ትምህርት 15 | 4 ክፍሎች | አቅራቢ፦ ሳባ | ውይይት፦ ዳዊትና ትግሥት
በ1865 ሙኒክ ውስጥ የሪቻርድ ቫግነር ኦፔራ ለመጀመሪያ ጊዜ መድረክ ላይ ወጣ። በመጀመሪያዎቹ ሰከንዶች አንድ ድምፅ ይሰማል — መፍትሔ የሚጠብቅ ግን የማያገኝ ኮርድ። “የትሪስታን ኮርድ” ይባላል፤ ብዙ የሙዚቃ ምሁራን “ዘመናዊ ሙዚቃ የተወለደው እዚህ ጋር ነው” ይላሉ። ያ ያልተፈታ ድምፅ ከስድስት መቶ ዓመት በላይ ቀደም ብሎ በራይን ወንዝ ዳር አንድ ገጣሚ ካልጨረሰው ግጥም የመጣ ናፍቆት ነው። ጎትፍሪድ ፎን ስትራስበርግ ግጥሙን ሳይዘጋው ሞተ — ልክ እንደ ፍቅሩ፣ ሳይጠናቀቅ። ለስምንት መቶ ዓመት ይህ ያላለቀ ግጥም አልሞተም። ለምን?
ይህ የመካከለኛው ዘመን ታሪክ አንድ ጥያቄ ይዞ ይመጣል፦ ፍቅር ከክብርና ከታማኝነት ሕግ ጋር ሲጋጭ ማን ያሸንፋል? ጎትፍሪድ መልስ አይሰጥም፤ ይልቁንም ሁለቱን ኃይሎች እያታገለ ፍርዱን ለእኛ ይተወዋል። በአራት ክፍሎች ገጣሚውን፣ የወለደውን ዓለም፣ ታሪኩንና ስምንት መቶ ዓመት የዘለቀውን ትሩፋቱን እንቃኛለን።
ክፍል 1 — ጥላ ውስጥ ያለ ገጣሚ (ሳባ)
ስለ ጎትፍሪድ ፎን ስትራስበርግ የሚገርመው ነገር ስለ ሕይወቱ ምንም አለማወቃችን ነው። በመካከለኛው ዘመን ገጣሚዎች ከሥራቸው ጀርባ ይሰወሩ ነበር፤ ሥራው ራሱ ስለ እነርሱ ይናገራል ብለው ያምኑ ነበር። ጎትፍሪድ ግጥሙን የጻፈው በሚድል ሃይ ጀርመን ቋንቋ ነው፤ “ማይስተር” ተብሎ ስለተጠራና በግጥሙ ሃይማኖታዊ ዘይቤዎችን በጥልቅ ስለሚጠቀም፣ ከፍተኛ ትምህርት ያለውና ምናልባትም ከቤተ ክርስቲያን ጋር ግንኙነት የነበረው ሰው ይመስላል።
ጎትፍሪድ የኖረበት የፊውዳል ዓለም በ”ክብር” ላይ ይቆም ነበር። ክብር ትርጉም እንዲኖረው “ዱዌል” የተባለውን የነጠላ ፍልሚያ የሚቀበል ማኅበረሰብ ያስፈልጋል፤ ክብር በቃላት ሳይሆን በሰይፍ ይረጋገጥ ነበር። ከዚህ ዓለም ውስጥ ግን ያልተጠበቀ ነገር ወጣ — “ኮርትሊ ላቭ” የተሰኘው የቤተ መንግሥት ፍቅር። በዚያ ዘመን ሴቶች ባሎቻቸውን አይመርጡም ነበር፤ ስለዚህ አንዲት ባለትዳር ሴት ከሌላ ባላባት ጋር የጀመረችው ፍቅር እንደ ክብር እንጂ እንደ ክህደት አይታይም ነበር። ምክንያቱም “ፍቅር ከእግዚአብሔር ጋር የሚያገናኝ ብልጭታ ነው” ተብሎ ይታመን ነበር። ትሪስታን ለንጉሥ ማርክ ታማኝነት ቃል ገብቶ ሳለ ፍቅር ያንን ቃል ይሰብረዋል — ጎትፍሪድ ይህን ድርጊት ያወግዛል ወይስ ያደንቃል? ሁለቱንም ያደርጋል፤ ግጥሙን ጥልቅ የሚያደርገውም ይኸው ግጭት ነው።
