በ1713 በለንደኑ ድሩሪ ሌን አዳራሽ አንድ ተዋናይ የሮማውያንን ልብስ ለብሶ ስለ ነጻነት ተናገረ። አዳራሹ በሁለት ተከፍሎ ነበር — በአንዱ ጎን ዊግ፣ በሌላው ቶሪ። የነጻነት ስም በተነሣ ቁጥር ሁለቱም አጨበጨቡ፤ አንዱ ሲያጨበጭብ ሌላው አደማምቆ ይበልጥ አጨበጨበ። ተውኔቱ የሚተርከው ግን ከዚያ ከአንድ ሺህ ሰባት መቶ ዓመታት በፊት የተፈጸመ ታሪክን ነው፦ በሰሜን አፍሪካዋ ኡቲካ ውስጥ አንድ ሮማዊ ሴናተር ያሳለፈውን የመጨረሻ ቀን። ስለዚህ ጥያቄው ይህ ነው፦ አርበኝነትን ማን ይተረጉመዋል? ለአንዱ ወገን ጀግና የሆነው ለሌላው ከሃዲ ነው። እውነተኛው ልዩነት በሰውየው የሞራል ጥራት ውስጥ ነው ወይስ በጦርነቱ ውጤት ውስጥ?
ክፍል 1 — በአንድ ምሽት የተሰሙ ሁለት ጭብጨባዎች (ሳባ)
አንድ ተዋናይ፣ ሁለት ተቀናቃኝ ወገኖች — ባርተን ቡዝ በድሩሪ ሌን መድረክ ላይ እንደ ሮማዊ ሴናተር ሆኖ ስለ ነጻነት ተናገረ፤ ዊግና ቶሪ ተፈራርቀው አጨበጨቡለት
ሃምሳ ጊኒና አንድ ዓረፍተ ነገር — በዕረፍቱ ጊዜ የቶሪ ፓርቲ መሪና ሚኒስትር ሄንሪ ሴንት ጆን (ቦሊንግብሩክ) ተዋናዩን አስጠርቶ ሃምሳ ጊኒ ሰጠው፤ ጊኒ የዚያ ዘመን የእንግሊዝ የወርቅ ሳንቲም ነው
ስም ሳይጠራ የተነገረ ስም — «ዘላለማዊ አምባገነን ለመሆን በሚፈልግ ሰው ፊት የነጻነትን ዓላማ በጽናት ስለተከላከልህ ነው» አለው፤ በአዳራሹ የነበሩት ግን ማንን እንዳመለከተ ተረድተውታል — የዊግ ፓርቲውን ጄኔራል ማርልብሮን
ሁለቱ ጎኖች አንድ ቃል ሁለት አድርገው ሰሙት — የዊግ ሰዎችም ያጨበጨቡት ያንኑ ቃል ገደብ በሌለው ንጉሣዊ ሥልጣን ላይ የተሰነዘረ ማስጠንቀቂያ አድርገው ስለተረዱት ነው
ተውኔቱና ጸሐፊው — «ካቶ» (Cato, a Tragedy) በ1713 መድረክ ላይ ወጣ፤ የጻፈው እንግሊዛዊው ጆሴፍ አዲሰን ነው
አዲሰን ማን ነው — በ1672 ተወለደ፤ በኦክስፎርድ ተምሮ የላቲን ሥነ ጽሑፍና ግጥም አዋቂ ሆነ፤ የመንግሥት ሰው፣ በኋላም ሚኒስትር ሆነ፤ በ1719 በ47 ዓመቱ ሞተ
ዝናውን ያመጣው ግጥም — እንግሊዝ ከፈረንሳይ ጋር ባደረገችው ጦርነት ውስጥ ስለ አንድ ወሳኝ ድል [ብሌንሃይም] የተጻፈውን «ዘ ካምፔይን» (The Campaign) ጽፎ ወደ ከፍተኛ የሥልጣን ማማ ወጣ
ይበልጥ ዘላቂው ሥራ — ከሪቻርድ ስቲል ጋር «ዘ ስፔክቴተር» (The Spectator) የተባለውን ዕለታዊ መጽሔት አሳተመ፤ በእንግሊዝ የንባብና የውይይት ባህልን የቀየረ ህትመት ሆነ
የመጨረሻው ቃል — በሞት አልጋው ላይ የሚስቱን ልጅ አስጠርቶ «አንድ ክርስቲያን በምን ዓይነት የልብ ሰላም እንደሚሞት እይ» አለው
ንግሥቲቱ እየሞተች ነበረች — ንግሥት አን በጽኑ ታማ ነበር፤ ወራሽ ልጅ አልነበራትም፤ ሕጉ የሀኖቨርን ቤተሰብ ወራሽ አድርጎ ሰይሞ ነበር፣ ከባሕር ማዶ ግን ከቀድሞው ሥርወ መንግሥት የተረፈ የካቶሊክ ተፎካካሪ ይጠብቅ ነበር
ከሦስት ቀናት በፊት የተፈረመ ሰላም — ተውኔቱ መድረክ ላይ ከመውጣቱ ሦስት ቀናት ቀደም ብሎ አውሮፓን ያቃጠለው ጦርነት በዩትሬክት (Utrecht) ስምምነት አበቃ — አዲሰን ራሱ በውዳሴ ግጥም የጻፈለት ጦርነት
ማስጠንቀቂያው ለሁለቱም ወገን — አዲሰን ጽንፈኛ የፓርቲ መንፈስን አገርን ወደ ሁለት ጠላት ሕዝቦች የሚቀድድ መርዝ ብሎ ጽፏል፤ የመልካምነትን፣ የርኅራኄንና የሰብአዊነትን ዘር ያጠፋል አለ
የሲሴሮ አራት በጎነቶች — አርበኝነት በጥበብ፣ በፍትሕ፣ በጽናትና በልከኝነት ላይ መቆም አለበት፤ ጥበብ የሌለው ዓይነ ስውር ስሜት፣ ፍትሕ የሌለው ጭቆና፣ ድፍረት የሌለው ባዶ ጩኸት፣ ልከኝነት የሌለው ጽንፈኝነት ይሆናል
አሸናፊው አርበኛ፣ ተሸናፊው ከሃዲ — ዋሽንግተን፣ ጀፈርሰንና ፍራንክሊን በጦርነቱ ተሸንፈው ቢሆን ኖሮ በእንግሊዝ ሕግ እንደ ከሃዲዎች ይሰቀሉ ነበር፤ ካቶም ለሪፐብሊካውያን ጀግና፣ ለቄሳር ደጋፊዎች ግትር ባላጋራ ነበር
ክፍል 2 — ለምን ሮማዊ? (ኢብሳ)
ሬስ ፑብሊካ — ሮም ለብዙ መቶ ዘመናት ንጉሥ አልነበራትም፤ በየዓመቱ የሚመረጡ ሁለት ቆንሲሎችና ሴኔት ያስተዳድሯት ነበር። «ሬስ ፑብሊካ» (Res Publica) — «የሕዝብ ጉዳይ» — የሪፐብሊክ ቃል መነሻ ነው
«ንጉሥ» እንደ ስድብ — ሮማውያን ጨካኙን ንጉሥ አስወግደው ሪፐብሊኩን ስለመሠረቱ፣ ሥልጣንን ብቻውን መያዝ ይፈልጋል የሚል ጥርጣሬ በሮም ውስጥ ከሁሉ የከበደ ክስ ነበር
ማርከስ ፖርሲየስ ካቶ — ጉቦ አይቀበልም፤ አለባበሱ ቀላል ነው፣ አንዳንዴም ጫማ ሳያደርግ በአደባባይ ይሄዳል፤ የገንዘብ አስተዳዳሪ ሆኖ የመዝገብ ቤቱን ስርቆት አጋልጦ አጸዳ
የቤተሰቡ ስም — ተመሳሳይ ስም የነበረው ቅድመ አያቱ [የቀደመው ካቶ / Cato the Elder] በሮም የጥንታዊ ጥብቅነት፣ የቁጠባና የሞራል ንጽሕና ምሳሌ ነበር
በግትርነቱ ይቀልዱበታል፤ ሲፈልጉት ግን ወደ እርሱ ይሄዳሉ — ማንም በገንዘብ ሊገዛው የማይችል ሰው ሲፈለግ የሚጠራው እርሱ ነበር
ቄሳርና ሪፐብሊኩ — ጁሊየስ ቄሳር ሮምን ሊያድሳት ይፈልጋል፤ ካቶ የተረዳው ግን ዕድሳቱ ነጻነትን አፍርሶ የሚገነባ ከሆነ የሚገኘው ባዶ ቅርፊት መሆኑን ነው
የፍቅር ደብዳቤው — በሴኔት ውስጥ ስለ አንድ ሴራ ሲከራከሩ ካቶ ለቄሳር የደረሰው ወረቀት በአደባባይ ይነበብ አለ፤ ወረቀቱ የሰርቪሊያ (Servilia) — የካቶ የእናት ወገን እኅት — የፍቅር ደብዳቤ ነበር
48 ዓ.ዓ. — የሮም ምርጫ — ካቶ የሚያቀርበው መርሓዊ ነጻነት ወይስ ቄሳር የሚያመጣው ሰላምና ብልጽግና?
