምንጭ፦ J. Harward English translation
Original: https://classics.mit.edu/Plato/seventh_letter.html
ክፍል 01 — መግቢያ፦ ለዲዮን ዘመዶችና ወዳጆች
ፕላቶ ለዲዮን ዘመዶችና ወዳጆች። ሰላም።
ዕይታችሁ ከዲዮን ዕይታ ጋር አንድ እንደሆነ እንድቆጥር ጽፋችሁልኛል፤ እንዲሁም በቃልም በተግባርም በምችለው ሁሉ ዓላማችሁን እንዳግዝ ታሳስቡኛላችሁ። መልሴ ይህ ነው፦ ከእርሱ ዓላማና ምኞት ጋር ተመሳሳይ የሆነ አቋም ካላችሁ እናንተን ለማገዝ ፈቃደኛ ነኝ፤ ነገር ግን እንዲህ ካልሆነ ስለ ጉዳዩ ደጋግሜ አስቤበት እወስናለሁ። እነሆ፣ የእርሱ ዓላማና ምኞት ምን እንደነበረ በግምት ሳይሆን በርግጠኛ ዕውቀት ላሳውቃችሁ እችላለሁ። ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ ሲሲሊ በሄድኩ ጊዜ የአርባ ዓመት ያህል ጎልማሳ ነበርኩ፤ ዲዮንም በዚያን ጊዜ ሂፓሪኖስ አሁን ባለው ዕድሜ ላይ ነበር፤ በዚያን ወቅት የቀረጸው አቋምም እስከ መጨረሻው የጸና ነበር፤ ይኸውም ሲራኩሳውያን ነጻ መሆንና በምርጥ ሕጎች መተዳደር አለባቸው የሚል ጽኑ እምነቱ ነው። ስለዚህ ስለ መንግሥት ሥርዓት ሂፓሪኖስም ከዲዮን ጋር ተመሳሳይ አቋም እንዲይዝ አምላክ ቢረዳው የሚደንቅ አይሆንም። ነገር ግን ይህ ዕይታ እንዴት እንደተመሠረተ እናንተ ሁላችሁ፣ አዛውንቶቹም ወጣቶቹም ብትሰሙት እጅግ ጠቃሚ ነው፤ እኔም ከመጀመሪያው ጀምሬ ታሪኩን ለማቅረብ እሞክራለሁ። የአሁኑ ጊዜ ለዚህ ተስማሚ አጋጣሚ ነውና።
ክፍል 02 — ወጣትነቴና ሠላሳዎቹ አምባገነኖች
በወጣትነቴ ዘመን እንደ ሌሎች ብዙ ሰዎች ሁሉ ተመሳሳይ ተሞክሮ አሳልፌአለሁ። በሕይወቴ ገና ቀደም ብሎ የራሴን ዕድል በራሴ መወሰን ብችል ወዲያውኑ ወደ ፖለቲካዊ ሕይወት እንደምገባ አስቤ ነበር። በዚያን ወቅት በሀገሬ የሕዝብ ጉዳዮች ውስጥ የሚከተሉት ክስተቶች ገጠሙኝ። ያን ጊዜ የነበረው የመንግሥት ሥርዓት በብዙኃኑ ዘንድ የተወገዘ ስለነበር አብዮት ተቀሰቀሰ፤ ሃምሳ አንድ ሰዎችም የአብዮታዊው መንግሥት መሪዎች ሆነው ወደ ፊት መጡ። ከእነዚህም መካከል አሥራ አንዱ በከተማዋ፣ አሥሩ ደግሞ በፔይሬየስ — እነዚህ ሁለት አካላት እያንዳንዳቸው ለገበያውና ለማዘጋጃ ቤት ጉዳዮች ኃላፊ ነበሩ — ቀሪዎቹ ሠላሳዎች ደግሞ በጠቅላላ ሀገራዊ ጉዳዮች ላይ ሙሉ ሥልጣን ያላቸው ገዢዎች ሆነው ተሾሙ። ከእነዚህ መካከል አንዳንዶቹ የእኔ ዘመዶችና ወዳጆች ነበሩ፤ እናም እንደ መብቴ ቆጥረው ወዲያውኑ በሥራቸው እንድሳተፍ ጋበዙኝ። ይህ በወጣት ሰው ላይ ሲደርስ የሚያስደንቅ አልነበረም። እነርሱም መንግሥትን ሰዎችን ከመጥፎ አኗኗር ወደ በጎ ሕይወት የሚመራ አድርገው ያስተዳድሩታል ብዬ ገመትኩ። ስለዚህ ምን እንደሚያደርጉ በትኩረት ተከታተልኳቸው።
በአጭር ጊዜ ውስጥ ግን የቀደመውን መንግሥት ከእነርሱ ጋር ሲነጻጸር እንደ ወርቅ የከበረ እንዲመስል አደረጉት። ከፈጸሟቸው ግፎች መካከል አንዱን ልጥቀስ፦ የዚያን ዘመን እጅግ ቅን ሰው ብዬ ለመግለጽ የማልሳቀቅበትን አረጋዊውን ወዳጄን ሶቅራጥስን፣ ከሌሎች ሰዎች ጋር በመሆን አንዱን ዜጋ በኃይል ይዘው ለሞት እንዲያቀርቡት ላኩት፤ ይኸውም እርሱ ቢፈልግም ባይፈልግም በዐመፀኛ ድርጊታቸው ተባባሪ እንዲሆን ለማድረግ ነበር። ሆኖም እርሱ አልታዘዛቸውም፤ በዐመፀኛ ድርጊታቸው ተባባሪ ከመሆን ይልቅ የሚመጣውን መዘዝ ሁሉ ለመጋፈጥ መረጠ። እነዚህንና መሰል በደሎችን በሰፊው ስመለከት ድርጊታቸውን ተቃወምኩ፤ ከዘመኑም ዐመፅ ራሴን አገለልኩ።
ክፍል 03 — የተመለሰው ዴሞክራሲና የሶቅራጥስ ፍርድ
ከዚያ ብዙም ሳይቆይ በተነሣው አብዮት የሠላሳዎቹ ሥልጣንና በወቅቱ የነበረው የመንግሥት ሥርዓት አበቃለት። እንደገናም፣ ምንም እንኳ በበለጠ ማመንታት ቢሆንም፣ በሕዝባዊና ፖለቲካዊ ጉዳዮች ለመሳተፍ ውስጣዊ ፍላጎት ያሳድረብኝ ጀመር። ሆኖም በዚህ አዲስ መንግሥት ውስጥ እንኳ፣ ምንም እንኳ ያልተረጋጋ ቢሆንም፣ ሰው በተፈጥሮው ሊቀበላቸው የማይችላቸው ድርጊቶች ተከስተዋል። በአብዮት ዘመን አንዳንድ ሰዎች በፖለቲካ ተቃዋሚዎቻቸው ላይ ከመጠን ያለፈ ቅጣት ቢጥሉ የሚደንቅ ባይሆንም፣ በዚያ ወቅት ከስደት የተመለሱት ሰዎች ግን እጅግ የሚደነቅ ትዕግሥትና ራስን መግዛት አሳይተዋል። ሆኖም እንደገና አንድ ክስተት ሆነ፤ በሥልጣን ላይ ከነበሩት አንዳንዶቹ ቀደም ሲል የጠቀስኩትን ወዳጄን ሶቅራጥስን ወደ ፍርድ ቤት አቀረቡት። በእርሱ ላይ እጅግ የግፍ የሆነና ለእርሱ ፈጽሞ የማይገባ ክስ መሠረቱበት፤ ይኸውም በአማልክት ላይ የመሳደብ (Impiety) ክስ ነበር። በዚህም ክስ አንዳንዶቹ ከሰሱት፤ ሌሎቹም ፈርደውበት ገደሉት። ይህ ሶቅራጥስ ግን እነርሱ ራሳቸው በስደትና በመከራ ባሉበት ወቅት፣ ከስደት ወገን ወዳጅ የነበረን ሰው በግፍ በማሰር ድርጊት ለመሳተፍ ፈቃደኛ ያልነበረ ሰው ነበር።
ክፍል 04 — ፖለቲካና ፍልስፍና፡ መደምደሚያ
እነዚህን ክስተቶችና በሕዝብ ጉዳዮች ላይ የተሰማሩትን ሰዎች፣ እንዲሁም ሕጎችንና ልማዶችን ይበልጥ በቅርብ ስመረምርና በዕድሜም ወደፊት ስገፋ፣ የሕዝብ ጉዳዮችን በትክክል መምራት ከባድ ሆኖ ታየኝ። ምክንያቱም ያለ ወዳጆችና ያለ ታማኝ ደጋፊዎች በፖለቲካ ውስጥ ንቁ መሆን አይቻልም፤ እንደነዚህ ያሉትን ደግሞ በቀላሉ ማግኘት አልተቻለም ነበር። በአቴንስ የነበረው የሕዝብ አስተዳደር ከአባቶቻችን ሥርዓትና ልማድ የወጣ ነበር፤ አዳዲስ ወዳጆችን ለማፍራትም የተዘጋጀ መንገድ አልነበረም። ሕጎቹም፣ የተጻፉም ይሁኑ ያልተጻፉት፣ ወደ መጥፎ እየተለወጡ ነበር፤ ክፋቱም በሚያስደነግጥ ፍጥነት ይስፋፋ ነበር። ውጤቱም፣ መጀመሪያ ላይ ወደ ፖለቲካዊ ሕይወት የነበረኝ ጠንካራ ግፊት ቢኖርም፣ የሁኔታውን አካሄድ ስመለከትና በተቃራኒ ሞገዶች ወደ ሁሉም አቅጣጫ ሲናወጥ ሳይ፣ በመጨረሻ ራሴ ይዞር ጀመር። በእነዚህ ምልክቶችና በአጠቃላይ በሕዝብ ሕይወት ጎዳና ላይ የመሻሻል ተስፋ መኖሩን መመልከት ባላቆምም፣ ተስማሚ አጋጣሚ እስኪገኝ ድረስ ግን እርምጃ መውሰድን ለሌላ ጊዜ አሳለፍኩት። በመጨረሻም፣ ሁሉም ነባር ማኅበረሰቦች በመጥፎ አስተዳደር ውስጥ መሆናቸው ግልጽ ሆነልኝ። ምክንያቱም ሕጎቻቸው፣ መልካም ዕድል ከሚያግዘው ከማንኛውም ያልተለመደ ለውጥ በስተቀር፣ ሊፈወስ ወደማይችል ሁኔታ ደርሰዋል። እናም እውነተኛውን ፍልስፍና ስቀድስ፣ በሕዝባዊም ይሁን በግላዊ ሕይወት ውስጥ እውነተኛ ፍትሕ ምን እንደሆነ ለማወቅ የሚቻለው በእርሱ መሆኑን ለመናገር ተገደድኩ። ስለዚህ፣ „ትክክለኛውንና እውነተኛውን ፍልስፍና የሚከተሉ በመንግሥታት ውስጥ ሉዓላዊ ሥልጣን እስኪይዙ፣ ወይም በመንግሥታት ውስጥ ሥልጣን ላይ ያሉት በመለኮታዊ ምሪት እውነተኛ ፈላስፎች እስኪሆኑ ድረስ፣ ለሰው ልጆች ከክፋት ዕረፍት አይኖርም” አልኩ።
ክፍል 05 — ወደ ሲሲሊ የመጀመሪያው ጉዞና ከዲዮን ጋር መገናኘት
በእነዚህ ሐሳቦች ተሞልቼ ለመጀመሪያው ጉብኝቴ ወደ ጣሊያና ሲሲሊ መጣሁ። እንደደረስኩም ያየሁት ነገር ሁሉ አልተስማማኝም፤ ይኸውም በዚያ „የደስታ ኑሮ” ተብሎ የሚጠራውን ዓይነት ሕይወት መቃወም ነበር። ይህ ኑሮ በቀን ሁለቴ እስከ መሙላት በሚበሉና በሌሊትም አጋር ሳይኖራቸው በማያድሩ የጣሊያ ግሪኮችና ሲራኩሳውያን ግብዣዎች የተሞላ ነበር። እንዲሁም እንዲህ ያለው አኗኗር የሚፈጥረውን ልማድ ተቃወምኩ። እነዚህ ልማዶች ከልጅነት ጀምሮ ሲመሠረቱ፣ ከሰማይ በታች ያለ ማንም ሰው ጥበብን ሊደርስበት አይችልም፤ ይህን የመሰለ ድንቅ ጥምረት የመቀበል አቅም የሰው ተፈጥሮ የለውም። ለእንዲህ ያለ ሰው ራስን መግዛትም ሆነ በጎነት አይታሰቡም። ሰዎች ንብረታቸውን በብክነት ማባከንን ትክክል እንደሆነ ሲቆጥሩ፣ ከመብላት፣ ከመጠጣትና ስሜታዊ መዳራትን በትጋት ከመከታተል በስተቀር በማንኛውም ነገር ስንፍናን ግዴታቸው አድርገው ሲቆጥሩ፣ ምንም ዓይነት ሕጎች ቢኖሩም አንዲት ከተማ በሰላም ልትቀጥል አትችልም። የእንዲህ ዓይነት ከተሞች የመንግሥት ሥርዓት በቋሚነት መለዋወጡ የግድ ይሆናል፤ አምባገነንነት፣ ኦሊጋርኪና ዴሞክራሲ አንዱ ሌላውን እየተኩ ይሄዳሉ፤ ሥልጣን የያዙት ግን ፍትሕንና የመብት እኩልነትን የሚጠብቅ የመንግሥት ሥርዓት ስም እንኳ መስማት አይፈልጉም።
በእነዚህ ሐሳቦች የተሞላ አእምሮ ይዤ፣ ቀደም ሲል ካሉኝ እምነቶች ላይ ተጨምሮ፣ ምናልባት በአጋጣሚ የተመራሁ መስሎ ወደ ሲራኩስ ተሻገርኩ፤ ነገር ግን አንድ ከፍ ያለ ኃይል በዚያን ጊዜም እንኳ ስለ ዲዮንና ስለ ሲራኩስ አሁን የተፈጸመውን ሁሉ መሠረት ለመጣል ሲያቅድ የነበረ ይመስላል፤ እንዲሁም አሁን ለሁለተኛ ጊዜ የማቀርብላችሁን ምክር ካልሰማችሁ፣ ለሌላ ችግሮችም ጭምር መሠረት ሲጥል እንደነበር እፈራለሁ። በዚያን ወቅት ወደ ሲሲሊ መድረሴ የተከታዩ ሁሉ መሠረት ሆነ ስል ምን ማለቴ ነው? በዚያን ጊዜ ወጣት ከነበረው ከዲዮን ጋር ወደ ቅርብ ግንኙነት ተገባሁ፤ ሰዎች ሊያተኩሩባቸው ስለሚገቡ መርሆች የነበረኝን አስተያየት አስረዳሁት፤ በተግባርም እንዲያውላቸው አዘዝኩት። ይህን በማድረጌ፣ ሳላውቅ በአንድ መንገድ፣ በኋላ የተፈጸመውን አምባገነንነት ለመገልበጥ እያሤርኩ እንደነበር ሳውቅ ያልነበርኩ መስሎኛል። ምክንያቱም ዲዮን፣ ሁሉንም ዓይነት ዕውቀት እንደተቀበለ ሁሉ ትምህርቴንም በፍጥነት የተቀበለ፣ በምንም ወጣት ላይ ያላየሁትን ዓይነት ጉጉት ሊወዳደር በማይችል ሁኔታ አሳይቶ ያዳምጠኝ ነበር፤ ለደስታና ለብክነት ይልቅ ለበጎነት ፍቅሩን አደረገና ወደፊት ከአብዛኞቹ የጣሊያና የሲሲሊ ግሪኮች በተሻለ መንገድ ለመኖር ወሰነ። ውጤቱም ይህ ነበር፦ እስከ ዲዮናስዮስ ሞት ድረስ፣ በአምባገነኖች ቤተ መንግሥት ውስጥ የተለመደው የኑሮ ዘይቤ ካላቸው ሰዎች ዘንድ ብዙም ተወዳጅ ባልሆነ መንገድ ይኖር ነበር።
