አንድ ሰው ከከተማ ቅጥር ውጭ ቆሞ በተወለደበት ቋንቋ ይጮኻል። ከኋላው የሮም ሠራዊት ተሰልፏል፤ ከፊቱ የተወለደባት ከተማ ተዘግታለች፤ በውስጧ አባቱና እናቱ በእስር አሉ። መልእክቱ አጭር ነው — እጃችሁን ስጡ፣ ከተማዋ ትድናለች፣ ቤተ መቅደሱ አይነካም። ከቅጥሩ የወረደለት መልስ ስድብ ነው፤ ከዚያ ድንጋይ መጥቶ ራሱ ላይ መታው፣ ወደቀ፣ ሮማውያንም ተሸክመው ወሰዱት። ከላይ የተመለከቱት ሰዎች ሞቷል የሚል ወሬ ወደ ከተማዋ አስተላለፉ፤ እናቱም በእስር ቤት ውስጥ የልጇን ሞት ሰማች። ያቺን ሰዓት በጽሑፍ ያኖራት ራሱ ያ ሰው ነው። ሁለት ጥያቄ ሳይመለስ ይቀራል፦ በዚያ ቅጥር ሥር የሚሠራ አማራጭ ነበረው? እናም ስለ ወገኖቹ ጥፋት የሚናገረው መጽሐፍ በመጨረሻ የማን ነው?
ክፍል 1 — በዋሻ ውስጥ የተጣለ ዕጣ (ሳባ)
በአቴና የተቀረጸ ትርጉም — ከሁለት ሺህ አምስት መቶ ዓመታት በፊት በዩሪሜዶን ወንዝ ዳር ስለሞቱ ወጣቶች የተቀረጸው ድንጋይ የከበረው ለአገር መሞት እንደሆነ ያውጃል
ፔሪክሌስና ፖሊቢየስ — የአቴና መሪ በቀብር ንግግሩ ያንን መስዋዕትነት የዜግነት ግዴታ አደረገው፤ ፖሊቢየስ ደግሞ ሮም በአንድ ትውልድ ዓለምን እንዴት እንደተቆጣጠረች ሲያብራራ ያንኑ ክብር ገለጸ
መጽሐፉ የተቀመጠበት መደርደሪያ — አሜሪካን የመሠረቱ ሰዎች ስለ አገር ወዳድነት ትምህርት ሲፈልጉ የዮሴፉስን መጽሐፍ ከቱሲዲዴስና ከሄሮዶተስ ጎን አኖሩት
ትርጉሙ ውስጥ ያለው ስንጥቅ — ለአገር መሞት ክብር ከሆነ ላለመሞት የመረጠው ሰው ምን ይባላል? አገሩ እንዳይጠፋ ብሎ ከጠላት ጋር የተስማማውስ?
ካህኑ ልጅ — በኢየሩሳሌም ተወለደ፤ እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በሠላሳ ሰባተኛው ወይም በሠላሳ ስምንተኛው ዓመት ገደማ፤ ካህናት ከሚወጡበት ቤት ሲሆን በእናቱ በኩል ከጥንቱ የይሁዳ ንጉሣዊ ወገን ዝርያ አለኝ ይል ነበር
ሦስቱን መንገድ ሞክሮ አንዱን መረጠ — በወጣትነቱ የአይሁድን ሦስቱን ትምህርት ቤቶች ለማየት ወጣ፣ በበረሃ ከአንድ አስተማሪ ጋር ሦስት ዓመት አደረገ፣ ተመልሶ ግን የፈሪሳውያንን መንገድ ያዘ
የመጀመሪያው የሮም ጉዞ — ሃያ ስድስት ዓመት ገደማ ሲሆነው በሮም የታሰሩ ካህናትን ለማስፈታት ተላከ፤ መርከቧ ተሰበረች፣ ሌሊቱን ሙሉ በባሕር ዋኘ አለ፤ ደርሶ ሥራውን ፈጽሞ ተመለሰ
ልኩን የሚያውቅ ሰው — ሮምን ከመዋጋቱ በፊት መንገዶቿን፣ ሠራዊቷንና ቤተ መንግሥቷን አይቷል፤ ሲመለስ ግን ሕዝቡ ለጦርነት ይነሳሳ ነበር
ግዛት እንድትሆን የጠየቁ ሰዎች — ይሁዳ በኃይል ብቻ አልተጠቃለለችም፤ ከይሁዳ የመጡ ታዋቂ ዜጎች ራሳቸው መሬታቸው በሮም ሥር እንዲገባ አውግስጦስን ጠየቁት
የአውግስጦስ ስሌት — ድንበር ማስፋፋት አይፈልግም ነበር፤ ሆኖም ይሁዳ ከወንዙ ማዶ ካለችው ፓርቲያ ለሚመጣ ወረራ ቁልፍ መከላከያ ናት፣ ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታዋም ከፍ ያለ ነው
የተከበረ ልማድ — ስምምነቱ የአይሁድን ወግና ሥርዓት እንደሚያከብር ቃል ገባ፤ አይሁዶች ለንጉሠ ነገሥቱ ምስል አልሰገዱም፣ ይልቁንም በቤተ መቅደሱ ውስጥ ለእርሱ መሥዋዕት ይቀርብ ነበር
ጄኔራል የሆነው ሰው — አመጹ ሲፈነዳ ሠላሳ ዓመቱ ገደማ ነበር፤ የኢየሩሳሌም መሪነት ሾሞ የአካባቢውን ሰው እንዲያሰናዳ ወደ ገሊላ ላከው
ገሊላ አንድ ሆና አልጠበቀችውም — አንዳንድ ከተሞች ጦርነት አልፈለጉም፤ ሌሎች የራሳቸው መሪ ነበራቸው
ከጉሽ ሓላቭ የመጣው ዮሐንስ — ጠንካራና ብልህ ተቀናቃኝ፤ ዮሴፉስ ሮምን ለመዋጋት ልብ የለውም ብሎ ወነጀለው፤ ስለዚህ ከሮማውያን ገና ሳይዋጋ በገሊላ ከወገኖቹ ጋር መጋደል ጀመረ
ዮታፓታ — ቬስፓሲያን ልጁን ቲቶስን አስከትሎ ወርዶ ኮረብታ ላይ ያለችውን ከተማ ከበበ፤ ከበባው አርባ ሰባት ቀን ወሰደ፣ ውኃ አለቀ፣ ግንቡ ተነደለ፣ ከተማዋ ወደቀች
ዋሻውና ዕጣው — ውኃ ለማጠራቀም በተቆፈረ ዋሻ ውስጥ አርባ ሰዎች ሦስት ቀን ተደበቁ፤ አዛዡ ለመውጣት ሲነሳ ሰይፍ አነሱበት፤ እርሱም «በገዛ እጃችን አንሙት፤ ዕጣ እንጣል።» አለ
ሁለት የቀሩ ሰዎች — ተራው በተራው ደረሰ፤ በመጨረሻ ሐሳቡን ያቀረበውና አንድ ጓደኛው ቀሩ፤ ሁለቱም ወደ ሮማውያን ወጡ
ራእዩ — በሰንሰለት ወደ ቬስፓሲያን ሲወሰድ «አንተ ንጉሠ ነገሥት ትሆናለህ፤ ልጅህም ከአንተ በኋላ» አለው፤ ቬስፓሲያን ትንቢቱ ከተፈጸመ ዋጋ እንደሚያገኝ መልሶ በእስር አኖረው — ሆኖም ልብስና ስጦታ ተሰጠው
ትንቢቱ ተፈጸመ — ኔሮ ወደቀ፣ ከእርሱ በኋላ የመጡት ሦስት ገዥዎች በአንድ ዓመት ተለዋወጡ፣ በመጨረሻ ሠራዊቱ ቬስፓሲያንን አነሳው
በመዶሻ የተቆረጠ ሰንሰለት — ቲቶስ ሰንሰለቱ በቁልፍ ሳይሆን በመዶሻ እንዲቆረጥ ጠየቀ፤ ሰንሰለት መቆረጥ ማለት ሰውየው ታስሮ አልነበረም ማለት ነው