ከፋርሳለስ ወደ ኡቲካ — ካቶ ከፖምፔ ጎን ቆመ፤ ቄሳር በፋርሳለስ (Pharsalus) አሸነፈ፤ ፖምፔ ሸሽቶ በግብፅ ተገደለ። ካቶ የተረፈውን ሠራዊት ይዞ ወደ ሰሜን አፍሪካ ተሻግሮ ኡቲካን (Utica) ምሽግ አደረገ፤ በታፕሰስ (Thapsus) የሪፐብሊካውያኑ ሠራዊት ተደመሰሰ
ምሕረትን አለመቀበል — ቄሳር ጠላቶቹን ይቅር ማለት ልማዱ ነበር፤ ካቶ ግን «በሰዎች ላይ የመግዛት መብት ለሌለው ሰው የሕይወቴን ዕዳ አልሸከምም» አለ — ይቅርታ መቀበል ይቅር የማለት መብት ያለው ጌታ መኖሩን ማመን ነውና
የመጨረሻው ቀን — ልጁንና ወዳጆቹን በመርከብ አዘጋጀ፤ እራት በላ፤ በፍልስፍና ተከራከረ፤ ወደ ክፍሉ ገብቶ የፕላቶን «ፌዶ» (Phaedo) — ስለ ነፍስ አለመሞት የሚናገረውን ውይይት — ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው አነበበ፤ ከዚያም ለሁለተኛ ጊዜ አነበበው
ሰይፉና ስፌቱ — የመጀመሪያው ውጋት ወዲያውኑ አልገደለውም፤ ሐኪም ቁስሉን ሰፋለት፤ ካቶ ከእንቅልፉ ሲነቃ ስፌቱን በገዛ እጁ ገንጥሎ ጣለው። በ46 ዓ.ዓ. በኡቲካ ሞተ፤ ስሙም ከከተማዋ ጋር ተጣብቆ ቀረ — የኡቲካው ካቶ (Cato of Utica)
ስቶይክ ማለት — በአንተ ቁጥጥር ሥር ያለው ብቻ ነው በእውነት ያንተ የሆነው፤ ሀብት፣ ጤና፣ ዝናና ሕይወት ሊወሰዱ ይችላሉ፣ የሞራል ምርጫህ ግን አይወሰድም። ከዚህ የሚወጣው ከባድ ድምዳሜ፦ በክብር መኖር በማይቻልበት ሁኔታ ከሕይወት በራስ ፈቃድ መውጣት የተፈቀደ ነው ይላሉ
ያልተፈታ ውጥረት — ብዙ ባህሎችና ሃይማኖቶች ራስን ማጥፋትን በጥብቅ ይቃወማሉ፤ ካቶ በገዛ እጁ መሞቱ ስሙን ላከበሩት ክርስቲያን እንግሊዛውያን ቀላል ጉዳይ አልነበረም
ለምን ሮማዊ — ምክንያት አንድ፦ ቋንቋ — በዚያ ዘመን የተማረ እንግሊዛዊ የፖለቲካ ቃላቱ በሙሉ ሮማዊ ነበሩ፤ «አምባገነን» ሲባል በአዳራሹ የነበሩት ሁሉ ግልጽ ምስል ነበራቸው
ለምን ሮማዊ — ምክንያት ሁለት፦ ደኅንነት — ስለ ዘመኑ ንጉሥና ባለሥልጣናት በራስ ስም መጻፍ አደገኛ ነው፤ በሮማዊ ልብስ ተሸፍኖ የሚነገር ቃል ግን ከክስ ያድናል — ራሱን አመሳስሎ የተቆጣ ሰው ብቻ ነው ጥፋተኛ የሚሆነው
ሦስቱ አንድነቶች — ከጥንቱ የግሪክና የሮም ተውኔት የተወሰዱ የኒዮክላሲካል ሕግጋት (Classical Unities)፦ አንድ ቦታ፣ አንድ ቀን፣ አንድ ድርጊት። አዲሰን ከሦስቱ ሁለቱን በጥብቅ አክብሯል፤ ተውኔቱም በሙሉ በስንኝ ተጽፏል
ሦስተኛው ሕግ አከራካሪ ነው — ከዋናው የፖለቲካ ታሪክ ጎን የሚሄዱ የፍቅር ታሪኮች አሉ፤ በዘመኑም አዲሰን የፍቅሩ ክፍል በግዳጅ የተጨመረ ነው ተብሎ ተወቅሷል
ጦርነት በመድረክ ላይ አይታይም — ሠራዊት አይታይም፤ ቄሳር ራሱ አንዴም አይወጣም። የሚታየው በአንድ አዳራሽ የሚነጋገሩ ሰዎች ናቸው፤ ዕጣ ፈንታቸው ግን ከዚያ ውጭ ይወሰናል — ይኸውም አዲሰን ሊያናግራቸው የፈለጉት የለንደን ፖለቲከኞች መስተዋት ነው
በከበሩ እጆች የተደገፈ መክፈቻ — የመግቢያውን ግጥም (Prologue) አሌክሳንደር ፖፕ (Alexander Pope)፣ የመዝጊያውን (Epilogue) ደግሞ ሳሙኤል ጋርዝ ጻፉት
ክፍል 3 — አምስቱ ድርጊቶች በአንድ አዳራሽ (አበባ)
ቦታውና ቀኑ — ኡቲካ (Utica)፤ የገዥው ቤተ መንግሥት ትልቅ አዳራሽ፤ አንድ ቀን ብቻ — ጠዋት ይጀምራል፣ በዚያው ቀን ማታ ያበቃል
በአዳራሹ ውስጥ ያሉት — ካቶ፤ ሁለት ወንዶች ልጆቹ ፖርሲየስና ማርከስ፤ ሴት ልጁ ማርሲያ፤ አዛውንቱ ሴናተር ሉሲየስና ልጁ ሉሲያ፤ ሴናተር ሴምፕሮኒየስ፤ የኑሚዲያ ልዑል ጁባ፤ የኑሚዲያውያን ሠራዊት አዛዥና የጁባ አማካሪ ሲፋክስ፤ በኋላም የቄሳር መልእክተኛ ዴሲየስ
ስሞቹ ለምን ይመሳሰላሉ — የካቶ ሙሉ ስም ማርከስ ፖርሲየስ ካቶ ነው፤ ሦስቱም ልጆቹ ስማቸውን ከአባታቸው ስም አግኝተዋል። ሉሲየስ አባት ነው፣ ሉሲያ ልጁ ናት
ድርጊት አንድ፦ ጠዋቱ
ደመናማ ንጋት — ፖርሲየስ ቀኑ ከባድ ሆኖ እንደሚመጣ ይናገራል፤ ማርከስ ግን የፋርሳለስን ሜዳ በዓይኑ ፊት ያየዋል — የፈረሱ ኮቴ በሮማውያን ደም ተነክሮ
የተደበቀ ተቀናቃኝነት — ማርከስ ሉሲያን እንደሚወድ ለወንድሙ ይነግረዋል፤ ፖርሲየስ ግን ራሱ ተቀናቃኙ መሆኑን ደብቆ ይይዘዋል
ሴምፕሮኒየስ ብቻውን ሲቀር — ካቶን ካወደሰ በኋላ ፊቱ ይቀየራል፤ ማርሲያን ስለተነፈገው ካቶን ለቄሳር አሳልፎ ለመስጠት ወስኗል፣ ሽልማቱም ማርሲያ ናት
ሲፋክስና ሴራው — የኑሚዲያ ወታደሮች ለዓመጽ ዝግጁ ናቸው፤ የሚቀረው ልዑላቸው ጁባ ብቻ ነው
ስለ ኑሚዲያ ብቃት — ሲፋክስ ስለ ቀስቱ፣ ስለ ፈረሱ፣ ስለ ጦር የጫነው ዝሆንና ስለ ዛማ ክብር ይናገራል፤ ጁባ ግን እነዚያን «በአጥንትና በጅማት ጉልበት ውስጥ የተቀመጡ ጥሬ ችሎታዎች።» ብሎ ይጠራቸዋል
«ጨካኞቻችን» — ጁባ የሮማውያን በጎነት ዓለምን ማሠልጠንና ሕግን ማልበስ ነው ይላል፤ «እነዚህ በጎነቶች ጨካኝ ባሕሪያችንን ገርተው ወደ ሰውነት ይሰብራሉ።» — ስለ ገዛ ኑሚዲያውያን ወገኖቹ
አንድ የሚያም ቃል — ሲፋክስ የጁባን አባት ስለ ሮማዊ በጎነት ያን ያህል ከፍ አድርጎ ባያስብ ኖሮ በባሪያ እጅ ክብር በሌለው ሞት ባልወደቀ ነበር ይለዋል፤ የጁባ ዓይኖች በእንባ ይሞላሉ
