ሆስፒታል ውስጥ ነን። ዘመኑ ዛሬ ነው። አገሩ የትም ሊሆን ይችላል። ጤነኛ ሰው በእግሩ ገብቶ አልጋ ላይ ይተኛል። ሐኪሞቹ ሆዱን ከፍተው ከጉበቱ ከግማሽ በላይ ቆርጠው ያወጡታል። የተቆረጠው ቁራጭ በበረዶ ተጠቅልሎ ወደ ሌላ ክፍል ይወሰዳል፤ በዚያ ክፍል ውስጥ ጉበቱ ያለቀበት ሰው ተከፍቶ ይጠብቃል። ከጥቂት ሳምንታት በኋላ ሁለቱም ሰዎች ሙሉ ጉበት ይኖራቸዋል። በሰውነታችን ውስጥ ካሉት አካላት ይህን የሚያደርግ ሌላ የለም። አንድ ሰው — ማን እንደሆነ አናውቅም — መጨረሻ የሌለው ቅጣት ማሰብ ፈለገ። ከሰው አካላት ሁሉ የመረጠው ጉበትን ነው። ንስር በየቀኑ ይመጣል፤ ጉበቱን ይበላል፤ ሌሊቱን ሙሉ ጉበቱ ያድጋል፤ በነጋታው ንስሩ ተመልሶ ይመጣል። ያ ንስር በዚህ ተውኔት ውስጥ የለም። ከዚህ ታሪክ ውስጥ ሰው ሁሉ በአእምሮው የያዘው አንድ ምስል አለ፤ የተረፈው ጽሑፍ የማያሳየው ብቸኛው ነገር ደግሞ ያ ምስል ነው። ይህ ተውኔት የማን ነው? እንዴትስ ያልቃል?
ክፍል 1 — በኮሪደሩ የሚያልፍ ቀዝቃዛ ሳጥን (ሳባ)
ዋና ነጥቦች — አንደኛ፦ በጣም ጥንታዊ በሆነው ትረካ ውስጥ ይህ ሰው ሰማዕት ሳይሆን አታላይ ነው፤ ሕይወት የከበደችብን ደግሞ በእርሱ ማታለል ነው። ሁለተኛ፦ በእጃችን ያለው የአንድ ታሪክ ሲሶ ነው። ሌሎቹ ሁለት ተውኔቶች ጠፍተዋል፤ የሚገኙትም በሌላ ሰው መጽሐፍ ውስጥ እንደ ጥቅስ ብቻ ነው። ሦስተኛ፦ በተውኔቱ ላይ ያለው ስም ከመቶ ዓመት በላይ ሲከራከሩበት ኖሯል፤ ተውኔቱ የቀረበበትን ዓመት የሚሰጥ አንድም ጥንታዊ ምንጭ የለም።
ጥያቄያችን — ይህ ተውኔት የማን ነው? እንዴትስ ያልቃል? — ሁለቱም በራስ መተማመን የማይመለሱ ናቸው።
ተውኔቱ — ዛሬ የምንመለከተው «የታሰረው ፕሮሜቴዎስ» የተባለውን የግሪክ አሳዛኝ ተውኔት ነው። በስሙ ላይ ያለው ጸሐፊ ኤስኪለስ ይባላል።
መጨረሻ የሌለው ቅጣት
ሆስፒታል — ሆስፒታል ውስጥ ነን። ዘመኑ ዛሬ ነው። አገሩ የትም ሊሆን ይችላል። ጤነኛ ሰው በእግሩ ገብቶ አልጋ ላይ ይተኛል። ሐኪሞቹ ሆዱን ከፍተው ከጉበቱ ከግማሽ በላይ ቆርጠው ያወጡታል። የተቆረጠው ቁራጭ በበረዶ ተጠቅልሎ ወደ ሌላ ክፍል ይወሰዳል፤ በዚያ ክፍል ውስጥ ጉበቱ ያለቀበት ሰው ተከፍቶ ይጠብቃል። ከጥቂት ሳምንታት በኋላ ሁለቱም ሰዎች ሙሉ ጉበት ይኖራቸዋል። የሰጠው ሰው ጉበት አድጎ ተመልሷል። የተቀበለውም ሰው ጉበት አድጎ ተመልሷል።
ጉበት — በሰውነታችን ውስጥ ካሉት አካላት ይህን የሚያደርግ ሌላ የለም። ኩላሊት ተቆርጦ አያድግም። ሳምባ አያድግም። ልብ አያድግም። ጉበት ብቻ ነው። ከመጠኑ ዐሥር በመቶ ብቻ ቢቀር እንኳ ወደ ነበረበት ይመለሳል።
አሠራሩ — አንድ ሰው — ማን እንደሆነ አናውቅም — መጨረሻ የሌለው ቅጣት ማሰብ ፈለገ። ቅጣቱ አንድ አምላክ ላይ ነው የሚወርደው፤ አምላክ ደግሞ አይሞትም። ስለዚህ ቅጣቱ የሚያልቅበት መንገድ ሊኖረው አይገባም። ከሰው አካላት ሁሉ የመረጠው ጉበትን ነው። ንስር በየቀኑ ይመጣል፤ ጉበቱን ይበላል፤ ሌሊቱን ሙሉ ጉበቱ ያድጋል፤ በነጋታው ንስሩ ተመልሶ ይመጣል። ቅጣቱ የማያልቀው ጠባቂው ስለማይታክት አይደለም። የተቀጣው ሰውነት ራሱ እንዲያልቅ ስለማይፈቅድ ነው።
ግሪኮች ስለ ጉበት — ግሪኮች ስለ ጉበት ይህን ያውቁ ነበር ወይ? ማንም ሊነግረን አይችልም። ዕውቀት ነው ወይስ አጋጣሚ የሚለውን የሚፈታ ማስረጃ የለንም። ጥያቄውን አንሥተን እናልፋለን።
ንስሩ — ያ ንስር በዚህ ተውኔት ውስጥ የለም። ዛሬ በእጃችን ባለው ጽሑፍ ውስጥ ንስሩ እንደ ትዕይንት አይታይም። ወደ ተውኔቱ መጨረሻ አካባቢ አንድ መልእክተኛ መጥቶ ማስፈራሪያ ሲደረድር ውስጥ ብቻ ነው የሚጠራው። ከዚህ ታሪክ ውስጥ ሰው ሁሉ በአእምሮው የያዘው አንድ ምስል አለ፤ የተረፈው ጽሑፍ የማያሳየው ብቸኛው ነገር ደግሞ ያ ምስል ነው።
ሜኮኔ ላይ የተከፈለው በሬ
ሄሲዮድ — ስለዚህ ሰው ከሁሉ ቀድሞ የጻፈልን ሄሲዮድ ነው። ሄሲዮድ የግሪክ ገጣሚ ነው፤ ስለ አማልክቱ ትውልድ የሚያወራ ረጅም ግጥም ትቶልናል። በዚያ ግጥም ውስጥ ያለው ፕሮሜቴዎስ ግን በዓለት ላይ አልተቸነከረም። ገበያ ላይ ነው ያለው።
ሁለት ክምር — ቦታው ሜኮኔ ይባላል፤ አማልክትና ሰዎች ተለያይተው የየራሳቸውን ድርሻ የወሰዱበት ስፍራ ነው። አንድ በሬ ታርዷል። ማን ምን ይውሰድ የሚለውን የሚወስን ሰው ያስፈልጋል፤ ፕሮሜቴዎስ ተነሥቶ ሁለት ክምር አደረገ። በአንደኛው ክምር ውስጥ ሥጋው ሁሉ አለ፤ ሥጋው ግን በበሬው ሆድ ውስጥ ተከቶ ተሸፍኗል። በሁለተኛው ክምር ውስጥ ደግሞ ባዶ አጥንት አለ፤ አጥንቱ ግን በሚያብለጨልጭ ስብ ተጠቅልሏል። ዜውስ መርጦ የወሰደው ስቡን ነው።
ታሪኩ የሚያስረዳው — ከዚያች ቀን ጀምሮ ሰዎች አጥንቱን ለአማልክቱ እያቃጠሉ ሥጋውን ራሳቸው መብላት ጀመሩ። ታሪኩ የሚያስረዳው ይህን ነው፦ ለምን ሰው መሥዋዕት ሲያቀርብ የሚያቃጥለው የማይበላውን ክፍል ብቻ ነው።
እሳት — ዜውስ ተታሎ ዝም አላለም። እሳቱን ከሰዎች ወሰደው። ፕሮሜቴዎስ ደግሞ ተመልሶ ሰረቀው። የደበቀበት ቦታ ደግሞ አንድ ተክል ግንድ ውስጥ ነው። የዚያ ተክል ግንድ ውስጡ ደረቅና ልል ነው፤ ፍም ውስጡ ከገባ ሳይጠፋ ረጅም መንገድ ይሄዳል። እሳት ወደ ሰው የመጣው በዚያች ደረቅ ግንድ ውስጥ ነው።
ፓንዶራ — የዜውስ ሁለተኛ መልስ ግን ዓለት አልነበረም። የመጀመሪያዋን ሴት ላከ። ስሟ ፓንዶራ ነው፤ ከእርሷ ጋር የመጣው ደግሞ አንድ እንስራ ነው። ከዚያ በኋላ ሰዎች የሚኖሩበት መንገድ ተደበቀባቸው። ምግብ ከመሬት በላብ ካልወጣ አይገኝም። እስከ ዛሬ ድረስ።
ሁለት ስም — ፕሮሜቴዎስ ማለት ቀድሞ የሚያስብ ማለት ነው። ወንድሙ ደግሞ ኤፒሜቴዎስ ይባላል፤ ትርጉሙም ኋላ የሚያስብ ማለት ነው። ፓንዶራን ተቀብሎ ወደ ቤቱ ያስገባት ደግሞ ስሙ የተሳሳተው ወንድም ነው።
በጣም ጥንታዊ በሆነው ትረካ ውስጥ — ስለዚህ በጣም ጥንታዊ በሆነው ትረካ ውስጥ ይህ ሰው ጀግና አይደለም። አታላይ ነው። ማታለሉ ደግሞ ሁሉንም ነገር አስከፍሎናል። ሥራ የከበደው ሕይወት የተጀመረው ከዚያች ከተከፈለች በሬ ነው።
አማልክቱ ከየት መጡ
ሦስት ትውልድ — መጀመሪያ ኡራኖስ ነበር። ኡራኖስን ገልብጦ ሥልጣኑን የወሰደው ልጁ ክሮኖስ ነው። ክሮኖስን ገልብጦ ሥልጣኑን የወሰደው ደግሞ ልጁ ዜውስ ነው። ሦስት ትውልድ፤ ሦስቱም ጊዜ ልጅ አባቱን በኃይል አስወግዷል። በዚህ ተውኔት ውስጥ ዜውስ የሚገዛው ገና በቅርቡ በዚህ መንገድ የያዘውን ዙፋን ነው።
ቲታኖች — ቲታኖች የሚባሉት የቀድሞው ቤተሰብ አባላት ናቸው፤ የክሮኖስ ወገኖች። ፕሮሜቴዎስ ራሱ ቲታን ነው። ሆኖም በዚያ ጦርነት የተዋጋው ከወገኖቹ ጋር ሳይሆን በዜውስ በኩል ነው። ቲታኖች ተሸነፉ፤ ተቀጡም። እርሱ ግን ከአሸናፊው ጎን ነበር።
የመጀመሪያው ማስተካከያ — ዜውስ ጦርነቱን እንዲያሸንፍ የረዱት ልጆቹ ናቸው ተብሎ ይነገራል፤ ሄራ፣ አቴና፣ አጵሎን፣ ሄርሜስና ሄፋይስቶስ ተብለው ይጠቀሳሉ። ሄራ ግን የዜውስ ልጅ አይደለችም። እኅቱና ሚስቱ ናት። የቀሩት አራቱ ደግሞ የተወለዱት ጦርነቱ ካለቀ በኋላ ነው። በሄሲዮድ ትረካ ውስጥ ዜውስን ያሸነፉለት ሌሎች ናቸው፦ መቶ እጅ ያላቸው ግዙፎችና ኪክሎፕስ የሚባሉት አንድ ዓይን ያላቸው አንጥረኞች።
የስም ጉዳይ — ቲታኖች «ግዙፎች» ተብለው ይጠራሉ። ግዙፎች የሚባሉት ግን ሌላ ቤተሰብ ናቸው፤ የተዋጉትም ሌላ ጦርነት ነው። ሁለቱን መደባለቅ የተለመደ ስሕተት ነው።
ሄፋይስቶስ — ሄፋይስቶስ የአማልክቱ አንጥረኛ ነው። ብረት የሚሠራው፣ ማሰሪያ የሚሠራው፣ መዶሻ የሚይዘው እርሱ ነው። አንዳንዴ የእሳት አምላክ ተብሎ ይጠራል፤ ያ ግን በዚህ ተውኔት ውስጥ የሚሠራውን ነገር ያበላሸዋል። እሳት የሰረቀውን ሰው እንዲያስረው የተላከው ብረት የሚያውቀው ሰው ነው።
ተውኔቱና በላዩ ላይ ያለው ስም
ሦስት ተውኔት — አንድ ታሪክ ነበር፤ ሦስት ተውኔት ሆኖ ተጻፈ። የመጀመሪያው «የታሰረው ፕሮሜቴዎስ» ይባላል። ሁለተኛው «የተፈታው ፕሮሜቴዎስ» ይባላል። ሦስተኛው «እሳት አምጪው ፕሮሜቴዎስ» ይባላል። ከሦስቱ ሙሉ ሆኖ የደረሰን የመጀመሪያው ብቻ ነው።
የቀሩት ቁርጥራጮች — ሌሎቹ ሁለቱ የሉም። የቀሩት ቁርጥራጮች ናቸው፤ ቁርጥራጮቹም የተገኙት በሌሎች ሰዎች መጻሕፍት ውስጥ ነው። አንድ ሰው ሲከራከር ወይም ሲያስተምር ከተውኔቱ ላይ አንድ መስመር ጠቀሰ፤ የጠቀሰው መጽሐፍ ተረፈ፤ የተጠቀሰው ተውኔት ጠፋ። ዛሬ ስለ ሁለቱ ተውኔቶች የምናውቀው በዚያ መንገድ የተረፉትን መስመሮች ብቻ ነው።
በኤስኪለስ ስም ሥር — በጥንት ዘመን በእስክንድርያ የነበሩት ሊቃውንት ተውኔቶችን ዘርዝረው ሲያስቀምጡ ይህን በኤስኪለስ ስም ሥር ጻፉት። ለብዙ መቶ ዓመታት ማንም አልተጠራጠረም። ጥያቄው የተነሣው ዐሥራ ዘጠነኛው ምዕተ ዓመት ላይ ነው።
ክርክሩ — እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ዐሥራ አንደኛው ዓመተ ምሕረት ጌርከ የሚባል ተመራማሪ ስሙን በግልጽ ውድቅ ያደረገ የመጀመሪያው ሰው ሆነ። በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሰባ ሰባተኛው ዓመተ ምሕረት ደግሞ ኦሊቨር ታፕሊንና ማርክ ግሪፊዝ የሚባሉ ሁለት የግሪክ ተውኔት ተመራማሪዎች እርስ በርስ ሳይነጋገሩ በተናጠል ተከራከሩ። ክርክራቸው በሦስት ነገር ላይ ነው፦ በቋንቋው፣ በአጻጻፍ ብልሃቱና ተውኔቱ ከመድረክ በሚጠይቀው ነገር ላይ።
ማርቲን ዌስት — ማርቲን ዌስት የሚባል ሌላ ተመራማሪ ደግሞ ማስረጃው የሚያሸንፍ ነው አለ፤ ተውኔቱ የተጻፈው በኤስኪለስ ልጅ በኤውፎርዮን ሊሆን ይችላል የሚል ሐሳብም አቀረበ።
የማስረዳት ሸክሙን — በቅርብ ጊዜ ደግሞ የቃላት አጠቃቀምን በኮምፒውተር እየቆጠሩ የሚሠራ ሥራ ተጨምሯል። ዛሬ ማስረዳት ያለበት ተውኔቱ የኤስኪለስ አይደለም የሚለው ሳይሆን የእርሱ ነው የሚለው ወገን ነው። ስምምነት ግን የለም። እስከ ዛሬ ድረስ የለም።
ቀኑ — ተውኔቱ የቀረበበትን ዓመት የሚነግረን አንድም ጥንታዊ ምንጭ የለም። ዛሬ ያሉት ግምቶች የሚንቀሳቀሱት ከክርስቶስ ልደት በፊት ከአራት መቶ ሰባ ዘጠኝ አካባቢ እስከ አራት መቶ ሃያ አራት አካባቢ ነው። ከሃምሳ ዓመት በላይ የሚሰፋ ክፍተት ማለት ነው።
በብዙ መጻሕፍት ውስጥ — በብዙ መጻሕፍት ውስጥ ግን አንድ ቀን በእርግጠኝነት ተጽፎ ይገኛል፦ ከክርስቶስ ልደት በፊት አራት መቶ ሃምሳ ስምንተኛው ዓመት። ያንን ዓመት የሚያረጋግጥ ማስረጃ የለም። — «አንድ ጊዜ ተናግሬ አልፋለሁ፤ ግን የተናገርኩት ይያዝልኝ።»
ቀኑ ከሌለ ከተማዋ ትቀራለች
ገና ያልተነካ አንድ ነገር — ተውኔት የሚጻፈው በአየር ላይ አይደለም። ለአንድ መድረክ፣ በአንድ ከተማ ውስጥ፣ በአንድ ወቅት ተቀምጠው ለሚያዩ ሰዎች ነው። ስለዚህ ቀኑ ባይኖርም ከተማዋ ትቀራለች።
ያቺ ከተማ — ያቺ ከተማ አቴንስ ናት። አቴንስ ደግሞ አንድ ሰው ብቻውን መግዛቱ ምን እንደሚመስል በደንብ የምታውቅ ከተማ ናት፤ ገዢዎቿንም አባርራ ነበር። ተውኔቱ በሚቀርብበት ዘመን ደግሞ ራሷ ላይ አንድ ትልቅ ነገር አድርጋ ጨርሳ ነበር።
ኢብሳ የሚነግረን — ብዙ መጻሕፍት የሚያምኑበትን ዓመት — አራት መቶ ሃምሳ ስምንትን — በእጁ ሰጥቼዋለሁ፤ ጠይቄውም ነው። በዚያ ዓመት አካባቢ አቴንስ ውስጥ ምን ተከሰተ? ያ የሆነው ነገር ከዚህ ተውኔት ጋር ይመሳሰላል ወይ? ከተመሳሰለስ ማስረጃ ይሆናል ወይ? እናም አንድ ሁለተኛ ጥያቄ ይዞለታል። አንድ ሰው ተቸንክሮ የማይንቀሳቀስበትን ተውኔት መድረክ ላይ ማውጣት ራሱ ምን ይጠይቃል?