ክፍል 06 — የዲዮን ተስፋዎች በዲዮናስዮስ ላይ እና ግብዣው
ከዚያ በኋላ፣ ዲዮን በመልካም ትምህርት ያገኘው ይህ ጽኑ እምነት በእርሱ ብቻ ተወስኖ የሚቀር እንዳልሆነ ተገነዘበ። እንዲያውም በሌሎች አእምሮ ውስጥ ሲሰርጽ ተመለከተ፤ ምናልባት በብዙዎች ላይ ባይሆንም፣ በአንዳንዶቹ ላይ ግን በእርግጥ ይታይ ነበር። ስለዚህ በአማልክት ዕገዛ ዲዮናስዮስ ምናልባት ከእነዚህ መካከል አንዱ ሊሆን ይችላል ብሎ አሰበ። እንዲህ ያለ ነገር ቢከሰት ደግሞ ውጤቱ ለራሱም ሆነ ለቀሩት ሲራኩሳውያን ሊገለጽ የማይችል የደስታ ሕይወት እንደሚሆን ገመተ። ከዚህም ባሻገር በእነዚህ ዕቅዶቹ ላይ ተባባሪው እንድሆን እኔ በማንኛውም መንገድና በተቻለ ፍጥነት ወደ ሲራኩስ መምጣቴ አስፈላጊ እንደሆነ አመነ። ይህን ያሰበውም ከእኔ ጋር የነበረው መገናኘት በእርሱ ውስጥ ለከበረውና ለተሻለው ሕይወት ያለውን ናፍቆት እንዴት በቀላሉ እንደቀሰቀሰበት በማስታወስ ነበር። በዲዮናስዮስ ላይም ተመሳሳይ ውጤት ቢመጣ — ዓላማው ይህ ነበርና — ያለ ደም መፍሰስና ያለ ሕይወት መጥፋት፣ አሁን በደረሰው ዓይነት አስከፊ መዘዝ ሳይሆን፣ በመላው ግዛቱ ውስጥ እውነተኛውን የደስታ ሕይወት ሊያስተዋውቅ እንደሚችል ታላቅ ተስፋ ነበረው።
እነዚህን ጤናማ ዕይታዎች በመያዝ ዲዮን ዲዮናስዮስ እኔን እንዲያስጠራ አሳመነው። እርሱ ራሱም ሌሎች ሰዎች ወደ ዲዮናስዮስ ቀርበው ከምርጡ ሕይወት ወደ ሌላ ጎዳና ሳይመልሱት በፊት፣ በማንኛውም መንገድና በተቻለ ፍጥነት እንድመጣ በመማጸን ጻፈልኝ። ያለው ነገር — ምንም እንኳ መድገሙ ቢረዝምም — እንደሚከተለው ነበር፦ „አሁን በመለኮታዊ አጋጣሚ ከቀረቡልን ዕድሎች የሚበልጡ የትኞቹን ዕድሎች ነው የምንጠብቀው?” ብሎ ጠየቀ። እንዲሁም በጣሊያና በሲሲሊ ያለውን የሲራኩስ ግዛት፣ በዚያም ያለውን የራሱን ተጽዕኖ፣ የዲዮናስዮስን ወጣትነትና ለፍልስፍናና ለትምህርት ያለውን ከፍተኛ ፍላጎት ገለጸ። የገዛ ወንድሞቹ ልጆችና ዘመዶቹ እኔ የገለጽኳቸውን መርሆችና የአኗኗር ዘይቤ በቀላሉ እንደሚቀበሉ፣ እነርሱም ዲዮናስዮስን ወደዚያው አቅጫጫ በመሳብ ረገድ እጅግ ተጽዕኖ ፈጣሪ እንደሚሆኑ ተናገረ። ስለዚህ አሁን ካልሆነ መቼም የማይሆን፣ ፈላስፎችና የታላላቅ መንግሥታት ገዢዎች አንድ አካል ሊሆኑ የሚችሉበት ተስፋ ሁሉ ሲፈጸም እናያለን በማለት ተማጸነኝ። እነዚህና መሰል አሳማኝ ሐሳቦች ለእኔ የቀረቡልኝ ጥሪዎች ነበሩ።
የእኔ የግል አስተያየት ግን ስለ ወጣቶቹ ጠባይና ወደፊት ሊከተሉት ስለሚችሉት አቅጣጫ በስጋት የተሞላ ነበር። ምክንያቱም ወጣቶች ምኞቶችን በፍጥነት ይፈጥራሉ፤ እነዚህም ብዙ ጊዜ እርስ በርሳቸው የሚቃረኑ ይሆናሉ። ሆኖም የዲዮን አእምሮ በተፈጥሮው የጸና መሆኑንና በዕድሜም መብሰሉ ያለውን ጥቅም አውቃለሁ።
ክፍል 07 — የመርከብ ጉዞ ውሳኔ
ስለዚህ ጉዳዩን አሰላስልኩ። ጥሪውን ተቀብዬ መሄድ ይገባኝ እንደሆነ በሁለት ሐሳብ መካከል ተዋዥቄ ነበር። በመጨረሻም ሚዛኑ ወደዚህኛው አሳብ አዘነበ፦ ስለ ሕጎችና ስለ መንግሥት ሥርዓት ያሉኝን ሐሳቦች በተግባር ለመተርጎም ማንም ሰው ሙከራ ሊያደርግ ከሆነ፣ ጊዜው አሁን ነው የሚል ነበር። ምክንያቱም አንድን ሰው ብቻ ሙሉ በሙሉ ማሳመን ብችል፣ በዚያው ብዙ መልካም ነገሮች እንዲከናወኑ መንገድ እከፍታለሁ።
በእነዚህ አስተያየቶችና ለሥራው በተዘጋጀ መንፈስ፣ አንዳንዶች እንዳሰቡት ባለ ስሜት ሳይሆን፣ ይልቁንም በራሴ ላይ በሚሰማኝ የሐፍረት ስሜት፣ አንድ ቀን ለራሴ „በንግግር ብቻ የተወሰነ” ሰው ሆኜ፣ በገዛ ፈቃዱ ለተግባር እጁን የማያነሣ ሰው ሆኜ እንዳልታይ በመስጋት ከሀገር ተነስቼ ተጓዝኩ። ደግሞም በከፍተኛ አደጋ ላይ ከነበረው ከዲዮን ጋር ያለኝን ወዳጅነትና ጓደኝነት ቅድሚያ የምከዳ ሆኜ ለመቆጠር በቂ ምክንያት ነበረ። ስለዚህ በእርሱ ላይ አንዳች ነገር ቢደርስ፣ ወይም በዲዮናስዮስና በሌሎች ጠላቶቹ ቢሰደድ፣ እንደ ስደተኛም ወደ እኛ መጥቶ ይህን ጥያቄ ቢያቀርብልኝ፦ „ፕላቶ ሆይ፣ እንደ ሸሻተኛ ወደ አንተ መጥቻለሁ፤ የታጠቁ እግረኛ ወታደሮች (Hoplites) አጥቼ ሳይሆን፣ ጠላቶቼን ለመከላከል ፈረሰኞች ስለሌሉኝ ሳይሆን፣ ይልቁንም የቃላትና የማሳመን ኃይል ስለሌለኝ ነው፤ ይህም ለአንተ የተሰጠ ልዩ ስጦታ መሆኑን አውቄ ነበር። ይኸውም ወጣቶችን ወደ በጎነትና ወደ ፍትሕ መንገድ የመምራት፣ በመካከላቸውም የወዳጅነትና የጓደኝነት ግንኙነቶችን የመመሥረት ስጦታ ነው። ከአንተ ይህን እርዳታ ባለመኖሩ ምክንያት ሲራኩስን ትቼ አሁን እዚህ ነኝ። በእኔ ላይ የደረሰው በደል ያስከተለው ውርደት ቀላል ጉዳይ ሊሆን ይችላል። ነገር ግን ፍልስፍና — አንተ ሁልጊዜ ምስጋናዋን የምትዘምርላት፣ በቀሪውም ዓለም በውርደት ተይዛለች የምትላት ፍልስፍና — በአንተ ዳተኝነት ምክንያት አሁን ከእኔ ጋር አብራ ተከድታለች አንልም? በሜጋራ ኖሬ ቢሆን ኖሮ ለጠየቅኩህ ዓላማዎች እርዳታህን ለመስጠት በእርግጥ ትመጣ ነበር፤ አለበለዚያ ግን ራስህን እንደ ተናቀ ሰው ትቆጥር ነበር። አሁን ግን የጉዞው ርቀት፣ የባሕሩ መንገድ ርዝመትና የሚጠይቀው ድካም ሰበብ በመሆን ከፈሪነት ስም ይታደጉኛል ብለህ ታስባለህ? ፈጽሞ!” እንዲህ ላለ ወቀሳ ምን ክብር ያለው መልስ ልሰጥ እችል ነበር? በእርግጥ ምንም።
ስለዚህ ለሰው በሚቻለው መጠን ለምክንያትና ለፍትሕ በመገዛት ተነስቼ ሄድኩ። በእነዚህም ምክንያቶች የራሴን የተከበሩ ሥራዎች ትቼ፣ ከትምህርቴም ሆነ ከባሕርዬ ጋር ሊጣጣም ከማይችል አምባገነንነት ሥር ራሴን ለማስቀመጥ ተጓዝኩ። በመነሳቴም ከዜዎስ ክሴኒዮስ ቁጣ ራሴን ነፃ አወጣሁ፤ በልብ-ድካምና በፈሪነት ምክንያት ውርደት ቢደርስብኝ ኖሮ ለነቀፋ የምትጋለጥ ከነበረችው ፍልስፍናም ራሴን ከማንኛውም ክስ አጸዳሁ።
ክፍል 08 — ወደ ቤተ መንግሥቱ መድረሴና የዲዮን መሰደድ
ስደርስ፣ በአጭሩ ለመግለጽ፣ የዲዮናስዮስ ቤተ መንግሥት በሴራዎችና በገዥው ልብ ውስጥ በዲዮን ላይ የተዛባ አመለካከት ለመፍጠር በሚደረጉ ጥረቶች ተሞልቶ አገኘሁት። ይህንኑ በቻልኩት መጠን ለመከላከል ጣርኩ፤ ነገር ግን ስኬቴ አነስተኛ ነበር። በአራተኛው ወር አካባቢም ዲዮናስዮስ ዲዮንን „ዙፋኑን ለመቀማት አሲሯል” በሚል ሰበብ በትንሽ ጀልባ ላይ አስገብቶ ከሲራኩስ በውርደት አባረረው። እኛ የዲዮን ወዳጆች የነበርን ሁላችንም ዲዮናስዮስ በዲዮን ሴራ ተባባሪ ነበራችሁ በሚል በደል ያደርስብናል ብለን ሰጋን። ስለ እኔም ቢሆን „ለሁሉም ነገር መንስኤ እርሱ ስለሆነ ዲዮናስዮስ ገድሎታል” የሚል ወሬ እንኳ በሲራኩስ ይናፈስ ነበር። ሁላችንም በዚህ ስጋት ውስጥ መሆናችንን ሲገነዘብና ፍርሃታችን ወደ ከባድ ሁከት ሊያመራ እንደሚችል በመስጋት፣ ዲዮናስዮስ አሁን ሁላችንንም በደግነት ለማረጋጋት ሞከረ። በተለይም እኔን ያበረታታኝ፣ ልቤ እንዲጠነክር ያዝዝ ነበር፤ ከእርሱ ጋር እንድቆይም አጥብቆ ይማጸነኝ ነበር። ምክንያቱም ከእርሱ ዘንድ መሸሼ ለክብሩ የማይበጅ ሲሆን፣ መቆየቴ ግን እንደሚጠቅመው ያምን ነበር። ስለዚህ የሚማጸነኝ መስሎ ትልቅ ትርኢት አሳየ። የገዢዎች ልመና ግን ከማስገደድ ጋር የተቀላቀለ መሆኑን እናውቃለን።
ስለዚህ ዓላማውን ለማስከበር ሲል መውጣቴን የማይቻል አደረገው፤ ወደ አክሮፖሊስ አስገብቶ በዚያ እንድቀመጥ አደረገኝ። ከዚያ ቦታም ምንም ዓይነት መርከብ ያለ ዲዮናስዮስ ፈቃድ ሊያወጣኝ አይችልም ነበር። ከአገሪቱ መውጫ ነጥቦችን የሚቆጣጠር አንድም ነጋዴ ቢሆን አንድም ሹም ሳይታጀብ እንድወጣ የሚፈቅድ አልነበረም፤ ወዲያውኑ ይዘው ወደ ዲዮናስዮስ ይመልሱኝ ነበር። በተለይም አሁን ቀደም ሲል ይናፈሱ የነበሩትን ወሬዎች የሚያስተባብል መግለጫ ወጥቶ፣ „ዲዮናስዮስ ለፕላቶ የተለየ ፍቅር እያሳየ ነው” የሚል ወሬ ተሰራጨ። ታዲያ ስለዚህ ፍቅር እውነታው ምን ነበር? እውነቱን መናገር አለብኝ። ጊዜ እያለፈ ሲሄድና በመቀራረቡ የእኔን ባሕርይና ጠባይ እያወቀ ሲመጣ፣ በእኔ ላይ ያለው ፍቅር እያደገ መጣ፤ ነገር ግን ከዲዮን ይልቅ እርሱን እንዳሞግሰውና እርሱን ከዲዮን በበለጠ እንደ እውነተኛ ወዳጅ እንድቆጥረው ይፈልግ ነበር፤ ለዚህም እጅግ ይጓጓ ነበር። ነገር ግን ይህ ሊሆን የሚችለው በአንድ መንገድ ብቻ ነበር፤ ይኸውም የእኔን የፍልስፍና ትምህርት እንደ ተማሪና አድማጭ በቅርበት ተቀብሎ ቢሆን ኖሮ ነው፤ እርሱ ግን ይህንን ሸሸ። ምክንያቱም ሴረኞች „ይያዝብሃል፣ ስለዚህም ዲዮን ዓላማውን የፈጸመ ይሆናል” በሚል የፈጠሩበትን ስጋት ፈርቶ ነበር። እነዚህን ሁሉ ነገሮች በትክከር ተቋቋምኩ፤ የመጣሁበትን ዓላማና ወደ ፍልስፍና ሕይወት ሊሳብ ይችላል የሚለውን ተስፋ ይዤ ነበር። ግን በመጨረሻ ተቃውሞው አሸነፈኝ።
ክፍል 09 — የምክር መርሆዎች
ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ ሲሲሊ ስሄድና በዚያ ስቆይ ጊዜዬ ሁሉ በእነዚህ ሁነቶች ተወስዷል። በኋላም ቤቴን ለቅቄ፣ ከዲዮናስዮስ በመጣ አስቸኳይ ጥሪ መሠረት እንደገና መጣሁ። ነገር ግን በወቅቱ የነበረኝን ድርጊት ምክንያቶች ከመግለጼ በፊት፣ የጎን ጉዳይ የሆነውን እንደ ዋና ጉዳይ እንዳላስብ፣ በመጀመሪያ በአሁኑ የጉዳዩ ሁኔታ ድርጊቶቻችሁ ምን መሆን እንዳለባቸው ምክሬን ልስጣችሁ ይገባል። ከዚያ በኋላ ለሁለተኛ ጊዜ ለምን እንደመጣሁ የሚጠይቁትን ለማርካት፣ የሁለተኛ ጉብኝቴን ሐቆች ሙሉ በሙሉ እዳስሳለሁ። አሁን የምለው ይህ ነው።