ሁለቱ ሴቶች — ማርሲያ ጁባን በጠንካራ ቃል ታባርረዋለች፤ ምክንያቷም ራሷን አምና ንግግሩን ልትሰማ አለመድፈሯ ነው። ሉሲያ ልቧ ለፖርሲየስ መሆኑን ትናዘዛለች፤ «የማርሲያን ቤተሰብ ለማሳዘን የተወለድኩ ይመስለኛል፤ በወንድማማቾች ልብ ውስጥ ጠብን ለመዝራት።» ትላለች
ድርጊት ሁለት፦ ሴኔቱ
«የአባቴ ትንሽ የሮም ሴኔት» — የተረፉት ሴናተሮች ጥቂት ናቸው። ካቶ ጉባኤውን ይከፍታል፦ «አባቶች ሆይ፣ እንደገና በምክር ተሰብስበናል። ያሰባሰበን የቄሳር መቃረብ ነው፤ ሮምም ዕጣ ፈንታዋን ከውሳኔያችን ትጠብቃለች።» ፋርሳለስ ሮምን ሰጠችው፤ ግብጽ ቀንበሩን ተቀበለች፤ የአባይ ወንዝ በሙሉ የቄሳር ሆነ፤ የኑሚዲያ ንጉሥ ወድቋል። «የአፍሪካን የሚንቀለቀል በረሃ እንኳ ይቀናብናል» ይላል፤ ከዚያም «ሴምፕሮኒየስ፣ ተናገር» ብሎ ይጠይቃል
ሁለት መልስ — ሴምፕሮኒየስ «የሮም ሴኔት ከሁለቱ የትኛውን እንደሚመርጥ ረዥም ጊዜ ይከራከራልን — ባርነትን ወይስ ሞትን?» ብሎ «ጦርነት!» ይላል፤ በዚያው ጠዋት ግን ከሲፋክስ ጋር ተስማምቶ ነበር። ሉሲየስ «ሰላም!» ይላል — ጠቡ ዓለምን በመበለቶችና በወላጅ አልባ ልጆች ሞልቷታል ብሎ
የካቶ መሀል — ችኩልም ፈሪም አንሁን፤ ቄሳር ተጠግቶ እስኪያስገድደን እንጠብቅ አለ። ከዚያም «በበጎነትና በነጻነት የተያዘ አንድ ቀን፣ አንድ ሰዓት እንኳ፣ በባርነት ከሚያልፍ ዘላለም ይበልጣል።» አለ
የቄሳር ቅናሽ — ዴሲየስ የመጣው ቄሳር ስለ ካቶ ሕይወት እንደተጨነቀ ይዞ ነው፦ ተስማማ፣ ዋጋህን ራስህ ጥራ
ውሉ ተገለበጠ — ካቶ መለሰ፦ ቄሳር ሠራዊቱን ይበትን፣ ሪፐብሊኩን ወደ ነጻነት ይመልስ፣ በሮማዊ ሴኔት ፊት ቆሞ ይዳኝ — ያኔ ካቶ ወዳጁ ይሆናል
ሁለት ዓረፍተ ነገር — ዴሲየስ «ይህ ዓይነት ንግግር ለአሸናፊ ይገባል» አለ፤ ካቶ «ዴሲየስ፣ ይህ ዓይነት ንግግር ለሮማዊ ዜጋ ይገባል።» ብሎ መለሰ
ጁባ የሚያቀርበው ዕቅድ — ኡቲካን ትተን ኑሚዲያን አስታጥቀን የአባቴን ኃያላን ወዳጆች እንጥራ ይላል፤ ካቶ ግን እንደ ሃኒባል በአፍሪካ ምድር ተቅበዝባዥ ለማኝ አልሆንም ብሎ እምቢ ይላል
ስለ መከራ ፍልስፍና — «አማልክት ማዕበሉን የሚያስነሡት፣ በጸጥታ ጊዜ ተደብቆ የሚኖረውን የነፍስ ጽናትና ኃይል ወደ ተግባር ለማውጣት ነው።»
የተዘጋው በር — ጁባ «ካቶ፣ ሴት ልጅ አለችህ።» ይላል፤ ካቶ በቁጣ ሳይሆን በጽኑ ጥብቅነት «በእኔ ግምት ውስጥ የሚያሳንስህን ቃል መስማት አልፈልግም» ብሎ ይዘጋዋል፤ ምክንያቱን አልሰጠም
ሲፋክስ ዕድሉን ሲያገኝ — ማርሲያን በኃይል እንንጠቅ ይላል፤ ጁባ ሲቆጣ ሲፋክስ ክብርን «ልብ ወለድ ሐሳብ» ብሎ ይሳለቅበታል፣ ሮም ራሷ የተመሠረተችው በኃይል በተወሰዱ የሳቢናውያን ሴቶች ነው ይላል
ግብዝነትና ክህደት — «ሐሰተኛ ሽማግሌ ከሃዲ!» ተብሎ ሲወቀስ ነጩን ጸጉሩን አሳይቶ ይቅርታ ያገኛል፤ ብቻውን ሲቀር ግን «ቄሳር ሆይ፣ ሙሉ በሙሉ ያንተ ነኝ።» ይላል
ድርጊት ሦስት፦ በአንድ ቀን ውስጥ ሁለት ሴራ
የሉሲያ ስዕለት — ልቧ ለፖርሲየስ ሆኖ ሳለ «ይህ የአገራችን የመከራ ደመና በላያችን እያለ እጄን በእጅህ ውስጥ አላደርግም።» ብላ በሰማይ ትምላለች
ማርከስ ወደ ሞት ይሮጣል — «በውጊያ ውስጥ የምወድቅበት አንድ ክቡር ምክንያት ቢገኝልኝ!» ይላል
ዓመጹ — ሴምፕሮኒየስ ዓመጹን በስውር ወደ ካቶ ራስ ይመራዋል፤ ራሱ ግን በካቶ ወዳጆች መካከል ተቀላቅሎ ከእነርሱ አንዱ ይመስላል
ደረቱን የገለጠው ሰው — ወታደሮቹ በካቶ ግርማ ሞገስ ተሸንፈው ደንዝዘው ቆሙ፤ «እነሆ ደረቴ ለሰይፎቻችሁ ተገልጧል። የተበደለ ካለ ይምታ!» አለ። ፍርዱም፦ አመጸኛ አለቆቹ ይሰጡ፣ ለቀሪው ወታደር ይቅርታ
ካቶ ያቆመው ጭካኔ — ሴምፕሮኒየስ ቅጣቱን በጭካኔ ሲዘረዝር ካቶ «ሞት ይቀበሉ፤ በሞታቸው ውስጥ ግን ሰዎች መሆናቸውን አስታውስ። ሥቃያቸውን ለማክበድ ሕጉን አታጣምም።» ብሎ አስቆመው
ትእዛዙ የተጣሰው ካቶ ከወጣ በኋላ ነው — ሴምፕሮኒየስ ለዘቦቹ «ምላሳቸውን ንቀሉ» አለ፤ ምክንያቱም በመጨረሻ እስትንፋሳቸው እውነቱን ተናግረው ዓመጽ እንዳይዘሩ
ሁለተኛው ሴራ — ሲፋክስ ዕቅዱን ያወጣል፦ የጁባን ንጉሣዊ ልብስና ዘቦች ይዘህ ግባና ማርሲያን በኃይል ውሰዳት
ድርጊት አራት፦ የተለወጠ ልብስ
በሌላ ሰው ልብስ ውስጥ — በማርሲያ በር ላይ የሚታየው የኑሚዲያ ልዑል ጁባ ሳይሆን ሴምፕሮኒየስ ነው፤ እውነተኛው ጁባ ደርሶ «ሰይፌ ይመልስልሃል!» ብሎ ይወጋዋል
እውነተኛው ቃል በሐሰተኛው አካል ላይ — ማርሲያ አክሊሉንና ሐምራዊውን መጎናጸፊያ አይታ ጁባ የሞተ መስሏት እስከዚያ የደበቀችውን ፍቅሯን በዋይታ ትናገራለች፤ ጁባም ደርሶ ይሰማታል
ከአዳራሹ ውጭ የሆነው — ሲፋክስ ኑሚዲያውያኑን አስነሥቶ ወደ ደቡብ በር ወጣ፤ ዓመጹ አልተሳካም። ማርከስ ወደ መሀላቸው ዘልቆ ገብቶ ወደቀ፤ ከመውደቁ በፊት ግን ሰይፉ የሲፋክስን ልብ ወግቶ አልፏል። ሁሉም በመድረክ ላይ አይታይም — ወደ ተመልካቹ የሚደርሰው በፖርሲየስ ትረካ ነው
«ረክቻለሁ» — ካቶ ዜናውን ሲሰማ ሁለት ቃል ብቻ ይናገራል። ፖርሲየስ ሲጨርስ ደግሞ «አማልክት ይመስገኑ፤ ልጄ ግዴታውን ፈጽሟል። ፖርሲየስ፣ እኔ ስሞት የእርሱን የአመድ ማሰሮ ከእኔ አጠገብ አኑር» ይላል። ፖርሲየስ ይመልሳል፦ «ለረዥም ዘመን የተራራቁ ይሁኑ!»