አዲስ ስምና አዲስ ቤት — ወደ ኢየሩሳሌም ከቲቶስ ጋር ተመለሰ፣ ግን በአጥሩ ውጭ በኩል፤ ጦርነቱ ሲያበቃ በሮም መኖሪያ፣ ደመወዝና ዜግነት አገኘ — «ፍላቪየስ» የገዥው ቤተሰብ ስም ነው
ክፍል 2 — በልብስ ውስጥ የተደበቀች ትንሽ ሰይፍ (ኢብሳ)
አንድ አገር፣ ሁለት ሕግ — የሮም ገዥ ተመደበ፣ ቀረጥ ተቆጠረ፣ ሠራዊት ተመሸገ፤ ሆኖም ቤተ መቅደሱ የራሱ ሕግ፣ የራሱ ገንዘብና የራሱ ሥርዓት ነበረው
ሹመቱ በባዕድ እጅ — ሊቀ ካህናቱ ማን እንደሚሆን የሚወስነው የሮም ገዥ ወይም የሮም ሹም የሆነው ንጉሥ ነበር፤ ሕዝቡ ወደ መቅደሱ ሲሄድ የሚያገኘው ካህን በሮም ፈቃድ የተሾመ ነው
ሰንደቆቹና የውኃ መስመሩ — አንድ ገዥ የቄሳርን ምስል ያዘሉ ሰንደቆች ወደ ኢየሩሳሌም አስገባ፣ ሕዝቡም አምስት ቀንና አምስት ሌሊት ተኝቶ ተቃወመ፤ ሌላው የመቅደሱን ገንዘብ ወስዶ የውኃ መስመር ሠራበት፣ ሲጮኹም ወታደሮቹ በዱላ ገቡበት
ቂሳርያ — ግሪኮች ከተማዋ የሮም ገዥ መቀመጫ ናት አሉ፤ አይሁዶች የመሠረታት ንጉሥ የአይሁድ ንጉሥ ነው አሉ፤ ክርክሩ ወደ ጎዳና ጠብ፣ ጠቡም ወደ ግድያ ወረደ
ፈሪሳውያን — ሕግን ያጠናሉ፣ ከተጻፈው በተጨማሪ ከአባቶች የተላለፈውን ወግ ይቀበላሉ፣ ሙታን ይነሳሉ ብለው ያምናሉ
ሰዱቃውያን — የተጻፈውን ብቻ ይቀበላሉ፤ የካህናትና የሀብታሞች ወገን ነበሩ
ኤሴናውያን — ከከተማ ወጥተው በኅብረት ይኖሩ ነበር፤ ንብረት ሁሉ የጋራ ነው
አራተኛው ወገን — ዮሴፉስ «አራተኛው ፍልስፍና» ብሎ የሚጠራው፤ መሥራቹ ይሁዳ የሚባል የገሊላ ሰው ነው — ስሙ የአገሩ ስም ራሱ
ትምህርቱ በአንድ ዓረፍተ ነገር — አይሁዶች ከእግዚአብሔር በቀር ጌታ ሊኖራቸው አይገባም፤ ስለዚህ ቀረጥ መክፈል ኃጢአት፣ መገዛትም ክህደት ነው — ለሮማውያን ደግሞ ቀረጥ አልከፍልም ማለት ግዛቱን፣ ጌታ አይኖረኝም ማለት ንጉሠ ነገሥቱን መካድ ነው
ሐሳቡ ወደ ሰይፍ ሲቀየር — ከዚያ የወጡ ሰዎች ራሳቸውን ቀናተኞች ብለው ጠሩ፤ አጭር ጠማማ ሰይፍ በልብሳቸው ደብቀው በበዓል ቀን ወደ ሕዝብ ገብተው የሮምን ወገን የሚይዝ አይሁዳዊ ወግተው ከሚጮኹት መካከል አንዱ ሆነው ይጠፋሉ፤ ስማቸውም ከዚያች ሰይፍ የመጣ ነው — ሊቀ ካህናቱን ዮናታንን ገደሉ፣ ሰላም የሚፈልገው አይሁዳዊም ከሮማዊው ወታደር በላይ አደጋ ላይ ወደቀ
ስልቱ ውስጥ ያለው ስሌት — ሮማውያን ከልክ ያለፈ ጭካኔ እንዲጠቀሙ ማነሳሳት፤ ሮም በጭካኔ ስትመልስ ሕዝቡ ይማረራል፣ ሲማረርም ያምጻል
ቴውዳስ — ብዙ ሕዝብ ወደ ዮርዳኖስ ወስዶ ወንዙን በቃሌ እከፍለዋለሁ አለ፤ የሮም ፈረሰኞች መጡ፣ ብዙዎችን ገደሉ፣ ራሱን ወደ ኢየሩሳሌም አመጡ
ከግብጽ የመጣው ሰው — ሠላሳ ሺህ ሕዝብ ወደ ደብረ ዘይት ተራራ አውጥቶ ቅጥሩ በቃሌ ይፈርሳል አለ፤ ሠራዊቱ ሲመጣ ሕዝቡ ተበተነ፣ እርሱ ራሱ ጠፋ፣ ተመልሶም አልተገኘም — እነዚህ ሰዎች ሠራዊት አልነበራቸውም፣ የሚያስፈልገው ጥሪ ብቻ ነበር
የፍሎሩስ ቅርጫት — ገዥው ከግምጃ ቤቱ አሥራ ሰባት መክሊት ወሰደ፤ ወጣቶች በጎዳና ላይ ቅርጫት ይዘው «ምስኪኑ ፍሎሩስ ገንዘብ አጥቷልና ምጽዋት ስጡት!» እያሉ ገንዘብ መሰብሰብ ጀመሩ፤ እርሱም ሠራዊቱን ወደ ገበያው ላከ
የቆመው መሥዋዕት — ኤሌአዛር የሚባል ወጣት ካህን — የመቅደሱ አዛዥና የሊቀ ካህናቱ ልጅ — ለንጉሠ ነገሥቱ የሚቀርበውን መሥዋዕት አስቆመ፤ ሽማግሌዎቹ ካህናት ይህ ስምምነቱን መስበርና ጦርነት ማወጅ ነው ብለው ተቃወሙ፣ አልሰማቸውም
ቤት ሖሮን — የሶርያ ገዥ ኬስቲየስ ጋሉስ ከከተማዋ ጠርዝ ደርሶ ተመለሰ፤ አይሁዶች በጠባቡ የተራራ መተላለፊያ ላይ ጠብቀው ከላይ መቱት፤ ሠራዊቱ ተበታተነ፣ ከባዱን የማጥቃት መሣሪያ ጥሎ ሸሸ
የጠፋው ንስር — ከጦር ሠራዊቶቹ አንዱ የራሱን ንስር አጣ፤ ለሮማዊ ወታደር ንስሩ መጥፋት ከሽንፈት የከበደ ውርደት ነው — እናም በኢየሩሳሌም ሮም ትሸነፋለች የሚል ሐሳብ ተወለደ
የኔሮ መውደቅ ሲነበብ — ከወደቀ በኋላ ሮም ራሷ ገዥ ማን ይሁን ብላ ተጣላች፤ ከይሁዳ ሆኖ ለሚያይ ሰው ያ ወሬ ግዛቱ እየተፈረካከሰ ነው የሚል ትርጉም ነበረው
ሰላም መጥራት ውርደት ሲሆን — ከቤት ሖሮን ቀን በኋላ ሰላም ፈላጊው ልኩን የማያውቅ ተባለ፣ አገር ወዳዱም ወደ ግንባር የሚሮጠው ሆነ፤ ዮሴፉስ የተሾመው ወደዚህ ስሜት ውስጥ ነው
መጽሐፉ የተጻፈበት ቤት — ቬስፓሲያን ንጉሠ ነገሥት ከመሆኑ በፊት ይኖርበት የነበረውን ቤት ሰጠው፤ ደመወዝ ተመደበለት፣ በይሁዳም መሬት ተሰጠው
መጀመሪያ ለምሥራቅ ተጻፈ — የመጀመሪያው ጽሑፍ በአራማይክ ነበር፤ አድማጮቹ የፓርቲያ ሰዎች፣ ባቢሎናውያንና ከኤፍራጥስ ባሻገር የሚኖሩ አይሁዶች ነበሩ — ያ ቅጂ አልቀረም፣ ያለን ለሮም ግዛት ሰዎች ብዬ ሠራሁት የሚለው የግሪኩ ነው
በአጥፊው ፊርማ የወጣ መጽሐፍ — ኢየሩሳሌምን የከበበው ቲቶስ መጽሐፉን አነበበው፣ ፊርማውን አኖረበት፣ እንዲሰራጭም አዘዘ