የአኗኗር ዘይቤው ለጤናው ጎጂ የሆነን ሕመምተኛ የሚመክር ሰው ከሁሉ በፊት የታካሚውን የአኗኗር ዘይቤ መለወጥ እንዳለበት ግልጽ ነው፤ ታካሚውም ይህን ለመቀበል ፈቃደኛ ከሆነ ሌላ ምክር መስጠቱን ሊቀጥል ይችላል። ነገር ግን ፈቃደኛ ካልሆነ፣ እንዲህ ዓይነቱን ታካሚ ለመምከር ፈቃደኛ ያልሆነን ሰው እንደ እውነተኛ ወንድና ጨዋ ሐኪም እቆጥረዋለሁ። ለእርሱ የሚገዛውን ግን ሙያዊ ብቃት እንደሌለውና ደካማ እንደሆነ እቆጥረዋለሁ። እንደዚሁም ስለ መንግሥት፣ በአንድ ገዢ ሥር ይሁን ወይም ከዛ በላይ፣ መንግሥቱ በሥርዓትና በትክክለኛ መንገድ እየተመራ ሳለ ስለ ማንኛውም ዝርዝር ጉዳይ ምክር ቢጠየቅ፣ እንዲህ ዓይነቱን ሕዝብ መምከር የጥበበኛ ሰው ድርሻ ነው። ሰዎች ግን ከትክክለኛው መንገድ ሙሉ በሙሉ ወጥተው እየተጓዙ፣ በትክክለኛው መንገድ ለመጓዝ በቀጥታ ሲያቅማሙ፣ መካሪያቸውም የመንግሥቱን ሥርዓት እንዳይነካና ለውጥ እንዳያደርግበት፣ ይልቁንም ለምኞቶቻቸውና ለስሜቶቻቸው እንዲያደሉና ዓላማቸው እጅግ በቀላሉ እንዴት ሊሳካ እንደሚችል እንዲመክሯቸው ቢታዘዙ፣ እንዲህ ዓይነቱን ምክር የሚሰጥን ሰው እውነተኛ ወንድ እንደሆነ አልቆጥረውም፤ የሚቃወመውን ግን አከብረዋለሁ።
እነዚህን ዕይታዎች በመያዜ፣ ማንም ሰው የራሱን ሕይወት የሚመለከቱ ከባድ ጉዳዮች ሲያማክረኝ — ለምሳሌ ስለ ንብረት አያያዝ፣ ስለ ሰውነት ወይም ስለ ነፍስ እንክብካቤ — ዕለታዊ ሕይወቱ በማንኛውም ሥርዓት ላይ የተመሠረተ ሆኖ ቢታየኝ፣ ወይም ምክሬን ለመስማት ፈቃደኛ ሆኖ ቢገኝ፣ በፈቃደኝነት እመክረዋለሁ፤ እንዲሁ ለይስሙላ አጭር መልስ ሰጥቼ አልረካም። ነገር ግን አንድ ሰው ጨርሶ ካላማከረኝ፣ ወይም ምክሬን ለመከተል እንደማያስብ ግልጽ ከሆነ፣ እንዲህ ዓይነቱን ሰው ለመምከር ራሴን አስቀድሜ አላቀርብም፤ የገዛ ልጄ እንኳ ቢሆን በእርሱ ላይ ኃይል አልጠቀምም። እንዲህ ባለ ሁኔታ ያለን ባሪያ እመክረው ነበር፣ ፈቃደኛ ካልሆነም ኃይል እጠቀምበት ነበር። በአባት ወይም በእናት ላይ ግን፣ በእብደት ጥቃት የሚሰቃዩ ካልሆኑ በስተቀር፣ ኃይል መጠቀም ግዴታ የሚፈቅደው አይመስለኝም። የሚደሰቱበት ነገር እኔን የማያስደስተኝ ቢሆንም እንኳ፣ ጥቅም የሌለው ምክር በመስጠት አላስቆጣቸውም፤ እንዲሁም በሕይወት ከመኖር ይልቅ መሞት የምመርጣቸውን ምኞቶች የሚረኩበትን መንገድ እያቀረብኩ አልገዛላቸውም። ጥበበኛው ሰው ለሀገሩም በዚሁ መንፈስ ሊኖር ይገባል። ሀገሩ መጥፎ ፖሊሲ የምትከተል ሆና ብትታየው፣ ቃላቱ ሰሚ በሌለው ጆሮ ላይ የሚወድቁ ካልሆኑ ወይም የራሱን ሕይወት አደጋ ላይ የሚጥሉ ካልመሰሉት በስተቀር መናገር አለበት። ሆኖም ምርጡ የመንግሥት ሥርዓት ሰዎችን ሳይሰዱ ወይም ሳይገድሉ ሊመሠረት የማይችል በሚሆንበት ጊዜ፣ የመንግሥት ሥርዓትን ለመለወጥ በትውልድ ሀገሩ ላይ ኃይል አይጠቀም፤ ጸጥ ብሎ ይቆይ፣ ለራሱና ለሀገሩ ደኅንነትም ጸሎት ያቅርብ።
ክፍል 10 — ለዲዮናስዮስ የተሰጠው ምክር
እኔ እናንተን ልመክራችሁ የሚገባው በእነዚሁ መርሖዎች መሠረት ነው፤ ከዲዮንም ጋር በመሆን ዲዮናስዮስን የመከርነውም በእነዚሁ መርሖዎች ነበር። በመጀመሪያ ደረጃ የዕለት ተዕለት ሕይወቱን በተቻለ መጠን በራሱ ላይ ጌታ ሆኖ እንዲመራ፣ እንዲሁም ታማኝ ወዳጆችንና ደጋፊዎችን ማፍራት እንዲችል እንዲኖር አሳሰብነው። ይህን ያልነው እንደ አባቱ ዓይነት ዕጣ ፈንታ እንዳይገጥመው በመስጋት ነበር። አባቱ በባዕዳን ወድመው የነበሩ ብዙ ታላላቅ የሲሲሊ ከተሞችን በሥልጣኑ ሥር ቢያደርግም፣ በውስጣቸው በራሱ ደጋፊዎች የሚመሩ ታማኝ አስተዳደሮችን መመሥረት አልቻለም። ይህን ማድረግ ያቃተው ከእርሱ ጋር የደም ዝምድና በሌላቸው ሰዎች ብቻ ሳይሆን፣ እርሱ ራሱ ካሳደጋቸውና ከትሑት ደረጃ ወደ ከፍተኛ ሹመት፣ ከድኽነትም ወደ ታላቅ ሀብት ካደረሳቸው ወንድሞቹ ጋርም ጭምር ነበር። ከእነዚህ መካከል አንዱንም በማሳመን፣ በማስተማር፣ በውለታ ወይም በዝምድና ትስስር ተጠቅሞ በሥልጣኑ ተባባሪ እንዲሆን ማድረግ አልቻለም። በዚህም ረገድ ከፋርሱ ንጉሥ ከዳርዮስ ጋር ሲነጻጸር በሰባት እጥፍ ደካማ መሆኑን አሳየ። ምክንያቱም ዳርዮስ መታመኑን ያኖረው በወንድሞቹ ወይም ራሱ ባሳደጋቸው ሰዎች ላይ ሳይሆን፣ ሜዲውንና ጃንደረባውን በመገልበጥ ሂደት አብረውት በነበሩት ተባባሪዎቹ ላይ ነበር። ለእነዚህም ሰባት ተባባሪዎቹ የግዛቱን ክፍሎች ሰጣቸው፤ እያንዳንዱ ክፍልም ከመላው ሲሲሊ የሚበልጥ ነበር። እነርሱም ለእርሱ ታማኝ ሆነው ቆዩ፤ በእርሱም ላይ ሆነ እርስ በርሳቸው ጥቃት አልሰነዘሩም። በዚህም መንገድ መልካም ሕግ አውጪና ንጉሥ ምን መሆን እንዳለበት ምሳሌ አሳየ፤ ምክንያቱም በደነገጋቸው ሕጎች የፋርስን ግዛት እስከ ዛሬ ድረስ ያለ ጉዳት አስጠብቋል።
ሌላ ምሳሌ ብንወስድ፣ አቴናውያን በባዕዳን ክፉኛ ተመትተው የነበሩ ነገር ግን ገና ያልወደሙ ብዙ ከተሞችን በሥልጣናቸው ሥር አድርገው ነበር። በእነዚያ ከተሞች ውስጥ ሊታመኑባቸው የሚችሉ ሰዎች ስለነበሯቸው፣ በእነርሱ ላይ ያላቸውን ሥልጣን ለሰባ ዓመታት ማስጠበቅ ችለዋል። ዲዮናስዮስ ግን መላውን ሲሲሊ ወደ አንድ ከተማ ቢሰበስብም፣ እጅግ ብልጥ በመሆኑ ምክንያት ማንም አይታመንም ነበር፤ የራሱንም ደኅንነት በታላቅ ችግር ብቻ ሊያስጠብቅ ቻለ። ምክንያቱም ታማኝ ወዳጆች አልነበሩትም፤ የአንድ ሰው በጎነት ወይም ክፋት የሚመዘነውም እንዲህ ዓይነት ወዳጆች ያሉት ወይም የሌሉት መሆኑ ነው።
እኔና ዲዮን ለዲዮናስዮስ የሰጠነው ምክር በትክክል ይህ ነበር። ምክንያቱም ከአባቱ ዘንድ በደረሰበት አስተዳደግ ምክንያት በትምህርትም ሆነ ተገቢ በሆነ ሥልጠና ምንም ጥቅም አላገኘም ነበር። በመጀመሪያ ራሱን እንዲገዛ፣ በሁለተኛ ደረጃም ከዘመዶቹ መካከል በዕድሜ የሚመጥኑትንና በበጎነት የሚስማሙትን ወዳጆች እንዲያፈራ፣ ከሁሉም በላይ ግን ከራሱ ጋር በስምምነት እንዲሆን መከርነው። ይህን ምክር በቀጥታ ሳይሆን በተሸፋፈነ ቋንቋ ነበር ያስረዳነው፤ ይኸውም በዚህ መንገድ የሚጓዝ ሰው ራሱንም ሆነ የሚመራቸውን ሰዎች እንደሚታደግ፣ ይህን ጎዳና ካልተከተለ ግን ፍጹም ተቃራኒው እንደሚሆን ገለጽን። ራሱን የሚገዛና ጠቢብ ሰው ከሆነ በኋላ፣ ወድመው የነበሩትን የሲሲሊ ከተሞች መልሶ ቢመሠርትና በሕጎችና በመንግሥት ሥርዓት ቢያቆራኛቸው፣ በባዕዳን ጥቃቶች ላይ በሚያሳዩት ተቃውሞ ለእርሱም ለራሳቸውም ታማኝ እንደሚሆኑ፣ በዚህም የአባቱን ግዛት ብዙ እጥፍ ታላቅ እንደሚያደርግ ነገርነው። ይህ ቢሆን ኖሮ በጌሎን ዘመን ካርቴጅያውያን ከደረሰባቸው በላይ ታላቅ ድል ይገኝ ነበር፤ በተቃራኒው ግን አባቱ ለባዕዳን ግብር የመክፈልን መንገድ ተከትሎ ነበር። ይህ ነበር እኛ የተናገርነውና የሰጠነው ማበረታቻ። ነገር ግን ከተለያዩ ምንጮች በተሰራጩ ሐሰተኛ ክሶች ምክንያት „በዲዮናስዮስ ላይ ያሤሩ ሴረኞች” ተብለን ተከሰስን። እነዚህም ክሶች በዲዮናስዮስ ዘንድ ተሰሚነት በማግኘታቸው የዲዮንን መባረር አስከተሉ፤ እኔንም ለከፍተኛ ስጋት ዳረጉኝ። ነገር ግን — በአጭር ጊዜ ውስጥ የተከሰቱትን ታላላቅ ድርጊቶች ለማጠቃለል — ዲዮን ከፔሎፖኔዥያና ከአቴንስ በተመለሰ ጊዜ፣ ለዲዮናስዮስ የሰጠው ምክር በተግባር መታየት ጀመረ።
ክፍል 11 — የዲዮን መመለስና ግድያው
ወደፊት ለመቀጠል — ዲዮን ከተማዋን ሁለት ጊዜ ነፃ አውጥቶ ለዜጎቿ ካስረከበ በኋላ፣ ሲራኩሳውያን ቀደም ሲል ዲዮናስዮስ በእርሱ ላይ ካሳየው ዓይነት የስሜት ለውጥ ጋር ተመሳሳይ የሆነ አቋም በዲዮን ላይ አሳዩ። ይህም ዲዮን በመጀመሪያ ዲዮናስዮስን ለማስተማርና ለሥልጣን የሚበቃ ሉዓላዊ ገዢ እንዲሆን ለማሰልጠን፣ ከዚያም በሕይወት ዘመኑ ሁሉ አጋዥ ለመሆን ሲጥር የነበረውን ጥረት የሚጻረር ነበር። ዲዮናስዮስም በዚያን ጊዜ ዲዮን „ሥልጣኑን ለመንጠቅ እያቀደ ነው” በሚል ስም ለሚያጠፉት ሰዎች ጆሮውን ሰጥቶ ነበር። የእነዚህ ሰዎች ትርጓሜ ዲዮን የወሰዳቸው እርምጃዎች ሁሉ ዓላማቸው ዲዮናስዮስ በትምህርት ተጠምዶ መንግሥቱን ችላ እንዲልና በዲዮን እጅ እንዲተወው፣ ከዚያም ዲዮን ሥልጣኑን ለራሱ እንዲወስድና ዲዮናስዮስን በተንኮል እንዲያስወግድ የታለሙ ናቸው የሚል ነበር። እነዚህ የስም ማጥፋት ወሬዎች በዚያ ጊዜም ሆነ በኋላ በሲራኩሳውያን መካከል በተሰራጩ ጊዜ ድል አደረጉ። ይህም ድል በልዩ ሁኔታ ያለፈና ለፈጣሪዎቹ ታላቅ ውርደት ሆኖ የተገኘ ነበር። በዚያን ጊዜ ስለተፈጸመው ክስተት የሚነገረው ታሪክ አሁን ባለው ሁኔታ ላይ እንድሳተፍ የሚጋብዙኝ ሰዎች በጥንቃቄ ሊያስተውሉት የሚገባ ነው።