በልጁ አካል ላይ — ካቶ አያለቅስም። «እንኳን ደህና መጣህ ልጄ!» ብሎ ቁስሎቹን ይቆጥራል፤ ከዚያም «ሞት በበጎነት ሲገኝ እንዴት ያምራል! … ለአገራችን ነጻነት አንድ ጊዜ ብቻ መሞት መቻላችን እንዴት ያሳዝናል!» ይላል
ለምን አላዘኑም — «በእርስ በርስ ጦርነት መሀል የካቶ ቤት ሳይነካ ጸንቶ ቢቆም ኖሮ እኔ ባፈርኩ ነበር» ይላል፤ ወደ ቀሪው ልጁም ዞሮ «ፖርሲየስ፣ ወንድምህን ተመልከት፤ አስታውስም — ሮም ስትጠይቅ ሕይወትህ የራስህ አይደለም» ይለዋል
እንባው ለማን ፈሰሰ — ጁባ ለራሱ ይናገራል፦ ካቶ በገዛ ልጁ ላይ ያልፈሰሰውን እንባ ለሪፐብሊኩ አፈሰሰ። ካቶ ራሱ «እንባችንን የምትጠይቀው ሮም ናት … ሮም ከእንግዲህ የለችም!» ብሎ ሦስት ቃል ብቻ ይጨምራል፦ «ነጻነት ሆይ! በጎነት ሆይ! አገሬ ሆይ!»
«ሮማዊ ነፍስ አለህ» — ጁባ «ኑሚዲያዊ ነኝ» ሲል ካቶ «ደግሞም ደፋር ነህ፤ ሮማዊ ነፍስ አለህ።» ብሎ ይመልስለታል፤ በጎነትህ እንደ ንጹሕ ወርቅ የመከራን ፈተና አልፏል ይለዋል
«አንተን መፍራት የጀመርኩት አሁን ነው!» — ሉሲየስ «ራስህንም እኛንም የምታድንበት ጊዜ ደርሷል» ይላል። ካቶ፦ «ቄሳር ካቶን አሸነፍኩት ብሎ በሕይወቱ አይናገርም።» ከዚያ ግን ድምፁ ይቀየራል፦ «ልቤን የሞላው የእናንተ ደኅንነት ነው … ቄሳር ሆይ፣ አንተን መፍራት የጀመርኩት አሁን ነው!» ሉሲየስ ቄሳር ምሕረት እንዳለው ሲያነሣ ካቶ፦ «እንግዲያውስ ለምኑት … በእርሱ ላይ የተደረገውን ሁሉ ያደረገው ካቶ መሆኑን ይወቅ … የወዳጆቼ በጎነት ሳይቀጣ ይለፍ»
«የክብር ቦታው የግል ኑሮ ነው» — ለፖርሲየስ ምክር ይሰጠዋል፦ ወደ አባቶችህ መሬት፣ ወደ ሳቢን ማሳ ተመለስ፤ ተሰውረህ ኑር፤ ለሮም ሰላም ጸልይ። «ክፋት በሚነግሥበትና ኃጥኣን በሚገዙበት ዘመን የክብር ቦታው የግል ኑሮ ነው።» ፖርሲየስ ይመልሳል፦ «አባቴ ራሱ የሚንቀውን ኑሮ ለፖርሲየስ እንዳልመከረው ተስፋ አደርጋለሁ።» ካቶ ለዚያ ቃል መልስ አልሰጠም
መርከቦቹ — «ከእናንተ መካከል በአሸናፊው ምሕረት ለመታመን የማይደፍር ካለ፣ በትእዛዜ የተዘጋጁ መርከቦች እንዳሉ ይወቅ»
ድርጊት አምስት፦ መጽሐፉና ሰይፉ
በጠረጴዛው ላይ ሁለት ነገሮች — የተከፈተው የፕላቶ «ፌዶ»፣ እና የተሳለ ሰይፍ። «እንዲህ መሆን አለበት — ፕላቶ ሆይ፣ በትክክል ተመራምረሃል! ያለበለዚያ ይህ ደስ የሚያሰኝ ተስፋ … ከሞት በኋላ የመኖር ምኞት ከየት መጣ?» መልሱንም ራሱ ይሰጣል፦ «በውስጣችን የሚነቃነቀው መለኮት ነው፤ ከዚህ በኋላ ያለውን ሕይወት የሚያመለክተን ሰማይ ራሱ ነው» ከዚያም «ዘላለም ሆይ! አንተ ደስ የምታሰኝ፣ አንተም የምታስፈራ ሐሳብ! … ሰፊው፣ ወሰን የሌለው ዕይታ በፊቴ ተዘርግቷል፤ በላዩ ላይ ግን ጥላ፣ ደመናና ጨለማ አርፈዋል» ይላል፤ በመጨረሻም «ይህ ዓለም የተሠራው ለቄሳር ነው»
«በሁለት ነገር ታጥቄያለሁ» — እጁን በሰይፉ ላይ አሳርፎ፦ «ሞቴና ሕይወቴ፣ መርዜና መድኃኒቴ ሁለቱም በፊቴ አሉ። ይህኛው በቅጽበት ወደ ፍጻሜ ይወስደኛል፤ ያኛው ግን ፈጽሞ እንደማልሞት ይነግረኛል።» ከዋክብት ደብዝዘው ይጠፋሉ፣ ፀሐይ በዕድሜ ትፈዛለች፤ ነፍስ ግን በማትሸመግል ወጣትነት ታብባለች። «ጥፋትና ፍርሃት የሰውን ዕረፍት ያውኩ፤ ካቶ ግን ከሁለቱ አንዱንም አያውቅም»
ልጁ ሲለምነው — ፖርሲየስ ሰይፉን ሊያስወግድ ሲል ካቶ «ችኩል ወጣት፣ ተው!» ብሎ ያስቆመዋል። ፖርሲየስ ሲለምነው ድምፁ ይጠብቃል፦ «አሳልፈህ ልትሰጠኝ ነው? ባሪያ አድርገህ፣ ምርኮኛ አድርገህ በቄሳር እጅ ልታስረክበኝ ነው?» ልጁ «ካለመታዘዝ መሞትን እንደምመርጥ ታውቃለህ» ሲል ይረጋጋል፦ «መልካም! እንደገና የራሴ ጌታ ሆንኩ … ካቶ ለራሱ መተላለፊያ ይከፍታል፤ ተስፋህንም ከንቱ ያደርገዋል።» ከዚያ አቅፎት «አታልቅስ ልጄ፣ ሁሉም ነገር እንደገና ይስተካከላል።» ይለዋል
እንቅልፉ — ካቶ ለማረፍ ይገባል። ማርሲያ ትጸልያለች፦ «ጻድቃንን የምትጠብቁ የማትሞቱ ኃይላት ሆይ፣ በአልጋው ዙሪያ ጠብቁት፤ ዕረፍቱን አለስልሱት፤ ሐዘኑን አስወግዱ፤ በቀላል ሕልም ነፍሱን አረጋጉ» ሉሲያ፦ «ካቶ እንደ አምላክ ጥብቅና አስፈሪ ነው»፤ ማርሲያ ትከራከራታለች፦ «ለወዳጆቹ ግን ሁልጊዜ ገርና አዛኝ ነው።» ሉሲያ ስዕለቷ ከእንግዲህ እንደማይዛት ትናገራለች — የፈታው የማርከስ ሞት ነው። ሉሲየስ ደርሶ ካቶን ሲተኛ እንዳየው ይናገራል — ወደ አልጋው ሲቀርብ ፈገግ ብሎ «ቄሳር፣ ልትጎዳኝ አትችልም።» ብሏል
የመጨረሻው በር — «ቄሳር ካቶን አሸነፍኩት ብሎ በሕይወቱ አይናገርም!» ብሎ ወደ ክፍሉ ገብቶ በሩን ይዘጋል
ዘግይቶ የደረሰ ወሬ — ከስፔን የፖምፔ ልጅ ስለ አባቱ ሞት በቀል እየጠራ አገሩን አስነሥቷል፤ ወሬው የደረሰው ካቶ ራሱን ከወጋ በኋላ ነው። ካቶ አልሰማውም
የመጨረሻዎቹ ሁለት ውሳኔዎች — ለሉሲየስ «ወዳጅነታችን በልጆቻችን መካከል ይኑር፤ ፖርሲየስን በሉሲያ ደስተኛ አድርገው» አለው፤ ወደ ማርሲያም ዞሮ «ጁባ ይወድሻል» አላት
በሩ የተከፈተበት ምክንያት — «ሮም በሕይወት ሳለች የሮማዊ ሴናተር ሴት ልጁን ለንጉሥ ባልሰጠም ነበር። የቄሳር ጦር ግን ልዩነትን ሁሉ አፍርሶታል። ደፋርና በጎ የሆነ ሁሉ ሮማዊ ነው።»
«የቸኮልኩ ይመስለኛል» — በመጨረሻው እስትንፋሱ ላይ ያልተጠበቀ ነገር ይመጣል፦ «አንድ የብርሃን ጭላንጭል በምትለየው ነፍሴ ላይ ሲገባ ይሰማኛል። ወዮ! የቸኮልኩ ይመስለኛል» — ከዚያም «ከሁሉ የተሻለውም እንኳ ይስታል፤ እናንተ ግን ቸሮች ናችሁ፤ እና — ወዮ!»