ክፍል 2 — የተገመደው ሽቦ (ኢብሳ)
ይህ ክፍል ሦስት ጥያቄ ይመልሳል — ይህ ተውኔት የተጻፈው ለየትኛዋ ከተማ ነው? በዚያች ከተማ ውስጥ ገና አሁን የተከሰተው ምንድን ነው? እናም አንድ የተቸነከረ አምላክ በዚያች ከተማ ፊት ለማቅረብ ምን ያስፈልጋል?
ገዢዎቿን ያባረረች ከተማ
አቴንስ አንድ ሰው ብቻውን ገዝቷት ያውቃል — ስሙ ፒሲስትራተስ ነው፤ አቴንስን በኃይል የያዘ ሰው ነው። ከክርስቶስ ልደት በፊት በአምስት መቶ ሃያ ሰባተኛው ዓመት ሞተ። ከእርሱ በኋላ ሥልጣኑን የተረከቡት ሁለቱ ልጆቹ ናቸው፤ ሂፒያስና ሂፓርኮስ ይባላሉ።
ሁለቱ ገዳዮች — በአምስት መቶ ዐሥራ አራተኛው ዓመት ሁለት ሰዎች ሂፓርኮስን ገደሉት። ስማቸው ሃርሞዲዮስና አሪስቶጊቶን ነው። ከዚያ ግድያ በኋላ የቀረው ወንድም ሂፒያስ ቀድሞ ከነበረው በበለጠ ጨከነ።
በአምስት መቶ ዐሥረኛው ዓመት — በአምስት መቶ ዐሥረኛው ዓመት ደግሞ ተባረረ። ያባረሩት ግን አቴናውያን ብቻ አልነበሩም። የስፓርታ ወታደሮች ገብተው ነው የገፉት።
ክሌስቴንስ — ከዚያ በኋላ የመጣው ክሌስቴንስ ነው፤ የአቴንስን አዲስ ሕግ ያረቀቀው ሰው ነው። አንቴኖር የሚባል ቀራጺ አስጠርቶ ሂፓርኮስን የገደሉትን ሁለት ሰዎች በናስ አሠራቸው። ሁለቱ ገዳዮች የከተማዋ ሐውልት ሆኑ።
ትዝታ ነው — አንድ ሰው ብቻውን መግዛቱ ለዚያች ከተማ የመጽሐፍ ጉዳይ አልነበረም። ትዝታ ነው። ትዝታውም አደባባይ ላይ በናስ ቆሞ ይታያል። «አምባገነን» የሚለው ቃል በዚያ መድረክ ላይ ሲነገር ዘይቤ አልነበረም።
አብላጫውን የሚገታው ምክር ቤት
አርዮስፋጎስ — አርዮስፋጎስ የሚባል ነገር ነበር። የአቴንስ አሮጌ ምክር ቤት ነው። አባላቱ ከዚህ ቀደም የከተማዋ ከፍተኛ ሹማምንት የነበሩ ሰዎች ናቸው፤ የሹመት ዓመታቸውን ሲጨርሱ ወደዚያ ምክር ቤት ገብተው እስከ ዕድሜ ልካቸው ይቀመጡበታል። ሕዝቡ በጉባኤው ተሰብስቦ የወሰነውን ውሳኔ መልሶ የመመርመርና የማገድ ሥልጣን ነበረው። በሌላ አነጋገር፣ በዚያች ከተማ ውስጥ አብላጫው ድምፅ ብቻውን የመጨረሻ አልነበረም።
ጉባኤው — ጉባኤው ማለት ደግሞ ዜጎቹ ራሳቸው ናቸው። ተለይተው የተመረጡ ወኪሎች አይደሉም። በኋላ ዘመን የቀረበ አንድ ንግግር እንደሚለው፣ አዋጅ ነጋሪው ክርክሩን የሚከፍተው በጥያቄ ነው፦ «ከሃምሳ ዓመት በላይ ከሆናችሁት መካከል መናገር የሚፈልግ ማን ነው?» እነርሱ ሲጨርሱ ጥያቄው ለቀሩት ዜጎች ሁሉ ይከፈታል። ስለዚህ በዚያች ከተማ ሁለት ነገር ጎን ለጎን ቆሞ ነበር፦ የበዛው የሚወስንበት ጉባኤ፣ እናም የጉባኤውን ውሳኔ መልሶ የሚመረምር አሮጌ ምክር ቤት።
ያ ተቀየረ — ከክርስቶስ ልደት በፊት በአራት መቶ ስድሳ አንደኛው ዓመት ያ ተቀየረ። ጉባኤው ራሱ ድምፅ ሰጥቶ ያንን ሥልጣን ወሰደው። ለአርዮስፋጎስ የቀረው ጥቂት ሥራ ብቻ ነው። የተቀረው ሁሉ ወደ ጉባኤው፣ ወደ ምክር ቤቱና ወደ ችሎቶቹ ተላለፈ። ከዚያ በኋላ የአብላጫውን ድምፅ ውሳኔ መልሶ የሚመረምር አካል አልቀረም።
ኤፍያልቴስ — ይህን ለውጥ ያመጣው ፔሪክለስ ነው ተብሎ ብዙ ጊዜ ይነገራል። ሐሳቡን አቅርቦ ያሳለፈው ግን ሌላ ሰው ነው። ኤፍያልቴስ ይባላል። ፔሪክለስ በዚያን ጊዜ የእርሱ ምክትል ነበር፤ የመሪነቱን ቦታ የያዘው ከእርሱ በኋላ ነው። ኤፍያልቴስ በዚያው ዓመት ተገደለ።
ሦስት የተለያዩ ትረካዎች — ማን እንደገደለው እስከ ዛሬ አልታወቀም። ከሁሉ ቀድሞ የጻፈው ጠበቃ ገዳዩ አልታወቀም ብሎ በግልጽ ተናግሯል። ከዚያ በኋላ የመጣ አንድ ጸሐፊ ደግሞ ስም ይሰጣል፤ ከታናግራ የመጣ ሰው ነው ይላል። ሦስተኛው ጸሐፊ ደግሞ ፔሪክለስን ራሱን ይከሳል፤ ሆኖም ያንን ክስ የዘገበልን ሰው ራሱ ክሱን ውድቅ አድርጎታል። ከሦስቱ አንዱን የሚያሸንፍ ማስረጃ የለም።
ኪሞን — በዚያው ዓመት ሌላም ነገር ተከሰተ። ኪሞን ከከተማዋ ተባረረ። ኪሞን የአቴንስን ግዛት የገነባ የጦር አዛዥ ነው። የተባረረበት መንገድ ደግሞ ልዩ ነው። ክስ የለም። ችሎት የለም። ሰዎቹ ተሰብስበው ድምፅ ይሰጣሉ፤ ድምፁ ካለፈ ሰውየው ለዐሥር ዓመት ከከተማው ይወጣል። ጥፋት አልተጠቀሰም። ውሳኔው ብቻ ነው።
ለምን ተጋለጠ — ስፓርታ ውስጥ ባሪያዎቹ አምጸው ነበር። ስፓርታ አቴንስን እርዱኝ ብላ ጠየቀች። አቴንስ ደግሞ ኪሞንን ከሠራዊት ጋር ላከች። ስፓርታ ግን የመጡትን ሰዎች ሳትጠቀምባቸው መልሳ ወደ ቤታቸው ሸኘቻቸው። ያንን ውርደት የተሸከመው ስፓርታን እንተባበር ብሎ ሲከራከር የኖረው ሰው ነው።
የአቴንስ አቅጣጫ — ከዚያ በኋላ የአቴንስ አቅጣጫ ራሱ ተለወጠ። እስከዚያ ድረስ የውጭ ጉዳይ ፖሊሲዋ ከስፓርታ ጋር በመተባበር ላይ ተመሥርቶ ነበር። ከዚያ ወዲህ ግን አቴንስ ስፓርታን መገዳደር ጀመረች፤ ዓላማዋም በግሪክ ውስጥ ብቸኛዋ ትልቅ ኃይል መሆን ነው። ኪሞን ከከተማዋ የወጣው ያ አቅጣጫ በተቀየረበት ወቅት ነው።
ሦስት ነገር ጎን ለጎን
ፍርድ ሳልሰጥ — አንድ ችሎት አብላጫውን ድምፅ የመግታት ሥልጣን ነበረው፤ ያ ሥልጣን የተወሰደው በአብላጫ ድምፅ ነው። ያንን ሐሳብ ያቀረበው ሰው በዚያው ዓመት ውስጥ ሞቷል። የቀድሞውን ሚዛን ሲከላከል የኖረው ሰው ደግሞ ከከተማው ወጥቷል። — «ሦስት ነገር ጎን ለጎን አስቀምጬ ፍርድ ሳልሰጥ አልፋለሁ።»
አዲስ — በዚህ ተውኔት ውስጥ ዜውስ በተደጋጋሚ የሚጠራበት አንድ ቅጽል አለ፦ አዲስ። አዲስ ገዢ። አዲስ ሕግ ያለው። ገና ዙፋኑ ላይ የወጣ። እምቢ የሚል ሰው ሲያገኝ ምን ማድረግ እንዳለበት ገና ያልደረሰበት። በተውኔቱ ውስጥ የሚናገሩት ወጣት ሴቶች የሚሉት ደግሞ ይህን ነው፦ አዲስ ገዢ ሁሉ ጨካኝ ነው።
ብዙ አንባቢዎች — ብዙ አንባቢዎች የሚሉት ስለዚህ ይህን ነው። ኤስኪለስ በዚህ ተውኔት ውስጥ የሚያሳየው በአቴንስ ገና የተከሰተውን ነገር ነው፤ የሚያስጠነቅቀውም አብላጫ ድምፅ እንደ አንድ ሰው አምባገነን ሊሆን እንደሚችል ነው።
ማስተካከያ — ይህ ሁሉ ግጥምጥሞሽ ነው፤ ማስረጃ አይደለም። ተውኔቱ ቀን የለውም። ከሃያ ዓመት በኋላ ተጽፎ ቢሆን፣ ወይም በሌላ ሰው እጅ ተጽፎ ቢሆን፣ ግጥምጥሞሹ አሁንም ግጥምጥሞሽ ነው። የሚያቆመው ማስጠንቀቂያ መሆኑን ብቻ ነው።
ይህን መድረክ ላይ ማውጣት ምን ይጠይቃል
አሪስቶትል — በዚያ ዘመን በአቴንስ አሳዛኝ ተውኔት ምን መሆን እንዳለበት አንድ ትርጓሜ ነበር። ትርጓሜውን በአጭሩ የሰጠን አሪስቶትል የሚባል የግሪክ ፈላስፋ ነው። አንድ ተውኔት ራሱን የቻለና ክብደት ያለው ድርጊት መኮረጅ አለበት። ተተርኮ ሳይሆን ተሠርቶ መቅረብ አለበት፤ ማለትም ሰዎች ገብተው ያደርጉታል እንጂ አንድ ሰው ቆሞ አይተርከውም። በግጥምና በሙዚቃ ይቀርባል። ዓላማው ደግሞ በተመልካቹ ውስጥ ፍርሃትና አዘኔታ አስነሥቶ ማራገፍ ነው። ያንን ማራገፍ ካታርሲስ ይሉታል።
ችግሩ — የዚህ ተውኔት ዋና ገጸ ባሕርይ ተውኔቱ ከጀመረ ብዙም ሳይቆይ ዓለት ላይ ይቸነከራል። ከዚያ በኋላ አይንቀሳቀስም። እጁን አያወዛውዝም። ወደ መድረኩ ጥግ አይሄድም። ወጥቶ አይገባም። እስከ መጨረሻው ድረስ በዚያው ነው። ተዋናዩ አካሉ ራሱ መሣሪያው በሆነበት ጥበብ ውስጥ፣ ዋናው ገጸ ባሕርይ አካሉን መጠቀም የማይችል ሰው ነው።
የተቀረው ሁሉ ይንቀሳቀሳል — ወጣቶቹ ሴቶች ወደ መድረኩ የሚመጡት በአየር ላይ ነው። የሚሉት ይህን ነው፦ «ጫማ ሳናጠልቅ በክንፍ ባለው ሠረገላ ተጣደፍን።» የውኆች ሁሉ አባት ኦኬያኖስ ደግሞ አራት እግር ባለው በራሪ አውሬ ላይ ተቀምጦ ይመጣል፤ ልጓም ሳይይዝ ይነዳዋል። የዜውስ መልእክተኛ ሄርሜስ በርሮ ይመጣል፤ በርሮም ይሄዳል። በመጨረሻ ደግሞ ነጎድጓድ፣ አቧራ፣ መብረቅና ዐውሎ ነፋስ ይመጣል፤ ዓለቱም ከሰውየው ጋር ወደ መሬት ይሰምጣል።
ሜካኔ — ከመድረኩ ጀርባ ማንሻ ነበር። ግሪኮች ለዚያ ማንሻ የሚጠቀሙበት ቃል ሜካኔ ይባላል። ዛሬ በብዙ ቋንቋዎች ውስጥ ማሽን የሚባለው ቃል ከዚያች ከመድረክ ማንሻ ወጥቶ የሄደ ቃል ነው።
የስም ክርክር — ኦሊቨር ታፕሊንና ማርክ ግሪፊዝ ተውኔቱ የኤስኪለስ አይደለም ብለው ሲከራከሩ ከያዟቸው ነገሮች አንዱ ይኸው ነው፦ ይህ ተውኔት ከመድረኩ የሚጠይቀው ነገር።
ወደ ዓለቱ
ከተማዋ — ገዢዎቿን ያባረረች፣ ገዳዮቹን በናስ ያቆመች፣ እናም ገና በቅርቡ የራሷን ችሎት ሥልጣን በድምፅ የቀማች ከተማ።
የቀረው አካሉ ነው — በዓለት ላይ ተቸንክሮ የማይንቀሳቀስ አካል። — ዋና ገጸ ባሕርዩ መንቀሳቀስ በማይችልበት ተውኔት ውስጥ ምን ይከሰታል?