እኔ፣ አቴናዊና የዲዮን ወዳጅ የሆንኩት፣ ጦርነት ሳይሆን መልካም ፈቃድ ለመፍጠር ብዬ የእርሱ ተባባሪ ሆኜ ወደ ዲዮናስዮስ ቤተ መንግሥት መጥቼ ነበር። ሆኖም በእነዚያ ስም አጥፊዎች ጋር በነበረኝ ትግል ተሸነፍኩ። ዲዮናስዮስ የክብር ስፍራዎችንና ሀብትን በማቅረብ ወደ እርሱ ጎን እንዳዘንብል ሊያግባባኝ ሲሞክር፣ የዲዮንን ማባረር ትክክል እንደነበረ የሚያረጋግጥ ምስክርና ወዳጅ በጎኑ እንዲኖር ቢፈልግም፣ ሙከራው ግን ሙሉ በሙሉ ከሸፈ። በኋላ ላይ ዲዮን ከስደት ሲመለስ ከአቴንስ ሁለት ወንድማማቾችን ይዞ ሄደ። እነዚህ ሰዎች ወዳጆቹ የነበሩ ቢሆንም፣ ወዳጅነታቸው ግን ከፍልስፍና ጥናት የጋራነት የመነጨ ሳይሆን፣ በብዙዎች መካከል ከሚገኘው ተራ ጓደኝነት የተገኘ ነበር። ይህ ጓደኝነት ከእንግዳ መቀበልና በምሥጢራዊ ሥርዓቶች ከመተዋወቅ የመነጨ ነበር። እነዚህ ሁለቱ ዲዮን ሲመለስ የረዱት ሰዎች ጓደኞቹ የሆኑት በዚህ ዓይነት ግንኙነትና በመመለሱ ሂደት በሰጡት አገልግሎት ነበር። ወደ ሲሲሊ ከደረሱ በኋላ ዲዮን — ነፃ ያወጣቸው ሲሲሊያውያን — „ንጉሥ ለመሆን አሲሯል” ተብሎ በሐሰት እንደተከሰሰ ሲረዱ፣ ጓደኛቸውንና ወዳጃቸውን ከመክዳት ባለፈ፣ መሣሪያ አንስተው ከገዳዮቹ ጎን በመቆም በግድያው ድርጊት በግል ተሳተፉ።
የእነርሱን ድርጊት ክፋትና ግብረ-ገብነት ማጣት እኔ አልሸሽገውም፤ ነገር ግን አቴናውያን ስለሆኑ ብቻ በዚህች ከተማ ላይ ውርደትን አምጥተዋል የሚለውን አባባል እቃወማለሁ። ምክንያቱም ያንኑ ዲዮንን ለመክዳት ሀብትና ክብር ቢቀርብለትም ፈቃደኛ ያልሆነው ሰውም አቴናዊ ነው። የእርሱ ወዳጅነት ተራ ወይም ብልሹ ሳይሆን፣ በነፃ ትምህርት (Liberal education) መጋራት ላይ የተመሠረተ ነበር። ይህም ጥበበኛ ሰው ከግላዊና ከሥጋዊ ዝምድና በላይ እምነቱን ሊጥልበት የሚገባ ብቸኛ ነገር ነው። ስለዚህ የዲዮን ገዳዮች ለከተማዋ የውርደት ምክንያት ሊሆኑ የሚበቁ፣ ጉልህ ስም ያላቸው ሰዎች አልነበሩም።
ክፍል 12 — የመጨረሻው ምክር፤ ሊሆን ስለሚችል የነበረው ነገር
ይህ ሁሉ የተባለው የዲዮንን ወዳጆችና ቤተሰብ ለመምከር በማሰብ ነው። ከዚህም በተጨማሪ፣ ቀድሞ ለሌሎች ሁለት ጊዜ የሰጠሁትን ተመሳሳይ ምክር ለሦስተኛ ጊዜ ለእናንተ እሰጣለሁ። ይኸውም ሲሲሊን ወይም ሌላ ማንኛውንም መንግሥት ለአምባገነኖች ባሪያ እንዳታደርጉ ነው። የእኔ ምክር ይህ ነው፦ ይልቁንም በሕጎች የበላይነት ሥር እንድታኖሯት ነው። ምክንያቱም አምባገነናዊ አገዛዝ ለባሪያ አድራጊዎቹም ሆነ ለተገዢዎቹ፣ ለራሳቸውም ሆነ ለዘሮቻቸው የሚበጅ አይደለም። እንዲህ ያለው ጥረት በሁሉም ረገድ በጥፋት የተሞላ ነው። እንደነዚህ ያሉ ጥቅሞችን ለራሳቸው ለመንጠቅ የሚጣጣሩት አነስተኛና ከንቱ ተፈጥሮ ያላቸው ሰዎች ብቻ ናቸው። እነዚያ በዚህ ሕይወትም ሆነ በሚቀጥለው ስለ መለኮታዊውም ሆነ ስለ ሰዋዊው በጎነትና ፍትሕ ምንም የማያውቁ ናቸው።
እነዚህ ናቸው ለማስተማር የሞከርኳቸው ትምህርቶች፤ መጀመሪያ ለዲዮን፣ ሁለተኛ ለዲዮናስዮስ፣ አሁን ደግሞ ለሦስተኛ ጊዜ ለእናንተ። የሦስተኛ ጥረቶች ደጋፊ የሆነውን ጠባቂውን ዜዎስን አስባችሁ፣ የዲዮናስዮስንና የዲዮንን ዕጣ ፈንታ ተመልክታችሁ ምክሬን ስሙ። ከእነዚህ ሁለቱ መካከል ምክሬን ያልሰማው በውርደት ሲኖር፣ ምክሬን የተቀበለው ግን በክብር ሞቷል። ምክንያቱም ሙሉ በሙሉ ትክክልና ክቡር የሆነው ብቸኛው ነገር ለራሱም ለአገሩም እጅግ ክቡር ለሆነው ዓላማ መታገልና ምንም ዓይነት መዘዝ ቢመጣ በጽናት መጋፈጥ ነው። ሞትን ማምለጥ ማንም አይችልም፤ ቢቻል እንኳ፣ እንደ ተራው ሕዝብ አስተሳሰብ፣ ይህ ደስተኛ አያደርገውም። ምክንያቱም ክፉም ሆነ በጎ ነገር ለነፍስ-አልባ ነገሮች አይዛመድም። ነገር ግን በጎነትና ክፋት የእያንዳንዱ ነፍስ ድርሻ ይሆናሉ — ነፍስ ከሰውነት ጋር ስትጣበቅም ሆነ ከእርሱ ስትለይ።
ደግሞም ነፍስ የማትሞት እንደሆነች፣ ፈራጆች እንዳሏትና ከሰውነት ስትለይም እንደ ሥራዋ ቅጣት እንደምትቀበል የሚናገሩትን እነዚያን ጥንታዊና የተቀደሱ ትምህርቶች ሁል ጊዜ ማመን ይገባናል። ስለዚህ ታላላቅ ግፎችን ከመፈጸም ይልቅ መቀበሉ አነስተኛ ክፋት እንደሆነ ልንቆጥረው ይገባል። ስስታሙ ሰው፣ በነፍሱ ድሃ እንደመሆኑ፣ ለዚህ ትምህርት ጆሮውን ይዘጋል፤ ቢሰማውም በንቀት ይሥቅበታል። የእንስሳ ምኞቱን ለመሙላት — ለመብላት፣ ለመጠጣት ወይም በውሸት „የፍቅር አምላክ ስም” በሚጠራው ባሪያዊና አስጸያፊ ደስታ ራሱን ለመሙላት — ማንኛውንም ነገር ከየትኛውም ምንጭ ያለ እፍረት ይነጥቃል። እርሱ ዕውር ነው፤ በእነዚያ አምልኮ-አልባ የዘረፋ ድርጊቶች ውስጥ ለእያንዳንዱ ሕገ-ወጥ ተግባር ምን ያህል ከባድ በደል እንደተያያዘ ማየት አይችልም። እንዲሁም በደለኛው ይህንን አምልኮ-አልባነት እንደ ሸክም ተሸክሞ በምድር ላይ እንደሚንቀሳቀስ፣ እንዲሁም በሁሉም ዓይነት ኀፍረትና መከራ በተሞላ ጉዞ ከምድር በታች ይዞት መሄድ እንዳለበት ማስተዋል አይችልም።
እነዚህንና መሰል እውነቶችን በማሳሰብ ነበር ዲዮንን ያሳመንኩት። ስለዚህ በገዳዮቹ ላይ ለመቆጣት ከማንም በላይ መብት ያለኝ እኔ ነኝ፤ ልክ በዲዮናስዮስ ላይ እንደተቆጣሁት። ምክንያቱም ሁለቱም በእኔ ላይ ታላቅ ጉዳት አድርሰዋል፤ እንዲያውም ለመላው የሰው ዘር ጭምር ማለት ይቻላል። እነዚያ በጽድቅ ለመሥራት የቆረጠውን ሰው በመግደል፣ እርሱ ደግሞ የበላይ ሥልጣን በነበረው ጊዜ ሁሉ በጽድቅ ለመሥራት አሻፈረኝ በማለት። በዚህ አገዛዝ ውስጥ ፍልስፍናና ሥልጣን በእውነት ተገናኝተው ቢሆኑ ኖሮ፣ ለሁሉም ሰዎች — ለግሪኮችም ሆነ ለባዕዳን — ብርሃን በሆነች፣ ለሁሉም እውነተኛውን እምነት ባጸናች ነበር። ይኸውም፣ አንድ ሰው እነዚህን በጎነቶች በራሱ ካላገኘ፣ ወይም በመለኮታዊ ሰዎች አገዛዝ ሥር ኖሮ ትክክለኛ ሥልጠናና ትምህርት ካልተቀበለ በስተቀር፣ በጥበብ መሪነትና በጽድቅ አገዛዝ ሥር ሕይወቱን ካላሳለፈ፣ ለማኅበረሰቡም ሆነ ለግለሰቡ ምንም ደስታ ሊኖር እንደማይችል የሚያረጋግጥ እምነት ነው። ዲዮናስዮስ የጎዳቸው እነዚህን ታላላቅ ግቦች ነው፤ ለእኔም ከዚህ ጋር ሲነጻጸር ሌላው ሁሉ ቀላል ጉዳት ነው።
የዲዮን ገዳይ ሳያውቅ ከዲዮናስዮስ ጋር ተመሳሳይ ጥፋት ፈጽሟል። ምክንያቱም ስለ ዲዮን — አንድ ሰው ስለ ሌላው በእርግጠኝነት ለመናገር በሚችልለው መጠን — በሚገባ አውቃለሁ። የበላይ ሥልጣኑን አግኝቶ ቢሆን ኖሮ፣ ፈጽሞ አእምሮውን ወደ ሌላ የአገዛዝ ቅርጽ አያዞርም ነበር። ይልቁንም መጀመሪያ የራሱ የትውልድ አገሩ ከሆነችው ከሲራኩስ ጀምሮ፣ ባርነቷን አስወግዶ የነጻነት ልብስ ይሸልማት ነበር። ከዚያም በሥልጣኑ የዜጎቹን ሕይወት በተገቢና በጥሩ ሕጎች ያስተካክል ነበር። በቀጣይም ሁሉንም የሲሲሊ መንግሥታት እንደገና መሥርቶ ከባዕዳን ነጻ ለማውጣት ይተጋ ነበር። እነዚህ ነገሮች ጻድቅ፣ ደፋር፣ ራሱን የሚገዛና ፈላስፋ በሆነ ሰው ቢፈጸሙ ኖሮ፣ ስለ በጎነት በብዙኃኑ ዘንድ ተመሳሳይ እምነት ይመሠረት ነበር። ዲዮናስዮስ ምክሬን ሰምቶ ቢሆን ኖሮ በመላው የሰው ዘር መካከል የሚመሠረትና ለሁሉም መዳንን የሚሰጥ እምነት ይሆን ነበር። አሁን ግን አንዳች ክፉ ኃይል ወይም በቀለኛ ጋኔን በእነርሱ ላይ ወድቆባቸዋል። ሕገ-ወጥነትን፣ አምልኮ-አልባነትንና ከድንቁርና የሚመነጩ የቸልተኝነት ድርጊቶችን ቀስቅሶባቸዋል። ይህ ድንቁርና ለመላው የሰው ዘር የሁሉም ክፋቶች ምንጭ ነው፤ ወደፊትም ላስከተሏቸው ሰዎች መራራ መከር ይሰጣል። በዚያ ሁለተኛ ጥረት ሁሉንም ነገር ያጠፋው ይህ ድንቁርና ነበር።
ክፍል 13 — ለእርስ በርስ ግጭት ጊዜ የሚሆን ተግባራዊ ምክር
አሁንም፣ ስለ መልካም ዕድል ሲባል፣ በዚህ በሦስተኛው ሙከራችን ላይ ክፉ ምልክት ከሚያመለክቱ ቃላት እንታቀብ። ሆኖም ግን፣ እናንተ የዲዮን ወዳጆች፣ የእርሱን ለአገሩ ያለውን ፍቅርና የዕለት ተዕለት ሕይወቱን ቆጣቢ ልማድ እንድትመስሉ፣ የእርሱንም ምኞቶች በተሻለ መንገድ ለማስፈጸም እንድትጥሩ እመክራችኋለሁ። እነዚህ ምኞቶች ምን እንደነበሩ ከእኔ በግልጽ ሰምታችኋል። ከእናንተ መካከል በአባቶቻችሁ ልማድ መሠረት ቀላሉን የዶሪያን ሕይወት መኖር የማይችል፣ ይልቁንም የዲዮንን ገዳዮችና የሲሲሊያውያንን ብክነት የተሞላበት የሕይወት መንገድ የሚከተል ማንኛውም ሰው ቢኖር፣ ይህን ሰው በሥራችሁ እንዲሳተፍ አትጋብዙ፤ ከእርሱም ምንም ታማኝ ወይም ጠቃሚ ተግባር አትጠብቁ። ይልቁንም ሁሉንም የሲሲሊ መንግሥታት እንደገና ለማቋቋምና በሕግ ሥር እኩልነትን ለመመሥረት ወደ ሥራው ጋብዙ። ሰዎችን ከሲሲሊ ራሷ፣ ከመላው ፔሎፖኔዥያና ከአቴንስም እንኳ ጥሯቸው። ምክንያቱም በአቴንስም ቢሆን ለበጎነት ካላቸው ቁርጠኝነትና የወዳጆችን ደም በሚያፈሱ ሰዎች ድርጊት ላይ ካላቸው ጥላቻ የተነሳ ከሰው ልጆች ሁሉ የሚበልጡ ሰዎች አሉ።
ነገር ግን፣ ይህ ሁሉ የወደፊት ሥራ ቢሆንም፣ አሁን ያላችሁበት የእርስ በርስ ግጭት ሁኔታ በየዕለቱ ከሚፈጥረው ሁከት የተነሳ አስቸኳይ እርምጃ የሚጠይቅ ከሆነ፣ ፈጣሪ መጠነኛ ማስተዋል የሰጠው ማንኛውም ሰው ይህን ሊረዳ ይገባል፦ በእርስ በርስ ግጭት ወቅት አሸናፊዎች ቂማቸውን በውጊያ፣ በስደትና በግድያ መመገብን እንዲሁም በጠላቶቻቸው ላይ የበቀል እርምጃ መውሰድን እስካላቆሙ ድረስ ከመከራ ዕረፍት አይኖርም። ራሳቸውን መግዛትና ለሁለቱም ወገን በእኩልነት የሚያገለግሉ ገለልተኛ ሕጎችን በማውጣት፣ ሰዎችን በሁለት ገዳቢ ኃይሎች — በአክብሮትና በፍርሃት — እነዚህን ሕጎች እንዲታዘዙ ሊያስገድዱ ይገባል። በፍርሃት፣ ምክንያቱም እነርሱ ጌቶች በመሆናቸው የበላይ ኃይል ማሳየት ስለሚችሉ ነው፤ በአክብሮት ደግሞ፣ ከሥጋዊ ደስታ ይልቅ ለሕጎች አገልጋይ ለመሆን ፈቃደኛና ችሎታ ስላላቸው ነው። በእርስ በርስ ግጭት ውስጥ ያለችን ከተማ መከራ ለማስቆም ከዚህ ሌላ መንገድ የለም። አለበለዚያ ግን ቀጣይነት ያለው የውስጥ ሁከት፣ ትግል፣ ጥላቻና አለመተማመን የከተማዋ የተለመደ ዕጣ ይሆናል።