ክፍል 2 — ግጥሙን የወለደው ዓለም (ሳባ)
ጎትፍሪድ የጻፈው በሰላም ዘመን አልነበረም። ኃያሉ ንጉሥ ፍሬደሪክ ባርባሮሳ ወደ ቅድስት ምድር ሲዘምት በወንዝ ሰጠመ፤ ከዚያ በኋላ የቅዱስ ሮም ግዛት በተቀናቃኝ ነገሥታት መካከል ተከፍሎ ይታመስ ነበር። ስትራስበርግ ራሷ በራይን ወንዝ ዳር የምትገኝ፣ በጳጳስ የምትመራ የንግድ፣ የሃይማኖትና የትምህርት ማዕከል ነበረች። ቤተ ክርስቲያንና ሥልጣነ መንግሥት ይፎካከሩ ነበር፤ ቤተ ክርስቲያን ከጋብቻ ውጪ ያለን ፍቅር ኃጢአት ስትል፣ ኮርትሊ ላቭ ግን ያንኑ ክብር ብሎ ይሰይመው ነበር።
የክሩሴድስ ዘመንም ነበር። ባላባቶች ወደ ምሥራቅ ሄደው ሲመለሱ ከአረቡ ዓለም ሥነ ጽሑፍና ሙዚቃ ጋር ተገናኙ፤ ብዙ ምሁራን ኮርትሊ ላቭ ራሱ ከአል-አንዳሉስ (ሙስሊም ስፔን) የፍቅር ግጥም ተጽዕኖ ተቀብሎ ወደ ፈረንሳይ ትሩባዱሮች እንደተሻገረ ይናገራሉ። የትሪስታን ታሪክም መነሻው ሴልቲክ ነው — ትሪስታን ቀድሞ “ድሪስታን” ይባል ነበር። ከሴልቲክ አፈ ታሪክ ወደ ፈረንሳይኛ (ቤሩልና ቶማስ ኦፍ ብሪተን)፣ ከዚያም ወደ ጀርመንኛ (አይልሃርት ፎን ኦበርገና ጎትፍሪድ) ተጓዘ። በዚያ ዘመን ጋብቻ ፖለቲካ ነበር እንጂ ፍቅር አልነበረም፤ ለዚህም ነው ኢሶልዴ የስምምነት ማህተም የሆነችው። ጋብቻ ፍቅር ከሌለው፣ ፍቅር ከጋብቻ ውጪ ይፈለጋል — ትሪስታን እና ኢሶልዴን የወለደው ይህ ቅጽበት ነው።
ክፍል 3 — ታሪኩ ራሱ (ሳባ)
ትሪስታን ስሙ “ሐዘን” ማለት ነው፤ እናቱ ብላንችፍለር ስትወልደው ከሐዘን ሞተች። ያደገው የአባቱ ታማኝ መጋቢ ሩዋል በምሥጢር ሲሆን፣ ቋንቋዎችንና የባላባትነት ክህሎቶችን ተማረ። የመጀመሪያ ጀብዱው ኮርንዎል ለአየርላንድ ትከፍለው የነበረውን ከባድ ግብር ማስቀረት ነበር፤ ኃያሉን ሞሮልትን በፍልሚያ ገደለ፣ ግን በመርዝ ሰይፍ ቆሰለ። ማንነቱን ሸሽጎ፣ ስሙን “ታንትሪስ” ብሎ ቀይሮ ወደ አየርላንድ ሄዶ ከገዳዩ እህትና ልጅ እጅ ተፈወሰ። በሁለተኛ ጉዞው ዘንዶ ገድሎ ኢሶልዴን ለአጎቱ ለንጉሥ ማርክ ሙሽራ አድርጎ አሸነፈ — ኢሶልዴ ግን ከሰይፉ የጎደለ ስብርባሪ ስታይ የአጎቷ ገዳይ መሆኑን ተረዳች።
ሁሉን የለወጠው የፍቅር መድኃኒቱ ነው። ኢሶልዴ ለማርክ እንድትዋደድ የእናቷ ንግሥት ያዘጋጀችውን መጠጥ፣ በመርከቡ ላይ ትሪስታንና ኢሶልዴ ሳያውቁ ጠጡት፤ ከዚያች ቅጽበት ጀምሮ በማይጠፋ ፍቅር ተቃጠሉ። ፍቅራቸውን ለመደበቅ ማታለልን እንደ መሣሪያ ተጠቀሙ — ብራንጌን በሠርጉ ሌሊት ተተካች፤ ኢሶልዴ በ”ቀይ ጋለ ብረት ፈተና” የተምታታ መሐላ ምላ አለፈች፤ በወይራ ዛፍ ስር ንጉሡን አታለሉ። በመጨረሻ ግን ወሬው በዝቶ ወደ “የፍቅር ዋሻ” ተሰደዱ፤ ንጉሥ ማርክ በመካከላቸው የተመዘዘ ሰይፍ አይቶ ምሕረት አደረገ። ትሪስታን በብሪትኒ ሁለተኛዋን ኢሶልዴ (ኢሶልዴ ኦፍ ዘ ኋይት ሃንድስ) አገባ፤ ግን ልቡ ከመጀመሪያዋ ጋር ነበር። በመርዝ ሲቆስል እውነተኛዋ ኢሶልዴ እንድታድነው ላከ፤ ቀናተኛዋ ሚስቱ ግን “አልመጣችም” ብላ ዋሸችው — ትሪስታን ሞተ፣ ኢሶልዴም ደርሳ ከፍቅር የተነሳ ሞተች። ንጉሥ ማርክ እውነቱን ሲሰማ “ከመጀመሪያው እውነቱን ብትነግሩኝ ኖሮ ፍቅራቸውን እፈቅድ ነበር” አለ፤ ጎን ለጎን አሳርፏቸው፣ በመቃብራቸው ላይ ጽጌረዳና ወይን ተጠላልፈው አደጉ። ዋናው ጥያቄ ይኸው ነው — መድኃኒቱ የፍቅር ምልክት ነው ወይስ ጥፋትን የሚያቃልል ሰበብ?
ክፍል 4 — ስምንት መቶ ዓመት የዘለቀ ናፍቆት (ዳዊትና ትግሥት)
ይህን ጥንታዊ ግጥም ወደ ዘመናዊው ዓለም ያመጣው ከሁሉ በላይ ሪቻርድ ቫግነር ነው። ኦፔራውን ከ1857 እስከ 1859 አቀናብሮ በ1865 መድረክ ላይ አወጣው፤ መሠረቱም የጎትፍሪድ ትርጉም ነበር። ኦፔራው የሚከፈትበት ያልተፈታ “የትሪስታን ኮርድ” የፍቅረኞቹን ያልተፈታ ናፍቆት ይወክላል፤ መጨረሻው “ሊበስቶድ” (የፍቅር ሞት) ደግሞ ሞትን እንደ ሽንፈት ሳይሆን እንደ ላቀ ውህደት ይሥላል። ከጀርባው የአርተር ሾፐንሀወር ፍልስፍና አለ — ዓለምን የሚመራ ዕውር “ፈቃድ”፣ ከማለቂያ የሌለው ፍላጎት ማምለጫው ራስን መካድና ወደ ምሽቱ ዓለም መግባት ነው።
ፍሬድሪክ ኒቼ ኦፔራውን የ”ዲዮኒሲያን” ጥበብ ቁንጮ አድርጎ አደነቀው፤ ቆይቶ ግን ቫግነርን ተወውና ተቃወመው — ሙዚቃው ሰውን ወደ ሞትና ራስ መካድ ይስባል ብሎ። የስዊዘርላንዱ ዴኒስ ዴ ሩጅሞንት በ1939 “ላቭ ኢን ዘ ዌስተርን ዎርልድ” ላይ የሚያስደነግጥ ሐሳብ አቀረበ፦ ጥልቅ ስሜት መሰናክል ይፈልጋል፤ ትሪስታንና ኢሶልዴ በእውነት የሚወዱት እርስ በርሳቸውን ሳይሆን ፍቅርን ራሱን፣ በመጨረሻም ሞትን ነው። ይህም ከሲግመንድ ፍሮይድ “ኤሮስ” (ሕይወት) እና “ታናቶስ” (ሞት) ጋር ይገናኛል። ለኢትዮጵያ አድማጭ ታሪኩ ስለ ምርጫ የሌለው ጋብቻ፣ ስለ ድምፅ ስለሌላት ሴት፣ እንዲሁም ልብ የሚፈልገውና ግዴታ የሚጠይቀው ሲጋጩ ስለሚፈጠረው ሕይወት ይናገራል። የመጨረሻው ትምህርት የንጉሥ ማርክ ቃል ነው — ያልተነገረ እውነት ከተነገረ እውነት ይከብዳል፤ ዝምታው ራሱ ነው ጥፋት የሚወልደው።
ቁልፍ ጥቅሶች