ክፍል 3 — አንድ የማይንቀሳቀስ አካልና ስድስት መጻተኞች (አበባ)
ቦታው የዓለም ጫፍ ነው። እስኩቴስ ይባላል፤ ከግሪክ ወዲያ በሰሜን በኩል ያለ፣ ከተማ የሌለው ሰፊ ሜዳ ነው። መንገድ የለም። ቤት የለም። ሰው የለም። ያለው አንድ ዓለት ብቻ ነው። ወደዚያ ዓለት ሦስት ፍጡራን አንድ አራተኛውን እየጎተቱ ይመጣሉ። ይህ ተውኔት አንድ የማይንቀሳቀስ አካልና ስድስት መጻተኞች ነው። እኔ የምቆጥረው መምጣቱን ሳይሆን መሄዱን ነው። — አበባ
አንድ፦ የሄዱት ሦስት ጥንድ እግር
መዶሻውን የያዘውና አፉን የሚያንቀሳቅሰው — የሚናገረው ክራቶስ ነው። ስሙ ትርጉሙ ኃይል ማለት ነው፤ በዚህ መድረክ ላይ ግን ሐሳብ ሳይሆን ሰው ነው። አጠገቡ ቆማ ሌላ ፍጡር አለች። ስሟ ቢያ ነው፤ ትርጉሙም ጉልበት ማለት ነው። ቢያ ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው በዚህ ተውኔት ውስጥ አንድም ቃል አትናገርም። ትዕይንቱን ሙሉ ቆማ ታየዋለች። ሦስተኛው የአማልክቱ አንጥረኛ ሄፋይስቶስ ነው። መዶሻውንና የናስ ማሰሪያውን የያዘው እርሱ ነው።
የተጎተተው — የተጎተተው ደግሞ ፕሮሜቴዎስ ነው። እሳትን ሰርቆ ለሰዎች የሰጠው ቲታን ነው። ቲታኖች ማለት ደግሞ ከአሁኑ የአማልክት ንጉሥ ከዜውስ ትውልድ በፊት የነበሩት አማልክት ናቸው።
የአንጥረኛው ሁለት ዓረፍተ ነገር — ሄፋይስቶስ ሥራውን ከመጀመሩ በፊት ሁለት ነገር ይናገራል። የመጀመሪያው ይህ ነው፦ «የአባትን ትእዛዝ መናቅ አደገኛ ነው።» ሁለተኛው ደግሞ ለተቸነከረው ሰው ራሱ የሚነግረው ነው፦ «ካንተ ባልተናነሰ በራሴ ፈቃድ አይደለም፤ በናስ ማሰሪያ ልቸነክርህ ግድ ነው።» ከዚያ መዶሻውን አነሣ።
እንዲጨርስ የሚገፋፋው — ሥራው ግን በአንድ ጊዜ አላለቀም። ክራቶስ ከጎኑ ቆሞ ደረጃ በደረጃ ይመራዋል። እጆቹን ወደ ዓለቱ አድርግ። አጥብቅ። መዶሻውን አንሣና ምታ። ሌላውንም ማሰሪያ አምጣ። ሽብልቁን አድርገህ ግፋው፤ ጠንክረህ ግፋው። ሄፋይስቶስ በመሃሉ አዝኖ ይናገራል፤ ለሚያደርገው ነገር ይቅርታ ይጠይቃል። ሥራውን ግን አላቆመም። ክራቶስ የሚሰጠው መልስ ደግሞ አንድ ነው፦ የሚያዝንለት ነገር የለም። ሰውየው ያገኘው የገባውን ነው። «ለዚህ ነው ለአማልክቱ ዕዳ የሚከፍለው።»
ትዕይንቱ ረጅም ነው — መዶሻው ደጋግሞ ይመታል። ማሰሪያዎቹ አንድ በአንድ ይገባሉ። የተቸነከረው ሰው ግን በዚያ ሁሉ ውስጥ አንድም ቃል አልተናገረም።
አንድ የጽሑፉ እውነታ — ይህ ተውኔት የሚከፈተው በአራት ፍጡራን ነው፤ አራቱም በአንድ ጊዜ መድረኩ ላይ ናቸው። ሙሉ ሆነው ከደረሱን የግሪክ አሳዛኝ ተውኔቶች መካከል እንዲህ የሚጀምር ሌላ የለም።
መውጫው፣ እናም የመጀመሪያው ድምፅ — ሥራው አለቀ። ሄፋይስቶስ መዶሻውን ይዞ ወጣ። ክራቶስና ቢያም ተከትለው ወጡ። ከዚያ ተናገረ። የተናገረው ግን ለሰው አይደለም። ሰው የለም። ስለዚህ አየሩን፣ ወንዞቹን፣ ባሕሩን፣ መሬቷን እናም ሁሉን የሚያይ ፀሐይን ጠራ። እነርሱን ምስክር አድርጎ አንድ አምላክ በአማልክት እጅ ምን እየደረሰበት እንዳለ ተናገረ። የወጣው ሦስት ጥንድ እግር ነው።
ሁለት፦ የወረዱና ያልወጡ
በአየር የመጡት — የኦኬያኖስ ልጆች ናቸው፤ ኦኬያኖስ የቀድሞው ትውልድ አምላክ፣ የውኆች ሁሉ አባት ነው። ልጆቹ ወጣት ሴቶች ናቸው። የመጡት በበረራ ነው። የሚናገሩትም ይህን ነው፦ «ጫማ ሳናጠልቅ በክንፍ ባለው ሠረገላ ተጣደፍን።» ከዚያም ይጨምራሉ፦ የአባታቸውን ፈቃድ በቻሉት መጠን አግኝተው ነው የመጡት። ወደ ዓለቱ ቀርበው ቆሙ።
ለምን እዚህ ላይ ሆንክ — በአማልክቱ ሁለት ቤተሰብ መካከል ጦርነት ተነሥቶ ነበር። በአንዱ በኩል የቀድሞው ትውልድ አለ፤ በሌላው በኩል ደግሞ ክሮኖስን ሊገለብጥ የተነሣው ልጁ ዜውስ አለ። እርሱ መጀመሪያ የሄደው ወደ ራሱ ወገን ነው። የያዘው ደግሞ ጦር አልነበረም። ምክር ነው። ጦርነቱ የሚያልቅበትን መንገድ ይዞላቸው ሄደ። አልሰሙትም። ሐሳቡን ጣሉት። ስለዚህ ተነሥቶ ወደ ሌላኛው ወገን ሄደ። ዜውስ ያንን ጦርነት ያሸነፈው በእርሱ ምክር ነው። ወገኖቹ ተሸነፉ፤ ተቀጡም። ጦርነቱ አለቀ። ዜውስ ዙፋኑን ያዘ።
ስለ ሰዎች — ስለ ሰዎች ግን አንድ ሐሳብ ነበረው። የሰው ዘር በሙሉ ጠፍቶ በምትኩ አዲስ ትውልድ እንዲፈጠር ወሰነ። በዚያን ጊዜ ማንም አልተቃወመም። አንድ ብቻ ተነሣ። ያንን ዕቅድ ያስቀረው ፕሮሜቴዎስ ነው።
ከመጥፋት ይልቅ የተሰጣቸው — ሰዎቹ እንዲኖሩ ካደረገ በኋላ የሰጣቸውን ነገር ቆጠረላቸው። እህል ማብቀል። መጻፍ። መለኮታዊውን ነገር ማወቅ። የምልክቶችን ፍች ማንበብ። መሥዋዕት ማቅረብ። በባሕር ላይ መጓዝ። የዱር እንስሳትን ገርቶ ማሠራት።
እርቅ ብትፈልግ ይሻልሃል — ወጣቶቹ ሴቶች የሰጡት ምክር አጭር ነው። ከልክ አልፈሃል አሉት። ተለሳልስ። ተናገር። እርሱ አልቀበልም አለ። ደግመው ሞከሩ። መልሱ ግን አልተለወጠም።
የሰጠው ምክንያት — የሰጠው ምክንያት ደግሞ አንድ ብቻ ነው። ስሙ የሚናገረው ቀድሞ የሚያስብ ማለት ነው። የሚደርስበትን ሁሉ አስቀድሞ ያውቀዋል። ሳያውቅ የገባበት ነገር የለም።
የወጣው ማንም የለም — ይህ ንግግር በዚያች ቀን አላለቀም። እነርሱ እስከ ተውኔቱ መጨረሻ ድረስ ተለሳልስ እያሉ ይቆያሉ፤ እርሱም እስከ መጨረሻው ድረስ አልቀበልም እያለ ይቆያል። ይህ የመጀመሪያው ጉብኝት ነው፤ የመጡት ሰዎች ደግሞ አልወጡም።
ሦስት፦ አንድ ዕድል፣ ተነሥቶ ተመልሶ የሄደ
አራት እግር ባለው ወፍ ላይ የመጣው — ከዚያ አባታቸው ራሱ መጣ። ኦኬያኖስ የፕሮሜቴዎስ ዘመድ ነው። የመጣበት መንገድ ደግሞ ይህ ነው፦ አራት እግር ባለው በራሪ አውሬ ላይ ተቀምጦ፣ ልጓም ሳይይዝ፣ በሐሳቡ ብቻ እየመራው ነው። የያዘው ነገር ግን ተራ ነው። ዕርዳታ ነው።
ሐሳቡ ግልጽ ነው — እኔ እሄዳለሁ። ዜውስን አነጋግረዋለሁ። እኔን የሚሰማኝ ቦታ አለኝ። አንተ የምታደርገው አንድ ነገር ብቻ ነው፦ እኔ እስክመለስ ድረስ አንደበትህን አለዝብ።
እምቢታው — ፕሮሜቴዎስ አልፈለገውም። የሰጠው ምክንያት ደግሞ ስለ ራሱ አይደለም። ስለ መጪው ሰው ነው። አትሂድ አለው። ትደክማለህ። ጉዞው ራሱ ከንቱ ነው። አዲሱ ገዢ ደግሞ ስለ እኔ የሚናገር ሰው ሲሰማ ዝም ብሎ አያልፍም። እኔን ለማዳን ብለህ አንተም ተይዘህ ብትታሰር ምንም አላተረፍኩም። ስለ እኔ ምንም አታውጣ።
የሄደበት ፍጥነት — ኦኬያኖስ ብዙ አልጠበቀም። ተከራከረ፤ ጥቂት ገፋፋ፤ ከዚያ ተስማማ። ወፉ ላይ ወጥቶ ተነሣ። ጽሑፉ ስለ ወፉ አንድ ነገር ይጨምራል፦ ወደ ቤቱ የሚመለስበትን ጎዳና በደስታ ተቀብሎታል። የወጣው በዚህ ተውኔት ውስጥ ማንም ያቀረበው ብቸኛው የዕርዳታ ጥያቄ ነው።
አራት፦ ከእጁ የወጡት ጥበባት
ሁለቱ እንግዳ መስመሮች — ከዚያ ቀደም ብሎ በተውኔቱ ውስጥ ሁለት አጭር መስመር አለ፤ ሁለቱ ጎን ለጎን ነው የተቀመጡት። «ሰዎች ሞታቸውን አስቀድመው እንዳያዩ አደረግሁ።» «በምትኩ ዕውር ተስፋ በውስጣቸው አኖርሁ።» ሁለቱ ተነግረው ንግግሩ ወደ ሌላ ይሻገራል።
የጥበባት ቆጠራ — ከዚያ ረጅሙ ቆጠራ ይመጣል። በተውኔቱ ውስጥ የራሱ ስም አለው፤ የጥበባት ቆጠራ ይባላል። ፕሮሜቴዎስ የሚጀምረው ሰዎቹ ከዚያ በፊት እንዴት እንደነበሩ በመናገር ነው። ዓይን ነበራቸው፤ አያዩም ነበር። ጆሮ ነበራቸው፤ አይሰሙም ነበር።
