ሴኔካ - Seneca

ከሮም ቤተ መንግሥት እስከ አክሱም ዋሻ፦ መከራ፣ ሥልጣን እና የሰው ልጅ ዕጣ ፈንታ. ክፋት ለመልካም ሰው ቅጣት ነው ወይስ ማሻሻያ? የሴኔካ "ስለ ፈቃደ እግዚአብሔር" እና የኢትዮጵያ ፍልስፍናዊ ትስስሮች

በሮም ግዛት ውስጥ ሁለተኛው ባለጸጋ የነበረውን፣ ለንጉሠ ነገሥታት አማካሪ በመሆን በከፍተኛ ሥልጣን ማማ ላይ የተቀመጠን ሰው አስቡት። ይህ ሰው በሕይወቱ መገባደጃ ላይ፣ በገጠር ግቢው ተገልሎ፣ “እውነተኛ ጥበብ ማለት መከራን እና ስቃይን እንደ አምላክ ስጦታ አድርጎ መቀበል ነው” ብሎ ይጽፋል።

ይህ ሰው ሉክየስ አኔየስ ሴኔካ (Lucius Annaeus Seneca) ይባላል። ታሪኩ ደግሞ እኛ ኢትዮጵያውያን ለዘመናት ስንጠይቀው ከኖርነው ታላቅ ጥያቄ ጋር ይገጣጠማል፦ “ፈጣሪ መልካም ሰዎችን ለምን በመከራ ይፈትናል?”

በዚህ ሳምንት የፖድካስት ክፍላችን (ክፍል አንድ እና ሁለት)፣ ዳዊት፣ ትግስት እና ሳባ በሴኔካ ሕይወት እና ፍልስፍና ላይ ጥልቅ ውይይት አድርገዋል። ፖድካስቱን ከማዳመጣችሁ በፊት፣ ይህ ጽሑፍ በውይይቱ ውስጥ የተነሱትን አበይት ሐሳቦች እና ከኢትዮጵያ ታሪክና ፍልስፍና ጋር ያላቸውን አስደናቂ ትስስር ያስቃኛችኋል።

ወርቅ በእሳት እንደሚፈተን...

የስቶይክ (Stoic) ፈላስፋው ሴኔካ ያስቀመጠው ሐሳብ ቀላል ግን ጥልቅ ነው፦ “አምላክ ሁሉን ነገር ለበላይ ዓላማ እንደሚመራው የሚያምን ማንኛውም መልካም ሰው፣ በእውነት ክፉ ነገር አይደርስበትም።” ለሴኔካ፣ መከራ የለም ማለት አይደለም። ይልቁንም መከራው ዓላማ አለው፤ ፈተና ነው፣ ትምህርት ነው፣ ማጠንከሪያ ነው። ወርቅ በእሳት እንደሚጠራ ሁሉ፣ መልካም ሰውም በመከራ ይጠራል።

ሳባ በክፍል አንድ ትረካዋ እንዳብራራችው፣ ይህ አመለካከት በኦሮሞ ፍልስፍና ውስጥ ካለው «ሰፉ» (Safu) ጽንሰ ሐሳብ ጋር አስደናቂ መመሳሰል አለው። ሰፉ በዓለም ውስጥ ሥነ ምግባራዊ ሥርዓት እንዳለ እና ዋቃ (Waaqa) ፍጥረትን ሁሉ በሚዛን እንደፈጠረው ያምናል። ሰው ከተፈጥሮ ሥርዓት ጋር ተስማምቶ መኖር ጥበብ ሲሆን፣ ከዚህ ሥርዓት (ከፈቃደ እግዚአብሔር) ማፈንገጥ ግን መዛባትን ያመጣል።

ከስልጣን ማፈግፈግ፦ የሴኔካ ገጠር እና የዘርዓ ያዕቆብ ዋሻ

ሴኔካ ፍልስፍናን ያውቅ ነበር፣ ነገር ግን ሥልጣን አጓጓው። ጨካኙን ንጉሥ ኔሮን ወደ በጎ መንገድ እመልሰዋለሁ ብሎ በማሰብ ወደ ቤተ መንግሥት ገባ። ነገር ግን ጥበብ ሥልጣንን ከማጽዳት ይልቅ፣ ሥልጣን ጥበብን በከለከው። በመጨረሻም በ66 ዓመቱ ሴኔካ ከፖለቲካው ዓለም ሸሽቶ ወደ ገጠር አፈገፈገ።