ክፍል 3 — አራት ግድግዳ፣ እያንዳንዱ ሲፈርስ የሚጠብ ቦታ (አበባ)
ዮሴፉስ የሚተርከው ጦርነት አንድ ቅርጽ አለው፦ ወደ ውስጥ ይገባል። ሠራዊቱ በአገር ጠርዝ ይጀምራል፣ ወደ ከተማዋ ይገባል፣ ወደ ቤተ መቅደሱ አጥር ይደርሳል፣ በመጨረሻም በበረሃ ውስጥ ወደ አንድ ዓለት ጫፍ ይወጣል። አበባ በአራት ግድግዳ ወስዳ እያንዳንዱ ሲፈርስ የሚቀረውን ቦታ ታሳንሰዋለች።
አንደኛው ግድግዳ፦ አገሪቱ
ጸሐፊው የተመሸገባት ከተማ — ቬስፓሲያን በገሊላ መጀመሪያ የተጋፈጣት ዮታፓታ ናት፤ የከተማዋ አዛዥ ራሱ ዮሴፉስ ስለነበር ስለዚህ ከበባ የሚጽፈው እንደ ምስክር ነው
ጥሬ የበሬ ቆዳ — ተዳፋቱ ወደ ቅጥሩ ሲቀርብ ዮሴፉስ ካስማ አስተክሎ ገና የታረዱ በሬዎችን ቆዳ አስዘረጋ፤ ድንጋዩን ይውጠዋል፣ ፍላጻውን ያንሸራትተዋል፣ እርጥበቱም እሳቱን ያጠፋል — ከሥሩ ሆነው ግንቡን ከፍ አደረጉት
በስፍር የተከፋፈለ ውኃ — በከተማዋ ምንጭ የለም፤ ውኃው በመስፈሪያ ሲታደል ሮማውያን ከውጭ ያዩ ነበር፣ ቬስፓሲያንም ጥማቱ ከተማዋን ያስረክበዋል ብሎ ጠበቀ
የሚንጠባጠብ ግንብ — ዮሴፉስ ልብስ አስጠልቆ በቅጥሩ ጠርዝ ላይ አሰቀለው፤ መላው ግንብ ውኃ እያንጠባጠበ ታየና ሮማውያን ተስፋ ቆረጡ
በለምድ የተሸፈነ ጀርባ — በምዕራብ በኩል ባለው ጠባቂ በሌለው ዳገት ሰዎች እየወጡ ስንቅ ያስገቡ ነበር፤ በሌሊት ውሻ ይመስሉ ዘንድ ጀርባቸውን በበግ ለምድ ይሸፍኑ ነበር
ዘይቱና አብሹ — ሮማውያን ጋሻቸውን እንደ ጣሪያ አድርገው ሲወጡ የፈላ ዘይት ፈሰሰባቸው፤ በሌላ ቀን ደግሞ የተቀቀለ አብሽ በሳንቃዎቹ ላይ ፈሰሰና እግራቸው መቆም አቃተው — ዮሴፉስ በዚያች ቀን የሞቱት ስድስት ብቻ፣ የቆሰሉት ከሦስት መቶ በላይ ይላል
የጄኔራሉ እግር — ፍላጻ ቬስፓሲያንን እግሩ ላይ መታው፤ ቁስሉ ቀላል ነበር፣ ደሙን ያዩ ወታደሮች ግን ከበባውን ትተው ሮጡ፣ ከሁሉ ቀድሞ የደረሰው ቲቶስ ነበር
አርባ ሰባተኛው ቀን — አንድ ከሃዲ ጠባቂዎቹ ንጋት ሊል ሲል እንደሚያንቀላፉ ነገረው፤ ቬስፓሲያን አላመነውም — ከዮታፓታ ሰዎች አንዱ ተይዞ በእሳት ሲፈተን አንዲትም ቃል አልተናገረም፣ በመስቀል ላይም ፈገግ ብሎ ተመልክቷቸዋል ይላል ዮሴፉስ
ጭጋጉ — በተባለው ሰዓት ገቡ፤ ከቅጥሩ የወጣው የመጀመሪያው ሰው ቲቶስ ነበር፤ በከተማዋ ላይ ጭጋግ ወርዶ ስለነበር ሰዎቹ ሲገደሉ ነው ከተማዋ መያዟን የተረዱት — ዮሴፉስ የሞቱትን አርባ ሺህ፣ የተማረኩትን ሴቶችና ሕፃናት አንድ ሺህ ሁለት መቶ ብሎ ይሰጣል
ሐይቁ — ከዮታፓታ ቬስፓሲያን ወደ ጥብርያዶስ ሐይቅ አቀና፤ በዳር የነበረችው ታሪኬ ስትያዝ ሰዎቹ ጀልባቸውን ገፍተው ወደ ውኃው ገቡ
ውኃውና ዳሩ — ጀልባ ሲገለበጥ ውስጡ ያለው ወደ ውኃው ወደቀ፣ ወደ ዳር የደረሱትን ወታደር ጠበቃቸው፤ ዮሴፉስ ለቀናት የሐይቁ አረፋ ቀይ እንደነበረና ገሊላውያን ወደ ሐይቃቸው መውጣት እንዳቆሙ ይመዘግባል
ጋምላ — ወደ ላይ የተጎበጠ ጀርባ ስላለው ሸንተረር የግመል ስም ተሰጥቶታል፤ የሚደርሰው መንገድ አንድ ብቻ ነው፣ በሁለቱም ጎን ገደል አለ
የተደረመሱት ጣሪያዎች — ወታደሮቹ በተደራረቡት ቤቶች ጣሪያ ላይ ወጡ፤ ጣሪያዎቹ ክብደቱን አልቻሉም፣ አንዱ በአንዱ ላይ ተደረመሰ፣ ብዙ የሮም ወታደር በፍርስራሽ ውስጥ ቀረ
በሌሊት የተነሱ ድንጋዮች — ሦስት ወታደሮች ወደ ግንቡ አንድ ማዕዘን ሄደው ድንጋዩን አንድ በአንድ አነሱ፤ ግንቡ ወደቀ፣ ጥሩምባ ተነፋ፣ ሠራዊቱ ገባ
ሁለት እኅትማማች — ሰዎቹ ወደ ሸንተረሩ ጫፍ ወጡ፤ ከጫፉ ላይ ገደል አለ፤ ዮሴፉስ ከጋምላ ሰዎች ሁለት ብቻ እንደተረፉ ይጽፋል
ገሊላ አለቀ — ካመለጡት ሰዎች መንገዱ ወደ አንድ ቦታ ብቻ ነበር — ወደ ኢየሩሳሌም
ሁለተኛው ግድግዳ፦ ከተማዋ
ከገሊላ የመጣው ወሬ — ዮሐንስ ሮማውያን ደክመዋል፣ ግንብ መውጣት አይችሉም፣ ማሽናቸው ከባድ ስለሆነ ወደ ኢየሩሳሌም ተራሮች አይመጣም አለ፤ ወጣቶቹ ሰሙት፣ ሽማግሌዎቹ ግን ከእርሱ ጋር የመጡትን ቁስለኞች አዩ
በዕጣ የተሾመ ሊቀ ካህናት — ቤተ መቅደሱን የያዙት ሰዎች ሊቀ ካህናትን በዕጣ ሾሙ፤ ዕጣው ደረሰው የተባለው ከገጠር የመጣ ገበሬ ነበር፤ ልብሱን አለበሱት፣ ተግባሩን አስተማሩት፣ ወደ መቅደሱ አስገቡት
በክረምት ሌሊት የተቆረጠ በር — ሐናንያ መቅደሱን ሲከብ የተከበቡት ከኢዶምያ ሠራዊት ጠሩ፤ በዚያች ሌሊት ከባድ ዝናብና ነፋስ ነበር፣ ጠባቂዎቹ ተኙ፣ በሩ በመጋዝ ተቆረጠ፣ ድምፁም በነጎድጓድ ውስጥ አልተሰማም
ሬሳ ሳይቀበር — ጥዋት ላይ ሐናንያ ተገኘና ተገደለ፤ ሬሳው ሳይቀበር ከቅጥሩ ውጭ ተጣለ
ሰባ ዳኞች — ጽንፈኞቹና ኢዶምያውያን የፍርድ ቤት ቅርጽ ያለው መድረክ አቁመው ከከተማዋ ታዋቂ ሰዎች ሰባውን ዳኛ አድርገው ጠሩ፤ ሥልጣን ግን አልሰጧቸውም
ማስረጃ የሌለው ክስ — ዘካርያስ በር ባሩክ ከተማዋን ለሮማውያን ለማስረከብ አሲሯል ተባለ፤ ከሳሾቹ «እኛ እርግጠኞች ነን፤ ይህ ራሱ በቂ ማስረጃ ነው» አሉ