የሰጣቸውን ይዘረዝራል — ጡብ መሥራትና እንጨት መጠረብ፤ በዚያም ከመሬት ጉድጓድ ወጥተው ቤት ውስጥ መኖር ጀመሩ። ከከዋክብት ላይ ወራትንና ወቅቶችን ማንበብ። ቁጥር፤ እርሱ ራሱ ከፈጠራዎቹ ሁሉ የሚበልጠው ብሎ የሚጠራው። ፊደላት፤ ትዝታን በጽሑፍ ማስቀመጥ ማለት ነው። በእንስሳት ጫንቃ ላይ ቀንበር። ሠረገላ። ሸራ የተዘረጋላት መርከብ። መድኃኒት፤ ቅጠሎችን ቀላቅሎ የሚያድን ውሁድ ማዘጋጀት። የወፎችን በረራና በእንስሳት ሆድ ውስጥ ያለውን ምልክት አይቶ የሚመጣውን መተንበይ። እናም ከመሬት በታች የተቀበሩት ማዕድናት፦ ናስ፣ ብረት፣ ብርና ወርቅ።
በመጨረሻ — በመጨረሻ አንድ ዓረፍተ ነገር ጨመረ፦ ሰዎች ያላቸው ጥበብ ሁሉ ከእርሱ የመጣ ነው። የወጡት ጥበባቱ ናቸው። ከእጁ ወጥተው ተመልሰው አይገቡም።
አምስት፦ ንግግሯን ሳትጨርስ የወጣች ልጅ
እየሮጠች የገባችው — ወደ መድረኩ አንድ ሰው እየሮጠ ገባ። ላም አይደለችም። ልጅ ናት፤ ራሷ ላይ ግን ቀንድ አለ። ስሟ ኢዮ ነው። የአንድ ንጉሥ ልጅ ናት፤ ከአርጎስ ነው የመጣችው። የሚያባርራት ደግሞ አንድ ንክሻ የሚያደርስ ዝንብ ነው። ከኋላዋ ደግሞ ሌላ ነገር አለ፦ ቀድሞ ሲጠብቃት የነበረው እረኛ መንፈስ። ሞቷል፤ አልተለያትም። ስትገባ ራሷን አታውቅም። የምትጮኸው ስለ ንድፊያው ነው።
የራሷ ትረካ — ሌሊት ሌሊት ሕልም ይመጣባት ነበር። ሕልሙ የሚነግራት አንድ ነገር ነው፦ ከቤት ውጪ፣ ወደ መስኩ ውጣ። አባቷ ተጨነቀ። ወደ መቅደሶቹና ወደ ንግርት ስፍራዎች ደጋግሞ ላከ። መልሱ ዘግይቶ መጣ፤ ሲመጣ ደግሞ አንድ ብቻ ነበር፦ ልጅቷን ከቤት አውጣት፤ ካልሆነ ቤተሰቡ በሙሉ ይጠፋል። አባቷ አወጣት።
ሄራ — ኢዮን ላም ያደረገቻት ሄራ ናት ተብሎ ብዙ ጊዜ ይነገራል፤ ሄራ የዜውስ እኅትና ሚስት ናት። በዚህ ተውኔት ውስጥ ግን ልጅቷ ራሷ የምትናገረው ሕልሙን፣ መቅደሶቹንና አባቷን ነው። ሄራ የምትገባው በዝንቡና በእረኛው መንፈስ ነው።
ሁለት አካል — በዚያ መድረክ ላይ የተቀጡ ሁለት ሰዎች አሉ። ከዚያ ውጭ የተቀጣ የለም። አንዱ በአንድ ቦታ ተቸንክሮ ቀርቷል። አንዷ ደግሞ በአንድ ቦታ መቆየት አትችልም። እርሱ መሄድ ይፈልጋል፤ አይችልም። እርሷ መቆም ትፈልጋለች፤ አትችልም። ሁለቱ የሚነጋገሩት በዚያ ሁኔታ ውስጥ ሆነው ነው። እርሱ ቆሞ፤ እርሷ እየተንቀሳቀሰች።
የፊት ለፊቱ መንገድ — ፕሮሜቴዎስ የሚያየውን ነገር ነገራት። የሰጣት ነገር ግን ቀን አይደለም። መንገድ ነው። የምትሄድበትን አገር ሁሉ ዘረዘረላት፤ ወንዞቹን፣ ተራሮቹንና በየመንገዱ የምታገኛቸውን ሕዝቦች በስም ጠራላት። ዝርዝሩ ረጅም ነው። እርሷ ደግሞ እየሰማች ቆማለች። በመሃል አንድ ውኃ አለ። እርሷ ተሻግራው ስታልፍ የሚሆነውን እንዲህ ይላል፦ «ከዚያም የተሻገርሽበት ውኃ ለዘላለም በአንቺ ስም ይጠራል።»
ቦስፎረስ — ያ ውኃ ቦስፎረስ ነው። ስሙ ሁለት የግሪክ ቃል ነው፤ አንዱ ላም ወይም በሬ ማለት ነው፤ ሌላው ደግሞ መተላለፊያ ማለት ነው። የላሚቱ መተላለፊያ። ዛሬ ያሉት ሊቃውንት ግን ይህ የሕዝብ ትርጓሜ ነው ይላሉ። ስሙ ከተውኔቱ በፊት የነበረ ሳይሆን አይቀርም፤ ተውኔቱ ያደረገው ለነበረው ስም ታሪክ መስጠት ነው።
መንገዷ የሚያልቅበት — መንገዷ የሚያልቀው በግብጽ ነው። እዚያ ትረጋጋለች፤ እዚያም ትቀመጣለች። ከዚያ ደግሞ አንድ ትውልድ መቁጠር ይጀምራል። ከእርሷ ዘር፣ በዐሥራ ሦስተኛው ትውልድ ላይ አንድ ሰው ይወለዳል። ያ ሰው ወደዚህ ዓለት መጥቶ እርሱን ከማሰሪያው ያወጣዋል። ስሙን ጠራው፦ ሄራክሌስ። ከስሙ ውጭ ስለዚያ ሰው ተጨማሪ ነገር አልተነገረም። ታሪኩ በዚህ ተውኔት ውስጥ የለም።
የሚስጥሩ የመጀመሪያ ስንጥቅ — ከዚያ ወደ ሌላ ነገር ተሻገረ። ዜውስ አንድ ጋብቻ ይፈጽማል፤ ከዚያ ጋብቻ የሚወለደው ልጅ ደግሞ አባቱን ከዙፋኑ ይጥለዋል። እስከዚህ ድረስ ተናገረ። ስሙን ግን አልጠራም።
የወጣችው ኢዮ ናት — ንድፊያው ተመልሶ መጣባት፤ አፏ ላይ የነበረውን ዓረፍተ ነገር ሳትጨርስ ወጣች። ማንም አላስቆማትም።
ስድስት፦ የወጣው መሬቱ ነው
ትእዛዝ ይዞ የመጣው — ከዚያ ሄርሜስ መጣ። የዜውስ መልእክተኛ ነው። የመጣው በጥያቄ አይደለም። ትእዛዝ ይዞ ነው፦ ስሙን ተናገር። የፕሮሜቴዎስ የመጀመሪያ መልስ ስለ ስሙ አይደለም። ስለ መልእክተኛው ራሱ ነው። አገልጋይ ብሎ ጠራው። የአዲሱ ገዢ አገልጋይ።
የመልእክተኛው ክርክር — ሄርሜስ ተከራከረ። እምቢታህ ትዕቢት ነው። እየመጣ ያለው ከዚህ የከፋ ነው። እናም አንድ ዓረፍተ ነገር ጨመረ፦ «የአባቴ አፍ አይዋሽም።»
ማስፈራሪያዎቹ በተራ — መጀመሪያ ነጎድጓድና መብረቅ ይህን ዓለት ይሰነጥቀዋል፤ አንተም ከድንጋዩ ውስጥ ተቀብረህ ትቀራለህ። ከዚያ በኋላ ብዙ ጊዜ ቆይቶ መልሰው ወደ ብርሃን ያወጡሃል። ከዚያም የዜውስ ክንፍ ያለው ውሻ ይመጣል። ንስር ነው። በየቀኑ እየመጣ ጉበትህን ይቦጫጭቃል፤ የበላውም ሲጠግብ ይሄዳል፤ ጉበትህ ደግሞ ለቀጣዩ ቀን አድጎ ይጠብቀዋል።
የዜውስ ክንፍ ያለው ውሻ — ንስሩ በዚህ ተውኔት ውስጥ የሚታየው እዚህ ብቻ ነው። ትዕይንት አይደለም። ማስፈራሪያ ነው። ሳባ በመጀመሪያው ክፍል ያሳየችን ምስል ወደዚህ ጽሑፍ የሚገባው በዚህች አንዲት አንቀጽ ውስጥ ብቻ ነው።
ውጡ የተባሉት — ሄርሜስ ወደ ወጣቶቹ ሴቶች ዞረ። ራሳችሁን አድኑ አላቸው። ይህ የሚመጣው ነገር እናንተን አይመለከትም፤ ከዚህ ጥፉ። እነርሱ አልወጣም አሉ። እነዚያ ወጣት ሴቶች ተውኔቱን ሙሉ ሲናገሩ የነበሩት ተለሳልስ የሚል ነገር ነው። አንድም ጊዜ ተስማምተውት አያውቁም። አሁን ግን ከጎኑ ቆሙ፦ የሚደርስበት ሁሉ በእኛም ላይ ይድረስ አሉ። በዚህ ተውኔት ውስጥ በራስ ፈቃድ የተወሰነ የመጨረሻው ውሳኔ ይህ ነው።
መጨረሻው — ሄርሜስ ወጣ። ከዚያ መሬቱ ተናወጠ። ነጎድጓድ ጮኸ። መብረቅ ተመዘዘ። አቧራ ከመሬት ተነሥቶ ተጠመጠመ። ነፋሱ ከየአቅጣጫው መጥቶ እርስ በርስ ተጋጨ። ባሕሩና ሰማዩ ተለያይተው መታየታቸውን አቆሙ። ፕሮሜቴዎስ ተናገረ። በዚህ ተውኔት ውስጥ የመጨረሻው ቃል የእርሱ ነው። ከዚያ ዓለቱ ከሰውየው ጋር ወደ መሬት ገባ። ወጣቶቹ ሴቶችም አብረው ገቡ። የወጣው መሬቱ ራሱ ነው።
ሦስት ጥያቄዎች
ከተውኔቱ በፊት
ጥያቄው — ወገኑን ትቶ ወደ ዜውስ መሄዱ ትክክል ነበር?
ተውኔቱ የሚያቀርበው ትረካ — መጀመሪያ ወደ ራሱ ቤተሰብ ሄዶ ምክር አቀረበ፤ እነርሱ አልሰሙትም፤ ከዚያ በኋላ ነው ወደ ሌላው ጎን የሄደው። የግሪኩ ገጣሚ ሄሲዮድ በሚተርከው ትረካ ውስጥ ግን እንዲህ ያለ ትዕይንት ጭራሽ የለም።
የአበባ መልስ — ተውኔቱ ይህን ትዕይንት ያስፈልገዋል፤ ምክንያቱም ቅሬታው ሁሉ የቆመው እርሱ ታማኝ አገልጋይ ሆኖ ማገልገሉ ላይ ነው። መጀመሪያ ካላገለገለ፣ ተመስግኖ ከዚያ መጠርጠሩ ትርጉም አይኖረውም።
በተውኔቱ ውስጥ
ጥያቄው — ያ ሚስጥር በእውነት ምን ያህል ያወጣል?
ሁለት ግማሽ — እርሱ የያዘው መረጃ ሁለት ግማሽ አለው። አንደኛው ግማሽ ጋብቻ አለ የሚለው ነው፤ ያንን ለአንዲት ልጅ ተናግሮታል፤ ልጅቷ ደግሞ በእርሱ ምንም ልታደርግ አትችልም። ሁለተኛው ግማሽ ደግሞ ስሙ ነው፤ ማን እንደሆነች የሚናገረው ስም። ያንን ደግሞ ሊጠቀምበት ለሚችለው አምላክ አልሰጠውም።
የአበባ መልስ — በዝምታው እየገዛ ያለው ነፃነቱን አይደለም። ዜውስ የሚፈራበትን አንድ ወቅት ነው። ያንንም ወቅት በዓይናችን ፊት እያሳለፈው ነው።
ከተውኔቱ በኋላ
ጥያቄው — ሁለቱ ታረቁ?