ስለዚህ፣ ለጊዜው የበላይነትን ያገኙት ወገኖች ሥልጣናቸውን ለማስጠበቅ ሲፈልጉ፣ ለዚህ ዓላማ ብቁ መሆናቸው የተመሰከረላቸውን ሰዎች ከመላው ግሪክ (Hellas) መምረጥ አለባቸው። እነዚህ ሰዎች ከሁሉም በፊት የጎለመሱ፣ በቤታቸው ሚስትና ልጆች ያሏቸው፣ ጥሩ ስም ያላቸውና ረጅም የቅድመ አያቶች ታሪክ ያላቸው ሊሆኑ ይገባል። እንዲሁም ሁሉም በቂ ንብረት ያላቸው ሊሆኑ ይገባል። ለአሥር ሺህ ቤተሰብ ላላት ከተማ የሃምሳ ሰዎች ምክር ቤት በቂ ነው። እነዚህን ሰዎች በታላቅ ልመናና በከፍተኛ የክብር ቃል ኪዳን ከቤታቸው እንዲመጡ ሊያደርጓቸው ይገባል። ካመጧቸውም በኋላ፣ ለአሸናፊዎችም ሆነ ለተሸናፊዎች አድልዎ እንደማያደርጉ በመሐላ ራሳቸውን ካስገዙ በኋላ፣ ለመላው መንግሥት እኩልና የጋራ መብቶችን የሚሰጡ ሕጎችን እንዲያረቁ ሊታዘዙ ይገባል።
ሕጎች ከተደነገጉ በኋላ፣ ሁሉም ነገር የሚተኮርበት ይህ ነው። አሸናፊዎቹ ከተሸናፊዎቹ ይልቅ ለሕጎች የበለጠ መታዘዝ ካሳዩ፣ መላው መንግሥት ደህንነትና ደስታ የሞላበት ይሆናል፣ ከመከራዎቻችሁም ሁሉ መውጫ ይኖራል። ካላደረጉ ግን፣ አሁን የምሰጣችሁን ምክር በማይታዘዙት ላይ እንድታግዙ እኔንም ይሁን ሌላ ማንኛውንም ረዳት አትጥሩ። ምክንያቱም ይህ መንገድ እኔና ዲዮን የሲራኩስን ደህንነት በልባችን ይዘን ለማካሄድ ከሞከርነው ጋር ተመሳሳይ ነው። ይህ በእርግጥ ሁለተኛ-ምርጥ መንገድ ነው። የመጀመሪያውና የተሻለው ከዲዮናስዮስ ጋር በመተባበር ለማካሄድ የሞከርነው ለሰው ልጆች ሁሉ የደህንነት ዕቅድ ነበር፤ ነገር ግን ከሰዎች በላይ የበረታ አንዳች አጋጣሚ ወደ ምንም አምጥቶታል። እናንተ አሁን፣ መልካም ዕድል አብሯችሁ ሆኖና በሰማይ እርዳታ፣ ጥረቶቻችሁን ወደ ይበልጥ ደስ ወደሚያሰኝ ውጤት ለማድረስ ሞክሩ።
ክፍል 14 — ሁለተኛው ጉብኝትና ዲዮናስዮስን መፈተን
ይህ የእኔ ምክርና ማሳሰቢያ፣ እንዲሁም ስለ ዲዮናስዮስ የመጀመሪያ ጉብኝቴ ያቀረብኩት ትረካ ማብቂያ ይሁን። ቀጥሎ ለመስማት የፈለገ ሰው ስለ ሁለተኛው ጉዞዬና ስለ ባሕር ጉዞዬ ያዳምጥ፤ ምክንያታዊና ተገቢ እርምጃ መሆኑንም ይረዳ። በሲሲሊ የነበረኝን የመጀመሪያውን የመኖሪያ ጊዜ ያሳለፍኩት ቀደም ሲል እንደገለጽኩት በሆነ መንገድ ነው። እነዚያ ክስተቶች ካለፉ በኋላ ዲዮናስዮስን በቻልኩት ሁሉ ማስረጃ አሳምኜ እንዲለቅቀኝ አደረግሁ። በዚያ ጊዜ በሲሲሊ የጦርነት ሁኔታ ስለነበር፣ ሰላም ሲፈጠር ምን መደረግ እንዳለበት ስምምነት አደረግን። ዲዮናስዮስ የግዛቱን ጉዳዮች ይበልጥ አስተማማኝ በሆነ ሁኔታ ላይ ካደረገ በኋላ ዲዮንንና እኔን እንደገና እንደሚያስጠራን ተናገረ። ዲዮንም በእርሱ ላይ የደረሰበትን እንደ ስደት ሳይሆን እንደ መኖሪያ ለውጥ እንዲቆጥረው ፈልጎ ነበር። እኔም በእነዚህ ሁኔታዎች ላይ እንደገና ለመምጣት ተስማማሁ።
ሰላም በተደረገ ጊዜ ሊጠራኝ ጀመረ። ዲዮን ሌላ አንድ ዓመት እንዲጠብቅ ጠየቀ፤ እኔን ግን በማንኛውም መንገድ እንድመጣ ለመነኝ። ዲዮንም እንድሄድ እያሳሰበኝና እየለመነኝ ቀጠለ። ምክንያቱም ዲዮናስዮስ አሁን እንደገና ላልተለመደ የፍልስፍና ጥማት ተይዟል የሚል ጽኑ ወሬ ከሲሲሊ ይመጣ ነበር። ስለዚህ ዲዮን ጥሪውን እንዳልመልስ አጥብቆ ይወተውተኝ ነበር። ይሁን እንጂ በፍልስፍና ጉዳይ ላይ እንደዚህ ያሉ ምልክቶች በወጣት ሰዎች ላይ ያልተለመዱ አለመሆናቸውን ብገነዘብም፣ በዚያ ጊዜ ከዲዮንም ከዲዮናስዮስም ጋር ጨርሶ መለያየት ይበልጥ አስተማማኝ ሆኖ ታየኝ። የእኔ ዕድሜ መግፋትና አሁን የተወሰዱት እርምጃዎች ከቀደመው ስምምነት ጋር ፈጽሞ የተቃረኑ መሆናቸውን በመግለጽ ሁለቱንም አስከፋሁ።
ከዚህ በኋላ፣ እንደሚታየው፣ አርኪታስ ወደ ዲዮናስዮስ ቤተ መንግሥት መጣ። ከመነሳቴ በፊት እርሱንና የታረንተም ቡድኑን ከዲዮናስዮስ ጋር ወዳጃዊ ግንኙነት ውስጥ አስገብቼ ነበር። በሲራኩስ ከዲዮን የተወሰነ ትምህርት የተቀበሉ አንዳንድ ሌሎች ሰዎች ነበሩ፤ ሌሎችም ከእነዚህ ተምረዋል፤ ሆኖም በፍልስፍናዊ ጥያቄዎች ላይ በተሳሳተ ትምህርት ራሳቸውን ሞልተው ነበር። እነዚህ ሰዎች ዲዮናስዮስ በእኔ አስተያየቶች ሙሉ በሙሉ የተማረ ነው በሚል ሐሳብ፣ ከእንዲህ ያሉ ጉዳዮች ጋር በተያያዙ ጥያቄዎች ላይ ከእርሱ ጋር ውይይት ለማድረግ ይሞክሩ ነበር። እርሱም ለመማር የተፈጥሮ ችሎታ የሌለው ሰው አይደለም፤ ደግሞም ለዝና ታላቅ ጥማት አለው። የተባለው ነገር ምናልባት ደስ ሊያሰኘው ችሎ ይሆናል፤ በጉብኝቴ ጊዜ ከትምህርቴ ተጠቃሚ እንዳልነበረ ግልጽ በሆነ ጊዜም የተወሰነ ኀፍረት ተሰማው። በእነዚህ ምክንያቶች ይበልጥ ግልጽ የሆነ ትምህርት ለማግኘት ፍላጎት አሳደረ፤ ለዝና ያለው ፍቅርም ተጨማሪ ግፊት ሆነበት። በቀደመው ጉብኝቴ ጊዜ ምንም ሳይማር የቀረበት እውነተኛ ምክንያት ቀደም ሲል በተረክሁት ታሪክ ውስጥ ተዘርዝሯል። በዚህም ምክንያት፣ አሁን በቤቴ ሰላም ላይ ሆኜ ሁለተኛውን ጥሪውን ስላልተቀበልኩ፣ ዲዮናስዮስ „የእርሱን የተፈጥሮ ችሎታና ባሕርይ በመጥፎ ሐሳብ ስለገመገምኩና የኑሮ ሥልቱን ስላልወደድኩት እንደገና ሊጎበኘኝ አልፈለገም” በሚል ሰዎች እንዳይገምቱበት ታላቅ ጭንቀት ተሰማው።
እውነቱን መናገር ለእኔ ተገቢ ነው፤ ማንኛውም ሰው እውነታዎቹን ከሰማ በኋላ ስለ ፍልስፍናዬ መጥፎ አስተያየት ቢይዝ ወይም አምባገነኑ ትክክል ነበር ብሎ ቢያስብ፣ ምንም ቅሬታ የለብኝም። አሁን ዲዮናስዮስ ለሦስተኛ ጊዜ ጠራኝ። በጉዞው ምቾት እንዲኖረኝ ሦስት መቅዘፊያ ያላት መርከብ ላከ። ከአርኪታስ ጋር የተወሰነ ጊዜ ካሳለፉት መካከል አንዱ የሆነውንና ከማንኛውም የሲሲሊ ግሪክ ይበልጥ ከፍ ያለ አስተያየት እንዳለኝ ይገምት የነበረውን አርኬዴሞስንም ላከ፤ ከእርሱም ጋር በሲሲሊ ስመ ጥር የሆኑ ሌሎች ሰዎችን ላከ። እነዚህ ሁሉ አንድ ዓይነት ዘገባ አመጡ፤ ዲዮናስዮስ በፍልስፍና ላይ ትልቅ መሻሻል እንዳደረገ ተናገሩ። ከእኔና ከዲዮን ያለውን ግንኙነት፣ እንዲሁም ዲዮን ወደ ሲራኩስ እንድሄድ ያለውን ጉጉት አውቆ፣ እጅግ ረጅም የሆነ ደብዳቤም ላከ። ደብዳቤው በመክፈቻ ዓረፍተ ነገሮቹ እነዚህን ሁኔታዎች ለማሟላት ተቀርጾ ነበር፤ ይዘቱም እንዲህ የሚል ነበር፦ „ዲዮናስዮስ ለፕላቶ”፣ ቀጥሎ የተለመደው ሰላምታ ቀረበ፤ ወዲያውም ቀጠለ፣ „ጥሪያችንን ተቀብለህ አሁን ብትመጣ፣ በመጀመሪያ ደረጃ የዲዮን ጉዳዮች አንተ በራስህ በምትፈልገው በማንኛውም መንገድ ይያዛሉ፤ ምክንያታዊ የሆነውን እንደምትፈልግ አውቃለሁ፣ እኔም ለዚያ እስማማለሁ። ካልሆነ ግን፣ ስለ ዲዮን ራሱም ሆነ ስለ ሌሎች ጉዳዮች፣ የዲዮን ጉዳዮች በምንም መንገድ እንደ ፍላጎትህ ውጤት አያገኙም።” ይህንን በእነዚህ ቃላት ተናገረ። ከአርኪታስና ከታረንተም ሰዎችም ሌሎች ደብዳቤዎች ደረሱ፤ የዲዮናስዮስን የፍልስፍና ጥናቶች አሞካሽተው፣ አሁን ካልመጣሁ በእኔ የተፈጠረውንና ለፖለቲካዊ ጥቅሞቻቸው ትልቅ ጠቀሜታ የነበረውን ከዲዮናስዮስ ጋር ያላቸውን ወዳጅነት ሙሉ በሙሉ እንዳፈርሰው እንደምቆጠር ጻፉ።
ይህ ጥሪ በዚያ ጊዜ በዚህ መልክ ሲደርሰኝ፣ ከሲሲሊና ከጣሊያ የመጡት ወደዚያ ሊጎትቱኝ ሲሞክሩ፣ በአቴንስ ያሉት ወዳጆቼም በጽኑ ልመናቸው እኔን ቃል በቃል ወደ ውጭ ሲገፉኝ፣ ጉዳዩ ያው የተለመደው ሆነ፦ ዲዮንንና የታረንተም ወዳጆቼን መካድ የለብኝም። እኔም በራሴ ውስጥ የተደበቀ ስሜት ነበረኝ፤ በመማር ፈጣን የሆነ ወጣት ሰው ስለ ፍልስፍና ታላላቅ እውነቶች ሰምቶ ለከፍተኛው ሕይወት ጥማት ቢሰማው የሚገርም ነገር አለመሆኑን አሰብኩ። ስለዚህ ጥማቱ እውነተኛ መሆን አለመሆኑን ለማየት ጉዳዩን በትክክል መፈተን እንዳለብኝ ወሰንኩ። እንደዚህ ያለ ግፊትንም በምንም ሁኔታ ሳልረዳው መተው አልነበረብኝም፤ የማንም ሰው ሪፖርቶች በእውነት እውነት ቢሆኑም፣ ለእንዲህ ያለ ውርደት ራሴን ተጠያቂ ማድረግ አልነበረብኝም። ስለዚህ በዚህ ሐሳብ ራሴን አሳምኜ፣ ብዙ ፍርሃቶችንና ተስፋ ሰጪ ያልሆኑ ግምቶችን ይዤ ተነሳሁ። ቢሆንም ተጓዝኩ፤ በዚህ አጋጣሚ የእኔ ድርጊት በእውነት „ሦስተኛው ለአዳኙ” የሚለው ምሳሌ ሆነ፤ ምክንያቱም በሰላም ለመመለስ የተባረከ ዕድል አግኝቼ ነበር፤ ለዚህም፣ ከአምላክ ቀጥሎ፣ ዲዮናስዮስን ማመስገን ይኖርብኛል፤ ብዙዎች ሕይወቴን ሊያጠፉ ሲፈልጉ እርሱ ከለከላቸውና ለሁኔታዬ ተገቢ የሆነ ክብር ሰጥቶ ነበርና።