ንጹሕ ነው ተብሎ የተገደለ ሰው — ዘካርያስ ሳቀ፣ ክሱን አፍርሶ የከሳሾቹን ድርጊት ቆጠረባቸው፤ ሰባዎቹ ዳኞች ንጹሕ ነው አሉ፤ ሁለት ጽንፈኞች በቤተ መቅደሱ መካከል ወግተው ገድለው አስከሬኑን ወደ ሸለቆው ወረወሩት
ዳኞቹ ለምን ተረፉ — በሰይፍ ጀርባ ተደብድበው ከአደባባዩ ወጡ፤ ዮሴፉስ ምክንያቱን ይሰጣል — ተበትነው ያዩትን ለሕዝቡ እንዲናገሩ ነው፤ በዚያ ወቅት ከአንጋፎቹ አሥራ ሁለት ሺህ አለቁ ይላል፣ ማልቀስም አይቻልም ነበር
ስምዖን በር ጊዮራ ገባ — የከተማዋ ሰዎች በዮሐንስ ስላልረኩ ከውጭ ሌላ የሠራዊት አለቃ ጠሩ፤ በሩ ተከፍቶ ሠራዊቱን አስከትሎ ገባ
ሦስት አለቆች — ስምዖን የላይኛውን ከተማ ያዘ፣ ዮሐንስ ቤተ መቅደሱን ያዘ፣ ኤሌአዛር በር ስምዖን የሚባል የካህናት ወገን አለቃ ውስጠኛውን አደባባይ ወሰደ
ማስተካከያ፦ ተመሳሳይ ስም፣ ሌላ ሰው — ኤሌአዛር በር ስምዖን ኢብሳ የነገረን መሥዋዕቱን ያስቆመው ወጣት ካህን አይደለም፤ ስሙ ብቻ አንድ ነው
የተቃጠለው እህል — ዮሐንስ የስምዖንን እህል አቃጠለ፣ ስምዖን የዮሐንስን አቃጠለ፤ ለብዙ ዓመት የሚበቃው ክምችት ሮማውያን ከተማዋ ጠርዝ ላይ ከመድረሳቸው በፊት አለቀ
በፋሲካ የጠፋ ስም — ዮሐንስ ሰዎቹን መሥዋዕት ለማቅረብ የመጡ አስመስሎ ወደ ውስጠኛው አደባባይ አስገባ፤ ኤሌአዛር በር ስምዖን ወገኑን አጣ፣ ስሙም ከመጽሐፉ ጠፋ
ሦስተኛው ግድግዳ፦ ቤተ መቅደሱ
በሞላች ከተማ ላይ የተዘጋ በር — ቲቶስ በሰባኛው ዓመት በፋሲካ ወቅት ደረሰ፤ ከየአገሩ ለበዓል የመጡ ሰዎች በውስጧ ነበሩ፤ በሮች ተዘጉ
ሦስቱ ቅጥሮች — አዲሱ ቅጥር በማጥቃት መሣሪያ ተነደለ፤ ሁለተኛው በጥቂት ቀናት ወደቀ፤ ሦስተኛው የመቅደሱና የላይኛው ከተማ ቅጥር ወፍራም ነው፣ ከሥሩም ገደል አለ
በአጥሩ ውጭ በኩል ያለው ሰው — ቲቶስ እጃችሁን ስጡ የሚል መልእክት ላከ፤ የተሸከመው ዮሴፉስ ነው፤ ወደ ቅጥሩ ቀርቦ በአገሩ ቋንቋ ጮኸ — ከተማዋ ትድናለች፣ ቤተ መቅደሱ አይነካም
ድንጋዩና ወሬው — መልሱ ስድብ ነበር፤ ድንጋይ ወርውረው ራሱ ላይ መቱት፣ ወደቀ፣ ሮማውያን ተሸክመው ወሰዱት፤ ሞቷል የሚል ወሬ ወደ ከተማዋ ገባ
እናቱ በእስር ውስጥ — በዚያ ከተማ አባቱና እናቱ በእስር ላይ ነበሩ፤ እናቱ የልጇን ሞት ሰማች፤ ዮሴፉስ ለጠባቂዎቹ የተናገረችውን ቃል መዝግቧል
ሁለተኛው ጥሪ — አገግሞ ተመልሶ ያቀረበው መልእክት ሌላ ነበር — ውጡና በሌላ ቦታ ተዋጉ፣ ቤተ መቅደሱን ግን አታስቃጥሉ፣ የቆመውንም መሥዋዕት መልሳችሁ አቅርቡ
ሁለት ተቃራኒ እምነት — የጉሽ ሓላቩ ዮሐንስ «ከተማዋ የአምላክ ከተማ ናት፤ ስለዚህ መያዟን ፈጽሞ አልፈራም።» ብሎ መለሰለት፤ የዮሴፉስ መከራከሪያ ደግሞ አምላክ ከሮማውያን ወገን ሆኗል የሚል ነበር — መጽሐፉ ሁለቱንም መዝግቧል፣ የትኛው ልክ እንደሆነ ግን አይፈርድም
ግንብ ዙሪያውን — ቲቶስ ከተማዋን ሙሉ በሙሉ የሚከብ ግንብ እንዲሠራ አዘዘ፤ ሠራዊቱ በሦስት ቀን ሠራው፣ አሥራ ሦስት ማማ ነበረው፤ ከዚያ በኋላ የሚወጣ መንገድ አልነበረም
ረሃቡ — ዮሴፉስ የከተማዋን አስደንጋጭ ገጽታ ይመዘግባል — ምግብ ፍለጋ የሚዞሩ ሰዎች፣ የተዘጉ ቤቶች፣ የቆሙ ድምፆች፤ ሬሳ ለመቅበር የሚወጣ ሰው ስላልነበረ ሬሳዎቹ በቤቶቹ ውስጥ ቀሩ
በቅጥሩ ፊት የተሰለፉት — በቆሻሻ መውረጃ ተሹልከው ከወጡት በበሩ የተያዙት ተሰቅለው ከቅጥሩ ፊት ተሰለፉ — ከውስጥ ያሉት እንዲያዩ፤ በመጨረሻም የተሰቀሉበት እንጨት አልቆ ነበር
ወርቅ የዋጡ ሰዎች — ሊወጡ የወሰኑ ሰዎች ያላቸውን ሸጠው የወርቅ ሳንቲም ዋጡ፤ አንድ ሰው ከቆሻሻ ወርቅ ሲለቅም ተያዘና ወሬው በሰፈሮቹ ተሰማ
በአንድ ሌሊት ሁለት ሺህ — የረዳት ጦር ወታደሮች እጃቸውን ሊሰጡ የሚመጡትን ሆድ እየቀደዱ መፈተሽ ጀመሩ፤ ዮሴፉስ በጦርነቱ ሁሉ ከዚህ የከፋ እንዳልደረሰ ይጽፋል — ቲቶስ ተቆጥቶ ቢያስጠነቅቅም ድርጊቱ ቀጠለ፣ ብዙዎችም ተመልሰው ወደ ከተማዋ ገቡ
የቀለጠው ዕቃ — ዮሐንስ የሚዘርፈው ሲያልቅበት የቤተ መቅደሱን ጋኖች፣ ሳሕኖችና ጠረጴዛዎች አቀለጠ፤ አውግስጦስና ሚስቱ የላኳቸውን ዕቃዎች እንኳን አልተወም
በአንድ በር የወጣው ቁጥር — ማኔዎስ የሚባል ሰው — አስከሬን አውጪዎችን የመክፈል ኃላፊነት የነበረው — ሮማውያን ከሰፈሩበት ቀን አንስቶ በአንዱ በር ብቻ የወጣው አስከሬን መቶ አሥራ አምስት ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ እንደሆነ ለቲቶስ ነገረው
የቤትዞቧ እናት — ከዮርዳኖስ ማዶ ከቤትዞብ — «የሂሶጵ ቤት» — የመጣችው ባለጸጋዋ ማርያም ያላትን ሁሉ በዘበኞች ተነጠቀች፤ ጡት የሚጠባ ልጇን አንስታ የተናገረችውንና የተከተለውን ዮሴፉስ መዝግቦታል
ጠረኑ — ዘበኞቹ ገብተው ሲያስፈራሯት የተረፈውን ገልጣ አሳየቻቸው፤ እየተንቀጠቀጡ ወጡ፣ ወሬውም በዚያች ቀን መላዋን ከተማ ሞላ
