ትምህርት 14 | 4 ክፍሎች | አቅራቢ: ሳባ | ውይይት: ዳዊትና ትግሥት
በ1856 በ Ohio ድንበር ላይ Margaret Garner የተባለች ከባርነት ያመለጠች ሴት ስታስከትሏት ልጇን ራሷ ገደለች — ወደ ባርነት እንዳትመለስ። ከመቶ ሠላሳ ዓመት በኋላ Toni Morrison ይህን ታሪክ ወደ “Beloved” ቀየረችው — ለኖቤል ሽልማት የተወደደ መጽሐፍ። ምሁራን Morrison ን ለ Medea አያይዘዋል፤ የጥንታዊቷ ግሪክ ጥያቄ የጥቁር አሜሪካ ጥያቄ ሆነ። ለሁለት ሺ አራት መቶ ዓመት ይህ ድራማ አልሞተም። ለምን?
ባለፈው ሳምንት Euripides ለባልዋ የሞተች ሴት አሳየን። ዛሬ ያው ጸሐፊ ተቃራኒውን ያሳየናል — በባልዋ ስለተከዳች ሁሉን የምታጠፋ ሴት። ሁለቱ አንድ ላይ ሙሉ ስዕል ይሰጡናል፤ ፍቅር ኃይል ነው — ሕይወት ሊሰጥ ይችላል ሊያጠፋም ይችላል — ልዩነቱ ፍቅሩ ሳይሆን እንዴት እንደተያዘ ነው።
ክፍል 1 — ከበሩ ጀርባ ጩኸት (ሳባ)
ድራማው ሲጀመር Medea ቤት ውስጥ ስትጮኽ ሰዎች ከውጪ ይሰማሉ — ድምፅ ብቻ። የ Medea ነርስ ለታዳሚው ትናገራለች — “ይህች ሴት ብትወጣ ምን ታደርግ ይሆን?” ብላ ትፈራለች።
ሳባ የ Medea ጀርባ ታደርጋለች። ከ Colchis የመጣች ሴት ናት — ጥንቆላና ዕውቀት ያላት። Jason ከ Argonauts ጋር ወርቃማውን ፀጉር (Golden Fleece) ሊያመጣ ሲመጣ Medea ስታየው ፍቅር ያዛት። ለ Jason ብላ አባቷን ከዳች፣ ወንድሟን ገደለች፣ አገሯን ለቃ ሄደች። Corinth ውስጥ ሰፈሩ፣ ልጆች ወለዱ። አሁን Jason ሁሉን ረስቶ የንጉሥ Creon ልጅ ሊያገባ ይፈልጋል — ለሥልጣን ብቻ።
ይህ ድራማ የተወለደበት ዓለም — ያ ዘመን Athens የ Sophists ዘመን ነበር። የመጀመሪያዎቹ ሙያዊ መምህራን “ክፈሉን አስተምራችኋለሁ” አሉ። ምን አስተማሩ? ንግግር። “ታዳሚውን ለማሳመን ሐሰትን ልክ እንደ ዕውነት ማቅረብ መቻል አለብህ።” ይህ ቋንቋ “Medea” ውስጥ Jason ይናገራል።
ሴቶች በ Athens ዜጋ አልነበሩም — ድምፅ የላቸውም፣ ትራጀዲ ማየት አይፈቀድላቸውም፣ ንብረት በራሳቸው ስም ማፍራት አይችሉም። Athens ራሷ በሴት አምላክ ስም ተሰይማለች — Athena — ግን ሴቶቿን ዝም አስብላለች። ይህ ተቃርኖ ውስጥ ነው Medea የተወለደው።
ክፍል 2 — ረጋ ያለ ቁጣ (ሳባ)
ሰዎች ጩኸት ይጠብቃሉ። ግን Medea ስትወጣ ጸጥ ብላ ታስባለች — ረጋ ብላ ትናገራለች። ለ Corinth ሴቶች የሚታወቅ ንግግር ታደርጋለች — “ከሁሉም ፍጡር ውስጥ ነፍስ ያለውና የሚያስብ — እኛ ሴቶች ከሁሉ በላይ እንሰቃያለን።” በገንዘባችን ባል እንገዛለን፣ ጥሩ ወይስ ክፉ ዕጣ ነው፣ ወንዶች ይዝናናሉ እኛ ቤት ተቆልፈናል። “ከጋሻ ጀርባ ሦስት ጊዜ መቆም እመርጣለሁ — አንድ ጊዜ ከመውለድ።” ይህ ለሙሉ ወንድ ታዳሚ የቀረበ ፖለቲካዊ ቃል ነው።