“በምድር ላይ ፍጹማን ባንሆንም፣ በውስጣችን ከእግዚአብሔር ጋር የሚያገናኘን የፍቅር ብልጭታ አለች።” — ስለ ኮርትሊ ላቭ
“ከባለቤቴ ከንጉሡና አሁን ካቀፈኝ ከዚህ ምስኪን ተሳላሚ በቀር ማንም ሰው ሰውነቴን አልነካም።” — ኢሶልዴ (የተምታታ መሐላ)
“በደለኞች ቢሆኑ ኖሮ፣ ይህ ሰይፍ በመካከላቸው ለምን ይቀመጣል?” — ንጉሥ ማርክ በፍቅር ዋሻ
“ከመጀመሪያው እውነቱን ብትነግሩኝ ኖሮ፣ ኢሶልዴን ሚስት አድርጌ ለትሪስታን በሰጠሁት ነበር።” — ንጉሥ ማርክ
“የሚወዱት እርስ በርሳቸውን አይደለም፤ የሚወዱት ፍቅርን ራሱን ነው፤ በመጨረሻም ሞትን።” — ዴኒስ ዴ ሩጅሞንት
“ዘመናዊ ሙዚቃ የተወለደው እዚህ ጋር ነው።” — ስለ ትሪስታን ኮርድ
“ያላለቀው ግጥም ራሱ የዚያ ፍቅር እውነተኛ ምስል ሆነ፤ መቼም የማይዘጋ ፍቅር።” — ትግሥት
ስሞችና ቃላት
ሰዎች — ጎትፍሪድ ፎን ስትራስበርግ (ገጣሚ፣ ~1210 ሞተ)፣ ትሪስታን፣ ኢሶልዴ፣ ንጉሥ ማርክ (ኮርንዎል)፣ ሪቫሊን (የትሪስታን አባት)፣ ብላንችፍለር (የትሪስታን እናት፣ የማርክ እህት)፣ ሩዋል (ታማኝ መጋቢ)፣ ኩርቬናል (አስተማሪ)፣ ሞሮልት (የአየርላንድ ተዋጊ)፣ ንጉሥ ጉርሙንድ (አየርላንድ)፣ የአየርላንድ ንግሥት (የመድኃኒቱ አዋቂ)፣ ብራንጌን (ታማኝ አገልጋይ)፣ ማርዮዶ፣ ሜሎት (ድንክ)፣ ኢሶልዴ ኦፍ ዘ ኋይት ሃንድስ (ብሪትኒ)፣ ቤሩል፣ ቶማስ ኦፍ ብሪተን፣ አይልሃርት ፎን ኦበርገ፣ ኡልሪክ ፎን ቱርሃይም፣ ሃይንሪች ፎን ፍራይበርግ፣ ፍሬደሪክ ባርባሮሳ፣ ሪቻርድ ቫግነር፣ አርተር ሾፐንሀወር፣ ፍሬድሪክ ኒቼ፣ ሲግመንድ ፍሮይድ፣ ዴኒስ ዴ ሩጅሞንት
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች — ኮርትሊ ላቭ (የቤተ መንግሥት ፍቅር)፣ ቺቫልሪ (ባላባትነት)፣ ክብር (ኦነር) እና ዱዌል (ነጠላ ፍልሚያ)፣ የፊውዳል ሥርዓት፣ የፍቅር መድኃኒት (”ምልክት ወይስ ሰበብ”)፣ የቀይ ጋለ ብረት ፈተና / የተምታታ መሐላ፣ የፍቅር ዋሻ፣ ትሪስታን ኮርድ፣ ሊበስቶድ (የፍቅር ሞት)፣ “ዊል” (ፈቃድ)፣ አፖሎኒያን እና ዲዮኒሲያን፣ ኤሮስ እና ታናቶስ
ቦታዎች — ስትራስበርግ (ራይን ወንዝ)፣ ኮርንዎል፣ አየርላንድ፣ ብሪትኒ / አሩንደል፣ የቅዱስ ሮም ግዛት
ታሪካዊ ክስተቶች — የፍሬደሪክ ባርባሮሳ ሞት (1190)፣ ሦስተኛውና አራተኛው ክሩሴድ (1190፣ 1204)፣ ጎትፍሪድ ግጥሙን ጻፈ (~1210)፣ የቫግነር “ትሪስታን ኡንድ ኢሶልዴ” ተቀናበረ (1857–59) ቀረበ (1865)፣ ዴ ሩጅሞንት “ላቭ ኢን ዘ ዌስተርን ዎርልድ” ታተመ (1939)