በመስኮት የገባ እሳት — ቲቶስ ቤተ መቅደሱ አይቃጠል ብሎ አዘዘ፤ በዚያች ሌሊት ግን አንድ ወታደር በማንም ትእዛዝ ሳይሆን የሚነድ እንጨት አነሳ፣ ጓደኛው ደገፈው፣ እርሱም እሳቱን በአንድ ትንሽ የወርቅ መስኮት ውስጥ ወረወረው
ትእዛዙ በጩኸት ውስጥ ጠፋ — ቲቶስ እንዲጠፋ አዘዘ ብሎ ዮሴፉስ ይጽፋል፤ ወታደሮቹ ግን በጩኸት ውስጥ አልሰሙም አለ፤ ጣውላው ደረቅ ነበር፣ እሳቱም ወደ አዳራሾቹ ገባ
በረንዳው ላይ የነበሩት — በውጨኛው አደባባይ ከቀሩት መጠለያዎች በአንዱ ጣሪያ ላይ ሴቶችና ሕፃናት ወጥተው ነበር፤ ዮሴፉስ ስድስት ሺህ ያደርጋቸዋል፤ የወጡበትንም ምክንያት እርሱ ራሱ ይሰጣል — በዚያች ቀን አንድ ሰው «አምላክ ወደ ቤተ መቅደሱ ውጡ ብሏል፤ በዚያ የመዳናችሁን ምልክት ታያላችሁ» ብሎ አውጆ ነበር፤ ትእዛዝ ሳይመጣ ወታደሮቹ አቃጠሉት፣ አንድም ሰው አላመለጠም
ተመሳሳይ ወር፣ ተመሳሳይ ቀን — ዮሴፉስ የመጀመሪያው ቤተ መቅደስ በባቢሎናውያን የተቃጠለበት ዕለት ይህ መሆኑን ይመዘግባል
ስድስቱ አዛዦች — ዮሴፉስ እንደሚተርከው ከእሳቱ በፊት ቲቶስ አዛዦቹን ሰብስቦ ስለ ቤተ መቅደሱ ምክር ጠየቀ፤ ከፊሎቹ ይፍረስ አሉ፣ ከፊሎቹ ተዋጊዎቹ በላዩ ካልተዋጉ ይቅር አሉ — የቲቶስን መልስ ዮሴፉስ ጠብቆታል
በድልድዩ ላይ የቀረበ ጥያቄ — ተከበው ሲቀሩ ስምዖንና ዮሐንስ በአፍ ለመነጋገር ጠየቁ፤ ቲቶስ በአደባባዩ ምዕራባዊ ጎን ቆሞ አስተርጓሚ አቁሞ «ትጥቃችሁን ጣሉና ራሳችሁን አስረክቡ፤ ሕይወታችሁን እሰጣችኋለሁ።» አለ
እምቢታው — መሐላ ገብተናል አሉ፤ ከሚስቶቻቸውና ከልጆቻቸው ጋር ወደ በረሃ እንዲወጡ ጠየቁ፤ ቲቶስ ተቆጥቶ ዋስትናውን አነሳ፣ ከተማዋም እንድትቃጠልና እንድትዘረፍ አዘዘ
ያለ ደም የተያዘ ቅጥር — የላይኛዋ ከተማ ተዳፋት ሲጠናቀቅ ተዋጊዎቹ ማማዎቹን ትተው ወደ ሸለቆውና ወደ መሬት ውስጥ ዋሻዎች ገቡ፤ ሮማውያን የመጨረሻውን ቅጥር ያለ ውጊያ ያዙት፣ ዝምታውም ግራ አጋባቸው
በረሃብ የሞቱ ቤተሰቦች — ወደ ቤቶቹ ሲገቡ ሙሉ ቤተሰቦች ሞተው አገኙ፤ አንዳንድ ወታደሮች ምንም ሳይነኩ ወጡ
ዮሐንስ ወጣ — በዋሻው ውስጥ ምግብ አልቆበት ደጋግሞ ንቆ የተወውን የዋስትና ቃል ጠየቀ፤ ተሰጠው
ነጭ ቀሚስና ሐምራዊ ካባ — ስምዖን በር ጊዮራ ከድንጋይ ጠራቢዎች ጋር ተቆፍሮ ለማምለጥ ሞክሮ ስንቁ አለቀበት፤ ቀሚስና ካባ ለብሶ ቤተ መቅደሱ በቆመበት ቦታ ከመሬት ወጣ፣ ስሙን ሳይናገር አዛዥ ጠየቀ፣ ተሬንቲየስ ሩፉስም አሰረው
የድል ሰልፉ — ቬስፓሲያንና ቲቶስ በአንድ ላይ ሰልፍ አደረጉ፤ ከቤተ መቅደሱ የተወሰዱ ዕቃዎች ተሸክመው ወጡ — መቅረዙ፣ ጠረጴዛው፣ የሕጉ መጽሐፍ
የአለቆቹ ዕጣ — ስምዖን በር ጊዮራ በሰልፉ ውስጥ ነበር፣ ሰልፉ ሲያበቃም ተገደለ፤ ዮሐንስ ግን ዕድሜ ልኩን በእስር እንዲኖር ተፈረደበት
አራተኛው ግድግዳ፦ ዓለቱ
ማሳዳ — በሙት ባሕር ምዕራብ ዳር ጫፉ ጠፍጣፋ፣ ጎኖቹ በሁሉም አቅጣጫ ገደል የሆኑ ዓለት፤ ሄሮድስ በላዩ ቤተ መንግሥት፣ የውኃ ጉድጓዶችና ብዙ ስንቅ ያለበት መጋዘን ትቶ ነበር
ስምንት ሰፈርና አንድ ቅጥር — ገዥው ፍላቪየስ ሲልቫ ውኃ እያጓጓዘ ወርዶ በዓለቱ ዙሪያ ስምንት ሰፈር ሠራ፤ ከዚያ ሰፈሮቹን የሚያገናኝና ዓለቱን የከበበ ግንብ ሠራ
የተደለደለው ተዳፋት — በምዕራብ በኩል ከበረሃው ወለል እስከ ዓለቱ ጫፍ የሚወጣ መንገድ በአፈርና በድንጋይ ገነባ፤ በላዩ ማማ ገፍቶ አወጣ፣ በማማው ላይ ብረት የተለበጠ ደጋን ነበረው
ሁለተኛው ግንብ — የተከበቡት ከውስጥ በኩል ከእንጨትና ከአፈር አዲስ ግንብ ሠርተው ነበር፤ ደጋኑ ሲመታው አፈሩ ስለሚላላ አልተሰበረም
ነፋሱ አቅጣጫ ሲቀይር — ሲልቫ እንጨቱ ላይ እሳት አኖረ፤ ነፋሱ መጀመሪያ እሳቱን ወደ ሮማውያን መለሰው፣ ከዚያ አቅጣጫ ቀየረ፣ ግንቡም ተቃጠለ፤ ሲልቫ ወታደሮቹን ሰብስቦ ጥዋት እንገባለን አለ
በሌሊት የተባለው — ኤሌአዛር በር ያኢር ሰዎቹን ሰብስቦ ተናገረ፤ ትርጉሙ አንድ ነው — ጥዋት ሲሆን የሚመጣው ባርነት ነው፣ ስለዚህ ነጻ ሆነን እንሙት፤ መጀመሪያ አልተስማሙም፣ እንደገና ተናገረ፣ ተስማሙ
ተከታታዩ ነገር — እያንዳንዱ ሰው ወደ ቤተሰቡ ሄደ፤ ንብረታቸውን ሰብስበው አቃጠሉ፣ ስንቁን ግን አልነኩትም፤ ከዚያ አሥር ሰው ተመረጠ፣ አሥሩ የቀሩትን ገደሉ፣ ከአሥሩም አንድ በዕጣ ተመርጦ ዘጠኙን ገደለ፣ ከዚያ በቤተሰቡ ላይ ተኝቶ ራሱን ገደለ
ቁጥሩ — ዮሴፉስ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሰው ብሎ ይሰጠናል
ጩኸት ያልነበረበት ጥዋት — ሮማውያን ሲገቡ ጩኸት ጠበቁ፤ ጩኸት አልነበረም፤ እሳት ይነድ ነበር፤ ጠሩ፣ መልስ አልነበረም
ከውኃ ጉድጓድ የመጣ መልስ — በጉድጓዱ ውስጥ ሁለት ሴቶችና አምስት ልጆች ተደብቀው ነበሩ፤ አንዷ የኤሌአዛር ዘመድ ነበረች፤ ወታደሮቹ በሌሊት የተባለውንና የተደረገውን ከእነርሱ ሰሙ