Jason ይመጣል — ቆም ብሎ ስለ ሚስቱ ስለ ልጆቹ ስለ መሥዋዕታቸው አያስብም። Medea ጋር ሲነጋገር Sophist ቋንቋ ቀጥታ ይታይበታል — “ያደረግሁት ለሁላችንም ጥቅም ነው — አንቺ ስሜትሽን ብቻ ታያለሽ።” ከዚያ የከፋ ነገር ይላል — “ለመጀመሪያ ያዳንኩሽ እኔ ነኝ — ከአረመኔ ምድር ወደ ግሪክ አምጥቼሻለሁ።” Medea ሰይፍ የሚመስል መልስ ትሰጠዋለች — “ያዳንኩህ እኔ ነኝ — ዘንዶውን አስተኛሁልህ — የ Pelias ሞት እኔ አመጣሁ — አባቴን ከዳሁ — ቃል ኪዳኑ የት ሄደ?” Jason ምላሽ የለውም — ከምክንያት ሳይሆን ከ ፍላጎት ነው የተናገረው።
ይህ ድራማ የተጻፈው 431 ቅድመ ልደት ላይ ነው — የ Peloponnesian ጦርነት የተጀመረበት ዓመት። ጦርነት ዕሴቶችን ያናውጣል — “በሰላም ጊዜ ትክክል ነው” የሚባለው ሁሉ ይለወጣል። ክህደት ስልት ይሆናል። Jason ያ ዘመን ምርት ነው።
ንጉሥ Creon ይመጣል — “ከመንግሥቴ ውጪ” ይላታል — ምክንያቱም ይፈራታል። ግን Medea ትለምነዋለች — “አንድ ቀን ብቻ ስጠኝ።” Creon “ይህ ስህተት ነው አውቃለሁ — ግን ይሁን” ይላል። ያ አንድ ቀን ገዳይ ስህተት ይሆናል። ፍርሃትን ማዳመጥ ጥበብ ሊሆን ይችላል — Creon ልቡን ሰማ አእምሮውን ዝም አሰኘ።
ክፍል 3 — ውድመቱ ይጀምራል (ሳባ)
የ Athens ንጉሥ Aegeus — ያለ ልጅ ያለ ንጉሥ — Corinth ውስጥ ሲያልፍ Medea ን ያገኛታል። “መካንነትህን እፈውሳለሁ” ትለዋለች፣ ምትኩ “በ Athens ጥበቃ ስጠኝ” — በመሐላ። Aegeus ይምላል። ዕቅዷ ተሟላ — የሸሸችበት ቦታ አለ።
ዕቅዷ ሦስት ደረጃ ነው — ንጉሡንና ሙሽራዋን ታጠፋለች፣ ልጆቿን ራሷ ትገድላለች፣ ወደ Athens ትሸሻለች።
ለ Jason ፊቷን ትቀይራለች — “ይቅርታ — ስሜታዊ ነበርኩ — ለአዲሷ ሙሽራ ስጦታ ልላክ።” ዘውድና ውብ የወርቅ ቀሚስ ትልካለች — በመርዝ ተለውሷል። መልእክተኛ ይመጣል፣ በግሪክ ድራማ ደም መድረክ ላይ ስለማይታይ ሁሉንም ይተርካል። ልዕልቷ ዘውዱን ደፍታ ቀሚሱን ስትለብስ ሰውነቷ በነበልባል ተያያዘ — ብትሮጥ ብትጮኽ አይቆምም። አባቷ Creon ሬሳዋን ሊያቅፍ ሲሮጥ ቆዳው ከእሷ ጋር ተጣበቀ — እርሱም ተቃጠለ።
ግን ሁሉ ይከበዳል Medea ወደ ልጆቿ ስትዞር። እዚህ ላይ Euripides ድራማውን ያቆመዋል — Medea ከራሷ ጋር ትዋጋለች። “ውዶቼ — ለምን በዚህ ዓይን ታዩኛላችሁ?” አልችልም ትላለች። ከዚያ ቁጣዋ ይመለሳል — “ጠላቶቼ ሳይቀጡ እንዴት እተወዋለሁ?” ራሷን ታናግራለች — “ልቤ ሆይ ይህን አታድርጊ።” ግን ቁጣዋ ያሸንፋል — “ለሰው ልጅ ከሁሉ የከፋ ጥፋት የሚያመጣው ቁጣ ነው።” የራሷን ልብ እያደማች የ Jason ን ቀደደች።
Jason ሲመጣ ዘግይቷል። Medea ከጣሪያ ላይ ትታያለች — በ Helios (ፀሐይ አያቷ) ሠረገላ ላይ — ሙት ልጆቿ ከጎኗ። ለ Jason ትሰድበዋለች — “ያደረግኸው ይህ ነው — አንተ ነህ ምክንያቱ።” ሬሳዎቹን ለመቅበር አትፈቅድለትም። ወደ Athens ትሸሻለች።
Jason ምን ቀረው? ስም ብቻ — ባዶ ስም። ብርቱ ሰው ይቀጣል፣ ተንኮለኛዋ ሴት ታመልጣለች። ይህ ፍትሕ ነው ወይስ ፍትሕ አልባ? Euripides መልስ አይሰጥም።
ክፍል 4 — ሁለቱ ሳምንታት ሲጠቃለሉ (ዳዊትና ትግሥት)