ሁለቱ ጋብቻዎች — አንዱ በካቶ እምቢታ፣ ሌላው በሉሲያ ስዕለት በዚያ ቀን ጠዋት ተዘግተው ነበር። የሉሲያን ስዕለት የፈታው የማርከስ ሞት ነው፤ የካቶን እምቢታ የፈታው ደግሞ የካቶ ሞት ነው — ሁለቱም በሮች የተከፈቱት በሞት ነው
የመዝጊያው ቃል — ሉሲየስ «እርስ በርስ የሚፋጁ ሕዝቦች ሁሉ ከዚህ ይማሩ» ብሎ የፓርቲና የእርስ በርስ መከፋፈል ጥፋትን ይዘረዝራል
የተሰየሙት ሙታን አራት ናቸው — ሴምፕሮኒየስ በጁባ እጅ፤ ሲፋክስ በማርከስ እጅ፤ ማርከስ በኑሚዲያውያኑ እጅ፤ ካቶ በራሱ እጅ። የዓመጹ አለቆች ግን ስም አልተሰጣቸውም
በመጨረሻው ትዕይንት ዝም ያለችው — ሉሲያ በሕይወት አለች፤ በመጨረሻው ትዕይንት ውስጥ ግን አንዲት ቃል አትናገርም
ሁለቱ ጥያቄዎች
ማን ይለወጣል? — ካቶ በአምስቱም ድርጊቶች አንድ ሰው ነው፤ አይወዛወዝም፣ ሐሳቡን አይመልስም። ብቸኛው ጥርጣሬው የሚመጣው ሰይፉ ከገባ በኋላ ነው፤ ውሳኔውን አልቀየረውም። የሚንቀሳቀሱት በዚያ ግድግዳ ላይ የሚላተሙት ናቸው፦ ሴምፕሮኒየስ በአንድ ቀን ሁለት ጊዜ ይቀየራል፤ ሉሲያ ትወስንና ዋጋ ትከፍላለች፤ ማርከስ ከፍቅር ወደ ሞት ይሮጣል፤ ጁባ በሁለት ታማኝነት ይቀደዳል፤ ማርሲያ በአስከሬን ላይ ብቻ መናገር የቻለችውን ትናገራለች
አለመለወጡ ድክመት አይደለም — አበባ የምትለው፦ ካቶ የተውኔቱ የሞራል መለኪያ ነው፤ ሌሎቹ ሁሉ በእርሱ ሚዛን ተለክተው ይታያሉ። አንድ ሰው ብቻውን ፍጹም ትክክል ሲሆን የሚፈጠረው ብቸኝነት ራሱ ማዕከላዊ ጭብጡ ነው
ኑሚዲያዊው ልዑል ምን እየሠራ ነው? — የመጀመሪያው መልስ ቀላል ነው፦ ጁባ ከሁሉ በላይ ብዙ አጥቷል — አገሩ ተውጣለች፣ አባቱ ሞቷል፣ ሠራዊቱ የካቶ የመጨረሻ ኃይል ነው፤ ሮማዊ ሳይሆን ለሮማውያን ነጻነት ይዋጋል
ሁለተኛው መልስ ይከብዳል — በተውኔቱ ውስጥ ስለ ኑሚዲያ ክብር ተነሥቶ የሚከራከር አንድ ሰው ብቻ ነው ያለው፤ ስሙም ሲፋክስ — ዋናው ከሃዲ። ስለዚህ ለሕዝቡ የሚናገረው ከሃዲ ነው፤ ሕዝቡን «ጨካኞች» የሚለው ደግሞ ጀግና ነው። ሦስተኛ አማራጭ አልተጻፈም
የተዘጋው በር ምን ነበር — ካቶ እምቢታውን ያብራራው ሲሞት ነው፤ መሰናክሉ ዘር ሳይሆን የፖለቲካ ሥርዓት ልዩነት ነው፣ የወደቀውም ሮም ስትወድቅ ነው
አንድ ዓረፍተ ነገር፣ ሁለት ንባብ — «ደፋርና በጎ የሆነ ሁሉ ሮማዊ ነው» — አንደኛው ንባብ «በሩ ለሁሉም ተከፈተ» ይላል፤ ሁለተኛው «በሩ የተከፈተው ወደ አንድ አቅጣጫ ብቻ ነው» ይላል። አበባ አልፈታውም፤ ለውይይቱ አስተላለፈችው
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
የመክፈቻው ጥያቄ — ተውኔቱ ስለ መጽሐፉ ነው ወይስ ስለ ሰይፉ? ትግሥት ሁለቱም አይደሉም ትላለች፦ እነዚያ የመጨረሻዎቹ አሥር ደቂቃዎች ናቸው፤ በአራቱ ድርጊቶች ውስጥ ካቶ በመድረኩ ላይ ብዙ ጊዜ የለም። ስለዚህ ውይይቱ የሚጀምረው በጁባ ነው
ጁባ ሦስት ጊዜ ተይዟል — በአንድ በኩል ሲፋክስ፣ የአባቱን አደራ ተሸክሞ የመጣው አዛውንት፤ በሌላ በኩል ካቶ፣ ጁባ ራሱ «ሁለተኛ አባቴ» የሚለው ሰው፤ በሦስተኛ በኩል ማርሲያ — ካቶን ከከዳ በሽልማት ያገኛታል፣ ካልከዳ ካቶ አይሰጠውም
ደግ የሚመስል መዝጊያ — ካቶ አልጮኸም፣ አልተቆጣም። ትግሥት፦ ያ ጆሮን የሚዘጋ ደግ ዓረፍተ ነገር ነው
«ለንጉሥ» እንጂ «ለኑሚዲያዊ» አላለም — ዳዊት ይህ የተሻለ ንባብ ነው ይላል፦ ስለ ማዕረጉ እንጂ ስለ ሕዝቡ ካልሆነ ጉዳዩ ከዘረኝነት ወጥቷል። ትግሥት፦ ወጣ፣ ግን ወዴት ገባ? ሮማዊ ሴናተር ልጁን ለንጉሥ አይሰጥም ማለት ጁባ የሚወክለው ሥርዓት ራሱ ዝቅተኛ ነው ማለት ነው
ውዳሴ ወይስ የማንነት መሰረዝ — ጁባ «ኑሚዲያዊ ነኝ» ሲል ካቶ ሌላ ማንነት ሰጠው። ዳዊት፦ በዚያ ዘመን ያ ከፍተኛው የክብር ማዕረግ ነበር። ትግሥት፦ ልክ ነህ፣ እናም ችግሬ ያ ነው — በተውኔቱ ውስጥ አንድ ኑሚዲያዊ በገዛ ማንነቱ የሚመሰገንበት ሌላ ቃል የለም
የፖለቲካ ስሌቱ — ዳዊት፦ ጁባ ሠራዊት አለው፣ ካቶም በዚያ ሠራዊት ላይ ጥገኛ ነው፤ በጦርነቱ መሀል ልጁን ሰጥቶ ቢሆን «ሠራዊቱን በጋብቻ ደለለ» ተብሎ ይከሰስ ነበር። ትግሥት፦ አሳማኝ ትንተና ነው፣ በተውኔቱ ውስጥ ግን አልተጠቀሰም — የተሰጡን ምክንያቶች ሁለት ብቻ ናቸው
ጁባ ወገኑን ከዳ? — ዳዊት አይደለም ይላል፦ ሲፋክስ ንጹሕ ሰው አይደለም፤ በዚያው ቀን ጠዋት ከሴምፕሮኒየስ ጋር ተስማምቶ ነበር፣ ስምምነታቸውም አፍሪካን ለቄሳር ማስረከብ ነው። ጁባ የተቃወመው ወገኑን ሳይሆን ወገኑን የሚሸጠውን አዛዥ ነው
ጥያቄው ስለ ጸሐፊው ነው — ትግሥት፦ የምጠይቀው ስለ ጁባ የግል ምርጫ አይደለም፣ ስለ አዲሰን አተያይ ነው። ስለ ኑሚዲያ ክብር የሚናገረውን አንድ አፍ በከሃዲው ራስ ላይ አኖረው፤ በማንነቱ ኮርቶ ለካቶ ዓላማ የሚቆም ሌላ ኑሚዲያዊ በተውኔቱ ውስጥ አልተጻፈም
ያልታረቀ ጥያቄ — ጁባ የራሱን ምርጫ መርጧል ወይስ ደራሲው አስቀድሞ መርጦለታል? ትግሥት፦ ይህን በቀላሉ የሚያስታርቅ ዓረፍተ ነገር የለኝም፤ ስለሌለኝም በግድ አልፈጥርም
ሴምፕሮኒየስ በአንድ ቀን ሁለት ጊዜ — ሁለተኛው መቀየሪያው የሆነው በካቶ ፊት ነው፦ ካቶ ተራውን ወታደር ይቅር ሲል ሴምፕሮኒየስ ወዲያውኑ ወገን ቀይሮ የዓመጹን አለቆች ለቅጣት ተረከበ
ካቶ ያላዘዘው ትእዛዝ — ካቶ «ሞት ይቀበሉ፤ በሞታቸው ውስጥ ግን ሰዎች መሆናቸውን አስታውስ» ብሎ አስቁሞት ነበር፤ ትእዛዙ የተጣሰው ካቶ ከወጣ በኋላ ነው። ማንም አላወቀም