የአበባ አራት ጥያቄዎች
ጦርነቱ የሚቆምበት ቅጽበት ነበር? — ነበር፣ ከአንድ በላይም ነበር፤ ቲቶስ ደጋግሞ ልኮ ጠይቋል፣ መልሱ ግን ሁል ጊዜ እምቢ ነበር፤ የበለጠ የሚያሳምማት ግን የቤት ሖሮን ቀን ነው — ስሕተቱ የታወቀው ከአራት ዓመት በኋላ ሲሆን በመካከሉ ሰላም የሚናገር ሰው ልቡ የደከመ ተባለ
ማን ከማን ጋር ተዋጋ? — ሦስት አይሁዳዊ ኃይል እርስ በርስ ተዋግቷል፣ ሊቀ ካህናቱ በአይሁዶች እጅ ተገድሏል፣ እህሉም በአይሁድ እሳት ተቃጥሏል — ሆኖም ለሮም እየጻፈ ያለ ሰው ጥፋቱን በከተማዋ ላይ ማሳበብ ይጠቅመዋል፤ አበባ ሁለቱም በአንድ ጊዜ እውነት ሊሆኑ እንደሚችሉ ታስቀምጣለች
ቤተ መቅደሱን ማን አቃጠለው? — የዮሴፉስ መልስ ግልጽ ነው፦ አንድ ወታደር በራሱ ተነሳሽነት፣ ከትእዛዝ ውጭ ሆኖ፤ ሌሎች የጥንት ጽሑፎች ግን ቲቶስ ራሱ እንዲፈርስ ወስኗል ይላሉ፤ አበባ ሁለቱን ዘገባ ወደ አንድ ማምጣት እንደማትችል ትናገራለች
በዓለቱ ላይ የተባለውን ማን ሰማው? — ሁለት ሴቶችና አምስት ልጆች፤ እነርሱ ለወታደሩ፣ ወታደሩ ለአዛዡ፣ አዛዡ ወደ ሮም፣ ዮሴፉስም በሮም ውስጥ ጻፈው — ነገሩ መደረጉን ታምናለች፣ ቃላቱን ግን አታምንም
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
አንድ ገጽ ለቆኝ አልሄደም — ትግሥት የምትጀምረው ከቅጥሩ ውጭ ካለው ትዕይንት ነው፤ ያንን ገጽ የመዘገበው ዮሴፉስ ራሱ ነው፣ ማንም አላስገደደውም — ራሱን ጀግና አድርጎ መሳልም ሆነ ገጹን መተው ይችል ነበር
ሦስቱ አማራጮች — ዝም ማለት፣ መጮኽ፣ ወይም ወደ ከተማዋ ገብቶ ከወገኖቹ ጋር መሞት
ዋጋውን ከፍሎ ዕቃውን ያላገኘ — መጮኽን መረጠ፤ ከተማዋ አልሰማችም ስለዚህ ጩኸቱ ማንንም አላዳነም፤ እርሱ ደግሞ ከዳተኛ ተባለ
ክርክሩ ስለ ማን ነው — በሦስቱም መንገድ ከተማዋ ትወድቃለች፤ ስለዚህ ትግሥት ክርክሩ ስለ ከተማዋ ሳይሆን ስለ ሰውየው ስም ነው ትላለች — ዳዊት ይህን ጨካኝ አነጋገር ብሎ ይሰይመዋል
በጉድጓዱ ውስጥ ስሌት ነበር? — ትግሥት አልነበረም ብላ አታምንም፦ ዕጣ እንዲጣል ያቀረበው እርሱ ነው፣ ደንቡንም እርሱ አወጣ፣ የመጨረሻውም ዕጣ በእጁ ገባ
ጥርጣሬውን ራሱ ጠበቀው — ዳዊት ዕድል ሊሆን ይችላል ሲል ትግሥት እርሱ ራሱ በመጽሐፉ «ወይ በአጋጣሚ ዕድል ወይስ በእግዚአብሔር ፈቃድ» የሚል ቃል መጠቀሙን ታስታውሳለች
ወሬው ከመጽሐፉ ቀድሞ ደረሰ — ትግሥት ሮም ውስጥ ገጹን አንብበው ጥያቄ የሚያነሱ አይሁዳውያን እንደነበሩና የተከሰሰበትን በራሱ አንደበት ለመናገር እንደጻፈው ትከራከራለች
የመከላከያ ጽሑፍ የት ይጀምራል — በዚያ ገጽ ላይ የመከላከያ ጽሑፍ መሆኑን ትቀበላለች፣ በመጽሐፉ ሁሉ ላይ ግን አትቀበልም — ስለ ጋምላ ጣሪያዎች ሲጽፍ ማንም ሊከሰው አልነበረም
በዓለቱ ላይ የወሰነው ማን ነው — ትግሥት በር ያኢር ስለ ራሱ የወሰነው የእርሱ እንደሆነና ስለ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሰው የወሰነው ግን የእርሱ እንዳልነበረ ትከራከራለች
ዳዊት ዐውዱን ያስቀድማል — አበባ የተረከችውን የኢየሩሳሌም ውድቀት ተከትሎ የመጣውን ነገር በር ያኢር ያውቀው ነበር፤ እጅ መስጠት ለእርሱና ለቤተሰቡ ምን እንደሚሆን የሚያሳይ ምሳሌ በአይኑ ፊት ነበር
ልጆቹ ሆኖ መወሰን አይቻልም — ትግሥት ውሳኔው ለምን እንደተወሰነ እንደምትረዳ ትናገራለች፤ አንድ ሰው ለልጆቹ የሚሆነውን ማስተዋል ቢችልም ልጆቹ ሆኖ መወሰን ግን አይችልም — ይህ ልዩነት እንደተከፈተ ይቀራል
ውዳሴውና ዕድሜው — ሮማውያን ራሳቸው ድርጊቱን እንደ ጀግንነት አዩት፤ ማሳዳ የእስራኤል ብሔራዊ ምልክት ሆና ቆየች፣ ወታደሮችም መሐላቸውን በዚያ ተራራ ላይ ይፈጽሙ ነበር — ሆኖም በርካታ ተመራማሪዎች ያንን ምልክት የቅርብ ዘመን ሥራ ያደርጉታል፣ ማሳዳ ለሁለት ሺህ ዓመታት አልተዘከረችም፣ በረቢዎች ትውፊት ውስጥም ስሟ አልነበረም
ማዕከሉ ከመሠዊያ ወደ መጻሕፍትና ምኩራብ — መቅደሱ ሲወድም ካህናቱ ሥራቸውን አጡ፤ ማዕከሉ ወደ ቅዱሳት መጻሕፍት ጥናትና ወደ ምኩራብ ተሸጋገረ፣ የሕዝቡ መሪዎችም ሕግ የሚተረጉሙ ሊቃውንት ሆኑ
ዝምታው — ስለ ኢየሩሳሌም ውድቀት የተጻፈው ትልቁ መጽሐፍ በአይሁድ ሊቃውንት ጽሑፍ ውስጥ አንድ ጊዜ እንኳን አልተጠቀሰም፤ የተጠበቀው በክርስቲያን ጸሐፍት ነው — ስለ ጦርነቱ ስለሚተርክ ብቻ ሳይሆን በዮሴፉስ ጽሑፎች ውስጥ ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ፣ ስለ መጥምቁ ዮሐንስና ስለ ያዕቆብ የሚናገሩ ምንባቦች ስለነበሩ ጭምር
በክርስቲያን መንገድ የተመለሰ ታሪክ — የዕብራይስጥ ቅጂ የተሠራው ከስምንት መቶ ዓመታት በላይ አልፎ በአሥረኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኢጣሊያ ሲሆን የተሠራውም ክርስቲያኖች ካቆዩት ጽሑፍ ነው