Medea ጭራቅ ናት እንዴ? Euripides ጭራቅ አላደረጋትም — የተሰበረች ሴት አደረጋት — ያ የበለጠ ያስፈራል። ቁጣዋ ከፍቅር መጥቷል — የጠላችው Jason ን አይደለም፣ የወደደችውን Jason ን ነው። ግን መረዳትና ማጽደቅ አንድ አይደሉም — Euripides ይገልጻል እንጂ አያጸድቅም።
Medea ሁለት ጊዜ ተገፍታለች — አንዴ ሴት ስለሆነች፣ ሁለቴ ባዕድ (ከ Colchis) ስለሆነች። ለ Jason ብላ አገሯን ለቃ መጣች። አሁን ሲከዳት መመለሻ የለም። ይህ ቀጥታ ወደ ዘመናዊ ስደተኛ ታሪክ ይመጣል — ሁሉን ትታ ለአዲስ ሕይወት የመጣች ሴት፣ ከዚያ የተከዳች።
ለኢትዮጵያ አድማጭ — በባሕላችን ሴት ስታገባ ቤተሰቧን ትታ ወደ ባል ወገን ትሄዳለች። ያ ሽግግር ምን ያህል ከባድ እንደሆነ Medea ያሳያል። እና ስለ ድምፅ — ስንት ጊዜ እናቶቻችን፣ እህቶቻችን ጥበብ ይዘዋል ግን አልተሰሙም? Medea ስትናገር ቃላቷ ውስጥ ምክንያት ነበር — ሰዎች ግን “ዕብድ” ለማለት ቀለላቸው።
ዘመናዊ ቅርጾች — Luigi Cherubini “Médée” በ1797 ኦፔራ ጻፈ (Maria Callas ታዋቂ አደረገች)፤ Pier Paolo Pasolini ፊልሙን በ1969 ሠራ (ያው Callas በዋና ሚና)፤ Lars von Trier “Medea” በ1988 ለቴሌቪዥን አወጣ፤ Robinson Jeffers “Medea” በ1946 ለ Broadway አዘጋጀ (Judith Anderson ለታሪክ ከቆዩ የሴት ሚናዎች አንዱን ተጫወተች)፤ Toni Morrison “Beloved” በ1987 ጻፈች — Margaret Garner ስለተባለች የባርያ ሴት — የ Medea ሎጂክ ቀጥታ ይዟል፤ Christa Wolf በ1996 “Medea” ጻፈች — ግን ታሪኩን ገለበጠችው (Medea ንፁህ ናት፣ ወንዶቹ ጭራቅ አደረጓት)፤ የ Susan Smith ጉዳይ (1994) “ዘመናዊ Medea” ተብሏል።
ስነ ልቦና — “Medea Complex” በ1948 Edward Stern ሰየመው (የተከዳች እናት ቁጣ የልጆችን ላይ ስለሚወድቅ)። “Extended suicide” / filicide-suicide በስነ ልቦና ምርምር ቁልፍ ምሳሌ — ራስን በሌላ ላይ ማጥፋት። Jason ላይ ያለው Sophist ቋንቋ ዛሬ “coercive control” ይባላል — በ2007 Evan Stark ያስፋፋው — በቃላት፣ በማታለል ሰው መቆጣጠር። Carl Jung “Terrible Mother” — የምታጠፋ እናት — አርኬታይፕ ጻፈ። ግን ጥንቃቄ — “Medea ቅርጽ” ለማንኛውም ቅርጽ ሊውል አይችልም፤ ሴት የተበደለች ሁሉ Medea አይደለችም።
ያልተነገሩ ነገሮች — “Medea” በ431 ቅ.ል. ሲቀርብ በውድድሩ ሦስተኛ ደረጃ ወጣ (የመጨረሻ — ሕዝቡ አልወደደውም — አስደነገጣቸው እንጂ)፤ የመጨረሻው ሠረገላ Helios (ፀሐይ አያቷ) ሠረገላ ነው — Medea ራሷ “deus ex machina” መሰል አምላክ ቦታ ላይ ናት፤ ብዙ ምሁራን Euripides ራሱ ልጆቿን የመግደል ቅርጽ ፈጠረው ይላሉ — ቀደምት ትረካዎች ላይ ልጆቹ የሚሞቱት በ Corinth ሰዎች ወይም በስህተት ነበር።