የተረፉት ቁርጥራጮች — ስለ ጠፉት ሁለት ተውኔቶች የተረፉት ቁርጥራጮች የሚሉት አዎ ነው። ሄራክሌስ መጥቶ ንስሩን በቀስት ይመታዋል፤ ፕሮሜቴዎስንም ከዓለቱ ያወርደዋል። ፕሮሜቴዎስ በበኩሉ ዜውስን ያስጠነቅቀዋል፦ ቴቲስ ከምትባል ሴት ጋር አትገናኝ፤ የሚወለደው ልጅ ካንተ ይበልጣል። ሁለቱም ወደ ስምምነት ይመጣሉ።
የአበባ መልስ — ያንን እርቅ የያዝነው እንደ ወሬ ነው እንጂ እንደ ትዕይንት አይደለም። ከዚያ በኋላ የመጡት አንባቢዎች ሁሉ እርቁን ላለመቀበል ነፃነት የተሰማቸው በዚህ ምክንያት ነው።
ወደ ክፍል አራት የሚሸጋገረው ነገር — የተናገረው ሄፋይስቶስ ነው፤ የተናገረውም መዶሻውን ይዞ ነው፦ «ካንተ ባልተናነሰ በራሴ ፈቃድ አይደለም።» አብሬ የምጨምረው አንድ ነገር ብቻ ነው፦ በዚያ ዓለት ዙሪያ እንዲህ የሚል እርሱ ብቻ አይደለም።
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
የተጣሉበት ነጥብ፦ ዳዊት «ሳምንቱን ሙሉ አንድ ሥራ ይዤ ነበር። ለዜውስ የሚቻለውን ያህል ጠንካራ ክርክር መጻፍ። ከፈለግኩት በላይ ሩቅ ሄድኩበት።» ትግሥት «አላፈርሰውም። አጠናክረዋለሁ።»
ዜውስን የሚከላከል ሰው
በአራት ዓረፍተ ነገር — መንግሥቱ አዲስ ነው። ጦርነት ገና አሁን አልቋል። በቤተሰቡ ውስጥ አንድ ዘመድ አለ፤ ያ ዘመድ በራሱ አነጋገር አንድ ጊዜ ወገን ቀይሮ ያውቃል። እናም ያ ሰው በአደባባይ ቆሞ ይህ መንግሥት የሚወድቅበትን ቀን አውቃለሁ ይላል። የመንግሥት የመጀመሪያ ሥራ የእርስ በርስ ጦርነትን ማስቆም ነው።
የትግሥት ማስተካከያ — ክርክርህ ሁለት ደካማ ቦታ አለው፤ ሁለቱም የተዉት በዘመድነቱ ላይ ስላተኮርክ ነው። ጠንካራው ነጥብ ይህ ነው። ሰውየው በራሱ አፍ የተናገረው ነገር አለ፦ ወደ ራሱ ወገን ሄዶ ምክር አቀረበ፤ አልሰሙትም፤ ስለዚህ ወደ ተቃራኒው ጎን ሄደ። ያ ደግሞ በመልካም ምክንያት የተደረገ ክህደት ነው። አንድ ጊዜ በመልካም ምክንያት ወገኑን የተወ ሰው በሌላ መልካም ምክንያት አንተንም ይተውሃል። ስለዚህ የሚያስፈራው ክፉ መሆኑ አይደለም። መልካም መሆኑ ነው።
ከመውጣታችን በፊት — ሳባ ሁለት እርግጠኛ ያልሆኑ ነገሮች ሰጠችን፦ በተውኔቱ ላይ ያለው ስም አልተረጋገጠም፣ ተውኔቱ የቀረበበትም ዓመት አይታወቅም። ኢብሳ ከተማዋን ገለጸልን፦ ገና በቅርቡ የራሷን አሮጌ ችሎት ሥልጣን በአብላጫ ድምፅ የቀማች አቴንስ። አበባ ደግሞ ተውኔቱን ከፈተችልን፦ አንድ የማይንቀሳቀስ አካልና ስድስት መጻተኞች።
እችልም ያሉት አምስት
የአንጥረኛው — «ካንተ ባልተናነሰ በራሴ ፈቃድ አይደለም።» ሄፋይስቶስ ይህን የሚናገረው መዶሻውን ይዞ ነው። ማሰሪያውን እየሠራ ነው።
አምስት ሰው — በዚያ ተውኔት ውስጥ አምስት ሰው በተለያየ አነጋገር አንድ ነገር ይላል፦ አማራጭ የለኝም። ሄፋይስቶስ በግልጽ ይናገረዋል። አንጥረኛው እርሱ ብቻ ነው። ሥራው አንጥረኛ ይፈልጋል። እርሱ እምቢ ቢል ሥራው አይቀርም፤ ግድ የማይሰጠው ሰው እጅ ይገባል። የፕሮሜቴዎስ ዘመድ ኦኬያኖስ ደግሞ በሌላ አነጋገር ይለዋል፦ መጠንቀቅ አለብኝ ብሎ ሄደ። ወጣቶቹ ሴቶች ተውኔቱን ሙሉ ሲሉ የነበሩት ምንም ማድረግ አንችልም የሚል ነው። ሄርሜስ የያዘው ትእዛዝ የራሱ አይደለም። መልእክተኛ ነኝ ይላል። ዝንብ የሚያባርራት ኢዮ ደግሞ ከአምስቱ አንዷ ናት፤ ልዩነቷ ግን አለ። እርሷ የምትናገረው እውነት ነው። በእውነት ማቆም አትችልም።
በመሃላቸው — በመሃላቸው ደግሞ በብረት ማሰሪያ የተያዘ አንድ ሰው አለ። ያ ሰው አንድ ስም ብቻ ተናግሮ ቅጣቱን ማስቆም ይችላል። አልተናገረም። በዚያ መድረክ ላይ በእውነት እየመረጠ ያለው እርሱ ብቻ ነው፤ መንቀሳቀስ የማይችለውም እርሱ ብቻ ነው።
የዳዊት ማጠቃለያ — ደረጃው ሳይነገር ተሰጥቷል። ሄፋይስቶስ ይቅርታ ተሰጥቶታል፤ ብዙም መስመር ተሰጥቶታል። ኃይል የሚባለው ክራቶስ ክርክር ተሰጥቶታል። ቢያ ግን ምንም አልተሰጣትም። አንዲት ቃል የላትም። ተውኔቱ ጨርሶ ያልተናገረው ጉልበቷን ብቻ የያዘችውን ነው።
የትግሥት መልስ — ተውኔቱ ግን ከአምስቱ የትኛው ይሻላል የሚል ደረጃ አላወጣም። እኔም አላወጣም። ያ ማስተዋል ትክክል ነው። መልሱ ግን ሁለት ወገን አለው። መዶሻው እየሠራ የሚሰጥ ይቅርታ በዓለቱ ላይ ላለው ሰው ምንም አያመጣም። ተውኔቱም ያንን ያውቀዋል፤ ማስረጃው ደግሞ ፕሮሜቴዎስ ለሄፋይስቶስ አንድም ቃል አለመመለሱ ነው።
ሁለት ዕድል — ወይ ደረጃው እውነት ነው፤ ያኔ ተውኔቱ በሙያ ላይ ላሉ ሰዎች ልል ነው። ወይ ደረጃ የለም፤ ያኔ ደረጃውን የሰጠው አድማጩ ራሱ ነው። ሁለቱም ሊሆኑ ይችላሉ። አልመርጥም።
የቀሩት
ውጡ አላቸው — በዚያ ተውኔት መጨረሻ ላይ አንድ ነገር አለ፤ የሚያልፍ አይደለም። ሄርሜስ ወጣቶቹን ሴቶች ውጡ አላቸው። እነርሱ አልወጣም አሉ። ተውኔቱን ሙሉ ተለሳልስ ሲሉ የነበሩት እነርሱ ናቸው።
ያ ልዩነት አስፈላጊ ነው — እናም እስከ መጨረሻው ድረስ አልተስማሙትም። ያ ልዩነት አስፈላጊ ነው። ከጎኑ መቆም ማለት ትክክል ነህ ማለት አይደለም። ተውኔቱ ሁለቱን ነገር በጥንቃቄ ለያይቶ አስቀምጧል።
ልውውጥ ያልሆነው — ክራቶስ ዕዳ ይከፈል ይላል። ኦኬያኖስ ዝምታ ስጠኝ አድራሻ ልስጥህ ይላል። ሄርሜስ ስም ስጠኝ ሥቃይ ልቀንስልህ ይላል። ሁሉም መለዋወጥ ነው። ወጣቶቹ ሴቶች ብቻ ናቸው ምንም ሳይለዋወጡ የቀሩት።
ሁለት ዓይነት አለመንቀሳቀስ
ሁለቱን አካላት — ፕሮሜቴዎስ መንቀሳቀስ አይችልም፤ ማጎንበስም አይፈልግም። ኢዮ ማቆም አትችልም፤ እርሷን ደግሞ ማንም አልጠየቃትም። ከሁለቱ ማን ይብሳል የሚለው ጥያቄ ግን አልተመለሰም። የሚታየው ነገር አንድ ብቻ ነው፦ ከሁለቱ የሚደነቀው አንዱ ብቻ ነው።
መለኪያውን — ኢብሳ ያስተዋወቀን የግሪክ ፈላስፋ አሪስቶትል እንደሚለው በዚያ ዘመን አሳዛኝ ተውኔት ማለት የዕድል መገልበጥ ነው፤ ውድቀት ነው። ውድቀቱ ደግሞ ሰውየው ራሱ በፈቃዱ ከወሰደው እርምጃ የሚመጣ ነው። ትምህርቱ ራሱ የሚናገረው ደግሞ ይህን ነው፦ አሳዛኙን ነገር የሚያመጣው ድርጊቱ ነው፤ ባሕርይ ደግሞ የመጣውን ነገር የምትሸከምበት መንገድ ነው።
በዚያ መለኪያ — በዚያ መለኪያ ይህ ተውኔት ብዙም አይመጥንም። ውድቀቱ የተከሰተው ከመጀመሪያው መስመር በፊት ነው። መድረኩ ላይ የተገለበጠ ነገር የለም። እኛ የምናየው ሙሉውን ሰዓት መሸከሙን ብቻ ነው። ስለዚህ ወይ መለኪያው ተሰብሯል፤ ወይ ተውኔቱ መለኪያውን እየፈተነው ነው።
ሌላ ክፍል — አንድ ሰው ላይ አንድ ነገር እየተደረገበት ነው። በእጁ ደግሞ ያንን ነገር ሊያስቆም የሚችል መረጃ አለ። ያንን መረጃ የሚሸጥበት ገበያ ግን አንድ ብቻ ነው፦ ያንን ነገር እያደረገበት ላለው ሰው መስጠት። — ትግሥት «ያ ክፍል ማብራሪያ አይፈልግም። ሁሉም ሰው ያንን ክፍል ያውቀዋል።»
የዳዊት ችግር — እኔ ግን በሰውየው አካሄድ ላይ አንድ ጥርጣሬ አለኝ። ግማሹን ለኢዮ ተናግሯል። ጋብቻ አለ፣ ልጅ ይወለዳል፣ ዙፋኑን ይጥላል። የቀረው ስም ብቻ ነው። ያ ዝምታ አይደለም። ማስታወቂያ ነው። ሚስጥር የያዘ ሰው ሚስጥር እንዳለው በአደባባይ አይናገርም።
የትግሥት ልዩነት — አልስማማም። የተናገረው ግማሽ በኢዮ እጅ ምንም አይሠራም። ሊጠቀምበት ለሚችለው አካል ደግሞ አልሰጠውም። ሊወጣ የሚችለው ግማሽ ብቻ ወጥቷል ማለት ነው። ያ ስሌት ነው እንጂ ስሕተት አይደለም።
አልፈታውም — ዳዊት «አልፈታውም።» ትግሥት «እኔም አልፈታውም።»
የዜውስ ጉዳይ፣ ተጠናቅቆ
ከተማዋን ወደ ውስጥ — በአንድ ዓመት ውስጥ በአቴንስ ሦስት ነገር ተከስቷል። አብላጫውን ድምፅ የሚገታው ችሎት ሥልጣኑ በአብላጫ ድምፅ ተወሰደ። ያንን ያቀረበው ሰው በዚያው ዓመት ተገደለ። የቀድሞውን ሚዛን ሲከላከል የነበረው ሰው ደግሞ ከከተማው ተባረረ። ብዙ አንባቢዎች ተውኔቱን የሚያነቡት በዚያ መነጽር ነው፦ ኤስኪለስ ጉባኤውን እያስጠነቀቀ ነው፤ አብላጫ ድምፅ እንደ አንድ ሰው አምባገነን ሊሆን ይችላል እያለ ነው።
ያ ንባብ ቀን ይፈልጋል — ቀን ደግሞ የለም። ተውኔቱ ከሃያ ዓመት በፊት ወይም ከሃያ ዓመት በኋላ የተጻፈ ሊሆን ይችላል። አንድ የተከበረ የሊቃውንት ወገን ደግሞ በስሙ ላይ ያለው ሰው ጨርሶ አልጻፈውም ይላል። ንባቡ ጥሩ ንባብ ነው። ማስረጃ ግን አይደለም።
ትግሥት የምታስቀምጠው — ንባብ ማስረጃ መሆን አለበት ብዬ አልተናገርኩም። የተናገርኩት ተውኔቱ በዚያች ከተማ መድረክ ላይ ተቀምጦ የሚያሰማው ድምፅ ምን እንደሚመስል ነው። — ዳዊት «እርሱ ደግሞ የተለየ ጥያቄ ነው። እኔም ወደዚያ አልመጣም።»
መጨረሻውን ያቆየው ሌላ ትውልድ
ሎኪ — ስሙ ሎኪ ነው። የኖርስ ሰዎች ተረት ውስጥ ያለ ፍጡር ነው። እርሱም ታስሯል። የታሰረው ግን በሦስት ድንጋይ ላይ ነው፤ ማሰሪያውም የገዛ ልጁ አንጀት ነው። ስካዲ የምትባል አንዲት ሴት ደግሞ መርዘኛ እባብ ከፊቱ በላይ አንጠልጥላበታለች። ሲጊን የምትባል ሚስቱ ጎኑ ተቀምጣ መርዙን በሳህን ትቀበላለች። ሳህኑ ሲሞላ ልታፈሰው ትነሣለች፤ በዚያች ቅጽበት መርዙ ፊቱ ላይ ይወድቃል፤ እርሱም ይናወጣል። ተራኪዎቹ የመሬት መንቀጥቀጥ ማለት ያ ነው ይላሉ።
ራግናሮክ — በዓለም ፍጻሜ ላይ ራግናሮክ በሚባለው ቀን ማሰሪያውን ሰብሮ ይወጣል። እስረኛው ይወጣል፤ ዓለሙም ያልቃል። የታሰረበት ምክንያት ስጦታ ሳይሆን ግድያ ማዘጋጀቱ ነው፤ ስለዚህ መፈታቱ ጥፋት እንጂ መታረቅ አይደለም።
ሁለት የመሬት መንቀጥቀጥ — ሁለት የመሬት መንቀጥቀጥም ጎን ለጎን ተቀምጠዋል፦ በአንዱ ተረት መንቀጥቀጡ የገዢው ምት ነው፤ በሌላው ደግሞ የእስረኛው አካል ነው።
የዳዊት ማጠቃለያ — እንዲህ ያለ ታሪክ በስምምነት ማለቅ የግድ አይደለም። ስለ ግሪኩ መጨረሻ የተነገረን ነገር — ሄራክሌስ ንስሩን መትቶ ሰውየውን ማውረዱ፣ ሁለቱም ወደ ስምምነት መምጣታቸው — ቅርጹ ከሚፈቅዳቸው ሁለት መጨረሻዎች አንዱ ብቻ ነው።
ቅርጹ ሁለቱንም ይፈቅዳል — ስለዚህ የግሪኩ መጨረሻ ወሬ የሚያወጣው ልክ የተናገረው ሰው የሚያወጣውን ያህል ነው። አንድ ነገር ግን ግልጽ ይሁን፦ አንዱ ተረት ከሌላው ተውሷል የሚል ነገር አልተናገርኩም። ማንም ሊያሳይ አልቻለም።
ያልተነገሩ ነገሮች