መጽሐፉ የማን ነው — ዳዊት — ስለ ጋምላ ሁለት እኅትማማች፣ ስለ ውኃ ጉድጓዱ ሰዎችና ስለ ሬሳው ስለተጣለው ሊቀ ካህናት የምናውቀው በእርሱ ብቻ ነው፤ ስለዚህ መጽሐፉ የእነርሱ ነው
መጽሐፉ የማን ነው — ትግሥት — ስሙን ያኖረው ሰው ከወሰዱት ሰዎች ገንዘብ ይቀበል ነበር፣ ቤቱም የእነርሱ ስጦታ ነበር፣ ስሙም የእነርሱ ስም ነው — ሁለቱም እውነት ናቸው፣ አንዱም ሌላውን አይሽርም
አንድ እጅ፣ ሁለት ገጽ — ተሸናፊዎቹንም አሸናፊዎቹንም የመዘገበው አንድ ሰው ነው፤ ያ እጅ የማን እጅ ነው ሲባል ትግሥት መልስ የላትም፤ ያላት የጋምላ ሁለት እኅትማማች ናቸው — ስም የላቸውም፣ የምናውቃቸው ግን ስማቸውን ያልጠራው ሰው ስለጻፈልን ነው
ያልተነገሩ ነገሮች
ሮም ውስጥ ያለው ትልቁ የመጫወቻ ሥፍራ በናስ ፊደሎች ተመርቆ ነበር፤ ፊደሎቹ ወድቀው ምስማሮቹ የቀሩበት ቀዳዳ ብቻ ቀረ። በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ዘጠናዎቹ አንድ ሊቅ ቀዳዳዎቹን አንብቦ ጽሑፉ ሕንፃው «ከጦርነት ዘረፋ» በተገኘ ገንዘብ መሠራቱን እንደሚናገር አገኘ፤ የትኛው ዘመቻ እንደሆነ ግን አይልም።
ሲልቫ በማሳዳ የሠራው አልጠፋም፦ ስምንቱ ሰፈሮች፣ ግንቡና ተዳፋቱ በዚያ አሉ። ዛሬ በእግር የሚወጣ ሰው የሚረግጠው የሮም ሠራዊት የሠራውን መንገድ ነው — በዓለም ተጠብቆ ከቀረው የሮም የከበባ ሥራ ይህ የተሟላው ነው።
ሮም ውስጥ ባለው የድል ቅስት ላይ ከቤተ መቅደሱ የተወሰደው መቅረዝ ተሸክሞ ሲወጣ ተቀርጿል፤ የሮም አይሁዳውያን ለብዙ መቶ ዘመናት ከሥሩ አያልፉም ነበር። አንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ስምንት ላይ ግን በሺዎች ተሰብስበው በተቃራኒ አቅጣጫ አለፉ።
ከስድሳ ዓመት በፊት ገደማ በማሳዳ በተደረገ ቁፋሮ የሸክላ ስብርባሪዎች ተገኙ፤ በእያንዳንዱ ላይ አንድ ስም ተጽፎ ሲሆን በአንዱ ላይ «በር ያኢር» የሚል አለ።
ያንን ያሳተመው ሊቅ ስብርባሪዎቹ ዕጣዎቹ መሆናቸውን ማረጋገጥ እንዳልቻለ ተናግሯል፤ በዚያ ቦታ ለምግብ ማከፋፈያ ከሚያገለግሉት ጋር ይመሳሰላሉ አለ። ቁጥሩም አይገጥምም — ስሞቹ አሥራ ሁለት ናቸው፣ መጽሐፉ የሚናገረው ግን ስለ አሥር ሰው ነው።
ቁልፍ ጥቅሶች
«እኛ እንሞታለን፤ አንተ ግን ወደ እነርሱ አትሄድም»
— ሳባ«እንግዲያውስ በገዛ እጃችን አንሙት፤ ዕጣ እንጣል።»
— ሳባ«ወደዚህ የላከህ ፈጣሪ ነው። አንተ ንጉሠ ነገሥት ትሆናለህ፤ ልጅህም ከአንተ በኋላ ይነግሣል»
— ሳባ«አይሁድ ከአንድ አምላክ በቀር ሌላ ምድራዊ ጌታ ሊኖራቸው አይገባም!»
— ኢብሳ«የልጄን አስከሬን እንኳን ማየት እችላለሁ ብዬ ተስፋ አላደርግም»
— የዮሴፉስ እናት«የእኛም ፍርድ ደርሶሃል፤ ይህ ደግሞ ከዚያኛው የበለጠ የሚያጸና ነጻ መሆን ነው»
— የዘካርያስ ገዳዮች«ይህ የገዛ ልጄ ነው፤ የተደረገውም የእኔ ሥራ ነው። ብሉ፤ እኔም በልቻለሁ። ከሴት የበለጠ ርኅሩኅ፣ ከእናትም የበለጠ አዛኝ አትሁኑብኝ»
— የቤትዞቧ ማርያም«ከተማዋ የአምላክ ከተማ ናት፤ ስለዚህ መያዟን ፈጽሞ አልፈራም።»
— የጉሽ ሓላቩ ዮሐንስ«መሐላ ገብተናልና እጅ መስጠት አንችልም። ነገር ግን ከዚህ የከበባ ግንብ አልፈን ከሚስቶቻችንና ከልጆቻችን ጋር ወደ በረሃ እንድንወጣ ፍቀድልን፤ ከተማዋን ለአንተ እንተዋለን።»
— የከተማዋ አለቆች ለቲቶስ«ጦርነቱ ያልቆመው ዕድል ስላልነበረ አይደለም፤ ማንም ሰው የእርቅን ድምፅ ለመስማት ፈቃደኛ ባለመሆኑ ነው።»
— አበባ«በዚያ የታሪክ ገጽ ላይ ዮሴፉስ ገለልተኛ ምስክር ብቻ አይደለም፤ ራሱም ተከሳሽ ነው።»
— አበባ«እኔ የማምነው ድርጊቱ መፈጸሙን ነው። የማላምነው ግን የተጠቀሱትን ቃላት ነው።»
— አበባ«መረዳት ግን ድርጊቱን ማጽደቅ ማለት አይደለም።»
— ትግሥት«ሁለቱን አስታርቆ ፍጹም የሚያደርግ ዓረፍተ ነገር ለመጻፍ ብሞክር ውሸት እጽፋለሁ።»
— ትግሥት«ሁለቱም ተቃራኒ ገጾች በአንድ ብዕርና በአንድ እጅ ተጽፈዋል።»
— ትግሥት
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ፍላቪየስ ዮሴፉስ — ካህን ልጅ፣ በገሊላ የአይሁድ ጄኔራል፣ ከዮታፓታ ዋሻ ወጥቶ በሮም ደመወዝ የኖረ የመጽሐፉ ጸሐፊ
ቬስፓሲያን — ገሊላን የወረረውና በኋላ ንጉሠ ነገሥት የሆነው ጄኔራል — የዮሴፉስን ሰንሰለት አስፈታ፣ ቤቱንም ሰጠው
ቲቶስ — የቬስፓሲያን ልጅና የኢየሩሳሌም ከበባ አዛዥ — መጽሐፉን አንብቦ ፊርማውን አኖረበት
ኔሮ — መውደቁ በይሁዳ ግዛቱ እየተፈረካከሰ ነው ተብሎ የተነበበ ንጉሠ ነገሥት
ከጉሽ ሓላቭ የመጣው ዮሐንስ — በገሊላ የዮሴፉስ ተቀናቃኝ፣ በኢየሩሳሌም መቅደሱን የያዘ አለቃ — ዕድሜ ልኩን በእስር እንዲኖር ተፈረደበት