ሴምፕሮኒየስ ራሱን እንዴት ያያል? — ትግሥት፦ ተውኔቱ ያንን ውስጣዊ ጥልቀት አይሰጠንም። ብቻውን ሲቀር የሚናገረው ስለ ማርሲያና ስለ ሽልማት ብቻ ነው፤ ራሱን የሚያሳምንበት የፖለቲካ ፍልስፍና የለውም
የተውኔቱ ድክመት — ትግሥት፦ ስለ ፓርቲ መከፋፈል የሚያስጠነቅቅ ተውኔት ውስጥ አንዱ ወገን ብቻ ነው እውነተኛ የሞራል ምክንያት ያለው። በእውነተኛ መከፋፈል ውስጥ ግን ሁለቱም ወገኖች የየራሳቸው ጠንካራ ምክንያት አላቸው
ያ ራሱ ስኬቱ ሊሆን ይችላል — ዳዊት፦ ካቶ ላይ የተሰለፉት መሠረታዊ ምክንያት ስለሌላቸው ማንም ተመልካች ራሱን በእነርሱ ውስጥ አላየም፤ ሁሉም ራሱን በካቶ ጽናት ውስጥ አየ። ያጨበጨቡበት የድሩሪ ሌን አዳራሽ ግን ዛሬ የለም — ከሰባ ስምንት ዓመታት በኋላ ፈርሷል፤ በዚያችው መሬት ላይ አሁን የቆመው አራተኛው ሕንፃ ነው፣ በ1812 ተከፍቶ እስከ ዛሬ የሚሠራበት፣ በለንደን በሥራ ላይ ካሉ የቴአትር ቦታዎች ሁሉ የቀደመው። ትግሥት፦ ጥሩ ንባብ ነው፤ ውዳሴ ግን አይደለም — በዚያች ምሽት ያተረፈ አንድ ሰው ግን አለ፦ መድረኩ ላይ የቆመው ባርተን ቡዝ፤ የዘመኑ ታላቅ ተዋናይ የተባለው በዚያ ሚና ነው፣ በኋላም የዚያው ቴአትር ቤት አስተዳዳሪ ሆነ
ቫሊ ፎርጅ እንደ አፈ ታሪክ — ዳዊት ታሪኩን ያቀርባል፦ ዋሽንግተን በብርድ ክረምት ተስፋ ለቆረጡ ወታደሮቹ ተውኔቱን አሳይቶ ሞራላቸውን አደሰ። ትግሥት ሦስት ተቃውሞ ታቀርባለች
አንድ፦ ብቸኛው ማስረጃ — አንድ መኮንን ለእኅቱ የጻፈው ደብዳቤ ብቻ ነው፤ ደብዳቤው ተመልካቾቹን በስም ይዘረዝራል — አዛዡና ባለቤቱ፣ አንድ መኳንንትና ባለቤቱ፣ አንዲት ወጣት ሴት። በተራ ወታደሮች ማስታወሻ ውስጥ ስለዚያ ምሽት አንድም ቃል የለም
ሁለት፦ ወቅቱ — ምሽቱ የተካሄደው በጸደይ፣ በሜይ ወር ነው፤ በረዶው ከወራት በፊት ቀልጦ አልፎ ነበር
ሦስት፦ ሕጉ — በዚያ ዘመን ኮንግረሱ ተውኔት ማቅረብን በሕግ ከልክሎ ነበር፤ ከዚያ ምሽት ከጥቂት ወራት በኋላም በመንግሥት ሥራ ላይ ያለ ማንኛውም ሰው ተውኔት ቢያዘጋጅ፣ ቢያበረታታ ወይም ቢመለከት እንዲሰናበት ወሰነ
ምስሉ ከየት መጣ — ከዚያ ምሽት ከመቶ ሃምሳ ዓመታት በኋላ በዚያው ስፍራ በሜዳ ላይ በብዙ ሺሕ ተመልካቾች ፊት ትልቅ ድራማዊ ትዕይንት ተዘጋጅቶ ነበር፤ የኋለኛውን ሥዕል የፈጠረው ያ ነው
የማይካደው ክፍል — ዳዊት፦ ዋሽንግተን ተውኔቱን በሕይወት ዘመኑ ደጋግሞ አንብቦታል፣ ተመልክቶታልም፤ ቃላቱንም በደብዳቤዎቹና በንግግሮቹ — በስንብት ንግግሩ ውስጥም ጭምር — ተጠቅሟል። ትግሥት አትክደውም፤ ሁለቱ ግን የተለያዩ ናቸው ትላለች
ሁለት መስመሮች ወደ አሜሪካ አንደበት — ዳዊት ሁለት የተውኔት መስመሮች ተመልሰው መውጣታቸውን ያነሣል፦ «ለአገራችን ነጻነት አንድ ጊዜ ብቻ መሞት መቻላችን እንዴት ያሳዝናል!» በተሰቀለው ወጣት ሰላይ ኔታን ሄል አንደበት፤ «ስለ ሰንሰለት ወይም ስለ ድል፣ ስለ ነጻነት ወይም ስለ ሞት እንጂ» በፓትሪክ ሄንሪ ንግግር ውስጥ። ትግሥት ግን ሁለቱም ልክ እንደ ቫሊ ፎርጅ ታሪክ በሁለተኛ እጅ የደረሱን መሆናቸውን ታሳያለች — የሄል ቃል በዓይን ምስክር ማስታወሻ ውስጥ የለም፤ አንድ እንግሊዛዊ መኮንን ለአሜሪካዊ መኮንን ነግሮት፣ ያ ሰው ከዓመታት በኋላ በማስታወሻው ጽፎታል። የሄንሪ ንግግር ጨርሶ አልተጻፈም፤ የምናነበው ከ42 ዓመታት በኋላ አንድ ጸሐፊ ያረጁ ምስክሮችን ጠይቆ የገጣጠመው ነው
ያልተነገሩ ነገሮች
ንጉሡን ያሳደገው ተውኔት። ተውኔቱ ከወጣ ከሠላሳ ዓመታት በላይ አልፎ የእንግሊዝ ልዑል [የዌልሱ ልዑል ፍሬድሪክ] በቤተ መንግሥቱ «ካቶን» አቀረበ፤ ተዋናዮቹ የገዛ ልጆቹ ነበሩ። ከልጆቹ አንዱ ስለ እንግሊዝ ነጻነት የሚናገር የመግቢያ ግጥም አነበበ — ያ ልጅ አድጎ ሦስተኛው ጆርጅ ሆነ፣ አሜሪካውያን በአብዮታቸው የተነሡበት ንጉሥ።
በመድረክ የበለጠው አንድ ተውኔት ብቻ ነው። በአሜሪካ ቅኝ ግዛቶች ውስጥ በአርባ ዓመታት ጊዜ ተውኔቱ በሙያተኛ ተዋናዮች ቢያንስ 28 ጊዜ ቀርቧል፤ ከእርሱ የበለጠው የሼክስፒር «ሮሚዮና ጁልየት» ብቻ ነበር — ያውም በጥቂት ድግግሞሽ።
ስሙ ራሱን የቻለ የፖለቲካ ሕይወት ኖረው። ተውኔቱ ከወጣ ከሰባት ዓመታት በኋላ ጆን ትሬንቻርድና ቶማስ ጎርደን «ካቶ» በሚል የብዕር ስም 144 የጋዜጣ መጣጥፎችን ጻፉ («የካቶ ደብዳቤዎች» / Cato’s Letters)፤ በቅኝ ግዛቶቹ ውስጥ ከየትኛውም የፖለቲካ ጽሑፍ በላይ ተነበቡ። ከሁለት መቶ ሃምሳ ዓመታት በኋላ በሳን ፍራንሲስኮ የተቋቋመ የፖሊሲ ምርምር ተቋም ስሙን ከዚያ ወሰደ (Cato Institute) — በቀጥታ ከሮማዊው ሰው ሳይሆን ከእነዚያ ጽሑፎች፤ በኋላም ወደ ዋሽንግተን ዲሲ ተዛወረ።
ተውኔቱ የካቶን ልጅ ሰጠው፤ ታሪክ የክሊዮፓትራን ልጅ ሰጠው። በእውነተኛው ታሪክ የኑሚዲያ ንጉሥ ልጅ [ሁለተኛው ጁባ] በአራት ወይም በአምስት ዓመቱ ገደማ በቄሳር የድል ሰልፍ በሮም ጎዳናዎች በምርኮኝነት ተመርቷል። በሮም አድጎ የላቀ ምሁር ሆነ፤ አውግስጦስም የሞሪታኒያ ንጉሥ አድርጎ ሾመው። ያገባትም የክሊዮፓትራና የማርክ አንቶኒ ልጅ ክሊዮፓትራ ሰሌኔን ነው።
ሲፋክስ በስሙ የተበደረ ገጸ ባሕሪ ነው። ሲፋክስ የሚባል እውነተኛ የኑሚዲያ ንጉሥ ኖሮ ነበር፤ ግን ከካቶ ዘመን ከመቶ ሃምሳ ዓመታት በፊት። ሠራዊቱ በኡቲካ አጠገብ ሰፍሮ ሳለ ሮማውያን በሌሊት ሰፈሩን አቃጠሉበት፤ በሜዳ ተሸንፎ ተይዞ ወደ ሮም ተወስዶ በእስር ሞተ። አዲሰን ያንን ስም ወስዶ ሮምን በሚያስጠነቅቀው ተንኮለኛ ገጸ ባሕሪ አፍ ውስጥ አኖረው።
