ውጊያው አልቋል። የፋርስ መርከቦች ከአሸዋው እየተላቀቁ ናቸው። አንድ አቴናዊ ውኃ ውስጥ ቆሞ ከመርከቦቹ አንዷን ኋላዋን ይዟል፤ መርከቧ እየተነሣች ነው፤ እርሱ ግን አልለቅም ብሏል። ከመርከቧ ላይ መጥረቢያ ወረደ። በዚያው ሜዳ ላይ ከቆሙት አቴናውያን መካከል ግን ሌላ ሰው አለ፤ እርሱ አልሞተም። ወደ ከተማው ተመልሶ የቀጣዮቹን ሠላሳ ዓመታት ሙሉ ተውኔት እየጻፈ አሳለፈ፤ ዘጠና ገደማ ተውኔት ጽፏል ይባላል፤ በአቴንስ ውድድር ላይ ደጋግሞ አንደኛ ወጥቷል። ሲሞት ግን መቃብሩ ላይ የተጻፈው አንድም ተውኔት አይጠቅስም፤ አንድም ሽልማት አይጠቅስም፤ «ገጣሚ» የሚለውን ቃል እንኳ አይጠቀምም። የሚናገረው ስለዚያ ባሕር ዳር ነው። ጥያቄያችን ይህ ነው፦ ዘጠና ተውኔት የጻፈ ሰው መቃብሩ ላይ አንዱም እንዳይጠቀስ ለምን ይመርጣል? ደግሞስ በዕድሜው መጨረሻ አካባቢ ያቀረባቸው ሦስት ተውኔቶች ለምን ከመድረኩ ውጭ ባለ አንድ ባዶ ዓለት ላይ አረፉ?
ክፍል 1 — በአሸዋው ላይ የቀሩት እጆች (ሳባ)
ሦስቱ ዋና ነጥቦች — አንደኛ፦ ኤስኪለስ ተዋጊም ገጣሚም ነበር፤ መታሰቢያ እንዲሆነው የመረጠው ግን ውጊያውን ነው እንጂ ተውኔቶቹን አይደለም። ሁለተኛ፦ ጥንታውያን ዘጠና ገደማ ተውኔት ጽፏል ይሉታል፤ ሙሉ ሆነው የደረሱን ግን ሰባት ብቻ ናቸው፤ ከሰባቱ ሦስቱ ኦሬስቲያ ናቸው። ሦስተኛ፦ ከሞተ በኋላ አቴንስ ለእርሱ ብቻ የሚሠራ አንድ ውሳኔ አሳለፈች
የሥራው ቅርጽ — ኦሬስቲያ በአንድ ቀን ተከታትለው የቀረቡ ሦስት ተውኔቶች ናቸው፤ ሦስቱም ስለ አንድ ቤተሰብ ናቸው
ወንድማማቾቹ
ማራቶን በአንድ ዓረፍተ ነገር — የፋርስ ንጉሠ ነገሥት ሠራዊት በመርከብ መጥቶ ከአቴንስ ወጣ ብሎ ባለ ሰፊ ሜዳ ላይ አረፈ፤ አቴናውያን ወርደው መልሰው ወደ መርከቦቹ ገፉት። ከዚያ በኋላ በአቴንስ የተወለደ ልጅ ሁሉ ስለዚያች ቀን እየሰማ አደገ
በውኃው ውስጥ የቀረው ሰው — ኪኔጊሮስ ይባላል፤ አባቱ ኤውፎርዮን። እየሮጠ መጥቶ የፋርስ መርከብ ኋላዋን ያዘ፤ ሁለቱ እጆቹ በእንጨቱ ላይ ተጣበቁ፤ ከመርከቧ ላይ መጥረቢያ ወረደ። እዚያው ውኃ ውስጥ ቀረ
ምንጩ — ስለ እነዚያ እጆች የምናውቀው ከሄሮዶቶስ ነው፤ ከውጊያው ዘመን ቀጥሎ ካሉት ጸሐፊዎች ሁሉ በጣም የሚቀርበው። ተዋጊውን በስም ይጠራዋል፤ እጁ በመጥረቢያ እንደተቆረጠ ይጽፋል። ሌላ ሰው ግን አይጠቅስም። በዚያ ገጽ ላይ ተውኔት የጻፈ ሰው የለም
ወንድማማችነቱ የመጣው ከኋላ ነው — ከብዙ ትውልድ በኋላ የተጻፉት የሕይወት ታሪኮች ሁለቱንም የአንድ ኤውፎርዮን ልጆች ያደርጓቸዋል። እነዚያው ጽሑፎች ሦስተኛ ወንድም ይጨምራሉ — አሚንያስ ይባላል፤ ከዐሥር ዓመት በኋላ በሳላሚስ በተደረገው የባሕር ውጊያ ላይ ነበር ይላሉ
ሁለቱ ጎን ለጎን ተቀምጠው ይቀራሉ — አንዱ ቀደምት ጸሐፊ የሞተውን ወንድም ብቻ ይሰይማል፤ የኋላ ጸሐፊዎች ደግሞ ሦስት ወንድማማቾችን በሁለት ውጊያ ላይ ያሰማራሉ። የትኛው እንደሚያሸንፍ የሚያስረዳ ማስረጃ የለንም። ሁለቱንም ተናግረን እናልፋለን
ዘጠና ተውኔት፣ ሰባት የተረፉ
ቀኖቹ — እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር ከክርስቶስ ልደት በፊት በአምስት መቶ ሃያ አምስተኛው ዓመት ገደማ ተወለደ፤ በአራት መቶ ሃምሳ ስድስተኛው ዓመት ገደማ ሞተ። ሁለቱም ቀኖች «ገደማ» ተይዘዋል፤ ጥንታዊ ምንጮች የሚቆጥሩት እንዲህ ነው
ቁጥሮቹ — ዘጠና ገደማ ተውኔት ጽፏል ተብሏል፤ የሰማንያ ገደማዎቹ ስም ዛሬም በዝርዝር ውስጥ ይገኛል፤ ከዚያ ሁሉ ውስጥ ሙሉ ሆነው የደረሱን ሰባት ናቸው
ከሰባቱ አንዱ ልዩ ነው፦ ፋርሳውያን — ከሳላሚስ የባሕር ውጊያ ስምንት ዓመት በኋላ መድረክ ላይ ወጣ፤ የተውኔቱ ጉዳይ ራሱ ያ ውጊያ ነው። ስለ አማልክትና ስለ ጥንታዊ ነገሥታት አይደለም። ታሪኩ የቀረበው ከተሸናፊው ወገን ሆኖ ነው፤ ተመልካቾቹ ደግሞ በዚያው ውጊያ ውስጥ የነበሩ ሰዎች ናቸው
ልዩነቱ የሚለካው በዚህ ነው — ሙሉ ሆነው ከደረሱን የግሪክ አሳዛኝ ተውኔቶች መካከል በቅርብ ጊዜ ስለ ተከሰተ ነገር የሚያወራ ሌላ የለም
የሳባ ንባብ — ሰውየው ጦርነቱን ከሜዳው አንሥቶ መድረክ ላይ አስቀመጠው። ተውኔቱና ውጊያው ለእርሱ ሁለት የተለያዩ ሕይወቶች አልነበሩም
አራት መቶ ሃምሳ ስምንት
ቀኑ — ከክርስቶስ ልደት በፊት በአራት መቶ ሃምሳ ስምንተኛው ዓመት ኤስኪለስ በአቴንስ ውድድር ላይ ቀረበ
ያቀረበው — ሦስት ተውኔት፤ ሦስቱ ተከታታይ ናቸው፤ አንዱ ያቆመበት ላይ ቀጣዩ ይጀምራል። ከእነርሱ በኋላ አራተኛ አጭር ተውኔት ተከትሏል
ውጤቱ — አንደኛ ወጣ
የመጨረሻው — ኤስኪለስ በአቴንስ መድረክ ላይ አቅርቧል ተብሎ የሚታወቀው የመጨረሻው ሥራ ይህ ነው
በጌላ ያለው መቃብር
ወዴት ሄደ — ከዚያ በኋላ ወደ ምዕራብ ሄደ። ሲሲሊ ትልቅ ደሴት ናት፤ በዚያ ዘመን በደሴቲቱ ላይ የግሪክ ከተሞችም ነበሩ። የሞተው በደቡብ ጠረፍዋ ላይ ባለች ጌላ በምትባል የግሪክ ከተማ ነው፤ ተቀብሮም እዚያው ቀረ
አራቱ መስመሮች — መቃብሩ ላይ አራት መስመር ተጽፎ ነበር፤ ጥንታውያን ጸሐፊዎች ገልብጠው አቆይተውልናል። የሚናገሩት ይህን ነው፦ እዚህ ውስጥ የተቀበረው የኤውፎርዮን ልጅ ኤስኪለስ ነው፤ አቴናዊ ነው፤ ስለ ጀግንነቱ ምስክር ከፈለጋችሁ የማራቶን ዱር ይመስክር፤ ረጅም ፀጉር ያለው ፋርሳዊም ይመስክር
ያልተጠቀሰው — ተውኔት አልተጠቀሰም። ሽልማት አልተጠቀሰም። «ገጣሚ» የሚል ቃል የለም። የተጠቀሱት አባቱ፣ ከተማውና ውጊያው ናቸው
መቃብሩ ራሱ ሁለት ደራሲ አለው — ሁለት ጥንታዊ ጸሐፊዎች መስመሮቹን ለራሱ የጻፋቸው ኤስኪለስ ነው ይላሉ፤ የሕይወት ታሪኩን የጻፈው ስም የለሽ ጸሐፊ ደግሞ የጌላ ሰዎች ጻፉለት ይላል፤ ዛሬ ያሉት አብዛኞቹ ሊቃውንት ደግሞ የእርሱ ናቸው ብለው አያምኑም። ሦስት አቋም ተደርድሮ ይቀመጣል፤ አንዱን የሚያሸንፍ ማስረጃ የለም
ለአንድ ሙት የተላለፈ ውሳኔ
ውሳኔው — ኤስኪለስ ከሞተ በኋላ ከተማዋ ወሰነች፦ ከተውኔቶቹ አንዱን እንደገና መድረክ ላይ ማውጣት የሚፈልግ ሰው ካለ ከተማዋ መዘምራን ትሰጠዋለች
ትርጉሙ — መዘምራን ማለት በአንድነት እየዘፈኑና እየተንቀሳቀሱ የተውኔቱን አንድ ወገን የሚሠሩ ሰዎች ናቸው፤ ያለ እነርሱ ተውኔቱ አይቆምም። ስለዚህ የኤስኪለስ ሥራ ደራሲው ሳይኖር ወደ ውድድሩ መግባት ይችላል
ለሌላ ደራሲ ይህ አልተደረገም — ሰውየው ሞቷል፤ ስሙ ግን በውድድር ዝርዝር ውስጥ መቆየቱን ቀጠለ
ክፍል 2 — እጅ የሚያወጣ ከተማና አንድ ባዶ ዓለት (ኢብሳ)
የኢብሳ ጥያቄ የከተማዋ ናት፦ ኤስኪለስ መድረክ ላይ ያወጣው ታሪክ በሌላ ከተማ ስለተፈጸመ የቆየ ግድያ ነው። ታዲያ በዚያ ጸደይ በአቴንስ መድረክ ላይ ሊወጣ ከሚችል ነገር ሁሉ ይህ ለምን ከሁሉ የሚበልጠው ፖለቲካዊ ነገር ሆነ? መልሱ በሦስት ነገር ውስጥ ነው፦ ከተማዋ ውሳኔ የምታሳልፍበት መንገድ፣ ተውኔት የምታይበት ሥርዓት፣ እናም ግድያን ብቻ የሚያይ አንድ የቆየ ችሎት