ዛሬ አንድ ደንብ አለኝ — በተውኔቱ ውስጥ የሚሆነው ነገር አይቆጠርም። የሚቆጠረው ታሪኩ ከቲያትሩ ከወጣ በኋላ ያደረገው ብቻ ነው።
ቤትሆቨን — ቤትሆቨን «የፕሮሜቴዎስ ፍጡራን» የሚባል የዳንስ ሙዚቃ ሠራ። በአንድ ሺህ ስምንት መቶ አንደኛው ዓመተ ምሕረት በቪየና ቀረበ። ውዝዋዜውን ያዘጋጀው ሳልቫቶሬ ቪጋኖ ነው። ሃያ ስምንት ጊዜ ተሠራ።
ኤሮይካ — ያንን ሥራ የሚዘጋው ዜማ ቤትሆቨንን ለቆት አልሄደም። መልሶ ተጠቅሞበታል፦ «ኤሮይካ» የተባለውን ሲምፎኒ የሚዘጋው ያው ዜማ ነው። በፒያኖ ልዩነቶች ውስጥም አለ።
ሜሪ ሼሊ — በአንድ ሺህ ስምንት መቶ ዐሥራ ስምንተኛው ዓመተ ምሕረት ሜሪ ሼሊ «ፍራንክንስታይን» የሚባል መጽሐፍ አወጣች። መጽሐፉ ሁለተኛ ስም አለው፦ ዘመናዊው ፕሮሜቴዎስ።
ሰውን ከጭቃ የሚያበጅ — የእርሷ ፕሮሜቴዎስ ሰዎችን የሚከላከል አይደለም። ሰዎችን የሚሠራ ነው። ሰውን ከጭቃ የሚያበጅ ፕሮሜቴዎስ በዚህ ተውኔት ውስጥ የለም። በሄሲዮድም ውስጥ የለም። የመጣው ከኋላ ከመጡ ጸሐፊዎች ነው።
ፐርሲ ሼሊ — የግሪኩ ሁለተኛ ተውኔት ስለጠፋ የራሱን «የተፈታው ፕሮሜቴዎስ» ጻፈ፤ በአንድ ሺህ ስምንት መቶ ሃያኛው ዓመተ ምሕረት አወጣው። ምክንያቱን ራሱ በመቅድሙ ላይ ጽፎታል፦ የሰው ዘር ተከላካይን ከጨቋኙ ጋር በማስታረቅ የሚያልቅ እንደዚያ ያለ ደካማ ፍጻሜ አልፈለግሁም አለ።
ካርል ማርክስ — በአንድ ሺህ ስምንት መቶ አርባ አንደኛው ዓመተ ምሕረት ካርል ማርክስ የዶክተርነት ጥናቱን አቀረበ። በመቅድሙ ላይ ስለ ፕሮሜቴዎስ አንድ ነገር ጻፈ፦ በፍልስፍና የቀን መቁጠሪያ ውስጥ ከሁሉ የቀደመው ቅዱስና ሰማዕት እርሱ ነው።
ስድሳ አንደኛው ቦታ — በንጥረ ነገሮች ሠንጠረዥ ውስጥ ለብዙ ዓመታት አንድ ባዶ ቦታ ነበር። ስድሳ አንደኛው ቦታ። ባዶ የቆየው ደግሞ ያ ንጥረ ነገር በየትኛውም መልኩ ስለሚበታተን ነው። በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ አምስተኛው ዓመተ ምሕረት ኦክ ሪጅ ውስጥ ካለ ኃይል ማመንጫ ቅሪት ተለይቶ ተገኘ፤ በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ሰባተኛው ዓመተ ምሕረት ደግሞ ይፋ ሆነ። ስሙን ያቀረበችው ግሬስ ሜሪ ኮሪየል ናት፤ ከኬሚስቶቹ የአንዱ ሚስት። ስሙ ሁለት ነገር እንዲሸከም ተመርጧል፦ ሰው ደፍሮ የሚሠራውን፣ እናም ያንን አላግባብ መጠቀሙን።
ኒው ዮርክ — ኒው ዮርክ ውስጥ ከአንድ ረጅም ሕንፃ ፊት ለፊት አንድ ምንጭ አለ፤ በክረምት ደግሞ ያ ምንጭ የበረዶ መንሸራተቻ ይሆናል። በላዩ ላይ በወርቅ የተለበጠ የናስ ምስል ተኝቷል፤ ዐሥራ ስምንት ጫማ ገደማ ይረዝማል። ጫማ የምዕራባውያን የርዝመት መለኪያ ነው። ሠሪው ፖል ማንሺፕ ነው፤ በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አራተኛው ዓመተ ምሕረት አቆመው። ከጀርባው ባለው ድንጋይ ላይ ደግሞ በኤስኪለስ ስም አንድ ዓረፍተ ነገር ተቀርጿል፦ የጥበባት ሁሉ አስተማሪ የሆነው ፕሮሜቴዎስ ለሰዎች ታላቅ ዓላማ የሚያስፈጽም መንገድ የሆነውን እሳት አመጣ — አንድ ነገር ግን ይታወቅ፦ ያ ጥቅስ አይደለም። የተቀነጨበ ዳግም አገላለጽ ነው።
መዝጊያ
ኪኬሮ — ስሙ ኪኬሮ ነው። አንድ መጽሐፍ ጽፎ ነበር፤ ጥያቄው ደግሞ ይህ ነው፦ ሰው የሰውነት ሥቃይን መሸከም ይችላል ወይ። ክርክሩን ለማጠናከር ደግሞ ረጅም ጥቅስ አመጣ። ጥቅሱ ከጠፋው ሁለተኛ ተውኔት ነው፤ ወደ ላቲን ግጥም ተመልሶ የቀረበ። በዚያ ጥቅስ ውስጥ የሚናገረው ማን ነው? ፕሮሜቴዎስ ራሱ። ንስሩን የሚገልጸው እርሱ ራሱ ነው። ይቦጫጭቀኛል ይላል። ጉበቴን በልቶ ይጠግባል ይላል። ሲሄድ ደግሞ ላባ ያለው ጭራው በደሜ ርሶ ይሄዳል ይላል።
አንድ ልዩነትም አለ — በዚያ የላቲን ጽሑፍ ውስጥ የታሰረው ካውካሰስ በሚባለው ተራራ ላይ ነው። አበባ ያሳየችን ተውኔት ግን እስኩቴስ የሚባለው ሜዳ ላይ ነው ያስቀመጠው።
ንስሩ በእውነት የነበረበት ተውኔት ጠፍቷል — ከዚያ ተውኔት ውስጥ ረጅም ሆኖ የተረፈልን አንዱ ቁራጭ ይህ ነው። ስለዚህ ከዚህ ታሪክ ውስጥ ሰው ሁሉ የሚያስታውሰው ምስል የደረሰን ደራሲው ተናግሮት በማያውቀው ቋንቋ፣ በሌላ ሰው ክርክር ውስጥ ተቀምጦ ነው።
የመጨረሻው ልውውጥ — ትግሥት «እኔ ግን አሁንም እርቁ መጨረሻ ነው እላለሁ። እንደ ወሬ የደረሰን ቢሆንም መጨረሻ ነው።» ዳዊት «ማንም ሊያነበው የማይችል መጨረሻ ደግሞ መጨረሻ አይደለም።» ትግሥት «እኔ ደግሞ አልቀበልህም። እስከ ዛሬ ድረስ በእጃችን ያለው ያ ወሬ ብቻ ነው፤ የተቀበልነውም እርሱን ነው።»
ቁልፍ ጥቅሶች
«የአባትን ትእዛዝ መናቅ አደገኛ ነው።» — ሄፋይስቶስ
«ካንተ ባልተናነሰ በራሴ ፈቃድ አይደለም፤ በናስ ማሰሪያ ልቸነክርህ ግድ ነው።» — ሄፋይስቶስ፣ ለተቸነከረው ሰው
«ለዚህ ነው ለአማልክቱ ዕዳ የሚከፍለው።» — ክራቶስ
«ጫማ ሳናጠልቅ በክንፍ ባለው ሠረገላ ተጣደፍን።» — ወጣቶቹ ሴቶች
«ሰዎች ሞታቸውን አስቀድመው እንዳያዩ አደረግሁ።» — ፕሮሜቴዎስ
«በምትኩ ዕውር ተስፋ በውስጣቸው አኖርሁ።» — ፕሮሜቴዎስ
«ከዚያም የተሻገርሽበት ውኃ ለዘላለም በአንቺ ስም ይጠራል።» — ፕሮሜቴዎስ፣ ለኢዮ
«የአባቴ አፍ አይዋሽም።» — ሄርሜስ
የሚደርስበት ሁሉ በእኛም ላይ ይድረስ አሉ። — ወጣቶቹ ሴቶች፣ ከጎኑ ቆሙ
ከዚህ ታሪክ ውስጥ ሰው ሁሉ በአእምሮው የያዘው አንድ ምስል አለ፤ የተረፈው ጽሑፍ የማያሳየው ብቸኛው ነገር ደግሞ ያ ምስል ነው። — ሳባ
አንድ ጊዜ ተናግሬ አልፋለሁ፤ ግን የተናገርኩት ይያዝልኝ። — ሳባ፣ አራት መቶ ሃምሳ ስምንተኛው ዓመት
ስምምነት ግን የለም። እስከ ዛሬ ድረስ የለም። — ሳባ፣ በተውኔቱ ላይ ያለው ስም
«አምባገነን» የሚለው ቃል በዚያ መድረክ ላይ ሲነገር ዘይቤ አልነበረም። — ኢብሳ
ሦስት ነገር ጎን ለጎን አስቀምጬ ፍርድ ሳልሰጥ አልፋለሁ። — ኢብሳ
ይህ ሁሉ ግጥምጥሞሽ ነው፤ ማስረጃ አይደለም። — ኢብሳ
ተዋናዩ አካሉ ራሱ መሣሪያው በሆነበት ጥበብ ውስጥ፣ ዋናው ገጸ ባሕርይ አካሉን መጠቀም የማይችል ሰው ነው። — ኢብሳ
ይህ ተውኔት አንድ የማይንቀሳቀስ አካልና ስድስት መጻተኞች ነው። እኔ የምቆጥረው መምጣቱን ሳይሆን መሄዱን ነው። — አበባ
ሙሉ ሆነው ከደረሱን የግሪክ አሳዛኝ ተውኔቶች መካከል እንዲህ የሚጀምር ሌላ የለም። — አበባ
ከስሙ ውጭ ስለዚያ ሰው ተጨማሪ ነገር አልተነገረም። ታሪኩ በዚህ ተውኔት ውስጥ የለም። — አበባ፣ ሄራክሌስ
በዚህ ተውኔት ውስጥ በራስ ፈቃድ የተወሰነ የመጨረሻው ውሳኔ ይህ ነው። — አበባ
በዝምታው እየገዛ ያለው ነፃነቱን አይደለም። ዜውስ የሚፈራበትን አንድ ወቅት ነው። — አበባ
ያንን እርቅ የያዝነው እንደ ወሬ ነው እንጂ እንደ ትዕይንት አይደለም። — አበባ
ስለዚህ የሚያስፈራው ክፉ መሆኑ አይደለም። መልካም መሆኑ ነው። — ትግሥት
በዚያ መድረክ ላይ በእውነት እየመረጠ ያለው እርሱ ብቻ ነው፤ መንቀሳቀስ የማይችለውም እርሱ ብቻ ነው። — ዳዊት
ተውኔቱ ጨርሶ ያልተናገረው ጉልበቷን ብቻ የያዘችውን ነው። — ዳዊት፣ ቢያ
ከጎኑ መቆም ማለት ትክክል ነህ ማለት አይደለም። — ትግሥት
ያ ክፍል ማብራሪያ አይፈልግም። ሁሉም ሰው ያንን ክፍል ያውቀዋል። — ትግሥት
ንባቡ ጥሩ ንባብ ነው። ማስረጃ ግን አይደለም። — ዳዊት
ስለዚህ ከዚህ ታሪክ ውስጥ ሰው ሁሉ የሚያስታውሰው ምስል የደረሰን ደራሲው ተናግሮት በማያውቀው ቋንቋ፣ በሌላ ሰው ክርክር ውስጥ ተቀምጦ ነው። — ዳዊት
ማንም ሊያነበው የማይችል መጨረሻ ደግሞ መጨረሻ አይደለም። — ዳዊት
እኔ ደግሞ አልቀበልህም። — ትግሥት
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ኤስኪለስ — በስሙ ላይ ያለው ጸሐፊ ኤስኪለስ ይባላል። በጥንት ዘመን በእስክንድርያ የነበሩት ሊቃውንት ተውኔቶችን ዘርዝረው ሲያስቀምጡ ይህን በኤስኪለስ ስም ሥር ጻፉት። ለብዙ መቶ ዓመታት ማንም አልተጠራጠረም። ጥያቄው የተነሣው ዐሥራ ዘጠነኛው ምዕተ ዓመት ላይ ነው። ስምምነት ግን የለም። እስከ ዛሬ ድረስ የለም።
ፕሮሜቴዎስ — እሳትን ሰርቆ ለሰዎች የሰጠው ቲታን ነው። ፕሮሜቴዎስ ማለት ቀድሞ የሚያስብ ማለት ነው። የሚደርስበትን ሁሉ አስቀድሞ ያውቀዋል። ሳያውቅ የገባበት ነገር የለም። ሆኖም በዚያ ጦርነት የተዋጋው ከወገኖቹ ጋር ሳይሆን በዜውስ በኩል ነው።
ዜውስ — ክሮኖስን ገልብጦ ሥልጣኑን የወሰደው ደግሞ ልጁ ዜውስ ነው። የሰው ዘር በሙሉ ጠፍቶ በምትኩ አዲስ ትውልድ እንዲፈጠር ወሰነ። በዚህ ተውኔት ውስጥ ዜውስ በተደጋጋሚ የሚጠራበት አንድ ቅጽል አለ፦ አዲስ። አዲስ ገዢ። አዲስ ሕግ ያለው። ገና ዙፋኑ ላይ የወጣ።
ሄፋይስቶስ — ሄፋይስቶስ የአማልክቱ አንጥረኛ ነው። ብረት የሚሠራው፣ ማሰሪያ የሚሠራው፣ መዶሻ የሚይዘው እርሱ ነው። መዶሻውንና የናስ ማሰሪያውን የያዘው እርሱ ነው። አንጥረኛው እርሱ ብቻ ነው። ሥራው አንጥረኛ ይፈልጋል። እርሱ እምቢ ቢል ሥራው አይቀርም፤ ግድ የማይሰጠው ሰው እጅ ይገባል።
ክራቶስ — የሚናገረው ክራቶስ ነው። ስሙ ትርጉሙ ኃይል ማለት ነው፤ በዚህ መድረክ ላይ ግን ሐሳብ ሳይሆን ሰው ነው። ክራቶስ ከጎኑ ቆሞ ደረጃ በደረጃ ይመራዋል። ክራቶስ ዕዳ ይከፈል ይላል።
ቢያ — አጠገቡ ቆማ ሌላ ፍጡር አለች። ስሟ ቢያ ነው፤ ትርጉሙም ጉልበት ማለት ነው። ቢያ ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው በዚህ ተውኔት ውስጥ አንድም ቃል አትናገርም። ትዕይንቱን ሙሉ ቆማ ታየዋለች። ቢያ ግን ምንም አልተሰጣትም። አንዲት ቃል የላትም። ተውኔቱ ጨርሶ ያልተናገረው ጉልበቷን ብቻ የያዘችውን ነው።
ኦኬያኖስ — ኦኬያኖስ የቀድሞው ትውልድ አምላክ፣ የውኆች ሁሉ አባት ነው። ኦኬያኖስ የፕሮሜቴዎስ ዘመድ ነው። የያዘው ነገር ግን ተራ ነው። ዕርዳታ ነው። የወጣው በዚህ ተውኔት ውስጥ ማንም ያቀረበው ብቸኛው የዕርዳታ ጥያቄ ነው። መጠንቀቅ አለብኝ ብሎ ሄደ።
ሄርሜስ — የዜውስ መልእክተኛ ነው። የመጣው በጥያቄ አይደለም። ትእዛዝ ይዞ ነው፦ ስሙን ተናገር። ሄርሜስ የያዘው ትእዛዝ የራሱ አይደለም። መልእክተኛ ነኝ ይላል።