በደረስኩ ጊዜ፣ መጀመሪያ ዲዮናስዮስ በእውነት በፍልስፍና እሳት ተቀጣጥሎ ነበር ወይስ ወደ አቴንስ የመጡት ሪፖርቶች ባዶ ወሬዎች ብቻ ነበሩ የሚለውን ጥያቄ መፈተን እንዳለብኝ አሰብኩ። እንግዲህ እንደዚህ ያሉ ነገሮችን የሚፈትንበት መንገድ አለ፤ ይህም መንገድ የሚናቅ አይደለም፤ ለገዢዎች፣ በተለይም ራሳቸውን በተሳሳተ ትምህርት ለሞሉት፣ በደንብ ይስማማል። እንደደረስኩም ይህ በዲዮናስዮስ ላይ በብዛት ሲካሄድ የነበረ መሆኑን አገኘሁ። ለእንዲህ ያሉ ሰዎች ፍልስፍና በሙሉ ስፋቱ ምን እንደሆነ፣ ወደ እርሱ የሚቀርቡበት የጥናት ክልል ምን ምን እንደሆነና ምን ያህልም ድካም እንደሚያስከትል ማሳየት አለበት። ምክንያቱም ይህን የሰማ ሰው፣ እውነተኛ የፍልስፍና መንፈስ ካለውና ለፍልስፍና ተዛማጅ የሆነ መለኮታዊ ባሕርይ ካለው፣ በፊቱ የሚገኝ አስደናቂ መንገድ እንደተነገረው ይቆጥራል፤ ወዲያውም በሙሉ ኃይሉ መግፋት እንዳለበትና ሌላ ማንኛውንም ቢያደርግ ሕይወት የመኖር ዋጋ እንደሌለው ይሰማዋል። ከዚህ በኋላ የራሱንና የመሪውን ኃይሎች በሙሉ ይጠቀማል፤ ጥረቱንም አያላላም፤ የጥናቱን ፍጻሜ እስኪደርስ ወይም ያለ መሪ እርዳታ ራሱን መምራት የሚችልበት ኃይል እስኪያገኝ ድረስ። ይህ መንፈስና እነዚህ ሐሳቦች ናቸው እንዲህ ያለ ሰው ሕይወቱን የሚመራባቸው፤ ሥራው ምንም ይሁን ምን ሥራውን ሲያከናውን፣ በሁሉም ጊዜ ግን ለፍልስፍናና በዕለታዊ ሕይወቱ ጨዋነትን፣ ፈጣን የመማር ብቃትን፣ ጥሩ ትዝታንና የማመዛዘን ኃይልን የሚሰጡት የአመጋገብ ሕጎች ላይ ጸንቶ ይኖራል፤ የዚህ ተቃራኒ የሆነውን ሕይወት ያለማቋረጥ ይጠላል። እውነተኛ የፍልስፍና ባሕርይ ሳይኖራቸው፣ የአስተያየቶች ላይ ላዩን ቀለም ብቻ ያላቸው ግን፣ የጥናቶቹ ክልል ምን ያህል ሰፊ መሆኑን፣ ምን ያህል ድካም እንደሚጠይቅና የዕለታዊ ሕይወት ሥርዓታዊ ቁጥጥር ምን ያህል አስፈላጊ መሆኑን ሲያዩ፣ ነገሩ ለእነርሱ ከባድና የማይቻል ነው ወደሚል መደምደሚያ ይደርሳሉ። አንዳንዶቹም ጉዳዩን በበቂ ሁኔታ አጥንተናል፣ ተጨማሪ ጥረት አያስፈልገንም ብለው ራሳቸውን ያሳምናሉ። ይህ በቅንጦት የሚኖሩትንና ቀጣይ ጥረት ማድረግ የማይችሉትን ለመፈተን አስተማማኝ መንገድ ነው፤ ለማከታተሉ የሚያስፈልጉትን ሁሉንም ባሕርያት ሊያቀርብ ስላልቻለ እንዲህ ያለ ሰው ጥፋቱን በመምህሩ ላይ ሳይሆን በራሱ ላይ መጣል እንደሚኖርበት ያረጋግጣል። እንደዚያም በዚያ አጋጣሚ ለዲዮናስዮስ የተናገርኩትን ተናገርኩ።
ክፍል 15 — አምስቱ ነገሮችና ፍልስፍና ሊጻፍ የማይችልበት ምክንያት
ይሁንና ሙሉ ገለጻ አላቀረብኩም፣ ዲዮናስዮስም እንዲህ ያለ ገለጻ አልጠየቀኝም። ምክንያቱም እርሱ ብዙ ነጥቦችን፣ እነርሱም በጣም አስፈላጊ የሆኑትን፣ እንደሚያውቅ፣ እንዲሁም በሌሎች ከተሰጠው ትምህርት የተነሣ በበቂ ሁኔታ እንደያዛቸው ይናገር ነበር። ከዚያን ጊዜ ወዲህም ከእኔ ስለሰማው ነገር እንደጻፈ፣ ይኸውም ከእኔ ከሰማቸው ትምህርቶች በጣም የተለየ ነው የሚለው የራሱ መመሪያ መጽሐፍ እንዳዘጋጀ እሰማለሁ፤ ነገር ግን ስለ ይዘቱ ምንም አላውቅም፤ ሌሎችም በተመሳሳዩ ጉዳዮች ላይ እንደጻፉ አውቃለሁ፤ ነገር ግን እነማን እንደሆኑ እነርሱ ራሳቸው ከሚያውቁት በላይ ነው። ይህን ያህል ግን ስለ ሁሉም ጸሐፊዎች፣ ስለ ቀደሙትም ስለ ወደፊቶቹም፣ የእኔን ወይም የሌሎችን ትምህርት በመስማት ይሁን በራሳቸው ግኝት እኔ የተሠማራሁባቸውን ነገሮች እናውቃለን ስለሚሉት ሁሉ መናገር እችላለሁ — እንደ እኔ አስተያየት እነዚህ ሰዎች በዚህ ጉዳይ ላይ ምንም ዓይነት እውነተኛ ችሎታ ሊኖራቸው አይችልም። በዚህ ጉዳይ ላይ የእኔ የሆነ ጽሑፍ የለም፣ ወደፊትም አይኖርም። ምክንያቱም ይህ ጉዳይ እንደ ሌሎቹ የእውቀት ዘርፎች በገለጻ ሊቀርብ የሚችል አይደለም፤ ነገር ግን በራሱ በጉዳዩ ዙሪያ ብዙ መነጋገርና አብሮ የተኖረ ሕይወት ከኖረ በኋላ፣ በድንገት፣ ልክ እንደ ብርሃን፣ ከአንዱ ነፍስ ወደ ሌላው በሚዘል ነበልባል በአንድ ነፍስ ውስጥ ይቀጣጠላል፤ ከዚያም በኋላ ራሱን በራሱ ይይዛል። ሆኖም ይህን ያህል አውቃለሁ — እነዚህ ነገሮች በጽሑፍ ቢሰፍሩ ወይም በቃላት ቢቀመጡ፣ ይህን በተሻለ ሁኔታ የሚያደርገው እኔ ነኝ፤ ደካማ በሆነ መልክም ቢጻፉ፣ ይበልጥ የሚጎዳው ሰው እኔ ነኝ። ደግሞም በቂ በሆነ ሁኔታ ለመጻፍና ለመግለጽ የሚቻሉ ሆነው ቢታዩኝ ኖሮ፣ ለሰው ልጅ ታላቅ ጥቅም ያለውን ነገር ከመጻፍና የነገሮችን ባሕርይ ለሁሉ እንዲያይ ወደ ብርሃን ከማውጣት የሚበልጥ የተከበረ ሥራ በሕይወቴ ምን ሊኖር ይችላል? ነገር ግን በዚህ ርዕስ ላይ የሚባል ጥናት መኖሩ ለሰዎች መልካም ነው ብዬ አላስብም — ጥቂቶች፣ በትንሽ ትምህርት ራሳቸው ሊደርሱበት የሚችሉት ካልሆኑ በስተቀር። ለቀሩት ግን፣ አንዳንዶቹን ምንም ምክንያት በሌለው መንገድ በተሳሳተ የንቀት ስሜት ይሞላቸዋል፤ ሌሎቹን ደግሞ ታላቅና ኩሩ የሆነ ነገር እንደተማሩ በማመን በከፍተኛና ከንቱ ተስፋ ይሞላቸዋል።
በዚህ ነጥብ ላይ ትንሽ ይበልጥ ሰፋ አድርጌ ለመናገር አስቤአለሁ፤ ምክንያቱም ይህን ካደረግሁ በኋላ፣ በአሁኑ ርዕሰ-ጉዳዬ ላይ ጉዳዮች ይበልጥ ግልጽ ሊሆኑ ይችላሉ። በዚህ ዓይነት ጥያቄዎች ላይ ማንኛውንም ነገር ለመጻፍ የሚደፍርን ሰው የሚቃወም አንድ ክርክር አለ፤ ይህን ብዙ ጊዜ ቀደም ሲል ተናግሬዋለሁ፣ ለአሁኑም አጋጣሚ ተስማሚ ይመስለኛል።
ለሚኖር ለማንኛውም ነገር፣ ስለ እርሱ እውቀት የግድ የሚያስተላልፉ ሦስት መሣሪያዎች አሉ፤ አራተኛው፣ እውቀት ራሱ ነው፣ አምስተኛውም፣ የሚታወቀውና በእውነት የሚኖረው ነገር ራሱ ነው ተብሎ መቆጠር አለበት። የመጀመሪያው ስም ነው፣ ሁለተኛው ትርጉም፣ ሦስተኛው ምስል፣ አራተኛው እውቀት ነው። ምን ማለቴ እንደሆነ ለመማር ከፈለግህ፣ እነዚህን በአንድ ምሳሌ ላይ ውሰዳቸው፣ በዚህም በሁሉም ጉዳዮች ላይ ተረዳቸው። ክብ ስለ እርሱ የሚነገር ነገር ነው፤ ስሙም አሁን የተናገርነው ያው ቃል ነው። ሁለተኛው የእርሱ ትርጉም ነው፤ ይህም ከስሞችና ከቃል ቅርጾች የተዋቀረ ነው። ምክንያቱም „ክብ”፣ „ቀለበት ቅርጽ”፣ ወይም „ክብ ቅርጽ” የሚል ስም ያለው ነገር፣ ከዙሪያው እስከ መሐሉ ያለው ርቀት በሁሉም ቦታ እኩል የሆነ ነገር ተብሎ ሊተረጎም ይችላል። ሦስተኛ የሚመጣው የሚሣልና ተመልሶ የሚደመሰስ፣ ወይም በማዞሪያ ላይ የሚጠረብና የሚሰበር ነው — ከእነዚህ ነገሮች አንዱም በክብ ራሱ ላይ ሊደርሱ አይችሉም — ቀሪዎቹ የተጠቀሱት ነገሮች የሚያመለክቱት ይህንኑ ነው፤ ምክንያቱም ይህ ከእነርሱ የተለየ ሥርዓት ያለው ነገር ነው። አራተኛው የሚመጣው ስለ እነዚህ ነገሮች የሚሆነው እውቀት፣ አስተውሎትና ትክክለኛ አስተያየት ነው። በዚህ አንድ ራስ ሥር ኅልውናው በቃላት ሳይሆን፣ በሰውነት ቅርጾችም ሳይሆን፣ በነፍሶች ውስጥ ያለውን ሁሉ መሰብሰብ አለብን — ከዚህም ይህ ነገር ከክብ ራሱ ባሕርይና ቀደም ሲል ከተጠቀሱት ሦስቱ ነገሮች የተለየ መሆኑ ግልጽ ነው። ከእነዚህ ውስጥ አስተውሎት ለአምስተኛው በዝምድናና በመመሳሰል ይበልጥ ይቀርባል፤ ቀሪዎቹ ግን ይበልጥ የራቁ ናቸው።
ይኸው በቀጥተኛ ቅርጽ ላይም እንደ ክብ ቅርጽ ይሠራል፣ በቀለማት ላይ፣ በበጎነት፣ በውበት፣ በፍትሕ ላይ፣ በሰው የተሠሩ ሆኑ በተፈጥሮ ሂደት የሚመጡ በሆኑ ሁሉም አካላት ላይ፣ በእሳት፣ በውሃ፣ እና በመሳሰሉት ሁሉ ላይ፣ በሕያው ፍጡር ሁሉ ላይ፣ በነፍሶች ውስጥ ባሉ ጠባያት ላይ፣ እንዲሁም በተደረጉና በተደረሱ ሁሉ ላይ ይሠራል። ምክንያቱም በእነዚህ ሁሉ ጉዳዮች፣ ቀደም ብለው የተጠቀሱትን አራቱን ነገሮች በምንም መንገድ ያላገኘ ሰው፣ ለአምስተኛው እውቀት ሙሉ በሙሉ ተካፋይ ሊሆን ፈጽሞ አይችልም። ከዚህም ሌላ፣ የቋንቋ ድክመት በመኖሩ ምክንያት፣ እነዚህ (ማለትም አራቱ) እያንዳንዱ ነገር ምን እንደሆነ ብቻ ሳይሆን፣ ምን እንደሚመስልም ለማሳየት ይሞክራሉ። በዚህም ምክንያት ምንም አስተዋይ ሰው የፍልስፍና አስተያየቱን በቋንቋ ለመግለጽ አይደፍርም፤ በተለይም በማይለወጥ ቋንቋ — ይህም በተጻፉ ፊደላት ላይ ስለሚሰፍረው ነገር እውነት ነው።
ደግሞም ቀጥሎ የሚመጣውን ነጥብ መረዳት አለብህ። በሰው ድርጊት የሚሣል ወይም በማዞሪያ ላይ እንኳ የሚጠረብ እያንዳንዱ ክብ፣ ለአምስተኛው ነገር ተቃራኒ በሆነው ነገር የተሞላ ነው። ምክንያቱም በሁሉም ቦታ ከቀጥተኛው ጋር ንክኪ አለው። ክብ ራሱ ግን፣ ለእርሱ ተቃራኒ ከሆነው ነገር ማንኛውም መጠን፣ ይብዛም ይነስም፣ የለውም እንላለን። እንዲሁም ስም ለነዚህ ለማንኛውም ቋሚ ነገር አይደለም እንላለን፤ አሁን ክብ የሚባለው ቀጥተኛ ቢባል፣ ቀጥተኛውም ክብ ቢባል፣ ምንም የሚከለክል ነገር የለም፤ ምክንያቱም ለውጦችን ለሚያደርጉና ነገሮችን በተቃራኒ ስም ለሚጠሩት፣ ከስም ይበልጥ ቋሚ ያልሆነ ነገር አይኖርም። ደግሞም ስለ ትርጉሙ ስናስብ፣ እርሱ ከስሞችና ከቃል ቅርጾች የተዋቀረ ከሆነ፣ ያው አባባል ይሠራል — በእርሱ ውስጥ በቂ የሆነ ዘላቂ ቋሚነት የለም። እያንዳንዱ ከአራቱ የሚሰቃይባቸው የአሻሚነት ምሳሌዎች ማብቂያ የላቸውም፤ ነገር ግን ከእነርሱ ታላቁ፣ ትንሽ ቀደም ብለን የጠቀስነው ነው፤ ይኸውም፣ ሁለት ነገሮች ሲኖሩ — ማለትም እውነተኛ ኅልውና ያለውና ጠባይ ብቻ የሆነው — ነፍስ ልታውቅ የምትፈልገው ጠባዩን ሳይሆን ምንነቱን ስትሆን፣ ከአራቱ እያንዳንዳቸው፣ ለነፍስ በቃልና በተግባር ያላፈለገችውን ነገር (ማለትም ጠባዩን) ስለሚያቀርቡ፣ ይህም በስሜታት ሊቃወም የሚችል ነገር ስለሆነ፣ በመግለጫ ይሁን በማሳየት ድርጊት ለነፍስ በእያንዳንዱ ጉዳይ የቀረበው ነገር ብቻ ስለሆነ፣ እያንዳንዱን ሰው በግራ-መጋባትና በመደናገር ይሞላዋል ሊባል ይችላል።
በተበላሸ ትምህርታችን ምክንያት እውነትን ለመፈለግ እንኳ ባልለመድንባቸው ርዕሰ-ጉዳዮች፣ ነገር ግን የቀረበልንን ማንኛውንም ምስል በመቀበል በምንረካባቸው ጉዳዮች፣ አንዳችን በሌላችን ላይ መሣቂያ አንሆንም — ጠያቂዎች የጠየቁትን፣ አራቱን ነገሮች ቀዳደው ሊተቹ የሚችሉ ሰዎች በተጠያቂዎች ላይ መሣቂያ አያደርጓቸውም። ነገር ግን አንድን ሰው ስለ አምስተኛው ነገር ግልጽ መልስ እንዲሰጥ ለማስገደድ በምንሞክርባቸው ርዕሰ-ጉዳዮች፣ ተቃዋሚን ሊገለብጥ ከሚችሉት ማንኛውም ሰው እኛን ይበልጠናል፤ በንግግር ወይም በጽሑፍ ወይም ለጥያቄዎች በሚሰጠው መልስ ገለጻ የሚያቀርበውን ሰው፣ ለአብዛኞቹ አድማጮች ሊጽፍ ወይም ሊናገር በሞከረባቸው ጉዳዮች ላይ ምንም እንደማያውቅ ሰው አድርገው ያስመስሉታል፤ ምክንያቱም በስሕተት የተገኘው የጻፈው ወይም የተናገረው ሰው አእምሮ ሳይሆን፣ የእያንዳንዳቸው የአራቱ መሣሪያዎች የተበላሸ ባሕርይ መሆኑን አንዳንድ ጊዜ አያውቁም። ነገር ግን አእምሮ ወደ እያንዳንዳቸው በተራ ወደ ላይና ወደ ታች በመንቀሳቀስ፣ ከእነዚህ ሁሉ ጋር የመገናኘቱ ሂደት፣ ብዙ ጥረት ካደረገ በኋላ፣ መልካም ለተዋቀረ አእምሮ መልካም ለተዋቀረው ነገር እውቀት ይወልዳል። ነገር ግን አንድ ሰው በተፈጥሮው የተበላሸ ከሆነ (የነፍስ ሁኔታ በብዛቱ ለመማር ባለው አቅምም ሆነ በሥነ-ምግባራዊ ጠባይ በሚባለው ውስጥ በተፈጥሮ እንዲህ ስለሆነ) — ወይም በመበላሸት እንዲህ ሊሆን ቢችልም — ሊንኬዎስ እንኳ ለእንደነዚህ ላሉት ሰዎች የማየት ኃይል ሊሰጥ አይችልም።