Euripides አንድ ጥያቄ ከሁለት ጎን ጠየቀ — “ፍቅር ምን ዋጋ ያስከፍላል?” (Alcestis) እና “ያ ፍቅር ሲከዳ ምን ይሆናል?” (Medea)። ጥያቄ ጠያቂ ጸሐፊ ነበር — ለዚህ ነው በዘመኑ ሦስተኛ ደረጃ የወጣው ግን ለሁለት ሺ አራት መቶ ዓመት የኖረው። መልስ ይረሳል — ጥያቄ ይቀራል።
ቁልፍ ጥቅሶች
“ከሁሉም ፍጡር ውስጥ ነፍስ ያለውና የሚያስብ — እኛ ሴቶች ከሁሉ በላይ እንሰቃያለን።” — Medea
“ከጋሻ ጀርባ ሦስት ጊዜ መቆም እመርጣለሁ — አንድ ጊዜ ከመውለድ።” — Medea
“ያደረግሁት ለሁላችንም ጥቅም ነው — አንቺ ስሜትሽን ብቻ ታያለሽ።” — Jason (Sophist ቋንቋ)
“ቃል ኪዳኑ የት ሄደ? በቀኝ እጅህ ምለህልኝ ነበር — ያ መሐላ ምን ሆነ?” — Medea ለ Jason
“ልቤ ‘አትግደይ’ ይለኛል — ግን ቁጣዬ ያሸንፈዋል — ለሰው ልጅ ከሁሉ የከፋ ጥፋት የሚያመጣው ቁጣ ነው።” — Medea ከራሷ ጋር ስትዋጋ
“ገደልኳቸው — አንተን ለመጉዳት። አንተ ነህ ምክንያቱ።” — Medea ለ Jason
“Medea ‘ከቦታዋ ወጣች’ ይባላል — ግን ‘ቦታዋን’ ማን አስቀመጣት?” — ሳባ ስለ ድራማው ጥያቄ
ስሞችና ቃላት
ሰዎች — Euripides (484–406 ቅ.ል.)፣ Medea (የ Colchis ልዕልት)፣ Jason (የ Argonauts መሪ)፣ Creon (የ Corinth ንጉሥ)፣ Aegeus (የ Athens ንጉሥ)፣ Helios (ፀሐይ፣ Medea አያት)፣ Aphrodite፣ Pelias፣ Protagoras (Sophist)፣ Luigi Cherubini (”Médée” 1797)፣ Maria Callas፣ Pier Paolo Pasolini (”Medea” 1969)፣ Lars von Trier (”Medea” 1988)፣ Robinson Jeffers (”Medea” 1946)፣ Judith Anderson፣ Toni Morrison (”Beloved” 1987)፣ Margaret Garner (1856)፣ Christa Wolf (”Medea” 1996)፣ Susan Smith (1994)፣ Edward Stern (1948፣ “Medea Complex”)፣ Evan Stark (2007፣ “coercive control”)፣ Carl Jung (Terrible Mother)
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች — Sophists፣ rhetoric፣ Golden Fleece (ወርቃማ ፀጉር)፣ Argonauts፣ deus ex machina፣ Athenian democracy፣ የሴቶች ሕጋዊ ሁኔታ፣ የስደተኛ ጥያቄ፣ Medea Complex፣ extended suicide / filicide-suicide፣ coercive control፣ Terrible Mother፣ “reasoned rage” እንደ “ዕብደት” መታፈን
ቦታዎች — Corinth፣ Athens፣ Colchis (የ Medea መነሻ)፣ Theater of Dionysus
ታሪካዊ ክስተቶች — የ Medea ድራማ ቀረበ (431 ቅ.ል.፣ ሦስተኛ ደረጃ ወጣ)፣ የ Peloponnesian ጦርነት መግቢያ (431 ቅ.ል.)፣ የ Margaret Garner ጉዳይ (1856)፣ Beloved ታተመ (1987)፣ የ Susan Smith ጉዳይ (1994)