እጅ የሚያወጣ ከተማ
ውሳኔው በአደባባይ ነው — ዜጎች ተሰብስበው ጉዳዩን ይሰማሉ፤ ይከራከራሉ፤ ከዚያ እጅ ያወጣሉ። የበዛው እጅ ያሸንፋል
ኃላፊነቱ በዕጣ ነው — ብዙዎቹ የመንግሥት ኃላፊነቶች የሚሞሉት በምርጫ ሳይሆን በዕጣ ነው። ማን እንደሚደርሰው አስቀድሞ አይታወቅም
ችሎቱም የተራ ሰዎች ነው — አንድ ጉዳይ ሲነሣ የሚሰሙት ሙያተኞች አይደሉም፤ ከሕዝቡ የተውጣጡ ዜጎች ናቸው
«ዜጋ» የሚለው ቃል ድንበር አለው — ከዜጋ ወላጆች የተወለደ ጎልማሳ ወንድ ማለት ነው። ሴቶች እጅ አያወጡም፤ ኃላፊነት አይይዙም፤ በችሎትም አይቀመጡም። ባሮች እንደዚያው። በከተማዋ ውስጥ ተቀምጠው የሚኖሩ የውጭ አገር ሰዎችም እንደዚያው
ድንበሩ ለምን ተነሣ — ሦስቱ ተውኔቶች የሚያልቁት በችሎት ነው፤ በዚያ ችሎት ውስጥ የተቀመጡት የከተማዋ ዜጎች ናቸው፤ የሚወስኑት ጉዳይ ደግሞ ስለ አንዲት እናት ነው
በጸደዩ የሚቆመው ውድድር
በዓሉ — በጸደይ ወራት ከተማዋ ሥራዋን ታቆማለች። ዲዮኒሶስ ለሚባል አምላክ የሚደረግ ትልቅ በዓል አለ፤ በዚያ በዓል ውስጥ የተውኔት ውድድር ይካሄዳል
ቅርጹ — ሦስት የአሳዛኝ ተውኔት ጸሐፊዎች ይመረጣሉ፤ ለእያንዳንዳቸው አንድ ቀን ይሰጣል፤ መጨረሻ ላይ ሽልማት አለ። ማሸነፍም መሸነፍም በሕዝብ ፊት ነው የሚሆነው
ፈራጆቹ በዕጣ ይመረጣሉ — ኢብሳ ይህችን ትንሽ ዝርዝር ከሁሉ አስበልጦ የያዘበት ምክንያት አለ፦ ኤስኪለስ ያቀረበው ሦስተኛው ተውኔት የሚያልቀው አንድ ከተማ አንድን ጉዳይ የሚወስንላትን ቡድን ስትመርጥ ነው
ግዴታ እንጂ መዝናኛ አይደለም — በዓሉን ማየት እንደ ሕዝባዊ ግዴታ ነው የታየው። አቴንስ ትልልቅ ጥያቄዎችን በአደባባይ የምታነሣ ከተማ ናት፤ አሳዛኝ ተውኔትም ከዚያው ልማድ የወጣ ነው — ሕዝቡ በአንድ ላይ ተቀምጦ አንድ ከባድ የሞራል ጥያቄ የሚያስብበት ቦታ
መድረኩ ላይ የሚታየው — የቤት ጠብ ብቻ አይደለም። ሥልጣን የያዘ ሰው የሚወስነው ውሳኔ ምን እንደሚያስከትል ነው
የአንድ ጸሐፊ ቀን — ሦስት አሳዛኝ ተውኔት፤ ከዚያም አራተኛ። አራተኛው አጭርና ቀልደኛ ነው፤ መዘምራኑ የፍየል ሰዎች መስለው የሚቀርቡበት። የኤስኪለስ አራተኛ ተውኔት ፕሮቲየስ ይባላል፤ ዛሬ ከጥቂት ፍርፋሪ በቀር የቀረው የለም
ኢብሳ ያረመው ስሕተት — «ሦስት ተውኔት አንድ ላይ ማቅረብ የኤስኪለስ ብቻ ልዩ ነገር ነበር» የሚል አነጋገር አለ። አይደለም። ሦስት አሳዛኝ ተውኔትና አንድ አጭር ተውኔት የዚያ በዓል መደበኛ ቅርጽ ነበር
ልዩ የሆነው ሌላ ነገር ነው — ሦስቱን አሳዛኝ ተውኔቶች እርስ በርስ አገናኝቶ አንድ ተከታታይ ታሪክ ማድረግ የኤስኪለስ የራሱ ልማድ ነበር እንጂ የበዓሉ ሕግ አልነበረም። ከእርሱ በኋላ የተለመደው ተቃራኒው ሆነ፤ ሦስት የማይገናኙ ተውኔቶች
ስለዚህ ኦሬስቲያን ዛሬ ልዩ የሚያደርገው — እንዲህ ተያይዘው ከቀረቡ ስብስቦች ሁሉ ሙሉ ሆኖ የደረሰን ይህ ብቻ ነው
መዘምራን ማለት
አንደኛ — በአንድነት እየዘፈኑና እየተንቀሳቀሱ የሚቀርቡ ሰዎች ስብስብ ነው። አብዛኛውን ጊዜ እንደ አንድ አካል ሆነው ይናገራሉ
ሁለተኛ — በስም የሚጠሩት ገጸ ባሕርያት የሚቀርቡት በጣም ጥቂት ተዋንያን ተከፋፍለዋቸው ነው፤ አንድ ተዋናይ ወጥቶ ተለውጦ እንደ ሌላ ሰው ይመለሳል
ሦስተኛ — መዘምራኑ አንዴ ወደ መድረኩ ከገቡ በኋላ እንደ ልማድ አይወጡም። ኢብሳ ራሱ ያስቀመጠው ገደብ፦ «ልማድ ነው ያልኩት፤ ሕግ አላልኩም። ልዩነቱ ትንሽ አይደለም።» — ክፍል አራት የሚከፈተው በዚህች ዓረፍተ ነገር ላይ ነው
አሮጌው ሕግና ዓለቱ
ከችሎት በፊት — ግድያ የቤተሰብ ጉዳይ ነበር። የተገደለውን ሰው የሚከታተሉት ዘመዶቹ ናቸው። የሚበቀሉትም እነርሱ ናቸው
በኤስኪለስ ዘመንም እንዲሁ ነው — በአቴንስ ውስጥም እንኳ የግድያ ክስ የሚያቀርበው የሟቹ ዘመድ ነው እንጂ ከተማዋ አይደለችም። ከተማዋ ችሎቱን ትሰጣለች፤ ከሳሹን ግን ቤተሰቡ ያመጣል። ደም የፈሰሰበት ቤት ካልተነሣ ማንም አይነሣም
ዓለቱ — ግድያ የሚታይበት አንድ የቆየ ችሎት ነበር። ቦታው ከከተማዋ ከፍተኛ ስፍራ አጠገብ ያለ ባዶ ዓለት ነው። አርዮስፋጎስ ይባላል፤ ማለትም ችሎቱ የሚሰበሰብበት ያ ዓለት ራሱ ነው። ዛሬም ድረስ አለ፤ ሰው ወጥቶ ሊቆምበት ይችላል
ከሦስት ዓመት በፊት
የዘመኑ ትኩስ ዜና — ኤስኪለስ ኦሬስቲያን ከማቅረቡ ሦስት ዓመት ገደማ በፊት ከተማዋ ያንን የቆየ ችሎት ነካችው። ይዞት የነበረውን ሥልጣን ሁሉ ማለት ይቻላል ወሰደችበት። አንድ ሥራ ብቻ ተወችለት፦ ግድያ
ኢብሳ ያልተናገረው — ማን እንዳደረገው፣ ማን ተከራክሮ ማን እንደተሸነፈ አልነግራችሁም ይላል። ለዛሬ የሚያስፈልገው ውጤቱ ብቻ ነው
ተመልካቹ ማን ነው — በዚያ ቀን በዚያ ውድድር ላይ ተሰብስበው የተቀመጡት ሰዎች ገና ከቆየ ክርክር ውስጥ የወጡ ናቸው። ኤስኪለስ ደግሞ ተቀመጡና እዩ አላቸው፦ አንዲት አምላክ ያንኑ ችሎት ከምንም ተነሥታ ስትመሠርተው። የሰጠችው ሥራ አንድ ነው፦ ግድያ። ከዚያም ለዘላለም ይቁም አለችው
ተመልካቹ ዓለቱን ያየው ነበር — ተውኔቱ ያረፈው በዚያች ቦታ ላይ ነው። ተመልካቾቹ ከመቀመጫቸው ላይ ሆነው ዓለቱን ማየት ይችሉ ነበር
የኢብሳ መልስ — ኤስኪለስ የከተማዋን ክርክር በስሙ አልጠራውም፤ ታሪኩን ወደ ሌላ ከተማና ወደ ቀድሞ ትውልድ ወሰደው። የሚመሠረተው ችሎት ግን ያው ችሎት ነው። «በሌላ ከተማ ስለተፈጸመ የቆየ ግድያ የሚያወራ ተውኔት ፖለቲካዊ የሆነው የአቴንስን ስም ስለጠራ ሳይሆን የአቴንስን ዓለት መድረክ ላይ ስላወጣ ነው።»
ክፍል 3 — ሦስት ተውኔት፣ አንድ ቀን፣ አንድ ቤተሰብ (አበባ)
የክፍሉ አቀማመጥ፦ ቦታው አርጎስ ነው። ትልቅ ቤት አለ፤ የንጉሡ ቤት። ንጉሡ አጋሜምኖን ይባላል፤ የግሪክ ጦር አዛዥ ሆኖ ትሮይን ለመውጋት ከሄደ ዐሥር ዓመት ሆኖታል። በዚያ ዐሥር ዓመት ውስጥ አርጎስን ያስተዳደረችው ሚስቱ ናት፤ ስሟ ክሊተምኔስትራ ነው። ትሮይ ከባሕር ማዶ ያለች ከተማ ናት፤ የግሪክ ጦር ከበባት፤ ጦርነቱ ዐሥር ዓመት ፈጀ። ዛሬ ማታ ያ ጦርነት አልቋል፤ ዜናው ግን ገና አልደረሰም
አንደኛው ተውኔት፦ አጋሜምኖን
ጣሪያው ላይ ያለው ሰው — የቤቱ ጠባቂ አንድ ዓመት ሙሉ ጣሪያው ላይ ተኝቷል — «እንደ ውሻ ተኩሶ፣ ክርኑ ላይ ተደግፎ።» የሚያየው አንድ ቦታ ብቻ ነው፦ ከሩቅ እሳት የሚታይበትን የሰማይ ጠርዝ። ትእዛዙ የመጣው ከእመቤቲቱ ነው። እሳቱ ሲመጣ ተነሥቶ ጨፈረ፤ ከዚያ ግን ቆመ፦ «አንደበቴ ላይ ትልቅ በሬ ቆሟል» አለ። ቤቱ ራሱ ድምፅ ቢኖረው ኖሮ ይናገር ነበር። «እኔ ግን ለሚያውቁት ብቻ ነው የምናገረው፤ ለማያውቁት ረሳሁ።»