በአንድ ቃል፣ ለዚህ ጉዳይ በተፈጥሮ ዝምድና የሌለውን ሰው፣ በፈጣን መማር ወይም በትዝታ ኃይል ለእርሱ ዘመድ ሊደረግ አይቻልም፤ ምክንያቱም ለዚህ ባዕድ በሆኑ ተፈጥሮዎች ውስጥ ፈጽሞ ሊፈጠር አይችልም። ስለዚህ ሰዎች በተፈጥሮ ለፍትሕና ለሌሎቹ ለሚከበሩ ነገሮች ሁሉ ዘመዶች ካልሆኑ — ምንም እንኳ ሌላ ዓይነት የተለያየ እውቀትን በመማርና በማስታወስ ብቁ ቢሆኑም — ወይም ዝምድናው ቢኖራቸውም ቀስ የሚማሩና ትዝታ የሌላቸው ቢሆኑ — ከእነዚህ አንዱም ስለ በጎነትና ስለ ክፋት እውነቱን ሙሉ በሙሉ ፈጽሞ አይማርም። ምክንያቱም ሁለቱም አብረው መማር አለባቸው፤ አብሮም መማር ያለበት፣ በመጀመሪያ እንዳልኩት፣ በተሟላና ረጅም በሆነ ጥናት፣ እውነተኛ ኅልውና ስላለው ሁሉ እውነቱና ሐሰቱ ነው። ብዙ ጥረት ከተደረገ በኋላ፣ ስሞች፣ ትርጉሞች፣ እይታዎች፣ እና ሌሎች የስሜት ሕዋሳት ውሂብ፣ በምርመራና ያለ መጥፎ ፈቃድ በጥያቄና በመልስ በሚቀጥሉ ሰዎች በሚደረግ ደግ ፈተና ሂደት፣ እርስ በርስ ሲገናኙና ሲቆራረጡ፣ በድንገተኛ ብልጭታ ስለ እያንዳንዱ ችግር ግንዛቤና፣ ጥረቱ የሰው ኃይል ጽንፎችን የሚደርስ አስተውሎት ይታያል። ስለዚህ እያንዳንዱ ብቁ ሰው፣ ብቁ በሆኑ ጉዳዮች ላይ ሲሰማራ፣ እነዚህን ለጽሑፍ በማስረከብ በሰዎች መካከል ለመጥፎ ስሜትና ለመሳሳት ከማጋለጥ ይርቃል። በአንድ ቃል ከተባለ፣ በማንኛውም ሰው የተደረሰ የተጻፈ ጽሑፍ — የሕግ አውጪ ሕጎች ይሁኑ፣ ወይም በማንኛውም ሌላ ቅርጽ ቢሆኑ — የሚታይ ከሆነ፣ ይህ ሰው ብቁ ሰው ከሆነ፣ ለእርሱ እነዚህ በጣም ብቁ የሆኑት ነገሮች አይደሉም፣ ሀብቱ ግን በሚይዘው በጣም ውብ ቦታ ላይ ተቀምጧል ብሎ ከዚህ ሊታወቅ ይችላል። ነገር ግን እነዚህ ነገሮች በእርሱ ዘንድ እንደ እውነተኛ ብቁ ነገሮች ሆነው ቢሠራባቸውና በጽሑፍ ቢቀመጡ፣ ከዚያ በእርግጥ፣ አማልክት ሳይሆኑ፣ ሰዎች „አእምሮውን ራሳቸው ቀምተውታል”።
ይህን ንግግርና ቅንፍ የተከተለ ማንኛውም ሰው፣ ዲዮናስዮስ ወይም ሌላ ማንኛውም፣ ታላቅ ይሁን ትንሽ፣ በከፍተኛ ጉዳዮችና በነገሮች የመጀመሪያ መርሆች ላይ ጽሑፍ ጽፎ ከሆነ፣ ስለ ጽሑፉ ርዕሰ-ጉዳይ ምንም ጤናማ ትምህርት እንዳልሰማም እንዳልተማረም — እኔ እንዲህ እንደምል — በሚገባ ያውቃል፤ አለበለዚያ እኔ ለእርሱ ያለኝ ዓይነት ክብር ለእርሱ በኖረው ነበር፣ እንዲሁም ወደ አለመግባባትና ወደ አለመመጣጠን ዓለም ከመጣሉ ይርቅ ነበር። ምክንያቱም እርሱ የጻፈው ለትዝታ ረዳት ሆኖ አይደለም — የአንድ ሰው ነፍስ አንዴ ከያዘችው የመርሳት አደጋ የለበትምና፤ ምክንያቱም በጣም አጭር በሆኑ ቃላት ይገለጻል — ነገር ግን ጨርሶ የጻፈው ከሆነ፣ ለክብር ካለው ዝቅተኛ ጉጉት የተነሣ ነበር፣ ወይ እንደ ራሱ ፈጠራ አድርጎ በማቅረብ፣ ወይም ብቁ ያልሆነበትን የባሕል ባለቤት እንደሆነ ሰው ሆኖ ለመታየት — ልቡ የእርሱ መሆኑን ለማስተዋወቅ ላይ ያተኮረ ከሆነ። ዲዮናስዮስ ይህን ባሕል ከእኔ ካገኘው ካንድ ትምህርት ካገኘ፣ ምናልባት የእርሱ መሆኑን ልንፈቅድለት እንችል ይሆናል፤ እንዴት እንዳገኘው ግን — ቴባን እንደሚለው፣ አምላክ ይወቀው፤ ምክንያቱም የገለጽኩትን ትምህርት የሰጠሁት በዚያ አንድ አጋጣሚ ነው፣ ከዚያም በኋላ ፈጽሞ አልሰጠሁትም።
ክፍል 16 — ትምህርቱ የቆመበት ምክንያትና የዲዮን ንብረት
ነገሮች በእውነት እንዴት እንደተፈጸሙ ለማወቅ ለሚሻ ሰው ቀጥሎ ግልጽ መሆን ያለበት ነጥብ፣ ትምህርቴን በሁለተኛና በሦስተኛ ትምህርት፣ ከዚያም በዚህ በላይ ብዙ ጊዜ ላልቀጠልኩበት ምክንያት ምን እንደሆነ ነው። ዲዮናስዮስ ከአንድ ብቻ ትምህርት በኋላ ጉዳዩን አውቄዋለሁ ብሎ ያምን ይሆን? እና በዚህም ላይ በቂ ዕውቀት አለው ይሆን — ራሱ ስላገኘው ይሁን ወይም ቀደም ሲል ከሌሎች ስለተማረው — ወይስ ትምህርቴን ዋጋ ቢስ ነው ብሎ ያስብ ይሆን? ወይስ በሦስተኛ ደረጃ፣ ከእርሱ አቅም በላይ የሆነና ለእርሱ እጅግ ታላቅ ነው፣ ራሱም በውነት አእምሮውን ለጥበብና ለበጎነት እንደሚሰጥ ሰው ሆኖ ለመኖር አይችልም ብሎ ያስብ ይሆን? ምክንያቱም ዋጋ ቢስ ነው ብሎ ቢያስብ፣ ተቃራኒውን ከሚሉ ብዙዎች ጋር መከራከር ይኖርበታል፤ እነዚህ ሰዎች ደግሞ እንደ ዳኞች ከዲዮናስዮስ እጅግ በተሻለ ስም ይታመኑ ነበር። በሌላ በኩል ግን፣ እነዚህን ነገሮች አግኝቻቸዋለሁ ወይም ተምሬያቸዋለሁ ብሎ ቢያስብ፣ ደግሞም እንደ ሊበራላዊ ትምህርት አካል ሊያዙ የሚገባቸው ናቸው ብሎ ቢያስብ፣ ልዩ ሰው ካልሆነ በቀር፣ በእነዚህ ጉዳዮች ውስጥ መንገዱን የመራውን መምህሩን እንዴት እንዲህ በዳተኝነት ሊያዋርደው ይችላል? እንዴት እንዳዋረደው አሁን እገልጻለሁ።
እስከዚያ ጊዜ ድረስ ዲዮን ንብረቱን ይዞ እንዲቀጥል እና ከእርሱ ገቢ እንዲቀበል ፈቅዶ ነበር። ነገር ግን ከነዚህ ከላይ ከተጠቀሱት ድርጊቶች በኋላ ብዙም ሳይቆይ፣ በዚያ ጉዳይ ላይ የጻፈውን ደብዳቤ ጨርሶ የረሳ ይመስል፣ የዲዮን አደራ ጠባቂዎች ወደ ፔሎፖኔዥያ ገንዘብ እንዲልኩለት ከእንግዲህ አልፈቀደም፤ የንብረቱ ባለቤት ዲዮን ሳይሆን የዲዮን ልጅ — የራሱ የእህቱ ልጅ — እንደሆነና በሕግ መሰረትም የእርሱ አደራ ጠባቂ እርሱ ራሱ እንደሆነ በሰበብ አደረገው። እነዚህ እስከደረስንበት ነጥብ ድረስ የተፈጸሙት ትክክለኛ እውነቶች ነበሩ። የዲዮናስዮስ ለፍልስፍና የነበረው ጉጉት ምን ያህል ዋጋ እንዳለው ዓይኖቼን ከፍተው ነበር፣ እኔም ለመቆጣት ሙሉ መብት ነበረኝ። አሁን በዚህ ጊዜ የበጋ ወቅት ነበር፣ የባሕር ጉዞዎችም ወቅት ነበር፤ ስለዚህም በዲዮናስዮስ ላይ ከመቆጣት ይልቅ — ወደ አቴንስ ለመመለስ ወሰንኩ። ነገር ግን ይህ በዲዮን ላይ ከተፈጸመ በኋላ መቆየት ለእኔ የማይቻል እንደሆነ ለዲዮናስዮስ ነገርኩት። እርሱም እኔን ሊያረጋጋኝ ሞከረ፤ እንድቀር ለመነኝ፤ ምክንያቱም እኔ ራሴ ይህን ዓይነት ዜና ይዤ በፍጥነት መድረሴ ለራሱ ጠቃሚ ይሆናል ብሎ አላሰበም። ልመናዎቹ ምንም ውጤት ሳያስገኙ ሲቀሩ፣ እርሱ ራሱ መጓጓዣ እንደሚያቀርብልኝ ቃል ገባ። እኔ ግን በአንዱ የንግድ መርከብ ላይ ተሳፍሬ ለመጓዝ ዓላማዬ ነበር፤ እንዳልሄድ ብከለከል ሁሉንም አደጋዎች መጋፈጥ ግዴታዬ እንደሆነ አስብ ነበር — ምክንያቱም በግልጽና በይፋ ምንም በደል አልፈጸምኩም ነበር፣ ይልቁንም የተበደለው ወገን ነበርኩ።
መቆየት ምንም እንዳልፈለግሁ ሲያይ፣ በዚያ የመርከብ ጉዞ ወቅት እንድቀር ለማድረግ የሚከተለውን እቅድ ቀየሰ። በቀጣዩ ቀን ወደ እኔ መጥቶ የሚከተለውን ሐሳብ አቀረበልኝ፦ „እነዚህን በአንተና በእኔ መካከል ስለ ዲዮንና ስለጉዳዩ የሚደጋገሙ ጭቅጭቆች እናቁም። ለአንተ ስል ይህን ለዲዮን አደርግለታለሁ። የራሱን ንብረት ወስዶ በፔሎፖኔዥያ እንዲኖር እጠይቀዋለሁ፤ ይህ እርምጃ የእርሱ፣ የእኔ እና የእናንተ የወዳጆቹ የጋራ ስምምነት ሲኖረው ወደዚህ ሊመለስ ክፍት እንደሆነለት በመረዳት ላይ ነው። ይህም ለእርሱ ክፍት የሚሆነው በእኔ ላይ ሴራ እንደማይሰራብኝ በመረዳት ነው። አንተና ወዳጆችህ በዚህ ጉዳይ ለእርሱ ዋስ ልትሆኑለት አለባችሁ፣ እርሱም ለእናንተ ዋስትና መስጠት አለበት። የሚቀበላቸው ገንዘቦች በፔሎፖኔዥያና በአቴንስ፣ በእናንተ በተፈቀዱ ሰዎች እጅ ይቀመጡ፤ ዲዮን ከነርሱ ያለውን ገቢ ያጣጥም፣ ነገር ግን ያንተና የወዳጆችህ ስምምነት ሳይኖር ከአደራው የማውጣት ሥልጣን አይኖረውም። ምክንያቱም በእርሱ ላይ ብዙ መተማመን የለኝም — ይህ ንብረት በእጁ ቢሆን፣ በእኔ ላይ ፍትሐዊ እርምጃ ይወስዳል የሚል ብዙ እምነት የለኝም፣ መጠኑም ትንሽ አይሆንምና፤ ነገር ግን በአንተና በወዳጆችህ ላይ የበለጠ መተማመን አለኝ። ይህ ያረካህ እንደሆነ ተመልከት፤ በነዚህ ሁኔታዎች ላይም ለዚህ ዓመት ቆይ፣ በሚቀጥለው ወቅት ደግሞ ንብረቱን ይዘህ ትሄዳለህ። ለእርሱ ስትል ይህን ሁሉ ብታከናውን ዲዮን ለአንተ አመስጋኝ እንደሚሆን እርግጠኛ ነኝ።”
ይህን ሐሳብ ስሰማ ተናደድኩ፣ ካሰብኩበት በኋላ ግን አስተያየቴን በቀጣዩ ቀን እንደማሳውቀው ተናገርኩ። ከዚያ በኋላ በራሴ ስሆን ጉዳዩን በታላቅ ጭንቀት አሰላሰልኩበት። በራሴ ውስጥ ስነጋገር መጀመሪያ የመጣው ሐሳብ ይህ ነበር፦ „እንዲህ እንበል፣ ዲዮናስዮስ ካነሳቸው ነገሮች ምንም ዓይነት ሊፈጽም አይፈልግም፣ እኔ ከሄድኩ በኋላ ግን ለዲዮን የሚታመን የሚመስል ደብዳቤ ይጽፍለታል፤ አሁን ለእኔ ያቀረበውን ሐሳብ እየነገሩት፣ የቀረበውን ለመፈጸም ፈቃደኛ እንደነበረ ግን እኔ እንደተቃወምኩና የዲዮንን ጥቅም ጨርሶ እንደቸልኩ አድርጎ ያቀርበዋል። ከዚህ ባሻገር፣ እንዲህ እንበል፣ መሄዴን አይፈቅድም፤ ለማንኛውም ነጋዴ የግል ትዕዛዝ ሳይሰጥ፣ በቀላሉ እንደሚችለው፣ ለሁሉም በመርከብ እንድልጓዝ እንደማይፈልግ ግልጽ ያደርጋል፤ ከዲዮናስዮስ ቤት ስወጣ ማን ሊወስደኝ ይስማማ ይሆን?”