ኢዮ — ልጅ ናት፤ ራሷ ላይ ግን ቀንድ አለ። ስሟ ኢዮ ነው። የአንድ ንጉሥ ልጅ ናት፤ ከአርጎስ ነው የመጣችው። የሚያባርራት ደግሞ አንድ ንክሻ የሚያደርስ ዝንብ ነው። ከኋላዋ ደግሞ ሌላ ነገር አለ፦ ቀድሞ ሲጠብቃት የነበረው እረኛ መንፈስ። ሞቷል፤ አልተለያትም። ንድፊያው ተመልሶ መጣባት፤ አፏ ላይ የነበረውን ዓረፍተ ነገር ሳትጨርስ ወጣች። ማንም አላስቆማትም።
ሄራክሌስ — ከእርሷ ዘር፣ በዐሥራ ሦስተኛው ትውልድ ላይ አንድ ሰው ይወለዳል። ያ ሰው ወደዚህ ዓለት መጥቶ እርሱን ከማሰሪያው ያወጣዋል። ከስሙ ውጭ ስለዚያ ሰው ተጨማሪ ነገር አልተነገረም። ታሪኩ በዚህ ተውኔት ውስጥ የለም። ሄራክሌስ መጥቶ ንስሩን በቀስት ይመታዋል፤ ፕሮሜቴዎስንም ከዓለቱ ያወርደዋል።
ሄራ — ሄራ ግን የዜውስ ልጅ አይደለችም። እኅቱና ሚስቱ ናት። ሄራ የምትገባው በዝንቡና በእረኛው መንፈስ ነው።
ኤፒሜቴዎስ — ወንድሙ ደግሞ ኤፒሜቴዎስ ይባላል፤ ትርጉሙም ኋላ የሚያስብ ማለት ነው። ፓንዶራን ተቀብሎ ወደ ቤቱ ያስገባት ደግሞ ስሙ የተሳሳተው ወንድም ነው።
ፓንዶራ — የመጀመሪያዋን ሴት ላከ። ስሟ ፓንዶራ ነው፤ ከእርሷ ጋር የመጣው ደግሞ አንድ እንስራ ነው። ከዚያ በኋላ ሰዎች የሚኖሩበት መንገድ ተደበቀባቸው። ምግብ ከመሬት በላብ ካልወጣ አይገኝም።
ኡራኖስ — መጀመሪያ ኡራኖስ ነበር። ኡራኖስን ገልብጦ ሥልጣኑን የወሰደው ልጁ ክሮኖስ ነው።
ክሮኖስ — ኡራኖስን ገልብጦ ሥልጣኑን የወሰደው ልጁ ክሮኖስ ነው። ክሮኖስን ገልብጦ ሥልጣኑን የወሰደው ደግሞ ልጁ ዜውስ ነው። ቲታኖች የሚባሉት የቀድሞው ቤተሰብ አባላት ናቸው፤ የክሮኖስ ወገኖች።
ሄሲዮድ — ሄሲዮድ የግሪክ ገጣሚ ነው፤ ስለ አማልክቱ ትውልድ የሚያወራ ረጅም ግጥም ትቶልናል። በዚያ ግጥም ውስጥ ያለው ፕሮሜቴዎስ ግን በዓለት ላይ አልተቸነከረም። ገበያ ላይ ነው ያለው። የግሪኩ ገጣሚ ሄሲዮድ በሚተርከው ትረካ ውስጥ ግን እንዲህ ያለ ትዕይንት ጭራሽ የለም።
ጌርከ — እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ዐሥራ አንደኛው ዓመተ ምሕረት ጌርከ የሚባል ተመራማሪ ስሙን በግልጽ ውድቅ ያደረገ የመጀመሪያው ሰው ሆነ።
ኦሊቨር ታፕሊንና ማርክ ግሪፊዝ — በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሰባ ሰባተኛው ዓመተ ምሕረት ደግሞ ኦሊቨር ታፕሊንና ማርክ ግሪፊዝ የሚባሉ ሁለት የግሪክ ተውኔት ተመራማሪዎች እርስ በርስ ሳይነጋገሩ በተናጠል ተከራከሩ። ክርክራቸው በሦስት ነገር ላይ ነው፦ በቋንቋው፣ በአጻጻፍ ብልሃቱና ተውኔቱ ከመድረክ በሚጠይቀው ነገር ላይ። ኦሊቨር ታፕሊንና ማርክ ግሪፊዝ ተውኔቱ የኤስኪለስ አይደለም ብለው ሲከራከሩ ከያዟቸው ነገሮች አንዱ ይኸው ነው፦ ይህ ተውኔት ከመድረኩ የሚጠይቀው ነገር።
ማርቲን ዌስት — ማርቲን ዌስት የሚባል ሌላ ተመራማሪ ደግሞ ማስረጃው የሚያሸንፍ ነው አለ፤ ተውኔቱ የተጻፈው በኤስኪለስ ልጅ በኤውፎርዮን ሊሆን ይችላል የሚል ሐሳብም አቀረበ።
ኤውፎርዮን — ተውኔቱ የተጻፈው በኤስኪለስ ልጅ በኤውፎርዮን ሊሆን ይችላል የሚል ሐሳብም አቀረበ።
ፒሲስትራተስ — አቴንስን በኃይል የያዘ ሰው ነው። ከክርስቶስ ልደት በፊት በአምስት መቶ ሃያ ሰባተኛው ዓመት ሞተ። ከእርሱ በኋላ ሥልጣኑን የተረከቡት ሁለቱ ልጆቹ ናቸው፤ ሂፒያስና ሂፓርኮስ ይባላሉ።
ሂፒያስ — ከእርሱ በኋላ ሥልጣኑን የተረከቡት ሁለቱ ልጆቹ ናቸው፤ ሂፒያስና ሂፓርኮስ ይባላሉ። ከዚያ ግድያ በኋላ የቀረው ወንድም ሂፒያስ ቀድሞ ከነበረው በበለጠ ጨከነ። በአምስት መቶ ዐሥረኛው ዓመት ደግሞ ተባረረ። ያባረሩት ግን አቴናውያን ብቻ አልነበሩም። የስፓርታ ወታደሮች ገብተው ነው የገፉት።
ሂፓርኮስ — ከእርሱ በኋላ ሥልጣኑን የተረከቡት ሁለቱ ልጆቹ ናቸው፤ ሂፒያስና ሂፓርኮስ ይባላሉ። በአምስት መቶ ዐሥራ አራተኛው ዓመት ሁለት ሰዎች ሂፓርኮስን ገደሉት። ከዚያ ግድያ በኋላ የቀረው ወንድም ሂፒያስ ቀድሞ ከነበረው በበለጠ ጨከነ።
ሃርሞዲዮስና አሪስቶጊቶን — በአምስት መቶ ዐሥራ አራተኛው ዓመት ሁለት ሰዎች ሂፓርኮስን ገደሉት። ስማቸው ሃርሞዲዮስና አሪስቶጊቶን ነው። አንቴኖር የሚባል ቀራጺ አስጠርቶ ሂፓርኮስን የገደሉትን ሁለት ሰዎች በናስ አሠራቸው። ሁለቱ ገዳዮች የከተማዋ ሐውልት ሆኑ።
ክሌስቴንስ — ከዚያ በኋላ የመጣው ክሌስቴንስ ነው፤ የአቴንስን አዲስ ሕግ ያረቀቀው ሰው ነው። አንቴኖር የሚባል ቀራጺ አስጠርቶ ሂፓርኮስን የገደሉትን ሁለት ሰዎች በናስ አሠራቸው።
አንቴኖር — አንቴኖር የሚባል ቀራጺ አስጠርቶ ሂፓርኮስን የገደሉትን ሁለት ሰዎች በናስ አሠራቸው።
ኤፍያልቴስ — ሐሳቡን አቅርቦ ያሳለፈው ግን ሌላ ሰው ነው። ኤፍያልቴስ ይባላል። ጉባኤው ራሱ ድምፅ ሰጥቶ ያንን ሥልጣን ወሰደው። ኤፍያልቴስ በዚያው ዓመት ተገደለ። ማን እንደገደለው እስከ ዛሬ አልታወቀም።
ፔሪክለስ — ይህን ለውጥ ያመጣው ፔሪክለስ ነው ተብሎ ብዙ ጊዜ ይነገራል። ፔሪክለስ በዚያን ጊዜ የእርሱ ምክትል ነበር፤ የመሪነቱን ቦታ የያዘው ከእርሱ በኋላ ነው። ሦስተኛው ጸሐፊ ደግሞ ፔሪክለስን ራሱን ይከሳል፤ ሆኖም ያንን ክስ የዘገበልን ሰው ራሱ ክሱን ውድቅ አድርጎታል።
ኪሞን — ኪሞን የአቴንስን ግዛት የገነባ የጦር አዛዥ ነው። ሰዎቹ ተሰብስበው ድምፅ ይሰጣሉ፤ ድምፁ ካለፈ ሰውየው ለዐሥር ዓመት ከከተማው ይወጣል። ስፓርታ ውስጥ ባሪያዎቹ አምጸው ነበር። ስፓርታ አቴንስን እርዱኝ ብላ ጠየቀች። አቴንስ ደግሞ ኪሞንን ከሠራዊት ጋር ላከች። ስፓርታ ግን የመጡትን ሰዎች ሳትጠቀምባቸው መልሳ ወደ ቤታቸው ሸኘቻቸው። ያንን ውርደት የተሸከመው ስፓርታን እንተባበር ብሎ ሲከራከር የኖረው ሰው ነው።
አሪስቶትል — ትርጓሜውን በአጭሩ የሰጠን አሪስቶትል የሚባል የግሪክ ፈላስፋ ነው። አንድ ተውኔት ራሱን የቻለና ክብደት ያለው ድርጊት መኮረጅ አለበት። በግጥምና በሙዚቃ ይቀርባል። ዓላማው ደግሞ በተመልካቹ ውስጥ ፍርሃትና አዘኔታ አስነሥቶ ማራገፍ ነው። ያንን ማራገፍ ካታርሲስ ይሉታል። ትምህርቱ ራሱ የሚናገረው ደግሞ ይህን ነው፦ አሳዛኙን ነገር የሚያመጣው ድርጊቱ ነው፤ ባሕርይ ደግሞ የመጣውን ነገር የምትሸከምበት መንገድ ነው።
ቤትሆቨን — ቤትሆቨን «የፕሮሜቴዎስ ፍጡራን» የሚባል የዳንስ ሙዚቃ ሠራ። በአንድ ሺህ ስምንት መቶ አንደኛው ዓመተ ምሕረት በቪየና ቀረበ። ውዝዋዜውን ያዘጋጀው ሳልቫቶሬ ቪጋኖ ነው። ሃያ ስምንት ጊዜ ተሠራ። ያንን ሥራ የሚዘጋው ዜማ ቤትሆቨንን ለቆት አልሄደም። መልሶ ተጠቅሞበታል፦ «ኤሮይካ» የተባለውን ሲምፎኒ የሚዘጋው ያው ዜማ ነው። በፒያኖ ልዩነቶች ውስጥም አለ።
ሳልቫቶሬ ቪጋኖ — ውዝዋዜውን ያዘጋጀው ሳልቫቶሬ ቪጋኖ ነው።
ሜሪ ሼሊ — በአንድ ሺህ ስምንት መቶ ዐሥራ ስምንተኛው ዓመተ ምሕረት ሜሪ ሼሊ «ፍራንክንስታይን» የሚባል መጽሐፍ አወጣች። መጽሐፉ ሁለተኛ ስም አለው፦ ዘመናዊው ፕሮሜቴዎስ። የእርሷ ፕሮሜቴዎስ ሰዎችን የሚከላከል አይደለም። ሰዎችን የሚሠራ ነው።
ፐርሲ ሼሊ — የግሪኩ ሁለተኛ ተውኔት ስለጠፋ የራሱን «የተፈታው ፕሮሜቴዎስ» ጻፈ፤ በአንድ ሺህ ስምንት መቶ ሃያኛው ዓመተ ምሕረት አወጣው። ምክንያቱን ራሱ በመቅድሙ ላይ ጽፎታል፦ የሰው ዘር ተከላካይን ከጨቋኙ ጋር በማስታረቅ የሚያልቅ እንደዚያ ያለ ደካማ ፍጻሜ አልፈለግሁም አለ።
ካርል ማርክስ — በአንድ ሺህ ስምንት መቶ አርባ አንደኛው ዓመተ ምሕረት ካርል ማርክስ የዶክተርነት ጥናቱን አቀረበ። በመቅድሙ ላይ ስለ ፕሮሜቴዎስ አንድ ነገር ጻፈ፦ በፍልስፍና የቀን መቁጠሪያ ውስጥ ከሁሉ የቀደመው ቅዱስና ሰማዕት እርሱ ነው።
ግሬስ ሜሪ ኮሪየል — ስሙን ያቀረበችው ግሬስ ሜሪ ኮሪየል ናት፤ ከኬሚስቶቹ የአንዱ ሚስት። ስሙ ሁለት ነገር እንዲሸከም ተመርጧል፦ ሰው ደፍሮ የሚሠራውን፣ እናም ያንን አላግባብ መጠቀሙን።
ፖል ማንሺፕ — ሠሪው ፖል ማንሺፕ ነው፤ በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አራተኛው ዓመተ ምሕረት አቆመው። በላዩ ላይ በወርቅ የተለበጠ የናስ ምስል ተኝቷል፤ ዐሥራ ስምንት ጫማ ገደማ ይረዝማል።
ኪኬሮ — ስሙ ኪኬሮ ነው። አንድ መጽሐፍ ጽፎ ነበር፤ ጥያቄው ደግሞ ይህ ነው፦ ሰው የሰውነት ሥቃይን መሸከም ይችላል ወይ። ክርክሩን ለማጠናከር ደግሞ ረጅም ጥቅስ አመጣ። ጥቅሱ ከጠፋው ሁለተኛ ተውኔት ነው፤ ወደ ላቲን ግጥም ተመልሶ የቀረበ። በዚያ የላቲን ጽሑፍ ውስጥ የታሰረው ካውካሰስ በሚባለው ተራራ ላይ ነው። አበባ ያሳየችን ተውኔት ግን እስኩቴስ የሚባለው ሜዳ ላይ ነው ያስቀመጠው።
ሎኪ — ስሙ ሎኪ ነው። የኖርስ ሰዎች ተረት ውስጥ ያለ ፍጡር ነው። እርሱም ታስሯል። የታሰረው ግን በሦስት ድንጋይ ላይ ነው፤ ማሰሪያውም የገዛ ልጁ አንጀት ነው። በዓለም ፍጻሜ ላይ ራግናሮክ በሚባለው ቀን ማሰሪያውን ሰብሮ ይወጣል።
ስካዲ — ስካዲ የምትባል አንዲት ሴት ደግሞ መርዘኛ እባብ ከፊቱ በላይ አንጠልጥላበታለች።
ሲጊን — ሲጊን የምትባል ሚስቱ ጎኑ ተቀምጣ መርዙን በሳህን ትቀበላለች። ሳህኑ ሲሞላ ልታፈሰው ትነሣለች፤ በዚያች ቅጽበት መርዙ ፊቱ ላይ ይወድቃል፤ እርሱም ይናወጣል።
ቴቲስ — ፕሮሜቴዎስ በበኩሉ ዜውስን ያስጠነቅቀዋል፦ ቴቲስ ከምትባል ሴት ጋር አትገናኝ፤ የሚወለደው ልጅ ካንተ ይበልጣል።
ወጣቶቹ ሴቶች — የኦኬያኖስ ልጆች ናቸው፤ ኦኬያኖስ የቀድሞው ትውልድ አምላክ፣ የውኆች ሁሉ አባት ነው። ልጆቹ ወጣት ሴቶች ናቸው። የመጡት በበረራ ነው። እነዚያ ወጣት ሴቶች ተውኔቱን ሙሉ ሲናገሩ የነበሩት ተለሳልስ የሚል ነገር ነው። አንድም ጊዜ ተስማምተውት አያውቁም። እነርሱ አልወጣም አሉ።
ቦታዎች
አቴንስ — አቴንስ ደግሞ አንድ ሰው ብቻውን መግዛቱ ምን እንደሚመስል በደንብ የምታውቅ ከተማ ናት፤ ገዢዎቿንም አባርራ ነበር። ከክርስቶስ ልደት በፊት በአራት መቶ ስድሳ አንደኛው ዓመት ያ ተቀየረ። ጉባኤው ራሱ ድምፅ ሰጥቶ ያንን ሥልጣን ወሰደው። ገዢዎቿን ያባረረች፣ ገዳዮቹን በናስ ያቆመች፣ እናም ገና በቅርቡ የራሷን ችሎት ሥልጣን በድምፅ የቀማች ከተማ።