እሳቱ — ወደ ቤቱ አሥራ ሁለት አረጋውያን መጡ፤ የአርጎስ ሽማግሌዎች ናቸው፤ ጦርነቱ ሲጀመር በዕድሜ መግፋት ስለበዛባቸው አልሄዱም። ክሊተምኔስትራ ወጥታ ትሮይ ተይዛለች አለቻቸው። እንዴት አወቅሽ? ብለው ጠየቁ፤ እርሷም እሳቱ የተጓዘበትን መንገድ ተረከችላቸው — ከትሮይ በላይ ባለ ተራራ ላይ ተለኮሰ፤ በሌላ ተራራ ላይ ታየ፤ ለደሴት እሳት ምልክት ሰጠ፤ ከጫፍ ወደ ጫፍ፤ እሳት እሳትን እየቀሰቀሰ፣ በአንድ ሌሊት ውስጥ፣ ባሕሩን ተሻግሮ አርጎስ ደረሰ
ሽማግሌዎቹ ምን አደረጉ — አመኑም አላመኑም። ሴት የተናገረችውን ዜና ወዲያውኑ አልተቀበሉም። ጠበቁ
ልጅቷ — ሲጠብቁ ወደኋላ አሰቡ፤ የሚያስታውሱት አውሊስ የሚባል ወደብ ነው። ጦሩ ሊሄድ ተሰብስቦ ቆመ፤ ነፋሱ ተቃራኒ ሆነ፤ መርከቦቹ አልተነሡም፤ ስንቁ አለቀ። አንድ ትንቢት ተናጋሪ ዋጋውን ተናገረ፦ ነፋሱ እንዲዞር የአዛዡ ልጅ መሥዋዕት መሆን አለባት። ልጅቷ ኢፊጌኒያ ትባላለች
የአጋሜምኖን ቃል — አልታዘዝም ካልኩ መርከቦቹ ይቆማሉ፤ አጋሮቼ ይበታተናሉ። ከዚያም፦ «የግድ የሚለውን ቀንበር አጠለቅሁ»
ሽማግሌዎቹ የሚያስታውሱት ዝርዝር — አባትየው ልጁን እንደ ፍየል ወደ መሠዊያው ላይ እንዲያነሧት አዘዘ፤ አፍዋ ላይ ልጓም ተጠመጠመ፤ ቤቱን እንዳትረግም፤ ልብስዋ ወደ መሬት ወረደ — የሳፍሮን ቀለም ያለው፣ ወደ ቢጫ የሚያደላ፤ ዓይኖችዋን ወደያዟት ሰዎች አዞረች፤ አንድ በአንድ — ከዚህ በፊት በአባቷ ማዕድ ላይ ስትዘፍንላቸው የነበሩ ሰዎች ናቸው። ከዚያ በኋላ የሆነውን ሽማግሌዎቹ አልተናገሩም። አላየሁም ይላሉ
የሚናገሩት አንድ ሕግ ግን አለ — ጥበብ የሚገኘው በመከራ ነው ይላሉ። በግሪክ ቋንቋ ሁለት ቃል ነው፦ ፓቴይ ማቶስ፤ ትርጉሙ በመሠቃየት መማር ማለት ነው። ደግመው ደጋግመው ይሉታል
መልእክተኛው — ከጦርነቱ የመጣ ወታደር መሬቱን ሳመ። ትሮይ ወድቃለች አለ፤ የአማልክቷ መሠዊያዎች ፈርሰዋል፤ ዘሯም ጠፍቷል። ስለ ቀሪው ጦር ሲጠየቅ ግን ድምፁ ተለወጠ፦ በመመለሻው መንገድ ላይ ሌሊት ማዕበል መጣ፤ እሳትና ውኃ፣ በተፈጥሮ ጠላቶች የሆኑት ሁለቱ፣ በዚያች ሌሊት ተስማምተው መርከቦቹን አጠፉ። ሲነጋ ባሕሩ ላይ የሚታየው የተሰባበረ እንጨትና የሰዎች አስከሬን ነበር። ንጉሡ ግን ተርፏል
ቀዩ ጨርቅ — ሠረገላ ደረሰ፤ አጋሜምኖን ቆሟል፤ ከኋላው አንዲት ሴት ቆማለች፤ ማንም አላስተዋወቃትም። ክሊተምኔስትራ ወጥታ ተቀበለችው፤ ንግግርዋን ያደረገችው ለባልዋ ሳይሆን ለከተማዋ ነው። ከዚያም ከሠረገላው እስከ በሩ ድረስ ጨርቅ ተነጠፈ። ቀይ ነው። ዋጋው የአንድ ቤት ያህል ነው
አራት ጥያቄ — አጋሜምኖን እምቢ አለ፦ እንዲህ ያለ ነገር የሚደረገው ለአማልክት ነው፤ እኔ ሰው ነኝ። ክሊተምኔስትራ አልተከራከረችም፤ ጠየቀችው — ፈርተህ ቢሆን ኖሮ ለአማልክት ትሳል ነበር? ጠላትህ አሸንፎ ቢሆን ኖሮ እንዲህ ያደርግ ነበር? ታዲያ የሰው ወሬ ያስፈራሃል? ለእኔ ብለህስ አትሰጠኝም? — አራት ጥያቄ ጠየቀችው። አራቱንም ተሸነፈ። ጫማውን አወለቀ፤ ጨርቁ ላይ ረግጦ ወደ ቤቱ ገባ
በሩ ላይ የተባለው ጸሎት — ክሊተምኔስትራ ወደ ሰማይ ተናገረች፤ የጠራችው ዜውስን ነው፤ ከግሪክ አማልክት አንዱ። «ዜውስ ሆይ፣ የምጸልየውን ፈጽምልኝ» አለች። ገባች
ዝም ያለችው ሴት — በሠረገላው ውስጥ ያለችው ካሳንድራ ናት፤ የትሮይ ንጉሥ ልጅ፤ ከተማዋ ስትወድቅ ተማርካ እንደ ዋንጫ ተወስዳ የመጣች። አንድ ነገር ተሰጥቷታል፦ የሚመጣውን ማየት። አብሮት ደግሞ አንድ ነገር አለ፦ ማንም አያምናትም
ዝምታውና መጨረሻው — ክሊተምኔስትራ አነጋገረቻት፤ አልመለሰችም። ሽማግሌዎቹ አነጋገሯት፤ አልመለሰችም። ክሊተምኔስትራ ተሰላችታ ወደ ውስጥ ገባች። ከዚያ ጮኸች — የጮኸችው በስም ነው፦ አጵሎን ሆይ። አጵሎን የግሪክ አማልክት አንዱ ነው፤ በዴልፊ ያለው ትንቢት የእርሱ ነው። ስለዚህ ቤት ተናገረች፦ በዚህ ቤት ውስጥ ሕፃናት ተበልተዋል፤ በዚህ ማዕድ ላይ አባት የገዛ ልጆቹን ሥጋ በልቷል። አየሁት ትላለች። ከዚያ ወደፊት አየች፦ መረብ አለ ትላለች፤ አንድ ሰው ላይ እንደ ዓሣ መረብ ይጣላል፤ በውኃ ውስጥ። ሽማግሌዎቹ ስለ ቀድሞው ነገር የተናገረችው ትክክል ነው አሉ፤ የቀረውን ግን አልተረዱም። «የራሴ ተራ ደረሰ» አለች፤ ከበሩ ላይ አፈገፈገች — ሽታው አለ አለች — ከዚያ ተመልሳ ገባች
ሁለት ጩኸት — ከቤቱ ውስጥ ጩኸት ተሰማ፦ ተመታሁ። ከዚያ ሁለተኛ፦ እንደገና ተመታሁ። ሽማግሌዎቹ ተበታተኑ — አንዱ በሩን እንስበር አለ፤ ሌላው ቆይ አለ፤ ሌላው ሰው እንጥራ አለ፤ ሌላው የቸኮለ ውሳኔ አያዋጣም አለ፤ ሌላው ጉዳዩ ግልጽ ነው አለ፤ ሌላው እኔ የምለውን አላውቅም አለ። እያንዳንዳቸው በየተራ ተናገሩ። አንዳቸውም ወደ በሩ አልሄዱም
በሩ ተከፈተ — ክሊተምኔስትራ በሩ ላይ ቆማለች፤ ከእግርዋ ሥር ሁለት አስከሬን አለ፤ በእጅዋ ውስጥ ያ ጨርቅ አለ። እንደ ዓሣ መረብ ጣልሁበት አለች — መውጫ የሌለው ልብስ። ሁለት ጊዜ መታሁት። ሁለት ጊዜ ጮኸ። ከዚያ ሦስተኛ ጊዜ — ያ ሦስተኛው ከመሬት በታች ላለው አምላክ የተሰጠ ስጦታ ነው
ስሙን አልተቀበለችውም — ሽማግሌዎቹ ግድያ ብለው ጠሩት፤ አልተቀበለችም። ግድያ አይደለም አለች። የልጄ ዕዳ ነው። እርሱ ልጁን አርዶ ነፋሱን ገዛ። ዛሬ ሂሳቡ ተከፈለ።
ሦስተኛው ልጅ — አጊስቶስ ወጥቶ ራሱን አስተዋወቀ፦ አባቴ ቲየስቴስ ይባላል፤ አጎቴ አትሬዎስ፣ የዚህ የሞተው ሰው አባት። ታሪኩ ይህ ነው፦ አትሬዎስ ከወንድሙ ጋር ተጣላ፤ ከዚያ ታረቅን አለው፤ እርቅ ብሎ ማዕድ አዘጋጀ፤ ቲየስቴስ በላ፤ ሲጨርስ አትሬዎስ የበላውን ነገረው፦ የገዛ ልጆቹን። አጊስቶስ፦ እኔ ሦስተኛው ልጅ ነኝ፤ ገና ጨቅላ ነበርኩ፤ በጨርቅ ተጠቅልዬ ከአገር ወጣሁ። ስለዚህ ይህ ግድያ የእኔ ሥራ ነው አለ። እኔ ሸምኜዋለሁ
የመጀመሪያው ተውኔት መዝጊያ — ሽማግሌዎቹ ተሳደቡ፤ ለምን ራስህ አልገደልከውም አሉት፤ አጊስቶስ ጦር አስጠራ፤ ክሊተምኔስትራ አቆመቻቸው። ደም ይበቃል አለች። ሲገቡ ግን አንድ ነገር ተናገሩ፦ ኦሬስቴስ የሚባል ልጅ አለ፤ ከአገር ውጭ ነው፤ አንድ ቀን ይመለሳል
ሁለተኛው ተውኔት፦ የመሥዋዕት ጠጅ ተሸካሚዎቹ
መቃብሩ ላይ — ከአርጎስ ወጣ ብሎ ባለ መቃብር ላይ አንድ ወጣት ቆሟል፦ ኦሬስቴስ፣ የአጋሜምኖንና የክሊተምኔስትራ ልጅ፣ ገና ሕፃን ሳለ ከአገር የወጣው። ከራሱ ጠጉር ላይ አንድ ዘለላ ቆርጦ መቃብሩ ላይ አስቀመጠ። ከጎኑ ፒላደስ የሚባል ጓደኛው አለ
ለምን መጣ — በዴልፊ ያለው የአጵሎን ትንቢት አዘዘኝ አለ፦ የአባትህን ደም ተበቀል
ሴቶቹ — በመንገዱ ላይ ሴቶች ማድጋ ተሸክመው መጡ፤ የቤቱ ባሪያዎች ናቸው። የተውኔቱ ስም የተሰየመው በእነርሱ ነው። መሥዋዕት ጠጅ ማለት በመቃብር ላይ ለሙታን የሚፈስ መጠጥ ነው