ምክንያቱም ከሌሎች ጭንቀቶቼ በተጨማሪ፣ በዚያን ጊዜ ቤቱን በሚከብበው የአትክልት ስፍራ ውስጥ እኖር ነበር፣ ከዚያም ከዲዮናስዮስ ትዕዛዝ ካልተላከለት በቀር በሩ ጠባቂ እንኳ እንድወጣ አይፈቅድልኝም ነበር። „ይሁንና ዓመቱን ብጠብቅ፣ ስለነዚህ ነገሮች ለዲዮን መጻፍ እችላለሁ፣ ያለሁበትን አቋምና የምወስዳቸውን እርምጃዎች እያስታወቅሁ። ዲዮናስዮስም ከሚለው ነገር ምንም ቢፈጽም፣ የሆነ ነገር አሳክቼ እሆናለሁ፤ ምክንያቱም የዲዮን ንብረት፣ በፍትሐዊ ግምት፣ ምናልባት ከመቶ ታለንት ያንስ አይሆንም። ነገር ግን በሚመስለኝ መልኩ ወደፊት የሚታየው ሁኔታ በሚገባ ሊጠበቅ የሚችለውን አቅጣጫ ቢከተል፣ ራሴን ምን እንደማደርግ አላውቅም። ሆኖም ምናልባት ለአንድ ዓመት ሥራዬን መቀጠል፣ የዲዮናስዮስን ሴራዎችም በተግባር ለማሳየት መሞከር አስፈላጊ ይሆናል።”
ይህን ውሳኔ ላይ ከደረስኩ በኋላ፣ በቀጣዩ ቀን ለዲዮናስዮስ እንዲህ አልኩት፦ „ለመቆየት ወስኛለሁ። ነገር ግን እንደ ዲዮን ወኪል ሆኜ የመስራት ሥልጣን አለኝ ብለህ እንዳትቆጥረኝ እጠይቅሃለሁ፤ ይልቁንም ከእኔ ጋር አብረህ ለእርሱ ደብዳቤ ጻፍለት፣ አሁን የተወሰነውን እየተናገርክ፣ ይህ መንገድ ያረካው እንደሆነ ጠይቀው። ካላረካው፣ ሌሎች ምኞቶችና ጥያቄዎች ካሉት፣ በተቻለ ፍጥነት ስለ ዝርዝሮቻቸው መጻፍ አለበት፣ አንተም ስለ ጥቅሞቹ ምንም ችኩል እርምጃ እስካሁን ድረስ መውሰድ የለብህም።”
የተደረሰው ስምምነትም ይህ ነበር። ከዚህ በኋላ የንግድ መርከቦቹ ጉዟቸውን ጀመሩ፣ የእኔን ጉዞ ለመውሰድም አልተቻለኝም። ያን ጊዜ ዲዮናስዮስ „ግማሹ ንብረት የዲዮን ግማሹ የልጁ እንደሆነ መታየት አለበት” ብሎ አስታወቀኝ። ስለዚህ፣ ይሸጠዋል፣ ሲሸጥ ደግሞ ግማሹን እኔ ይዤ እንድሄድ ይሰጠኛል፣ ግማሹን ደግሞ ለልጁ ይተወዋል። ይህ መንገድ፣ እጅግ ፍትሐዊ እንደሆነ ተናገረ። ይህ ሐሳብ ለእኔ አስደንጋጭ ነበር፣ ከእርሱ ጋር ከእንግዲህ መከራከር ጅልነት ነው ብዬ አሰብኩ። ሆኖም የዲዮንን ደብዳቤ መጠበቅ አለብን፣ ከዚያ ደግሞ ይህን አዲስ ሐሳብ ለመንገር እንደገና መጻፍ አለብን አልኩ። እርሱ ግን የዲዮንን ንብረት በሙሉ ሸጠ፤ ከመጀመሪያ እስከ መጨረሻ ስለ ጉዳዩ ለእኔ አንዲት ቃል አልተናገረም፣ እኔም ስለ ዲዮን ጉዳዮች ከእንግዲህ አልተናገርኩትም፤ ምክንያቱም በዚህ ምንም ጥቅም ማድረግ እችላለሁ ብዬ አላሰብኩም። ለፍልስፍናና ለወዳጆቼ ለመድረስ ስለ ጥረቶቼ እስከ አሁን ያለው ታሪክ ይህ ነው።
ክፍል 17 — የሄራቅሊደስ ጉዳይና ከሲራኩስ መውጣት
ከዚህ በኋላ ዲዮናስዮስና እኔ የዕለት ተዕለት ሕይወታችንን ቀጠልን፤ እኔ ከመቀመጫዋ ለመብረር እንደምትናፍቅ ወፍ ዓይኖቼን ወደ ውጭ አቅንቼ ነበር፤ እርሱ ደግሞ ሁልጊዜ ወደ ኋላ የሚያስደነግጠኝና በዲዮን ንብረት ላይ ጥብቅ ቁጥጥር የሚያደርግበት አንድ አዲስ መንገድ ይሠራ ነበር። ቢሆንም ለመላው ሲሲሊ ወዳጆች መሆናችንን አስገነዘብን። ዲዮናስዮስ የአባቱን አካሄድ ትቶ የግል ጠባቂዎቹ የሆኑትን ትልልቆቹን አባላት ደመወዝ ለመቀነስ ሞከረ። ወታደሮቹ ተናድደው፣ በብዛት ተሰብስበው፣ ይህን አንቀበልም ብለው አወጁ። እርሱ ኃይል ለመጠቀም ሞክሮ የአክሮፖሊሱን በሮች ዘጋ፤ እነርሱ ግን ቀጥተኛ ወደ ግድግዳዎቹ ሮጡ፤ የጦር ጩኸት እየጮኹ። ዲዮናስዮስ ፈርቶ ያን ጊዜ ወታደሮቹ የጠየቁትን ሁሉና ከዚያም በላይ ፈቀደ።
ሁከቱ ሁሉ የተነሣው በሄራቅሊደስ ምክንያት ነው የሚል ወሬ ብዙም ሳይቆይ ተሠራጨ። ሄራቅሊደስ ይህን ሲሰማ ራሱን ሰወረ። ዲዮናስዮስ ሊይዘው ይሞክር ነበር፤ ሊያደርገውም ሳይችል ቀርቶ ቴዎዶቴስን ጠራው። በዚያው ጊዜ እኔም በአትክልት ስፍራው ውስጥ ነበርኩ። ቴዎዶቴስ በፊቴ ለዲዮናስዮስ የተናገረውን አስታውሰዋለሁ። „ፕላቶ” አለ፣ „ወዳጃችንን ዲዮናስዮስን አንድ ነገር ለማሳመን እየሞከርሁ ነው፦ ሄራቅሊደስን በፊታችን አምጥቼ በቀረቡበት ክሶች ላይ ራሱን እንዲከላከል ማድረግ ብችል፣ እርሱም ሄራቅሊደስ ከእንግዲህ በሲሲሊ መኖር የለበትም ብሎ ቢወስን፣ ልጁንና ሚስቱን ይዞ ወደ ፔሎፖኔዥያ ሄዶ እዚያ እንዲኖር — ዲዮናስዮስ ላይ ምንም ዓይነት እርምጃ ሳይወስድ እና ከንብረቱ የሚገኘውን ገቢ እያገኘ — ይፈቀድለት። ማንም ሄራቅሊደስን ቢያገኘው፣ ምንም ጉዳት እንዳይደርስበት፤ ይልቁንም ዲዮናስዮስ ሌላ ውሳኔ እስኪወስን ድረስ ከአገሪቱ እንዲወጣ ይፈቀድለት። በዚህ ትስማማለህ?” አለ፣ ለዲዮናስዮስ እያቀረበ። „እስማማለሁ” አለ ምላሹ፣ „በቤትህም ቢገኝ እንኳ፣ አሁን ከተባለው በላይ ምንም ጉዳት አይደርስበትም።”
በሚቀጥለው ቀን ምሽት ኤውሪቢዮስና ቴዎዶቴስ በታላቅ ጭንቀት ወደ እኔ መጡ። ቴዎዶቴስ „ፕላቶ፣ ትናንት ዲዮናስዮስ ስለ ሄራቅሊደስ ለእኔና ለአንተ የገባቸውን ቃሎች በወቅቱ ተገኝተህ ነበር?” አለ። „በእርግጥ” አልሁ። „እንግዲህ” ቀጠለ፣ „አሁን ወታደሮች ሄራቅሊደስን ለመያዝ ገጠሩን ሁሉ እያስሱ ነው፤ እርሱም በዚህ አካባቢ የትኛውም ቦታ ላይ ሊሆን ይችላል። በአማልክት ስም፣ አብረኸን ወደ ዲዮናስዮስ ና።” እኛም ሄድንና በዲዮናስዮስ ፊት ቆምን፤ እኔ ግን አልሁ፦ „እነዚህ ሰዎች ትናንት ከተስማማችሁት በተቃራኒ ስለ ሄራቅሊደስ ጠንካራ እርምጃ ትወስድ ይሆናል ብለው ይፈራሉ። እርሱ ተመልሷል፤ በዚህ አካባቢ ታይቷል የሚል አለ።” ይህን ሲሰማ ተቃጠለ፤ እንደ ቁጡ ሰው ቀለሙን ሁሉ ቀየረ። ቴዎዶቴስ በፊቱ ወድቆ እንዲህ ዓይነት ምንም ነገር እንዳያደርግ ለመነው። እኔ ግን ጣልቄ ላበረታታው ሞከርሁ፣ እንዲህ እያልሁ፦ „አትፍራ፣ ቴዎዶቴስ፤ ዲዮናስዮስ ትናንት ከገባቸው ቃሎች በተቃራኒ አዲስ እርምጃ አይወስድም።” ዓይኑን በእኔ ላይ አቆም አድርጎ፣ „ላንተ ምንም — ትንሽም ሆነ ትልቅ — አልገባሁልህም” አለ። „በአማልክት ስም” አልሁ፣ „ይህ ወዳጃችን አሁን የሚማጸንላትን ትዕግሥት ቃል ገብተህ ነበር።” ይህን ብዬ ወጣሁ። ከዚህ በኋላ ሄራቅሊደስን የማደን ሥራውን ቀጠለ፤ ሄራቅሊደስ ግን ወደ ካርቴጅያውያን ግዛት መሸሸ ቻለ።
ከዚህ በኋላ ዲዮናስዮስ የዲዮንን ንብረት ላለመመለስ የነበረው ዕቅዱ ለእኔ ጠላትነት ለማሳየት ሰበብ ይሰጠዋል ብሎ አሰበ። ከአክሮፖሊሱ አወጣኝ። ከአክሮፖሊሱ ውጭ ከቅጥረኛ ወታደሮች መካከል ነበር የቆየሁት። ከዚያ የተለያዩ ሰዎች ወደ እኔ መጡ፤ ከእነርሱም መካከል ከአቴንስ የመጡት የመርከቦቹ ሠራተኞች — የራሴ ዜጎች — ነበሩ፤ እነርሱም በወታደሮቹ መካከል ስለ እኔ ክፉ እየተነገረ እንደሆነና ሊጨርሱኝ እንደሚዝቱ ነገሩኝ። ስለዚህ ለደኅንነቴ የሚከተለውን ዕቅድ ቀየስሁ።
በታረንተም ለሚገኙት አርኪታስና ለሌሎች ወዳጆቼ መልእክት ላክሁ፤ ያለሁበትን አስቸጋሪ ሁኔታ እየገለጽሁ። እነርሱም ሰላሳ ቀዘፋ ያላት ጦር መርከብ ከራሳቸው አንዱ ከሆነው ላሚስከስ ጋር ላኩ፤ እርሱም መጥቶ ስለ እኔ ዲዮናስዮስን ለመነው። ተስማማ፤ ለመሄድ ፈቀደልኝ። ስለ ዲዮን ንብረት ግን ተጨማሪ ጥያቄ አላቀረብሁም፤ ከእርሱም ምንም አልተመለሰም።
ክፍል 18 — ኦሊምፒያ፣ የዲዮን ውድቀትና መደምደሚያ
ጉዞዬን ወደ ፔሎፖኔዥያ ወደ ኦሊምፒያ አደረግሁ፤ በዚያም ዲዮንን በጨዋታዎቹ ላይ አገኘሁት፤ የተፈጸመውንም ሁሉ ነገርኩት። ዜዎስን ምስክር አድርጎ ጠርቶ፣ ወዲያውኑ እኔንና ዘመዶቼን በዲዮናስዮስ ላይ የበቀል እርምጃ ለመውሰድ እንድንዘጋጅ አበረታታን። ይህን ሰምቼ፣ ወዳጆቼን ለረዳትነት ሊጠራ እንደሚችል ነገርኩት፣ መሄድ ቢፈልጉ፤ „እኔን በተመለከተ ግን፣” ብዬ ቀጠልኩ፣ „አንተና ሌሎች የዲዮናስዮስን ማዕድ እንድካፈል አስገድዳችሁኝ ነበር። እርሱ ምናልባት ይዟዟሩ የነበሩትን ስም ማጥፋቶች አምኖ ነበር፣ እኔ ከእናንተ ጋር በእርሱ ላይ እያሤርሁ ነው የሚሉትን፤ ሆኖም ሕይወቴን ምሕረት አደረገለት። ደግሞም፣ ለማንም ሰው የጦር አጋር ለመሆን የሚያበቃ ዕድሜ ላይ የለሁም፤ በመካከላችሁ እንደ ገለልተኛ እቆማለሁ።” ይህን ያልሁት፣ ወደ ሲሲሊ ባደረግሁት ጉዞና በዚያ ባጋጠመኝ መጥፎ ዕድል ስለ ሰለቸኝ ነበር። እነርሱ ግን አልታዘዙኝም፣ ለማስታረቅ የሞከርኩትን ጥረት ሊሰሙ አልፈቀዱም፤ በዚህም ከዚያ ጊዜ ጀምሮ የተከሰቱትን ክፉ ነገሮች ሁሉ በራሳቸው ላይ አመጡ። ምክንያቱም ዲዮናስዮስ ለዲዮን ንብረቱን ቢመልስለት ኖሮ ወይም ከእርሱ ጋር ቢታረቅ ኖሮ፣ ከእነዚህ ነገሮች አንዱም ባልተከሰተም ነበር።
የዲዮን ምኞት ግን፣ የራሴም ሆነ የማንኛውም ቀና አሳቢ ሰው ምኞት ሊሆን ይገባል ብዬ የምናገረው ዓይነት ነበር። የታላቅ ሰው ዓላማ ታላቁን አገልግሎት በማበርከት ታላቁን ሥልጣንና ክብር ማግኘት ነው። ይህም ግብ የሚደረስበት፣ ሴራዎችን በመመስረትና ሴረኞችን በማሰባሰብ ለራሱና ለአገሩ ሀብት ሲያገኝ አይደለም። ዲዮን በትክክል የተከተለው የጽድቅን መንገድ ነበር፤ የበደል ሥራዎችን ከመፈጸም ይልቅ መከራ መቀበል ይሻላል ብሎ ስላሰበ። ነገር ግን በጠላቶቹ ላይ የድል ጫፍ ላይ ሲደርስ ተሳሳተና ወደቀ። ምክንያቱም ቅን፣ ራሱን የሚገዛና ጥበበኛ የሆነ ሰው ከርኩሳን ጋር ሲገናኝ፣ የእንዲህ ዓይነት ሰዎችን ባህርይ ሙሉ በሙሉ የማያውቅ አይሆንም፤ ነገር ግን የመርከብ መልካም መሪ የማዕበልን አስደንጋጭ ኃይል ሙሉ በሙሉ ሳያውቅ እንደሚጠፋው ሁሉ፣ ዲዮንም በጠላቶቹ ክፋት ተሸነፈ። ይህ ነበር የውድቀቱ መንስኤ፣ ሲሲሊንም በታላቅ ሐዘን ውስጥ ያስገባት።
አሁን ከተረክሁት ክስተቶች ቀጥሎ ስለሚወሰዱት እርምጃዎች፣ ምክሬ በቂ በሆነ መልኩ ተሰጥቷል። ወደ ሲሲሊ ስላደረግሁት ሁለተኛ ጉዞ ታሪክ የተናገርሁበት ምክንያትም፣ የክስተቶቹ እንግዳ ባህርይ ስለነበራቸው ዘገባ መሰጠት አስፈላጊ መሆኑ ስለታየኝ ነው። በዚህ አሁን በተሰጠው ዘገባ ለማንኛውም ሰው ይበልጥ ግልጽ ሆነው ቢታዩ፣ አሁን የተሰጠው መግለጫ በቂና ከመጠን በላይ ያልተራዘመ ነው።
መጨረሻ።