ወደቡ ወደ የብስ ገባ። ኡቲካ በዚያ ዘመን ታላቅ የወደብ ከተማ ነበረች፤ ወንዙ ደለል እያመጣ የባሕር ወሽመጡን ደፈነው። ዛሬ ፍርስራሿ ከባሕሩ አሥር ኪሎ ሜትር ገደማ ርቆ ወደ የብስ ገብቷል — ካቶ ወዳጆቹንና ልጆቹን የሸኘበት ወደብ በደረቅ መሬት ተተክቷል።
ስለ አርበኝነት ጽናት የተጻፈለት ሰው ከሃዲ ሆነ። ዋሽንግተን የፖርሲየስን ዓረፍተ ነገር ወስዶ አሻሽሎ ለአንድ ጀግና ኮሎኔል በጻፈው የምስጋና ደብዳቤ ውስጥ «ድልን ማዘዝ በማንም ሰው ኃይል ውስጥ አይደለም፤ አንተ ግን ከዚያ የበለጠ አድርገሃል — ድሉ ይገባሃል» አለው፤ ከተውኔት መዋሱን ግን አልጠቀሰም። ኮሎኔሉ ቤኔዲክት አርኖልድ (Benedict Arnold) ነበር — ከዓመታት በኋላ ወደ እንግሊዞች የኮበለለውና ስሙ በአሜሪካ ታሪክ ለ«ከሃዲ» ተምሳሌት የሆነው ሰው። በዚያን ወቅት ግን የጦር ሜዳ ጀግና ነበር።
መዝጊያ
ክፍሉ የሚዘጋው በማስረጃ ጥያቄ ላይ ነው። ትግሥት ዳዊትን ትጠይቀዋለች፦ ስለ ቫሊ ፎርጅ ምን ቢገኝ ሐሳብህን ትለውጣለህ? ዳዊት ሦስት ነገር ይዘረዝራል — የተራ ወታደር ማስታወሻ፣ ተውኔቱ እንዲዘጋጅ የተሰጠ ይፋዊ ትእዛዝ፣ ወይም በዚያ ክፍል ውስጥ የነበሩትን ሰዎች ሙሉ ዝርዝር የያዘ ሰነድ። ሦስቱም ከሁለት መቶ ዓመታት በላይ ሲፈለጉ ኖረዋል፤ አልተገኙም።
ተራዋ ስትደርስ ትግሥት የምትጠይቀው ሰነድ ብቻ አለመሆኑን ትናገራለች። አንድ ድንቅ ተውኔት የአንድን ግለሰብ የሞራል አቋም ሊለውጥ እንደሚችል አትጠራጠርም፤ አንድ ተውኔት ግን መላውን የተራበ ሠራዊት ታድጎ ጦርነቱን አስቀየረ የሚለው ፍጹም የተለየ ልኬት ነው። ያንን የሚያረጋግጥ ማስረጃ ምን ሊመስል እንደሚችል ራሷ አታውቅም።
ስለዚህ ሁለቱም መልስ በማያገኝ ጥያቄ ላይ ቆመዋል፤ ተውኔቱ ራሱ የሚያበቃውም በዚያው ዓይነት ክፍት ጥያቄ ላይ ነው። ካቶ «ስለ ልጄ አትዘኑ፤ ስለ ወደቀችው ሮም እዘኑ» ይላል። ሮም ግን ዳግመኛ አልተመለሰችም።
ቁልፍ ጥቅሶች
«አንድ ተዋናይ። አንድ ንግግር። ሁለት ተቀናቃኝ ወገኖች።»
— ሳባ«ተሸናፊው ወገን ሁልጊዜ ከሃዲ ይባላል፤ አሸናፊው ወገን ሁልጊዜ አርበኛ።»
— ሳባ«ሮም ያለ ነጻነት ምንም ያህል ብትገዝፍ ታላቅ ግዛት ብቻ ናት — ነፍስ የሌላት ባዶ አካል።»
— ኢብሳ«መድረክ ላይ በሮማዊ ልብስ ተሸፍኖ የሚነገር ቃል፣ በፖለቲካ በራሪ ወረቀት ላይ በቀጥታ ሊነገር የማይችል እውነት ነው።»
— ኢብሳ«በበጎነትና በነጻነት የተያዘ አንድ ቀን፣ አንድ ሰዓት እንኳ፣ በባርነት ከሚያልፍ ዘላለም ይበልጣል።»
— ካቶ«ዴሲየስ፣ ይህ ዓይነት ንግግር ለሮማዊ ዜጋ ይገባል።»
— ካቶ«ደግሞም ደፋር ነህ፤ ሮማዊ ነፍስ አለህ።»
— ካቶ«ካቶ የማይለወጥ መሆኑ የተውኔቱ ድክመት አይደለም። የተውኔቱ የሞራል መለኪያ ነው።»
— አበባለሕዝቡ የሚናገረው ሰው ከሃዲ ነው፤ ሕዝቡን «ጨካኞች» የሚለው ሰው ደግሞ ጀግና ነው።
— አበባ«ያ ደግ የሚመስል ዓረፍተ ነገር ነው። ጆሮን የሚዘጋ ደግ ዓረፍተ ነገር።»
— ትግሥት«ጁባ የራሱን ማንነት ሲናገር ካቶ ሌላ ማንነት ሰጠው።»
— ትግሥት«ጠንካራ ነው፤ ግን ትዕይንቱን እኔ አልፈጠርኩትም፤ አዲሰን ራሱ የጻፈው ነው።»
— ትግሥት«እውነተኛው ቃል የተነገረው በሐሰተኛው አካል ላይ ነው።»
— ዳዊት«ሁሉም ሰው ራሱን በካቶ ጽናት ውስጥ አየ። ስለዚህ ሁለቱም ጎኖች በኩራት አጨበጨቡ።»
— ዳዊት
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ጆሴፍ አዲሰን — «ካቶ»ን የጻፈው እንግሊዛዊ ጸሐፊ (1672–1719) — የዊግ ፓርቲ አባል፣ በኋላም ሚኒስትር፤ በ47 ዓመቱ ሞተ
ሪቻርድ ስቲል — ከአዲሰን ጋር «ዘ ስፔክቴተር»ን ያሳተመ ጓደኛው
ባርተን ቡዝ — በድሩሪ ሌን መድረክ ላይ ካቶን የተጫወተው ተዋናይ — የዘመኑ ታላቅ ተዋናይ የተባለው በዚያ ሚና ነው፤ በኋላም የዚያው ቴአትር ቤት አስተዳዳሪ ሆነ
ሄንሪ ሴንት ጆን (ቦሊንግብሩክ) — የቶሪ ፓርቲ መሪና ሚኒስትር — ለተዋናዩ ሃምሳ ጊኒ የሰጠው
ማርልብሮ — የዊግ ፓርቲው ዝነኛ ጄኔራል — ስም ሳይጠራ የተመለከተው ሰው
ንግሥት አን — ተውኔቱ በወጣበት ወቅት እንግሊዝን የምትገዛ፤ በጽኑ ታማ ወራሽ ልጅም አልነበራትም
አሌክሳንደር ፖፕ — የተውኔቱን የመግቢያ ግጥም (Prologue) የጻፈ ገጣሚ
ሳሙኤል ጋርዝ — የመዝጊያውን ግጥም (Epilogue) የጻፈ
ማርከስ ፖርሲየስ ካቶ — ተውኔቱ የተሰየመበት ሮማዊ ሴናተር — በ46 ዓ.ዓ. በኡቲካ በገዛ እጁ ሞተ፤ የኡቲካው ካቶ ተብሎም ይታወቃል
የቀደመው ካቶ — ተመሳሳይ ስም የነበረው ቅድመ አያቱ — በሮም የጥንታዊ ጥብቅነትና የሞራል ንጽሕና ምሳሌ
ጁሊየስ ቄሳር — በተውኔቱ ውስጥ አንዴም መድረክ ላይ የማይወጣው ተቀናቃኝ — ሮምን በጉልበቱ የያዘ ጄኔራል
ፖምፔ — የካቶ ወገን የነበረው የቄሳር ዋና ተቀናቃኝ — በፋርሳለስ ተሸንፎ በግብፅ ተገደለ
ሰርቪሊያ — የካቶ የእናት ወገን እኅት — በሴኔት የተነበበው የፍቅር ደብዳቤ ጸሐፊ
ሲሴሮ — አርበኝነት በጥበብ፣ በፍትሕ፣ በጽናትና በልከኝነት ላይ መቆም አለበት ያለው ሮማዊ ፈላስፋና ሴናተር
ሃኒባል — ሮምን ያንቀጠቀጠ የካርታጎ ጄኔራል — ተሸንፎ ከንጉሥ ወደ ንጉሥ እየሸሸ በመርዝ ሞተ፤ ካቶ ያንን ዕጣ አልቀበልም አለ
ፕላቶ — «ፌዶ»ን የጻፈው የግሪክ ፈላስፋ — ካቶ በመጨረሻው ሌሊት ሁለት ጊዜ ያነበበው
ፖርሲየስ — የካቶ ታላቅ ልጅ — ሉሲያን በስውር የሚወድ፤ «ድሉ የሚገባን እንሆናለን።» ያለው
ማርከስ — የካቶ ታናሽ ልጅ — ሉሲያን በግልጽ የሚወድ፤ በዓመጹ ውጊያ ወደቀ፣ ከመውደቁ በፊት ሲፋክስን ገደለ
ማርሲያ — የካቶ ሴት ልጅ — ፍቅሯን በአባቷ ክብር ምክንያት ደብቃ በአስከሬን ላይ የተናገረች