የላከቻቸው ሕልም — ክሊተምኔስትራ ሌሊት ላይ ከእንቅልፍዋ ደንግጣ ተነሥታለች። ሕልሙ ይህ ነበር፦ እባብ ወለደች። እባቡን አቅፋ ጡትዋን አጠባችው። ከወተቱ ጋር ደም ወጣ
ኤሌክትራ — ከሴቶቹ ጋር የኦሬስቴስ እኅት፣ በዚያ ቤት ውስጥ ያደገችው አለች
መተዋወቅ — መቃብሩ ላይ ያለውን ጠጉር አየችው፤ ቀለሙ የእርስዋን ይመስላል። መሬቱ ላይ ደግሞ የእግር ምልክት አለ፤ ተጠግታ ከራስዋ እግር ጋር አነጻጸረችው። ኦሬስቴስ ከመደበቂያው ወጣ፤ እርሷ አላመነችም። ማስረጃ ጠየቀች። እርሱም የለበሰውን ልብስ አሳያት፤ በእርስዋ እጅ የተሠራ ሽመና ነው፤ ጨርቁ ላይ ያለውን ሥዕል እርሷ ራስዋ ሠርታዋለች። ተዋወቁ
ሙታንን መጥራት — ወንድምና እኅት ተንበረከኩ፤ የቤቱ ባሪያ ሴቶች ከበቧቸው፤ ረጅም ጥሪ ተጀመረ። በተራ ይናገራሉ፤ እያንዳንዱ ተራ ከመቃብሩ ውስጥ ላለው ሰው አንድ ነገር ይጠይቃል — ጉልበት ስጠን። ተነሥ። እኛን አስብ። ያደረጉብህን አስብ
የኤሌክትራ የመጨረሻ ተራ — ኤሌክትራ ከዚህ ጥሪ በኋላ አትታይም። በሦስቱ ተውኔቶች ውስጥ የመጨረሻ ተራዋ ይህ ነው
በሩ ላይ ያለው እንግዳ — በሩ ተንኳኳ፤ ኦሬስቴስ ያደገበት ቤት በር ነው። ሁለት ሰዎች እንግዶች መስለው መጥተዋል፤ ዜናቸው ይህ ነው፦ ኦሬስቴስ ሞቷል፤ አመዱ በዕቃ ውስጥ ተይዞ እየመጣ ነው። ክሊተምኔስትራ ወጥታ ተቀበለች፦ ለቤቱ ሐዘን ነው አለች። ግቡ፤ ዕረፉ፤ ቤቱ የእንግዳ ቤት ነው። አስገባቻቸው
ሞግዚቷ — ኦሬስቴስን ያጠባችው አሮጊት ተጠርታ አጊስቶስን ልታመጣ ተላከች። እየሄደች ስታለቅስ ስለ ሕፃኑ ተናገረች፦ ሕፃን ማለት ንግግር አያውቅም። ራበኝ ማለት አይችልም፤ ጠማኝ ማለት አይችልም፤ ሽንቴ መጣ ማለት አይችልም። ሆዱን የሚያውቀው አሳዳጊው ነው። ልብሱን ደጋግሜ አጥቤያለሁ አለች
ሁለቱ ግድያዎች — አጊስቶስ ገባ፤ ከውስጥ አንድ ጩኸት ተሰማ። ከዚያ በሩ ተከፈተ፤ ክሊተምኔስትራ ወጣች፤ ልጅዋ ሰይፍ ይዞ ከፊትዋ ቆሟል። ልብስዋን ገለጠችና ጡትዋን አሳየችው፦ ልጄ ሆይ፣ አንተ ተኝተህ የጠባሃት ይህች ናት
ፒላደስ የተናገራቸው ሦስት መስመሮች — ኦሬስቴስ ዞረ፤ ከተውኔቱ መጀመሪያ ጀምሮ አንዲት ቃል ያልተናገረውን ጓደኛውን ጠየቀ፦ ምን ላድርግ? እናቴን መግደል እችላለሁን? — ፒላደስ መለሰ፦ በዴልፊ የተነገረውና አንተ የማልከው ቃል ምን ይሆናል? ሰውን ሁሉ ጠላት አድርግ እንጂ አማልክትን አታስቆጣ። ኦሬስቴስ እናቱን ይዞ ወደ ቤቱ ገባ
እንደገና ያ ጨርቅ — በሩ ተከፈተ፤ የመጀመሪያው ተውኔት መጨረሻ ላይ የታየው ምስል ነው — ሁለት አስከሬን፣ ከበላያቸው የቆመ ሰው፣ በእጁ ውስጥ ጨርቅ። አባቴን ያሠሩበት ልብስ ይህ ነው አለ። ማስረጃ ነው። በዚህ ጊዜ ግን የቆመው ልጁ ነው
መቆራረጡ — እየተናገረ ሳለ ተቆራረጠ፦ ሴቶች አሉ አለ። እዚያ ጋር፣ ግቢው ጫፍ ላይ። ወደ እኔ ናቸው የሚመጡት። ሽማግሌዎቹ ዞር ብለው አዩ፤ ምንም አልነበረም። እርሱ ብቻ ነው የሚያያቸው። ሮጦ ወጣ
ሦስተኛው ተውኔት፦ ኤውሜኒዲስ
ዴልፊ — ዴልፊ በግሪክ ውስጥ ትንቢት የሚነገርበት ቦታ ነው፤ የአጵሎን ነው። የቤተ መቅደሱ ካህን ሴት ናት፤ ጠዋት በሩን ልትከፍት ገባች፤ ወዲያውኑ በእጅዋና በጉልበትዋ እየተሳበች ወጣች
ያየችው — ዓለም መካከል ነው በሚባለው ድንጋይ ላይ አንድ ሰው ተቀምጧል፤ እጁ ደም ነው፤ ሰይፉ ገና እርጥብ ነው። ዙሪያውን ሴቶች ተኝተዋል፤ ክብ ሠርተው ከብበውታል። ምን እንደሆኑ አላውቅም አለች። ሴቶች አይደሉም። ስም የላቸውም
መንፈሷ — ወደዚያው ክፍል ክሊተምኔስትራ መንፈስ ሆና መጣች። የተናገረችው ስለ ግፍ አይደለም። ስለ ውርደት ነው፦ ሙታን መካከል ተዋርጃለሁ፤ እኔን የገደለኝ ሰው በነጻ እየተዘዋወረ ነው። ስለ እኔ የተቆጣ ማንም የለም። እናንተ ደግሞ ተኝታችኋል። ተኝተው የነበሩት ተነቃነቁ፤ በእንቅልፍ ውስጥ እንደ ውሻ አለከሉ። እርስዋ ናት የቀሰቀሰቻቸው
አቴንስ — ኦሬስቴስ እየሸሸ አቴንስ ደረሰ፤ በከተማዋ ውስጥ ወዳለ የአምላክ ምስል ሄዶ እጆቹን አጥብቆ ጠመጠመ። ተከታዮቹ ደረሱ፤ ራሳቸውን አስተዋወቁ፦ ኤሪንየስ ይባላሉ። ጥንታውያን አማልክት ናቸው። ሥራቸው አንድ ነው፦ የገዛ ዘመዱን ደም ያፈሰሰውን ሰው ማሳደድ
የአቴና ውሳኔ — አቴና መጣች፤ አቴንስ በስምዋ የተጠራች ናት። ሁለቱንም ወገን አዳመጠች፤ ከዚያ ተናገረች፦ ይህ ጉዳይ ለአንድ ሰው የሚሰጥ አይደለም አለች። እኔ ብቻዬንም ብወስነው ትክክል አይሆንም። ስለዚህ ከከተማዋ ዜጎች መካከል ሰዎችን ትመርጣለች፤ ችሎት ትመሠርታለች፤ ያ ችሎት ይህን ጉዳይ ብቻ ሳይሆን ከዚህ በኋላ የሚመጡትን የደም ጉዳዮች ሁሉ ይሰማል። ለዘላለም ይቁም አለች
ችሎቱ — ኤሪንየስ ከሰሱ፤ ጥያቄያቸው አጭር ነው፦ እናትህን ገድለሃል ወይስ አልገደልክም? — ገድያለሁ አለ ኦሬስቴስ። ተከሳሹ ደግሞ መልሶ ጠየቀ፦ እናቴ ባልዋን ገድላለች። እርሷን ለምን አላሳደዳችኋትም? — መልሳቸው፦ የገደለችው ሰው ከእርስዋ ደም አይደለም። ባል ከሚስቱ ጋር በደም አይዛመድም
የአጵሎን ሁለት ነጥብ — ለኦሬስቴስ ጠበቃ ሆኖ ቆመ፦ አንደኛ፦ እኔ ነኝ ያዘዝኩት፤ ትእዛዙ ከዜውስ ነው። ሁለተኛ፦ ልጅን የሚሠራው አባት ነው። እናት የተዘራውን ዘር ትይዛለች እንጂ ወላጅ አይደለችም። ስለዚህ ኦሬስቴስ የገደለው ወላጁን አይደለም
አቴና ከመምረጥዋ በፊት — «እኔ እናት የለኝም» አለች። የተወለድሁት ከአባቴ ነው። ስለዚህ በወንዱ በኩል ነኝ
ውጤቱ — ድምፅ ተሰጠ። ተቆጠረ። እኩል ወጣ። እኩል ሲወጣ ተከሳሹ ይለቀቃል የሚል ደንብ አቴና አስቀድማ ተናግራ ነበር። ኦሬስቴስ ተለቀቀ፤ አመስግኖ ወደ አርጎስ ሄደ
አልቀበልም — ኤሪንየስ ግን አልተቀበሉም። ወደ ከተማዋ ዞረው አዲሶቹ አማልክት ረገጡን አሉ፤ ጥንታዊ ሕግ ተሻረ። ማስፈራሪያቸው፦ መርዝ እናፈሳለን። ቅጠሉ ይረግፋል። ሰብሉ አይበቅልም። ልጆች አይወለዱም
አቴና ያደረገችው — አልተከራከረቻቸውም። ሌላ ነገር አደረገች፦ አቀረበችላቸው — በዚህች ዓለት ሥር ቤት ይኖራችኋል፤ ከየመሥዋዕቱ የመጀመሪያው ቁራጭ የእናንተ ነው፤ በየሠርጉና በየልደቱ ላይ ቦታ አላችሁ፤ በዚህች ምድር የሚኖር ሰው ሁሉ ያከብራችኋል
ስንት ጊዜ ተደገመ — እነርሱ አልተቀበሉም። ደገመች። አልተቀበሉም። ደገመች። ረጅም ጊዜ ወሰደ። በመጨረሻ ተቀበሉ
ችቦ — ቀይ ልብስ ተመጣላቸው፤ አለበሱዋቸው። ከዚያ ችቦ ተለኮሰ፤ የከተማዋ ሴቶች፣ ልጃገረዶችና አሮጊቶች ችቦ ይዘው ከበቧቸው፤ ወደ አዲሱ ቤታቸው አጅበው ወሰዱዋቸው። መድረኩ ላይ የቀረው ሰው ሁሉ እየዘፈነ ተከተለ። ችቦዎቹ እየራቁ ሄዱ
አራት ጥያቄዎች
አበባ ሦስቱን ተውኔቶች ከጨረሰች በኋላ አራት ጥያቄ አነሣች — በተውኔቶቹ ውስጥ ባሉ አራት ሰዎች ስም።