ስፓርታ — የስፓርታ ወታደሮች ገብተው ነው የገፉት። ስፓርታ ውስጥ ባሪያዎቹ አምጸው ነበር። ስፓርታ አቴንስን እርዱኝ ብላ ጠየቀች። አቴንስ ደግሞ ኪሞንን ከሠራዊት ጋር ላከች። ስፓርታ ግን የመጡትን ሰዎች ሳትጠቀምባቸው መልሳ ወደ ቤታቸው ሸኘቻቸው። ከዚያ ወዲህ ግን አቴንስ ስፓርታን መገዳደር ጀመረች፤ ዓላማዋም በግሪክ ውስጥ ብቸኛዋ ትልቅ ኃይል መሆን ነው።
እስኩቴስ — ቦታው የዓለም ጫፍ ነው። እስኩቴስ ይባላል፤ ከግሪክ ወዲያ በሰሜን በኩል ያለ፣ ከተማ የሌለው ሰፊ ሜዳ ነው። ያለው አንድ ዓለት ብቻ ነው። አበባ ያሳየችን ተውኔት ግን እስኩቴስ የሚባለው ሜዳ ላይ ነው ያስቀመጠው።
ሜኮኔ — ቦታው ሜኮኔ ይባላል፤ አማልክትና ሰዎች ተለያይተው የየራሳቸውን ድርሻ የወሰዱበት ስፍራ ነው። አንድ በሬ ታርዷል።
ቦስፎረስ — ያ ውኃ ቦስፎረስ ነው። ስሙ ሁለት የግሪክ ቃል ነው፤ አንዱ ላም ወይም በሬ ማለት ነው፤ ሌላው ደግሞ መተላለፊያ ማለት ነው። የላሚቱ መተላለፊያ። ዛሬ ያሉት ሊቃውንት ግን ይህ የሕዝብ ትርጓሜ ነው ይላሉ። ስሙ ከተውኔቱ በፊት የነበረ ሳይሆን አይቀርም፤ ተውኔቱ ያደረገው ለነበረው ስም ታሪክ መስጠት ነው።
ግብጽ — መንገዷ የሚያልቀው በግብጽ ነው። እዚያ ትረጋጋለች፤ እዚያም ትቀመጣለች።
አርጎስ — ስሟ ኢዮ ነው። የአንድ ንጉሥ ልጅ ናት፤ ከአርጎስ ነው የመጣችው።
አርዮስፋጎስ — የአቴንስ አሮጌ ምክር ቤት ነው። አባላቱ ከዚህ ቀደም የከተማዋ ከፍተኛ ሹማምንት የነበሩ ሰዎች ናቸው፤ የሹመት ዓመታቸውን ሲጨርሱ ወደዚያ ምክር ቤት ገብተው እስከ ዕድሜ ልካቸው ይቀመጡበታል። ሕዝቡ በጉባኤው ተሰብስቦ የወሰነውን ውሳኔ መልሶ የመመርመርና የማገድ ሥልጣን ነበረው። ለአርዮስፋጎስ የቀረው ጥቂት ሥራ ብቻ ነው።
ታናግራ — ከዚያ በኋላ የመጣ አንድ ጸሐፊ ደግሞ ስም ይሰጣል፤ ከታናግራ የመጣ ሰው ነው ይላል።
እስክንድርያ — በጥንት ዘመን በእስክንድርያ የነበሩት ሊቃውንት ተውኔቶችን ዘርዝረው ሲያስቀምጡ ይህን በኤስኪለስ ስም ሥር ጻፉት።
ካውካሰስ — በዚያ የላቲን ጽሑፍ ውስጥ የታሰረው ካውካሰስ በሚባለው ተራራ ላይ ነው። አበባ ያሳየችን ተውኔት ግን እስኩቴስ የሚባለው ሜዳ ላይ ነው ያስቀመጠው።
ኒው ዮርክ — ኒው ዮርክ ውስጥ ከአንድ ረጅም ሕንፃ ፊት ለፊት አንድ ምንጭ አለ፤ በክረምት ደግሞ ያ ምንጭ የበረዶ መንሸራተቻ ይሆናል። በላዩ ላይ በወርቅ የተለበጠ የናስ ምስል ተኝቷል፤ ሠሪው ፖል ማንሺፕ ነው፤ በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አራተኛው ዓመተ ምሕረት አቆመው።
ቪየና — ቤትሆቨን «የፕሮሜቴዎስ ፍጡራን» የሚባል የዳንስ ሙዚቃ ሠራ። በአንድ ሺህ ስምንት መቶ አንደኛው ዓመተ ምሕረት በቪየና ቀረበ።
ኦክ ሪጅ — በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ አምስተኛው ዓመተ ምሕረት ኦክ ሪጅ ውስጥ ካለ ኃይል ማመንጫ ቅሪት ተለይቶ ተገኘ፤ በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ሰባተኛው ዓመተ ምሕረት ደግሞ ይፋ ሆነ።
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
«የታሰረው ፕሮሜቴዎስ» — የመጀመሪያው «የታሰረው ፕሮሜቴዎስ» ይባላል። ከሦስቱ ሙሉ ሆኖ የደረሰን የመጀመሪያው ብቻ ነው። አንድ ታሪክ ነበር፤ ሦስት ተውኔት ሆኖ ተጻፈ።
«የተፈታው ፕሮሜቴዎስ» — ሁለተኛው «የተፈታው ፕሮሜቴዎስ» ይባላል። ሌሎቹ ሁለቱ የሉም። የቀሩት ቁርጥራጮች ናቸው፤ ቁርጥራጮቹም የተገኙት በሌሎች ሰዎች መጻሕፍት ውስጥ ነው። የግሪኩ ሁለተኛ ተውኔት ስለጠፋ የራሱን «የተፈታው ፕሮሜቴዎስ» ጻፈ፤ በአንድ ሺህ ስምንት መቶ ሃያኛው ዓመተ ምሕረት አወጣው።
«እሳት አምጪው ፕሮሜቴዎስ» — ሦስተኛው «እሳት አምጪው ፕሮሜቴዎስ» ይባላል። ዛሬ ስለ ሁለቱ ተውኔቶች የምናውቀው በዚያ መንገድ የተረፉትን መስመሮች ብቻ ነው።
ቲታኖች — ቲታኖች የሚባሉት የቀድሞው ቤተሰብ አባላት ናቸው፤ የክሮኖስ ወገኖች። ቲታኖች ማለት ደግሞ ከአሁኑ የአማልክት ንጉሥ ከዜውስ ትውልድ በፊት የነበሩት አማልክት ናቸው። ቲታኖች «ግዙፎች» ተብለው ይጠራሉ። ግዙፎች የሚባሉት ግን ሌላ ቤተሰብ ናቸው፤ የተዋጉትም ሌላ ጦርነት ነው። ሁለቱን መደባለቅ የተለመደ ስሕተት ነው።
ኪክሎፕስ — በሄሲዮድ ትረካ ውስጥ ዜውስን ያሸነፉለት ሌሎች ናቸው፦ መቶ እጅ ያላቸው ግዙፎችና ኪክሎፕስ የሚባሉት አንድ ዓይን ያላቸው አንጥረኞች። ሁለቱም ወገኖች አባቱ መሬት ውስጥ አስሮ ጥሏቸው ነበር፤ ዜውስ አውጥቶ ወደ ጦርነቱ አስገባቸው።
ካታርሲስ — ዓላማው ደግሞ በተመልካቹ ውስጥ ፍርሃትና አዘኔታ አስነሥቶ ማራገፍ ነው። ያንን ማራገፍ ካታርሲስ ይሉታል።
ሜካኔ — ከመድረኩ ጀርባ ማንሻ ነበር። ግሪኮች ለዚያ ማንሻ የሚጠቀሙበት ቃል ሜካኔ ይባላል። ዛሬ በብዙ ቋንቋዎች ውስጥ ማሽን የሚባለው ቃል ከዚያች ከመድረክ ማንሻ ወጥቶ የሄደ ቃል ነው።
የጥበባት ቆጠራ — በተውኔቱ ውስጥ የራሱ ስም አለው፤ የጥበባት ቆጠራ ይባላል። ፕሮሜቴዎስ የሚጀምረው ሰዎቹ ከዚያ በፊት እንዴት እንደነበሩ በመናገር ነው። ዓይን ነበራቸው፤ አያዩም ነበር። ጆሮ ነበራቸው፤ አይሰሙም ነበር። ሰዎች ያላቸው ጥበብ ሁሉ ከእርሱ የመጣ ነው።
አዲስ — በዚህ ተውኔት ውስጥ ዜውስ በተደጋጋሚ የሚጠራበት አንድ ቅጽል አለ፦ አዲስ። አዲስ ገዢ። አዲስ ሕግ ያለው። ገና ዙፋኑ ላይ የወጣ። እምቢ የሚል ሰው ሲያገኝ ምን ማድረግ እንዳለበት ገና ያልደረሰበት። በተውኔቱ ውስጥ የሚናገሩት ወጣት ሴቶች የሚሉት ደግሞ ይህን ነው፦ አዲስ ገዢ ሁሉ ጨካኝ ነው።
ራግናሮክ — በዓለም ፍጻሜ ላይ ራግናሮክ በሚባለው ቀን ማሰሪያውን ሰብሮ ይወጣል። የታሰረበት ምክንያት ስጦታ ሳይሆን ግድያ ማዘጋጀቱ ነው፤ ስለዚህ መፈታቱ ጥፋት እንጂ መታረቅ አይደለም።
«የፕሮሜቴዎስ ፍጡራን» — ቤትሆቨን «የፕሮሜቴዎስ ፍጡራን» የሚባል የዳንስ ሙዚቃ ሠራ። በአንድ ሺህ ስምንት መቶ አንደኛው ዓመተ ምሕረት በቪየና ቀረበ። ውዝዋዜውን ያዘጋጀው ሳልቫቶሬ ቪጋኖ ነው። ሃያ ስምንት ጊዜ ተሠራ።
«ኤሮይካ» — ያንን ሥራ የሚዘጋው ዜማ ቤትሆቨንን ለቆት አልሄደም። መልሶ ተጠቅሞበታል፦ «ኤሮይካ» የተባለውን ሲምፎኒ የሚዘጋው ያው ዜማ ነው።
«ፍራንክንስታይን» — በአንድ ሺህ ስምንት መቶ ዐሥራ ስምንተኛው ዓመተ ምሕረት ሜሪ ሼሊ «ፍራንክንስታይን» የሚባል መጽሐፍ አወጣች። መጽሐፉ ሁለተኛ ስም አለው፦ ዘመናዊው ፕሮሜቴዎስ። የእርሷ ፕሮሜቴዎስ ሰዎችን የሚከላከል አይደለም። ሰዎችን የሚሠራ ነው።
ስድሳ አንደኛው ቦታ — በንጥረ ነገሮች ሠንጠረዥ ውስጥ ለብዙ ዓመታት አንድ ባዶ ቦታ ነበር። ስድሳ አንደኛው ቦታ። ባዶ የቆየው ደግሞ ያ ንጥረ ነገር በየትኛውም መልኩ ስለሚበታተን ነው። በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ አምስተኛው ዓመተ ምሕረት ኦክ ሪጅ ውስጥ ካለ ኃይል ማመንጫ ቅሪት ተለይቶ ተገኘ፤ በአንድ ሺህ ዘጠኝ መቶ አርባ ሰባተኛው ዓመተ ምሕረት ደግሞ ይፋ ሆነ። ስሙ ሁለት ነገር እንዲሸከም ተመርጧል፦ ሰው ደፍሮ የሚሠራውን፣ እናም ያንን አላግባብ መጠቀሙን።
ጫማ — ዐሥራ ስምንት ጫማ ገደማ ይረዝማል። ጫማ የምዕራባውያን የርዝመት መለኪያ ነው።
አምባገነን — አንድ ሰው ብቻውን መግዛቱ ለዚያች ከተማ የመጽሐፍ ጉዳይ አልነበረም። ትዝታ ነው። ትዝታውም አደባባይ ላይ በናስ ቆሞ ይታያል። «አምባገነን» የሚለው ቃል በዚያ መድረክ ላይ ሲነገር ዘይቤ አልነበረም።
የውይይት ጥያቄዎች
በተውኔቱ ላይ ያለው ስም ከመቶ ዓመት በላይ ሲከራከሩበት ኖሯል፤ ተውኔቱ የቀረበበትን ዓመት የሚሰጥ አንድም ጥንታዊ ምንጭ የለም። ዛሬ ያሉት ግምቶች የሚንቀሳቀሱት ከክርስቶስ ልደት በፊት ከአራት መቶ ሰባ ዘጠኝ አካባቢ እስከ አራት መቶ ሃያ አራት አካባቢ ነው። ከሃምሳ ዓመት በላይ የሚሰፋ ክፍተት ማለት ነው። ዛሬ ማስረዳት ያለበት ተውኔቱ የኤስኪለስ አይደለም የሚለው ሳይሆን የእርሱ ነው የሚለው ወገን ነው። ይህ ተውኔት የማን ነው? እንዴትስ ያልቃል?
መጀመሪያ ወደ ራሱ ቤተሰብ ሄዶ ምክር አቀረበ፤ እነርሱ አልሰሙትም፤ ከዚያ በኋላ ነው ወደ ሌላው ጎን የሄደው። የግሪኩ ገጣሚ ሄሲዮድ በሚተርከው ትረካ ውስጥ ግን እንዲህ ያለ ትዕይንት ጭራሽ የለም። ተውኔቱ ይህን ትዕይንት ያስፈልገዋል፤ ምክንያቱም ቅሬታው ሁሉ የቆመው እርሱ ታማኝ አገልጋይ ሆኖ ማገልገሉ ላይ ነው። መጀመሪያ ካላገለገለ፣ ተመስግኖ ከዚያ መጠርጠሩ ትርጉም አይኖረውም። ወገኑን ትቶ ወደ ዜውስ መሄዱ ትክክል ነበር?
እርሱ የያዘው መረጃ ሁለት ግማሽ አለው። አንደኛው ግማሽ ጋብቻ አለ የሚለው ነው፤ ያንን ለአንዲት ልጅ ተናግሮታል፤ ልጅቷ ደግሞ በእርሱ ምንም ልታደርግ አትችልም። ሁለተኛው ግማሽ ደግሞ ስሙ ነው፤ ማን እንደሆነች የሚናገረው ስም። ያንን ደግሞ ሊጠቀምበት ለሚችለው አምላክ አልሰጠውም። በዝምታው እየገዛ ያለው ነፃነቱን አይደለም። ዜውስ የሚፈራበትን አንድ ወቅት ነው። ያንንም ወቅት በዓይናችን ፊት እያሳለፈው ነው። ያ ሚስጥር በእውነት ምን ያህል ያወጣል?
አንዱ በአንድ ቦታ ተቸንክሮ ቀርቷል። አንዷ ደግሞ በአንድ ቦታ መቆየት አትችልም። እርሱ መሄድ ይፈልጋል፤ አይችልም። እርሷ መቆም ትፈልጋለች፤ አትችልም። እርሷን ደግሞ ማንም አልጠየቃትም። የሚታየው ነገር አንድ ብቻ ነው፦ ከሁለቱ የሚደነቀው አንዱ ብቻ ነው። ከሁለቱ ማን ይብሳል?
በዚያ ተውኔት ውስጥ አምስት ሰው በተለያየ አነጋገር አንድ ነገር ይላል፦ አማራጭ የለኝም። በዚያ መድረክ ላይ በእውነት እየመረጠ ያለው እርሱ ብቻ ነው፤ መንቀሳቀስ የማይችለውም እርሱ ብቻ ነው። እነርሱ አልወጣም አሉ። በዚህ ተውኔት ውስጥ በራስ ፈቃድ የተወሰነ የመጨረሻው ውሳኔ ይህ ነው። ዋና ገጸ ባሕርዩ መንቀሳቀስ በማይችልበት ተውኔት ውስጥ ምን ይከሰታል?
ስለ ጠፉት ሁለት ተውኔቶች የተረፉት ቁርጥራጮች የሚሉት አዎ ነው። ያንን እርቅ የያዝነው እንደ ወሬ ነው እንጂ እንደ ትዕይንት አይደለም። ከዚያ በኋላ የመጡት አንባቢዎች ሁሉ እርቁን ላለመቀበል ነፃነት የተሰማቸው በዚህ ምክንያት ነው። ማንም ሊያነበው የማይችል መጨረሻ ደግሞ መጨረሻ አይደለም። ሁለቱ ታረቁ?