ሉሲየስ — «ሰላም» ብሎ የተከራከረው አዛውንት ሴናተር — ተውኔቱ ሲያበቃ በመድረኩ ላይ የቆመው
ሉሲያ — የሉሲየስ ሴት ልጅ — ስዕለት የገባችና በመጨረሻው ትዕይንት ውስጥ አንዲት ቃል ያልተናገረች
ሴምፕሮኒየስ — በአንድ ቀን ሁለት ጊዜ ወገን የቀየረ ሮማዊ ሴናተር — በጁባ ልብስ ውስጥ ተወግቶ ሞተ
ጁባ — የኑሚዲያ ልዑል — ሮማዊ ሳይሆን ለሮማውያን ነጻነት የተዋጋ፤ «ሮማዊ ነፍስ አለህ» የተባለው
ሲፋክስ — የኑሚዲያውያኑ ሠራዊት አዛዥና የጁባ አማካሪ — የተውኔቱ ዋና ከሃዲ፤ ስለ ኑሚዲያ ክብር የሚከራከር ብቸኛው አፍ
ዴሲየስ — ከቄሳር የተላከ መልእክተኛ — በአንድ ወቅት የካቶ ወዳጅ ነበር
ጆርጅ ዋሽንግተን — ተውኔቱን በሕይወት ዘመኑ ደጋግሞ ያነበበና ቃላቱን በደብዳቤዎቹና በስንብት ንግግሩ የተጠቀመ
ቤኔዲክት አርኖልድ — ዋሽንግተን የምስጋና ደብዳቤ የጻፈለት ኮሎኔል — በኋላ የከዳ
ኔታን ሄል — በአሜሪካ አብዮት ወቅት በሰላይነት ተይዞ የተሰቀለ ወጣት — የመጨረሻ ቃሉ ተብሎ የሚነገረው ከተውኔቱ መስመር ጋር ይመሳሰላል፤ በዓይን ምስክር ማስታወሻ ውስጥ ግን የለም
ፓትሪክ ሄንሪ — ነጻነት ወይም ሞት ያለው አሜሪካዊ ተናጋሪ — ንግግሩ አልተጻፈም፤ ዛሬ የሚነበበው ከ42 ዓመታት በኋላ ከምስክሮች ትዝታ የተገጣጠመ ነው
ሦስተኛው ጆርጅ — በልጅነቱ በአባቱ ቤተ መንግሥት «ካቶ» ውስጥ የተጫወተ፤ አሜሪካውያን የተነሡበት ንጉሥ
ጆን ትሬንቻርድና ቶማስ ጎርደን — «የካቶ ደብዳቤዎች»ን በብዕር ስም የጻፉ ብሪታንያውያን
ሁለተኛው ጁባ — በእውነተኛው ታሪክ የኑሚዲያ ንጉሥ ልጅ — በሕፃንነቱ ተማርኮ በሮም አድጎ የሞሪታኒያ ንጉሥ ሆነ፤ ክሊዮፓትራ ሰሌኔን አገባ
ቦታዎች
ድሩሪ ሌን — ተውኔቱ በ1713 መድረክ ላይ የወጣበት የለንደን ቴአትር አዳራሽ — ያ ሕንፃ በ1791 ፈርሷል፤ በዚያው መሬት ላይ አሁን የቆመው በ1812 የተከፈተው አራተኛው ቴአትር ነው፣ በለንደን በሥራ ላይ ካሉ የቴአትር ቦታዎች ሁሉ የቀደመው
ኡቲካ (Utica) — በሰሜን አፍሪካ የምትገኝ ከተማ — መላው ተውኔት የሚካሄድበት፤ ካቶ የሞተባት
ሮም — ተውኔቱ ስለ መጨረሻ ቀኗ የሚናገር ሪፐብሊክ
ፋርሳለስ (Pharsalus) — ቄሳር የካቶን ወገን ድል ያደረገበት የግሪክ የጦር ሜዳ
ታፕሰስ (Thapsus) — የሪፐብሊካውያኑ ሠራዊት የተደመሰሰበት
ኑሚዲያ — በሰሜን አፍሪካ የነበረች መንግሥት — የጁባና የሲፋክስ አገር
ዛማ — በኑሚዲያ የነገሥታቱ ከተማ
ዩትሬክት (Utrecht) — ተውኔቱ ከመቅረቡ ሦስት ቀናት ቀደም ብሎ የሰላም ስምምነቱ የተፈረመባት የኔዘርላንድስ ከተማ
ቫሊ ፎርጅ (Valley Forge) — የአብዮተኞቹ ሠራዊት ክረምቱን ያሳለፈበት ስፍራ — ስለ ተውኔቱ ምሽት የሚነገረው አከራካሪ ታሪክ ቦታ
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
«ካቶ» (Cato, a Tragedy) — በ1713 የቀረበ የአዲሰን ተውኔት — በሙሉ በስንኝ የተጻፈ
ሬስ ፑብሊካ (Res Publica) — «የሕዝብ ጉዳይ» — የሪፐብሊክ ቃል መነሻ፤ በየዓመቱ የሚመረጡ ሁለት ቆንሲሎችና ሴኔት
ዊግ (Whig) እና ቶሪ (Tory) — በዚያ ዘመን በእንግሊዝ የተፋለሙ ሁለቱ የፖለቲካ ኃይሎች — ሁለቱም ተውኔቱን የየራሳቸው አድርገው ወሰዱት
ስቶይክ (Stoic) — በአንተ ቁጥጥር ሥር ያለው ብቻ የአንተ ነው የሚል የፍልስፍና ወገን — ካቶ ተከታዩ ነበር
ሦስቱ አንድነቶች (Classical Unities) — አንድ ቦታ፣ አንድ ቀን፣ አንድ ድርጊት — አዲሰን ከሦስቱ ሁለቱን በጥብቅ አክብሯል
«ፌዶ» (Phaedo) — ስለ ነፍስ አለመሞት የሚናገረው የፕላቶ ውይይት — በጠረጴዛው ላይ ከሰይፉ ጎን የተከፈተው መጽሐፍ
«ዘ ስፔክቴተር» (The Spectator) — አዲሰንና ስቲል ያሳተሙት ዕለታዊ መጽሔት — በእንግሊዝ የንባብና የውይይት ባህልን የቀየረ
«ዘ ካምፔይን» (The Campaign) — አዲሰን ስለ አንድ ወሳኝ ድል የጻፈውና ዝናውን ያመጣለት ግጥም
«የካቶ ደብዳቤዎች» (Cato’s Letters) — በብዕር ስም የተጻፉ 144 መጣጥፎች — በአሜሪካ ቅኝ ግዛቶች ውስጥ በሰፊው የተነበቡ
ጊኒ — በዚያ ዘመን የእንግሊዝ የወርቅ መገበያያ ሳንቲም
ሳቢናውያን — ሮም ገና ስትመሠረት ሴቶቻቸው በኃይል የተወሰዱባቸው ጎረቤት ሕዝብ — ሲፋክስ ክብርን ለማጣጣል የጠቀሳቸው
የውይይት ጥያቄዎች
አርበኝነትን ማን ይተረጉመዋል? ተሸናፊው ወገን ከሃዲ፣ አሸናፊው አርበኛ ይባላል። ሲሴሮ አርበኝነት በጥበብ፣ በፍትሕ፣ በጽናትና በልከኝነት ላይ ይቁም ይላል — ነገር ግን አራቱም በጎነቶች የተሟሉለት ሰው ቢሸነፍ ስሙ ምን ይሆናል? ልዩነቱ በሰውየው የሞራል ጥራት ውስጥ ነው ወይስ በጦርነቱ ውጤት ውስጥ?
«ደፋርና በጎ የሆነ ሁሉ ሮማዊ ነው።» ዳዊት ይህን የተከፈተ በር ይለዋል፤ ትግሥት ደግሞ ወደ አንድ አቅጣጫ ብቻ የተከፈተ በር ትለዋለች — ጁባ ተቀባይነት ያገኘው በገዛ ማንነቱ ተከብሮ ሳይሆን «ሮማዊ» ተብሎ ተጠርቶ ነው። አንድን ሰው ወደ አንተ መደብ ማስገባት ማክበር ነው ወይስ መሰረዝ?
አንድ ተውኔት ምን ያህል ሊያደርግ ይችላል? ቫሊ ፎርጅ ላይ ስለተባለው ምሽት ያለን ማስረጃ አንድ ደብዳቤ ብቻ ነው፤ ዝነኛው ሥዕል የተፈጠረው ከመቶ ሃምሳ ዓመታት በኋላ ነው። አንድ ጽሑፍ የግለሰብን አቋም ሊለውጥ ይችላል ማለትና ሠራዊት ታድጎ ጦርነት አስቀየረ ማለት የተለያዩ ልኬቶች ናቸው። አንዱን ከሌላው የሚለየው ምን ዓይነት ማስረጃ ነው?