አጋሜምኖን — በአውሊስ ላይ ምርጫ ነበረው? — ተውኔቱ ሁለቱንም ይሰጠናል። «የግድ የሚለውን ቀንበር አጠለቅሁ» የሚለውን ቃል ይሰጠናል፤ ማለትም አማራጭ አልነበረም። ግን ወዲያውኑ ተለወጠ የሚል ቃል ይጨምራል፤ ማለትም ከመቀበል አልፎ ወደዳት። የአበባ ንባብ፦ ኤስኪለስ ሁለቱን ጎን ለጎን አስቀምጦ አንዱን በሌላው አላጠፋም። የግድታው እውነት ነው፤ ለውጡም የእርሱ ነው
ካሳንድራ — በተውኔቱ ውስጥ ረጅሙ ዝምታ ለምን ማንም ለማያምናት ሰው ተሰጠ? ለምንስ ራስዋ ወደ በሩ ገባች? — የአበባ መልስ፦ ቤቱን በሙሉ የምታየው እርሷ ብቻ ናት፤ ወደኋላም ወደፊትም። ሌላው ሁሉ ላለማወቅ ሲደራደር፣ ጮኻ የምትናገር አንድ ሰው ተውኔቱ ያስፈልገዋል። ስለሚያምናት ሳይሆን ስለምትናገር ነው የገባችው
ኤሌክትራ — መቃብሩ ላይ ጸለየች፤ ወንድምዋን አወቀችው፤ ሙቱን አብራው ጠራች፤ ከዚያ ተውኔቱ ማሳየትዋን አቆመ — መውጫ የላትም። ሦስተኛው ተውኔት ውስጥ ስምዋ አልተጠራም። አበባ አንድ ነገር ግልጽ አደረገች፦ «ብቻዋን ቀረች» የሚል ነገር በተውኔቱ ውስጥ የለም። ተውኔቱ ስለ እርስዋ ምንም አይልም። ልዩነቱ ትልቅ ነው። የአበባ መልስ፦ ሦስቱ ተውኔቶች የዚህን ቤት ዕዳ የሚዘጉት በወንድ ልጁ በኩል ነው። እርሷ ደግሞ ያልተዘጋው ዕዳ ናት
አቴና — ችሎቱ ጉዳዩን ፈታው ወይስ አቆመው? — ሁለቱም ንባቦች በመጨረሻው ትዕይንት ውስጥ ተቀምጠዋል፦ በአንድ በኩል አንድ ችሎት ተመሠረተ፤ ደም መቃባቱ ቆመ፤ አሮጊቶቹ ቤት አገኙ፤ በሌላ በኩል የዜጎቹ ድምፅ እኩል ወጣ፤ ማለትም ከተማዋ አልወሰነችም። ተውኔቱ ከሁለቱ አንዱን አልመረጠም፤ አበባም ጥያቄዋን ወደ ክፍል አራት አስተላለፈች
ወደ ውይይቱ የተላለፈው ዕቃ፦ አንድ ዕቃ ሁለት ጊዜ ተነሥቷል። የመጀመሪያው ተውኔት መጨረሻ ላይ ሚስት ጨርቁን አንሥታ አሳየች፤ የሁለተኛው መጨረሻ ላይ ልጁ ያንኑ ዓይነት ጨርቅ አንሥቶ አሳየ። ሁለቱም ማስረጃ ብለው ነው ያሳዩት
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
የተጣሉባቸው ነጥቦች፦ በሩ ላይ የቆሙት ሽማግሌዎች ፍርሃት ናቸው ወይስ መዘምራን፤ እኩል የወጣው ድምፅ ደንብ ነው ወይስ ባዶ ፍርድ፤ የመጨረሻው ትዕይንት ስምምነት ነው ወይስ ክፍያ። ሦስቱም ሳይፈቱ ተዘግተዋል
ሁለት ጩኸትና በሩ ላይ ያሉት ሰዎች
የዳዊት ችግር — «የያዝኩት ትዕይንት አይደለም። ድምፅ ነው።» አሥራ ሁለቱ አረጋውያን እያንዳንዳቸው በተራ ምን መደረግ እንዳለበት ይናገራሉ፤ አሥራ ሁለቱም ተናገሩ። አሥራ ሁለቱም ቆመው ቀሩ። ጥያቄው፦ ኤስኪለስ እዚያ ጋር የጻፈው ፍርሃት ነው ወይስ መዘምራን?
የትግሥት መልስ — የጻፈው መዘምራን ነው። ኢብሳ የመድረኩን ደንብ ነግሮናል፦ መዘምራን አንዴ ከገቡ አይወጡም። «እነዚያ ሰዎች ወደ በሩ ያልሄዱት ስለፈሩ ሳይሆን ስለማይንቀሳቀሱ ነው። አንተ የመድረክ ደንብን እንደ ገጸ ባሕርይ እያነበብከው ነው።»
የዳዊት መልስ — በሦስተኛው ተውኔት ውስጥ መዘምራኑ ተነሡ፤ ኤሪንየስ ከዴልፊ ተነሥተው አቴንስ ገቡ፤ መድረኩን ቀይረው ወጡ። በተረፉት የግሪክ ተውኔቶች ውስጥ እንዲህ የሚሆነው በጣም አልፎ አልፎ ነው። ስለዚህ ደንቡ የሚሰበር ደንብ ነው፤ የሰበረውም ኤስኪለስ ራሱ ነው፤ ከአንድ ተውኔት በኋላ
የትግሥት ማስተካከያ — ትክክል ነህ፤ ግን ስለ ሽማግሌዎቹ አልተከራከርኩም ነበር። ደንቡ የተሰበረው አሳዳጆቹ ራሳቸው ታሪኩ ስለሆኑ ነው። እነርሱ ካልተከተሉ ተውኔቱ የለም። ሽማግሌዎቹ ግን የሚሄዱበት ቦታ የላቸውም። ስለዚህ ጥያቄው ይቀራል፦ ኤስኪለስ ሰዎቹን ማንቀሳቀስ ሲችል ለምን አላንቀሳቀሳቸውም?
ያልተጨረሰው ጥያቄ — ዳዊት ራሱ «ያቺን ጥያቄ አልጨርሳትም።» ብሎ ትቷታል
ማንም ያልጠየቃት
የትግሥት ነጥብ — በሦስቱ ተውኔቶች ውስጥ አንድ ሰው በጭራሽ አልተጠየቀም። ክሊተምኔስትራ ናት። ባልዋን ገደለች፤ ችሎት አልቀረበባትም። ከሳሽ አልተነሣባትም። ማንም ሊበቀላት አልሞከረም። የተሰማችው አንድ ጊዜ ብቻ ነው — ያውም ሞታ፣ እንደ መንፈስ ተመልሳ፣ «ስለ እኔ የተቆጣ ማንም የለም» ስትል
መልሱ ከየት መጣ — አሳዳጆቹ ራሳቸው በችሎት ላይ ተናግረውታል። ኦሬስቴስ «እናቴ ባልዋን ስትገድል ለምን አላሳደዳችኋትም?» ብሎ ሲጠይቃቸው መልሱ ይህ ነው፦ የገደለችው ሰው ከእርስዋ ደም አይደለም። ባል ከሚስቱ ጋር በደም አይዛመድም
የዳዊት ማጠቃለያ — እነርሱ የሚያሳድዱት የደም ዝምድና ያለውን ገዳይ ብቻ ነው
የትግሥት ንባብ — እነዚህ አማልክት የተፈጠሩት ቤተሰብ ውስጥ የፈሰሰ ደም እንዳይታለፍ ነው። በዚያ ታሪክ ውስጥ ግን ሁሉም ግድያ ነው ብሎ የሚስማማበት አንድ ግድያ አለ፤ ባል በሚስቱ መገደሉ። ያንን ደግሞ የራሳቸው ሕግ ከእጃቸው ያወጣዋል። ስለዚህ ማሳደድ የሚችሉት ልጁን ብቻ ነው
የዳዊት ንባብ — ሥርዓቱ ምንም ስሕተት የለበትም። እያንዳንዱ ደንብ ከሌላው ጋር ይስማማል። ውጤቱ ግን ማንም ሊኖርበት የማይችል ውጤት ነው
ከተማዋ የመለሰችው — በተሻለ ክርክር አይደለም። ችሎት ሰጠቻቸው፤ ከዓለቱ በታች ቤት ሰጠቻቸው፤ ከየመሥዋዕቱ የመጀመሪያውን ቁራጭ ሰጠቻቸው። ትግሥት፦ «ክርክሩን አላሸነፈችም። ገዛችው።»
እኩል ወጣ
የትግሥት አቋም — ድምፁ እኩል ወጣ፤ ስለዚህ ከተማዋ ምንም አልወሰነችም። የዜጎቹ ድምፅ ሁለት እኩል ክምር ሆኖ ቀረ። የለቀቀችው አቴና ናት፤ ችሎቱን የሰበሰበችው እርሷ ናት፤ ከመምረጥዋ በፊት ደግሞ በየትኛው ወገን እንደሆነች ተናግራለች። ስለዚህ ይህ ፍርድ ከኋላው ማንም የሌለው ፍርድ ነው
የዳዊት አቋም — እኩል ሲወጣ ተከሳሹ ይለቀቃል የሚል ደንብ አስቀድሞ ተነግሯል። ደንብ ነው። እናም በዚያ ቤተሰብ ታሪክ ውስጥ ማንም ያላገኘው ነገር ደንብ ነው — አጋሜምኖን በአውሊስ ደንብ አልነበረውም። ክሊተምኔስትራ ደንብ አልነበራትም። ኦሬስቴስ የነበረው ትእዛዝ ነው። ለመጀመሪያ ጊዜ አንድ ሰው ተከሶ ሳይሞት ወጣ፤ ያወጣውም አስቀድሞ የተነገረ ደንብ ነው
ትግሥት የጨመረችው — ከጥንት ጀምሮ አንባቢዎች የተከራከሩበት ጥያቄ አለ፦ የአቴና ድምፅ እኩልነቱን ፈጠረው ወይስ እኩልነቱን ሰበረው? ጽሑፉ አይፈታውም። ስለዚህ ደንቡ የት ላይ እንደሠራ እነርሱም አያውቁም
የተለያዩበት ቦታ — ዳዊት፦ አልፈታውም። ግን ደንብ መኖሩን አልተውም። ትግሥት፦ እኔም ደንብ ነው የሚለውን አልቀበልም። እዚህ ላይ ተለያይተው ቀጠሉ
ያሸነፈው ክርክር
ክርክሩ ራሱ — ኦሬስቴስ የተለቀቀው በአጵሎን ክርክር ነው፦ ልጅን የሚሠራው አባት ብቻ ነው፤ እናት ዘሩን የምትይዝ ዕቃ ናት፤ ስለዚህ ኦሬስቴስ የገደለው ወላጁን አይደለም
የዳዊት ንባብ — ይህ ስሕተት ነው። ኤስኪለስም ያውቀዋል ብዬ አስባለሁ። የተሳሳተ ክርክር መድረክ ላይ አውጥቶ ሲያሸንፍ አሳየን