ይህ የሴኔካ ታሪክ የ17ኛው ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያዊውን ፈላስፋ ዘርዓ ያዕቆብን (1599–1692) በብርቱ ያስታውሰናል። ዘርዓ ያዕቆብም በዘመኑ ከነበረው የሃይማኖት እና የፖለቲካ ግጭት ሸሽቶ፣ ከአክሱም አቅራቢያ ባለ ዋሻ ውስጥ ለዓመታት ተደብቋል። ሴኔካ በገጠር ግቢው ሆኖ “ስለ ፈቃደ እግዚአብሔር” ሲጽፍ፣ ዘርዓ ያዕቆብ ደግሞ በዋሻው ውስጥ ሆኖ “ሐተታ” የተሰኘውን የምክንያታዊነት ፍልስፍናውን ጻፈ። ሁለቱም ከስልጣን ጫና ርቀው፣ በጸጥታ ውስጥ ሆነው “እንዴት እንኑር?” የሚለውን የዘመናት ጥያቄ መለሱ።

ሥልጣን እና ተቋማዊ ጥበብ

ሴኔካ ብቻውን ሆኖ አምባገነኑን ኔሮን ለመቀየር ሞክሮ አልተሳካለትም። ፖድካስታችን ላይ ዳዊት እንዳነሳው፣ ይህ የሴኔካ ውድቀት አንድ ትልቅ ትምህርት ይሰጠናል። ጥበብ በግለሰብ ደረጃ ብቻ ሳይሆን በተቋም ደረጃ መዋቀር አለበት።

በደቡብ ኢትዮጵያ የሚገኘው የሲዳማ «ሉዋ» (Luwa) የሽማግሌዎች ሥርዓት ለዚህ ትልቅ ማሳያ ነው። በሉዋ ሥርዓት አንድ መሪ ብቻውን ውሳኔ አያሳልፍም፤ ሽማግሌዎች ይመክራሉ፣ ይከራከራሉ፣ ሚዛን ይጠብቃሉ። እንዲሁም ፍትሐ ነገሥት ንጉሥ ከሕግ በታች መሆኑን እና ከተሳሳተ መመለሻ መንገድ እንደሚያስፈልገው ይደነግጋል። ሴኔካ ያጣው ይህንን ተቋማዊ ገደብ ነበር።

የመጨረሻው ነፃነት፦ ሞት ወይስ ጽናት?

በጣም አወዛጋቢው የስቶይኮች ትምህርት ስለ ራስን ማጥፋት ያላቸው አቋም ነው። ለሴኔካ እና ለስቶይኮች፣ ከአምባገነን ሥር ከመንበርከክ ይልቅ የራስን ሕይወት ማለፍ ከፍተኛው የነፃነት መግለጫ ነው። ካቶ በተባለው ሮማዊ ጀግና ተመስጦ፣ ሴኔካም በኔሮ ወታደሮች ከመገደል ይልቅ ራሱን አጠፋ።

ይህ አቋም ፖድካስቱ ላይ ትግስት እንዳብራራችው ከሌሎች ሃይማኖታዊ ወጎች ጋር ይጋጫል። ሶክራተስ ሕይወት የአምላክ ስጦታ ናት ብሎ ራስን ማጥፋትን እንደተቃወመው ሁሉ፣ በኢትዮጵያዊው የተዋሕዶ ሥነ መለኮትም ውስጥ ሕይወት ከአምላክ ጋር ያላት ትስስር ከሞት በላይ ነው። “ተዋሕዶ” ማለት ሰብዓዊና መለኮታዊ ተፈጥሮ አንድ ሆነዋል ማለት ሲሆን፣ ያ አንድነት ሕይወትንም ስቃይንም ያቅፋል። ስለዚህ ስቃይን ለማምለጥ ሕይወትን ማቋረጥ ከዚህ ሥነ መለኮት ጋር ይጋጫል።

ስለዚህ ዳዊት በውይይቱ ላይ እንዳጠቃለለው፣ ከሴኔካ ስቶይክ ፍልስፍና መማር ያለብን ራስን ስለ ማጥፋት ሳይሆን፣ ማንኛውንም ውጫዊ ኃይል አለመፍራትን ነው። እውነተኛ ነፃነት ማለት ሕይወትን ማቋረጥ ሳይሆን ሕይወትን ያለ ፍርሃት መኖር ነው።