ስምዖን በር ጊዮራ — ከውጭ ተጠርቶ የላይኛውን ከተማ የያዘ አለቃ — በድል ሰልፉ ተሰልፎ ሰልፉ ሲያበቃ ተገደለ
ኤሌአዛር በር ስምዖን — በመቅደሱ ውስጠኛ አደባባይ የተመሸገ የካህናት ወገን አለቃ — በፋሲካ ወገኑን አጣ
ኤሌአዛር — የመቅደሱ አዛዥና የሊቀ ካህናቱ ልጅ — ለንጉሠ ነገሥቱ የሚቀርበውን መሥዋዕት ያስቆመ ወጣት ካህን
ሐናንያ — ጦርነቱ መቀጠል የለበትም የሚለውን ወገን የመራ ሊቀ ካህናት — ተገድሎ ሬሳው ሳይቀበር ተጣለ
ዮናታን — በተደበቀችው ትንሽ ሰይፍ የተገደለ ሊቀ ካህናት
ፍሎሩስ — ከግምጃ ቤቱ አሥራ ሰባት መክሊት ወስዶ ሠራዊቱን ወደ ገበያው የላከ ገዥ
ፍላቪየስ ሲልቫ — ማሳዳን የከበበው ገዥ — ስምንት ሰፈር፣ ዙሪያውን ግንብና የመሬት ተዳፋት ሠራ
ኤሌአዛር በር ያኢር — በማሳዳ የተመሸገው ወገን አለቃ — በዚያች ሌሊት ንግግር አደረገ
ዘካርያስ በር ባሩክ — በሰባ ዳኞች ፊት ቀርቦ ንጹሕ ነው ተብሎ በቤተ መቅደሱ መካከል የተገደለ ባለጸጋ ዜጋ
ማርያም — ከዮርዳኖስ ማዶ ከቤትዞብ የመጣች ባለጸጋ እናት — በረሃቡ ወቅት የተናገረችውን ዮሴፉስ መዝግቧል
ማኔዎስ — በአንዱ በር አስከሬን አውጪዎችን የመክፈል ኃላፊነት የነበረውና ቁጥሩን ለቲቶስ የነገረ ሰው
ተሬንቲየስ ሩፉስ — ቲቶስ ከተማዋን ለቆ ሲወጣ ሠራዊቱን እንዲመራ ያስቀመጠው አዛዥ — ስምዖንን አሰረው
ይሁዳ — «አራተኛው ፍልስፍና» የተባለውን ያስጀመረ የገሊላ ሰው
ሄሮድስ — ሮም የሾመችው የይሁዳ ንጉሥ — በማሳዳ ላይ ቤተ መንግሥትና መጋዘን ሠራ
አውግስጦስ — ድንበር ማስፋፋት ሳይፈልግ ይሁዳ እንድትጠቃለል የወሰነ ንጉሠ ነገሥት
ፖሊቢየስ — ወደ ሮም ተወስዶ የሮምን ማደግ ለግሪኮች ያብራራ ግሪካዊ ጸሐፊ — ካርታጎ ስትወድቅ ከሮማዊው አዛዥ ጎን ነበር
ቦታዎች
ኢየሩሳሌም — ሦስት ቅጥር የነበራት ዋና ከተማ፤ ሦስት አይሁዳዊ ኃይል የተዋጋባት
ገሊላ — የአገሪቱ ሰሜናዊ ክፍል፤ ዮሴፉስ ጄኔራል ሆኖ የተላከበትና አንድ ሆኖ ያልጠበቀው
ዮታፓታ — አርባ ሰባት ቀን ተከብባ የወደቀችና ዋሻው የነበረባት ከተማ
ጥብርያዶስ ሐይቅና ታሪኬ — ቬስፓሲያን ሠራሽ ጀልባ አሠርቶ ውጊያ ያደረገበት ውኃና ዳር
ጋምላ — በተጎበጠ ሸንተረር ላይ የተሠራች ከተማ — ጣሪያዎቿ በሮማውያን ላይ ተደረመሱ፣ ሁለት እኅትማማች ብቻ ተረፉ
ቂሳርያ — ክርክሩ ወደ ጎዳና ጠብና ወደ ግድያ የወረደባት የግሪኮችና የአይሁዶች ከተማ
ቤት ሖሮን — የሮም ሠራዊት የተበታተነበትና ንስሩ የጠፋበት ጠባብ የተራራ መተላለፊያ
ማሳዳ — በሙት ባሕር ምዕራብ ዳር ያለ ዓለት፤ የመጨረሻው ግድግዳ
ቤትዞብ — ከዮርዳኖስ ማዶ ያለች መንደር፤ ስሟ «የሂሶጵ ቤት» ማለት ነው
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
የአይሁድ ጦርነት ታሪክ — ሰባት ክፍል ያለው መጽሐፍ፤ ጦርነቱ ላይ የሚደርሰው በሦስተኛው ክፍል ነው
ፈሪሳውያን — ሕግን የሚያጠኑ፣ የአባቶችን ወግ የሚቀበሉና ሙታን ይነሳሉ ብለው የሚያምኑ
ሰዱቃውያን — የተጻፈውን ብቻ የሚቀበሉ የካህናትና የሀብታሞች ወገን
ኤሴናውያን — ከከተማ ወጥተው በኅብረት የሚኖሩ፤ ንብረት ሁሉ የጋራ የሆነላቸው
አራተኛ ፍልስፍና — ከእግዚአብሔር በቀር ጌታ ሊኖር አይገባም የሚል አስተምህሮ — ቀረጥን ኃጢአት፣ መገዛትንም ክህደት ያደረገ
የተደበቀችው ትንሽ ሰይፍ — በበዓል ቀን በልብስ ውስጥ የምትገባ አጭር ጠማማ ሰይፍ — ወገኑ ስሙን ከእርሷ ወሰደ
ሊቀ ካህናት — የአይሁድ እምነት ከፍተኛ ሹመት፤ በሮም እጅ ወደቀ፣ በኋላም በዕጣ ተሰጠ
ለንጉሠ ነገሥቱ የሚቀርብ መሥዋዕት — ምስል ከመስገድ ፈንታ በስምምነቱ የተቀመጠው መንገድ — መቆሙ ጦርነት ማወጅ ተባለ
ንስር — የጦር ሠራዊት ምልክት፤ መጥፋቱ ለሮማዊ ወታደር ከሽንፈት የከበደ ውርደት ነው
አራማይክ — መጽሐፉ መጀመሪያ የተጻፈበትና ወደ ምሥራቅ የተላከበት ቋንቋ — ያ ጽሑፍ ጠፍቷል
የከበባ ተዳፋት — ከበረሃው ወለል እስከ ዓለቱ ጫፍ በአፈርና በድንጋይ የተገነባ መንገድ — ዛሬም የሚወጣው ሰው የሚረግጠው
የውይይት ጥያቄዎች
ከቅጥሩ ሥር። ዝም ማለት፣ መጮኽ ወይም ገብቶ መሞት — ሦስቱም ከተማዋን አያድኗትም። ትግሥት ስለዚህ ክርክሩ ስለ ሰውየው ስም ብቻ ነው ትላለች፤ ዳዊት ይህን ጨካኝ አነጋገር ይለዋል። ስም ብቻ የሚነካ ምርጫ ትንሽ ምርጫ ነው?
ዕጣውና ደንቡ። ደንቡን ያወጣው ሰው በመጨረሻው ዕጣ ላይ መገኘቱ ስሌት ነው ወይስ ዕድል? ጥርጣሬውን በራሱ መጽሐፍ ውስጥ መጻፉ የተከሰሰ ሰው ምልክት ነው ወይስ ክሱን በራሱ አንደበት የመናገር ሙከራ?
መጽሐፉ የማን ነው? ዳዊት የጋምላ እኅትማማች የተጠበቁት በዚያ መጽሐፍ ብቻ ስለሆነ የተሸናፊዎቹ ነው ይላል፤ ትግሥት ግን ጸሐፊው ቤቱን፣ ደመወዙንና ስሙን ከአጥፊዎቹ እንደተቀበለ ታስታውሳለች። ማን እንደጻፈውና ስለ ማን እንደሚናገር ሲለያዩ ባለቤትነቱ የቱ ላይ ይወድቃል?