ማስረጃው — አቴና ናት። ክርክሩን ስትደግፍ የጠቀሰችው ማስረጃ የራስዋ ልደት ነው፦ «እኔ እናት የለኝም» አለች። ማለትም ስለ ሁሉም እናቶች የተሰጠው ፍርድ የቆመው በአንድ ልዩ ሁኔታ ላይ ነው
የትግሥት እምቢታ — ይህ የአንተ ንባብ ነው እንጂ የተውኔቱ አይደለም። በጽሑፉ ውስጥ «ይህ ክርክር ደካማ ነው» የሚል ምልክት የለም። ማንም አልተሳለቀበትም። መዘምራኑ አላፌዙበትም። ተሸናፊው ወገን እንኳ ክርክሩን በዚያ አቅጣጫ አልመለሰውም። ስለዚህ፦ የምንወደውን ተውኔት እያዳንን ነው። አምስተኛው መቶ ዘመን ላይ ብዙ ሰው በዚያ ክርክር ያምን ነበር
የዳዊት አማራጭ — ወይም ኤስኪለስ ተመልካቹ በዚያ እንዲያምን እያደረገ የፍርድ ቤቱን መሠረት እያሳየው ነው
የተዘጋበት መንገድ — ትግሥት፦ ወይም። ሁለታችንም የምናረጋግጥበት መንገድ የለንም
ክፍያው
የዳዊት ንባብ — የመጨረሻው ትዕይንት ልውውጥ አንድ ተራ ሁኔታ ይመስለኛል፦ አንድ ቤተሰብ አለ፤ በዚያ ቤተሰብ ውስጥ ሰው ተገድሏል፤ ገዳዩ የሚታወቅ ነው፤ አንድ ሰው ተነሥቶ ጉዳዩ ለችሎት ይሂድ ይላል። ከዚያች ደቂቃ ጀምሮ ቤተሰቡ ወሳኝ አይደለም። የሚመለሰው ውሳኔ ነው
የትግሥት አንድ ዓረፍተ ነገር — «ውሳኔ ደግሞ እርካታ አይደለም።»
ልውውጡ — ችሎት የሚሰጠው መጨረሻ ነው፤ የሚወስደው ደግሞ የመናደድ መብትን ነው። ኤሪንየስ ያንን ልውውጥ በግልጽ አልተቀበሉትም፤ የተቀበሉት አቴና ደግመው ደጋግማ ስታቀርብላቸው ነው — ቤት፣ ክብር፣ ከየመሥዋዕቱ ድርሻ
የተስማሙበት ስም — ትግሥት፦ በሌላ አነጋገር ተከፍሏቸዋል። ዳዊት፦ አዎ። ተውኔቱ ያንን አልደበቀውም። ረጅም ትዕይንት ሰጥቶታል
ያልተነገሩ ነገሮች
ስድስት ነገር። ትግሥት ቁጥሩን አስቀድማ ተናግራ ስድስቱንም ሰጠች፤ ለአምስቱ ምስክር አለ፤ ለስድስተኛው ግን የለም
አንደኛ፦ ተውኔቱ የስሙን ቃል አንድ ጊዜም አይናገርም — ሦስተኛው ተውኔት «ኤውሜኒዲስ» ይባላል፤ በግሪክኛ «ደጎቹ» ማለት ነው። በተውኔቱ ውስጥ ግን ያ ቃል አንድ ጊዜም አልተጠራም። ማን ቆጥሮታል? ጽሑፉ ራሱ — አቴና መጨረሻ ላይ የምትጠራቸው በሌላ ስም ነው፤ «የተከበሩት» ብላ ነው። ያ ደግሞ በአቴንስ እውነተኛ የነበረ የአምልኮ ስም ነው፤ ከዚያው ከዓለቱ በታች ቦታ ነበራቸው። ኤስኪለስ ተውኔቱን ማን ብሎ እንደጠራው ከእርሱ አፍ የሰማን ሰው የለም
ሁለተኛ፦ አንድ ብራና፣ አንድ የወለቀ ገጽ — ሁለተኛው ተውኔት የደረሰን በአንድ ብቻ ነው፦ ሜዲቺያን የሚባል የመካከለኛው ዘመን ብራና። ከዚያ ብራና የተውኔቱ መጀመሪያ ጠፍቷል፤ አንድ ገጽ ወልቋል፤ ስለዚህ ዛሬ የምናነበው ከትዕይንት መሃል ነው የሚጀምረው። ስለጠፉት መስመሮች የምናውቀው ከአንድ የቀልድ ተውኔት ነው፤ ልክ ያንን መጀመሪያ ለማላገጥ ሲል ጠቅሶታል — አሪስቶፋነስ የጻፈው «እንቁራሪቶች»
ሦስተኛ፦ የኤሌክትራ ስም ወደ ሌላ ቦታ ሄደ — «የኤሌክትራ ውስብስብ» የሚለውን ቃል የፈጠረው ካርል ዩንግ የሚባል ሐኪም ነው፤ በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ዐሥራ ሦስተኛው ዓመት። ቃሉን ያልፈለገው ደግሞ ፍሮይድ ነው፤ ተቃውሞውን በጽሑፍ አስቀምጦታል፤ ሁለቱ ጉዳዮች አንድ አይደሉም ብሎ ተከራክሯል
አራተኛ፦ ከአሜሪካ — አንድ አሜሪካዊ ደራሲ ሦስቱን ተውኔቶች አንሥቶ ወደ አሜሪካ ወሰዳቸው — አሜሪካ በሁለት ተከፍላ ከተዋጋችበት የእርስ በርስ ጦርነት ማግስት ወዳለ አንድ ቤተሰብ። እርሱም ሦስት ተውኔት አድርጎ ነው የጻፈው። ዩጂን ኦኒል ይባላል፤ ተውኔቱ «ሞርኒንግ ቢከምስ ኤሌክትራ» ይባላል፤ በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አንደኛው ዓመት ወጣ
አምስተኛ፦ ንስሩና ኤሊው — ኤስኪለስ የሞተው አንድ ንስር ኤሊ ተሸክሞ ሲበር የራሰ በራውን ራስ ድንጋይ መስሎት ጥሎበት ነው የሚል ታሪክ አለ። ፕሊኒ የሚባል የተፈጥሮ መጽሐፍ ጸሐፊና ቫለሪየስ ማክሲመስ የሚባል የታሪክ ቁርጥራጭ ሰብሳቢ ሁለቱም ጽፈውታል፤ ሁለቱም ግን ከክስተቱ በኋላ በብዙ መቶ ዓመታት። ማን አየው የሚለውን አንዳቸውም አልመለሱም። ዛሬ ያሉት ሊቃውንት አፈ ታሪክ ነው ይሉታል
ስድስተኛ፦ ምስክር የሌለው — የኤስኪለስ ጥንታዊ የሕይወት ታሪክ አንድ ነገር ይላል፦ ኤሪንየስ ለመጀመሪያ ጊዜ መድረክ ላይ ሲወጡ በተመልካቾቹ መካከል ልጆች ራሳቸውን ሳቱ፤ ነፍሰ ጡር ሴቶችም ጨነገፉ። ማን አየው? መጽሐፉ አይናገርም። የተጻፈውም ከዚያ ትርኢት ከብዙ መቶ ዓመታት በኋላ ነው። ዳዊት ግን ሁለተኛ ጠየቀ፦ «ግን ማን አየው?»
መዝጊያ
ዳዊት የዘጋው በችቦዎቹ ነው — አሮጊቶቹ አማልክት ቀይ ልብስ ለብሰው በችቦ ተከበው ወጡ፤ የሚወስዷቸው ወደ አዲሱ ቤታቸው ነው፤ ከዓለቱ በታች። ተመልካቹ ደግሞ ከመቀመጫው ሆኖ ያንን ዓለት ማየት ይችላል
ትግሥት የጨመረችው — በዚያ ዓለት ላይ የነበረው ችሎት ደግሞ ሦስት ዓመት ቀደም ብሎ ሥልጣኑ ተቀምቷል
ሁለቱ ነገሮች — ዳዊት፦ በዚያ ምሽት ከቲያትሩ የወጡት ሰዎች ሁለት ነገር ይዘው ወጡ። አንዱ አንዲት አምላክ ያንን ችሎት ስትመሠርተው። ሌላው ደግሞ ያንኑ ችሎት ራሳቸው ሲያዳክሙት
የቀረው ጥያቄ — ትግሥት፦ ችቦዎቹ ወጡ። ጥያቄው ግን ተቀምጦ ቀረ፤ የተደረገው ስምምነት ነው ወይስ ክፍያ
ሳይስማሙ ተዘጋ — ዳዊት፦ እኔ ስምምነት እለዋለሁ። ትግሥት፦ «እኔ ደግሞ አልለውም። ድምፁ እኩል ወጥቷል፤ እኩል ሆኖም ቀርቷል።»
ቁልፍ ጥቅሶች
«ጥበብ በስጦታ አትሰጥም። ትገዛለች እንጂ። ዋጋዋም መከራ ነው።» — የክፍል አንድ መክፈቻ
«እኔ ግን ለሚያውቁት ብቻ ነው የምናገረው፤ ለማያውቁት ረሳሁ።» — የቤቱ ጠባቂ፣ ጣሪያው ላይ
«አንደበቴ ላይ ትልቅ በሬ ቆሟል» — የቤቱ ጠባቂ
«የግድ የሚለውን ቀንበር አጠለቅሁ» — አጋሜምኖን፣ በአውሊስ
«የልጄ ዕዳ ነው። እርሱ ልጁን አርዶ ነፋሱን ገዛ። ዛሬ ሂሳቡ ተከፈለ።» — ክሊተምኔስትራ፣ ግድያ የሚለውን ስም ስትቀበል
«ሕፃን ማለት ንግግር አያውቅም። ራበኝ ማለት አይችልም፤ ጠማኝ ማለት አይችልም፤ ሽንቴ መጣ ማለት አይችልም። ሆዱን የሚያውቀው አሳዳጊው ነው።» — ኦሬስቴስን ያጠባችው ሞግዚት
«በዴልፊ የተነገረውና አንተ የማልከው ቃል ምን ይሆናል? ሰውን ሁሉ ጠላት አድርግ እንጂ አማልክትን አታስቆጣ።» — ፒላደስ፤ በተውኔቱ ውስጥ የተናገራቸው ሦስት መስመሮች
«ሴቶች አይደሉም። ስም የላቸውም።» — የዴልፊ ካህን፣ ስላየችው ነገር
«ስለ እኔ የተቆጣ ማንም የለም» — ክሊተምኔስትራ፣ እንደ መንፈስ ተመልሳ
«ይህ ጉዳይ ለአንድ ሰው የሚሰጥ አይደለም» — አቴና፣ ችሎቱን ከመመሥረትዋ በፊት
«እኔ እናት የለኝም» — አቴና፣ ከመምረጥዋ በፊት
«ባል ከሚስቱ ጋር በደም አይዛመድም።» — ኤሪንየስ፣ በችሎቱ ላይ
«በሌላ ከተማ ስለተፈጸመ የቆየ ግድያ የሚያወራ ተውኔት ፖለቲካዊ የሆነው የአቴንስን ስም ስለጠራ ሳይሆን የአቴንስን ዓለት መድረክ ላይ ስላወጣ ነው።» — ኢብሳ
«ልማድ ነው ያልኩት፤ ሕግ አላልኩም። ልዩነቱ ትንሽ አይደለም።» — ኢብሳ፣ ስለ መዘምራኑ ደንብ
«ብቻዋን ቀረች» የሚል ነገር በተውኔቱ ውስጥ የለም። — አበባ፣ ስለ ኤሌክትራ
«ክርክሩን አላሸነፈችም። ገዛችው።» — ትግሥት፣ ስለ አቴናና ስለ ኤሪንየስ
«ውሳኔ ደግሞ እርካታ አይደለም።» — ትግሥት
«ግን ማን አየው?» — ዳዊት፣ በ«ያልተነገሩ ነገሮች» ውስጥ የመጨረሻው ጥያቄ
«እኔ ደግሞ አልለውም። ድምፁ እኩል ወጥቷል፤ እኩል ሆኖም ቀርቷል።» — ትግሥት፣ የመዝጊያው መስመር
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ኤስኪለስ — አቴናዊ። እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር ከክርስቶስ ልደት በፊት በአምስት መቶ ሃያ አምስተኛው ዓመት ገደማ ተወለደ፤ በአራት መቶ ሃምሳ ስድስተኛው ዓመት ገደማ ሞተ፤ ሁለቱም ቀኖች «ገደማ» ተይዘዋል። በማራቶን ተዋግቷል። ዘጠና ገደማ ተውኔት ጽፏል ተብሏል፤ የሰማንያ ገደማዎቹ ስም ዛሬም በዝርዝር ውስጥ አለ፤ ሙሉ ሆነው የደረሱን ሰባት ናቸው። በአቴንስ ውድድር ላይ ደጋግሞ አንደኛ ወጥቷል። በሲሲሊ ጌላ ውስጥ ሞቶ ተቀበረ
ኪኔጊሮስ — የኤውፎርዮን ልጅ። በማራቶን ውጊያ ማብቂያ ላይ ውኃ ውስጥ ቆሞ የፋርስን መርከብ ኋላዋን ያዘ፤ ከመርከቧ ላይ መጥረቢያ ወረደ። እዚያው ቀረ። ስለ እርሱ የምናውቀው ከሄሮዶቶስ ነው
ኤውፎርዮን — በሄሮዶቶስ ገጽ ላይና በመቃብሩ አራት መስመሮች ውስጥ የተሰየመው አባት። የኋላ የሕይወት ታሪኮች ኤስኪለስንም ኪኔጊሮስንም የእርሱ ልጆች ያደርጓቸዋል
አሚንያስ — በኋላ ጽሑፎች ውስጥ ብቻ የሚገኘው ሦስተኛው ወንድም። ከዐሥር ዓመት በኋላ በሳላሚስ በተደረገው የባሕር ውጊያ ላይ ነበር ይሉታል
ሄሮዶቶስ — ከውጊያው ዘመን ቀጥሎ ካሉት ጸሐፊዎች ሁሉ በጣም የሚቀርበው። ኪኔጊሮስን በስም ይጠራል፤ በዚያ ገጽ ላይ ግን ተውኔት የጻፈ ሰው አይጠቅስም
አጋሜምኖን — የአርጎስ ንጉሥና የግሪክ ጦር አዛዥ። በአውሊስ ልጁን አርዶ ነፋሱን ገዛ፤ ከዐሥር ዓመት በኋላ ተመልሶ በገዛ ቤቱ ሞተ። ስለ ምርጫው የተውኔቱ ቃል ሁለት ነው፦ ቀንበሩን የግድ አጠለቀ፤ ግን ተለወጠ የሚል ቃልም አለ
ክሊተምኔስትራ — ሚስቱ፤ በዐሥሩ ዓመታት አርጎስን ያስተዳደረች፤ የገደለችውም እርሷ ናት። ግድያ የሚለውን ስም አልተቀበለችም — የልጄ ዕዳ ነው አለች። ችሎት አልቀረበባትም፤ ከሳሽ አልተነሣባትም። በሦስተኛው ተውኔት እንደ መንፈስ ተመልሳ አሳዳጆቹን ቀሰቀሰች
ኢፊጌኒያ — የአጋሜምኖን ልጅ። በአውሊስ እንደ ፍየል ወደ መሠዊያው እንድትነሣ ታዘዘ፤ አፍዋ ላይ ልጓም ተጠመጠመ፤ የሳፍሮን ቀለም ያለው ልብስዋ ወደ መሬት ወረደ። ከዚያ በኋላ የሆነውን ሽማግሌዎቹ አልተናገሩም
ካሳንድራ — የትሮይ ንጉሥ ልጅ፤ ከተማዋ ስትወድቅ ተማርካ የመጣች። የሚመጣውን ታያለች፤ ማንም ግን አያምናትም። በተውኔቱ ውስጥ ረጅሙ ዝምታ የእርስዋ ነው፤ በመጨረሻ ራስዋ ወደ በሩ ገባች
አጊስቶስ — የቲየስቴስ ሦስተኛ ልጅ፤ በጨቅላነቱ በጨርቅ ተጠቅልሎ ከአገር የወጣው። ግድያውን «እኔ ሸምኜዋለሁ።» አለ፤ በሁለተኛው ተውኔት ከክሊተምኔስትራ በፊት ተገደለ
አትሬዎስ — የአጋሜምኖን አባት፤ የአጊስቶስ አጎት። ከወንድሙ ጋር ተጣልቶ፣ ታረቅን ብሎ ማዕድ አዘጋጅቶ፣ የወንድሙን ልጆች አበላው
ቲየስቴስ — የአትሬዎስ ወንድም፤ የአጊስቶስ አባት። የገዛ ልጆቹን የበላው እርሱ ነው
ኦሬስቴስ — የአጋሜምኖንና የክሊተምኔስትራ ልጅ፤ ገና ሕፃን ሳለ ከአገር የወጣ። በዴልፊ ባለው የአጵሎን ትንቢት ታዞ ተመለሰ፤ አጊስቶስንና እናቱን ገደለ፤ ማንም የማያያቸው ሴቶች አሳደዱት፤ በአቴንስ ችሎት ላይ ተከሶ ተለቀቀ
ኤሌክትራ — የኦሬስቴስ እኅት፤ በዚያ ቤት ውስጥ ያደገችው። ጠጉሩንና የእግሩን ምልክት አየች፤ ማስረጃ ጠይቃም በእጅዋ የተሠራውን ሽመና ካየች በኋላ ወንድምዋን አወቀችው፤ ከሙታን ጥሪው በኋላ አትታይም፤ በሦስተኛው ተውኔት ውስጥ ስምዋ አልተጠራም
ፒላደስ — ከኦሬስቴስ ጋር የመጣው ጓደኛው። ከተውኔቱ መጀመሪያ ጀምሮ አንዲት ቃል አልተናገረም፤ በወሳኙ ቅጽበት ሦስት መስመር ተናገረ
አቴና — የአቴንስ አምላክ፤ ከተማዋ በስምዋ የተጠራች። ችሎቱን መሠረተች፤ ከመምረጥዋ በፊት በየትኛው ወገን እንደሆነች ተናገረች፤ ኤሪንየስን ደግማ ደጋግማ ጋበዘቻቸው
አጵሎን — ከግሪክ አማልክት አንዱ፤ በዴልፊ ያለው ትንቢት የእርሱ ነው። ኦሬስቴስን ያዘዘውና በችሎቱ ላይ ጠበቃው ሆኖ የቆመው እርሱ ነው
ዜውስ — ከግሪክ አማልክት አንዱ። ክሊተምኔስትራ በሩ ላይ ቆማ የጠራችው እርሱን ነው፤ አጵሎን በችሎቱ ላይ ትእዛዙ ከዜውስ ነው አለ
ኤሪንየስ — ጥንታውያን አማልክት። ሥራቸው አንድ ነው፦ የገዛ ዘመዱን ደም ያፈሰሰውን ሰው ማሳደድ። በዴልፊ ተኝተው ታዩ፤ በክሊተምኔስትራ መንፈስ ተቀሰቀሱ፤ በአቴንስ ከሰሱ፤ ክሱ ካለቀ በኋላ አልቀበልም አሉ፤ አቴና ደግማ ደጋግማ ካቀረበችላቸው በኋላ ከዓለቱ በታች ቤት ተቀበሉ
ዲዮኒሶስ — አምላክ። በጸደይ ወራት የሚደረገው ትልቅ በዓል የእርሱ ነው፤ የተውኔቱ ውድድር የሚካሄደው በዚያ በዓል ውስጥ ነው
ካርል ዩንግ — ሐኪም። «የኤሌክትራ ውስብስብ» የሚለውን ቃል በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ዐሥራ ሦስተኛው ዓመት ፈጠረ
ፍሮይድ — ቃሉን ያልፈለገው። ተቃውሞውን በጽሑፍ አስቀምጦታል፤ ሁለቱ ጉዳዮች አንድ አይደሉም ብሎ ተከራክሯል
ዩጂን ኦኒል — አሜሪካዊ ደራሲ። ሦስቱን ተውኔቶች ወደ አሜሪካ የእርስ በርስ ጦርነት ማግስት ወሰዳቸው፤ እርሱም ሦስት ተውኔት አድርጎ ጻፈው
አሪስቶፋነስ — «እንቁራሪቶች» የሚለውን የቀልድ ተውኔት የጻፈው። የጠፋውን የሁለተኛውን ተውኔት መጀመሪያ ለማላገጥ ሲል ጠቅሶታል
ፕሊኒ — የተፈጥሮ መጽሐፍ ጸሐፊ። የንስሩንና የኤሊውን ታሪክ ከጻፉት ሁለት ሮማውያን አንዱ
ቫለሪየስ ማክሲመስ — የታሪክ ቁርጥራጭ ሰብሳቢ። ያንኑ ታሪክ የጻፈው ሁለተኛው ሮማዊ፤ ሁለቱም የጻፉት ከክስተቱ በኋላ በብዙ መቶ ዓመታት ነው
ቦታዎች
ማራቶን — ከአቴንስ ወጣ ብሎ የሚገኝ ሰፊ ሜዳ፤ ጫፉ ላይ ባሕር አለ። የፋርስ ሠራዊት በመርከብ መጥቶ ያረፈበት፤ አቴናውያን ወርደው መልሰው ወደ መርከቦቹ የገፉበት። በመቃብሩ አራት መስመሮች ውስጥ የተጠራው ምስክር ይህ ነው
አቴንስ — በአደባባይ እጅ በማውጣት የምትወስን ከተማ፤ ኃላፊነቶቿ በዕጣ የሚሞሉ፤ ችሎቶቿ በተራ ዜጎች የሚሞሉ። በጸደይ የተውኔት ውድድር የምታዘጋጅ፤ ኤስኪለስ ከሞተ በኋላ ተውኔቶቹ ደራሲያቸው ሳይኖር እንዲቀርቡ የወሰነች
አርዮስፋጎስ — ከከተማዋ ከፍተኛ ስፍራ አጠገብ ያለ ባዶ ዓለት፤ ማለትም ችሎቱ የሚሰበሰብበት ያ ዓለት ራሱ ነው። ግድያ የሚታይበት የቆየ ችሎት። ኦሬስቲያ ከመቅረቡ ሦስት ዓመት ገደማ በፊት ሥልጣኑ ሁሉ ማለት ይቻላል ተወስዶ ግድያ ብቻ ተተወለት። ዛሬም ድረስ አለ፤ ሰው ወጥቶ ሊቆምበት ይችላል
ሲሲሊ — ትልቅ ደሴት፤ በዚያ ዘመን የግሪክ ከተሞችም ነበሩባት
ጌላ — በሲሲሊ ደቡብ ጠረፍ ላይ ያለች የግሪክ ከተማ። ኤስኪለስ የሞተባትና የተቀበረባት
ሳላሚስ — የባሕር ውጊያ የተደረገበት። ፋርሳውያን የተባለው ተውኔት ከዚያ ውጊያ ስምንት ዓመት በኋላ መድረክ ላይ ወጣ፤ አሚንያስ በዚያ ውጊያ ላይ ነበር ይባላል
አርጎስ — ከባሕር ማዶ ያለች የግሪክ ከተማ፤ የአጋሜምኖን ቤት ያለባት። የመጀመሪያዎቹ ሁለት ተውኔቶች የሚካሄዱት በዚያ ቤትና ከከተማዋ ወጣ ብሎ ባለ መቃብር ላይ ነው፤ ኦሬስቴስም በመጨረሻ የተመለሰው ወደዚያ ነው
ትሮይ — ከባሕር ማዶ ያለች ከተማ፤ የግሪክ ጦር የከበባት፤ ጦርነቱ ዐሥር ዓመት ፈጀ። ካሳንድራ የመጣችው ከዚያ ነው
አውሊስ — ጦሩ ሊሄድ ተሰብስቦ የቆመበት ወደብ። ነፋሱ ተቃራኒ የሆነበትና ዋጋው የተነገረበት ቦታ
ዴልፊ — በግሪክ ውስጥ ትንቢት የሚነገርበት ቦታ፤ የአጵሎን ነው። ካህኑ ሴት ናት። ኦሬስቴስን ያዘዘው ትንቢት የዚያ ነው፤ ሦስተኛው ተውኔት የሚከፈተውም በዚያ በር ላይ ነው
አሜሪካ — በሁለት ተከፍላ የተዋጋችበት የእርስ በርስ ጦርነት ያለባት። ዩጂን ኦኒል ሦስቱን ተውኔቶች የወሰደው ወደዚያ ጦርነት ማግስት ነው
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
ኦሬስቲያ — በአንድ ቀን ተከታትለው የቀረቡ ሦስት ተውኔቶች፤ ሦስቱም ስለ አንድ ቤተሰብ። ከክርስቶስ ልደት በፊት በአራት መቶ ሃምሳ ስምንተኛው ዓመት ቀረበ፤ አንደኛ ወጣ። እንዲህ ተያይዘው ከቀረቡ ስብስቦች ሁሉ ሙሉ ሆኖ የደረሰን ይህ ብቻ ነው
ፋርሳውያን — ከሰባቱ የተረፉ ተውኔቶች አንዱ። ጉዳዩ የሳላሚስ ውጊያ ራሱ ነው፤ ታሪኩ የቀረበው ከተሸናፊው ወገን ሆኖ ነው። ሙሉ ሆነው ከደረሱን የግሪክ አሳዛኝ ተውኔቶች መካከል በቅርብ ጊዜ ስለ ተከሰተ ነገር የሚያወራ ሌላ የለም
ፕሮቲየስ — የኤስኪለስ አራተኛው፣ አጭሩ ተውኔት። ዛሬ ከጥቂት ፍርፋሪ በቀር የቀረው የለም
የመሥዋዕት ጠጅ ተሸካሚዎቹ — የሁለተኛው ተውኔት ስም፤ የተሰየመው በቤቱ ባሪያ ሴቶች ነው። መሥዋዕት ጠጅ ማለት በመቃብር ላይ ለሙታን የሚፈስ መጠጥ ነው
ኤውሜኒዲስ — የሦስተኛው ተውኔት ስም፤ በግሪክኛ «ደጎቹ» ማለት ነው። በተውኔቱ ውስጥ ግን ያ ቃል አንድ ጊዜም አልተጠራም። ኤስኪለስ ተውኔቱን ማን ብሎ እንደጠራው ከእርሱ አፍ የሰማን ሰው የለም
የተከበሩት — አቴና መጨረሻ ላይ የምትጠራቸው ስም። በአቴንስ እውነተኛ የነበረ የአምልኮ ስም ነው፤ ከዚያው ከዓለቱ በታች ቦታ ነበራቸው
ፓቴይ ማቶስ — በግሪክ ቋንቋ ሁለት ቃል፤ ትርጉሙ በመሠቃየት መማር ማለት ነው። ሽማግሌዎቹ ደግመው ደጋግመው ይሉታል
መዘምራን — በአንድነት እየዘፈኑና እየተንቀሳቀሱ የተውኔቱን አንድ ወገን የሚሠሩ ሰዎች፤ ያለ እነርሱ ተውኔቱ አይቆምም። አብዛኛውን ጊዜ እንደ አንድ አካል ሆነው ይናገራሉ። አንዴ ወደ መድረኩ ከገቡ በኋላ እንደ ልማድ አይወጡም — ልማድ እንጂ ሕግ አይደለም
«ዜጋ» — ከዜጋ ወላጆች የተወለደ ጎልማሳ ወንድ። ሴቶች፣ ባሮችና በከተማዋ ውስጥ የሚኖሩ የውጭ አገር ሰዎች አይካተቱም
ዕጣ — ብዙዎቹ የመንግሥት ኃላፊነቶች የሚሞሉበት መንገድ፤ የተውኔቱ ውድድር ፈራጆችም የሚመረጡት በዚያው ነው
ቀዩ ጨርቅ — ከሠረገላው እስከ በሩ የተነጠፈው፤ ዋጋው የአንድ ቤት ያህል። አጋሜምኖን ረግጦት ገባ፤ ክሊተምኔስትራ በሩ ላይ በእጅዋ ይዛው ታየ፤ በሁለተኛው ተውኔት መጨረሻ ላይ ደግሞ ልጁ ያንኑ ዓይነት ጨርቅ አንሥቶ ማስረጃ ነው አለ
እኩል የወጣው ድምፅ — የዜጎቹ ድምፅ ተቆጥሮ እኩል ወጣ። እኩል ሲወጣ ተከሳሹ ይለቀቃል የሚል ደንብ አቴና አስቀድማ ተናግራ ነበር። ከጥንት ጀምሮ አንባቢዎች የተከራከሩበት ጥያቄ ግን አለ፦ የአቴና ድምፅ እኩልነቱን ፈጠረው ወይስ ሰበረው? ጽሑፉ አይፈታውም
ሜዲቺያን — የመካከለኛው ዘመን ብራና። ሁለተኛው ተውኔት የደረሰን በእርሱ ብቻ ነው፤ አንድ ገጽ ወልቆበታል፤ ስለዚህ ዛሬ የምናነበው ከትዕይንት መሃል ነው የሚጀምረው
«እንቁራሪቶች» — አሪስቶፋነስ የጻፈው የቀልድ ተውኔት። ስለጠፉት መስመሮች የምናውቀው ከእርሱ ነው — ልክ ያንን መጀመሪያ ለማላገጥ ሲል ጠቅሶታል
«የኤሌክትራ ውስብስብ» — ካርል ዩንግ የፈጠረው ቃል፤ ፍሮይድ ያልፈለገው
«ሞርኒንግ ቢከምስ ኤሌክትራ» — ዩጂን ኦኒል ሦስት ተውኔት አድርጎ የጻፈው ሥራ፤ በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አንደኛው ዓመት ወጣ
የውይይት ጥያቄዎች
ፍርሃት ወይስ ደንብ። በሩ ላይ የቆሙት አሥራ ሁለት ሽማግሌዎች እያንዳንዳቸው ተናግረው አንዳቸውም አልተንቀሳቀሱም። ትግሥት የመድረኩ ደንብ ነው ትላለች፤ ዳዊት ደግሞ ኤስኪለስ ራሱ ከአንድ ተውኔት በኋላ ያንን ደንብ ሰብሮታል ይላል። አንድ ጸሐፊ ሊሰብረው የሚችለውን ደንብ ሳይሰብር ሲቀር፣ ያ ምርጫ ነው ወይስ ልማድ?
ከኋላው ማንም የሌለው ፍርድ። የዜጎቹ ድምፅ እኩል ወጣ፤ ኦሬስቴስን ያወጣው አስቀድሞ የተነገረ ደንብ ነው። ዳዊት ደንብ መኖሩ ራሱ አዲስ ነገር ነው ይላል፤ ትግሥት ችሎቱን የሰበሰበችውና ወገንዋን አስቀድማ የተናገረችው ራስዋ ስለለቀቀችው ፍርዱ ባዶ ነው ትላለች። አንድ ውሳኔ ትክክለኛ የሚያደርገው ማን እንደወሰነው ነው ወይስ በምን ደንብ እንደተወሰነ?
የተሳሳተ ክርክር ሲያሸንፍ። አጵሎን ያሸነፈበት ክርክር ልጅን የሚሠራው አባት ብቻ ነው የሚል ነው፤ አቴና የደገፈችው በራስዋ ልደት ማስረጃነት ነው። ዳዊት ኤስኪለስ ስሕተቱን እያሳየን ነው ይላል፤ ትግሥት በጽሑፉ ውስጥ ምንም ምልክት የለም፤ የምንወደውን ተውኔት እያዳንን ነው ትላለች። አንድ ሥራ ውስጥ ያለን ስሕተት ሆን ተብሎ የተቀመጠ ነው የምንልበት ማስረጃ ምንድን ነው?
ስምምነት ወይስ ክፍያ። ኤሪንየስ የተቀበሉት አቴና ደግማ ደጋግማ ቤት፣ ክብርና ከየመሥዋዕቱ ድርሻ ካቀረበችላቸው በኋላ ነው። ትግሥት ተከፍሏቸዋል ትላለች፤ ዳዊት ስምምነት ነው ይላል። ችሎት መጨረሻ ሲሰጥ የመናደድ መብትን ይወስዳል — ያ ልውውጥ ፍትሕ ነው ወይስ ግዢ?
ያልተዘጋው ዕዳ። በሦስቱ ተውኔቶች ውስጥ ክሊተምኔስትራ ማንም አልጠየቃትም፤ ኤሌክትራ ደግሞ ከሙታን ጥሪው በኋላ አትታይም። አበባ ሦስቱ ተውኔቶች የቤቱን ዕዳ የሚዘጉት በወንድ ልጁ በኩል ነው ትላለች። አንድ ሥርዓት ሁሉንም ደንቦቹን አክብሮ ሰዎችን ማስቀረት ከቻለ፣ ጉድለቱ የት ላይ ነው?
