አንድ አባት ከባሕር ማዶ ሪፖርት ይጠባበቃል። ሪፖርቱ ክፉ አይደለም፤ አቴንስ ውስጥ ያለውን ልጁን ያመሰግናል — ምስጋናው ግን አንድ ቃል ይዟል፦ «እስካሁን»። አባትየው መልስ ላከ — ደብዳቤ ሳይሆን መጽሐፍ። የጻፈው ከአራት ሳምንት ባነሰ ጊዜ ውስጥ ነው፤ የጻፈበት ወራት ደግሞ ሕይወቱን ሊያስከፍሉት የሚችሉ ንግግሮች እየተናገረ የነበረባቸው ወራት ናቸው። በሚቀጥለው ዓመት መጨረሻ ስሙ በአደባባይ ግድግዳ ላይ ተለጠፈ፤ ወታደሮች ደረሱበት። መጽሐፉ የሚጠይቀው አንድ ጥያቄ ነው፦ ትክክለኛው ነገርና አዋጭ የሆነው ነገር ወደ ተለያየ አቅጣጫ በሚጐትቱበት ቀን ምን ይደረግ? መልሱ ደግሞ እንዲህ ያለ ቀን የለም የሚል ነው። ታዲያ መልሱ ይቆማል? እናም መጽሐፉ የተጻፈለት ልጅ ምን ሆነ?
ክፍል 1 — መልሱ ደብዳቤ አልነበረም (ሳባ)
«እስካሁን» ያለው ሪፖርት — 44 ዓ.ዓ.፣ ጸደይ፣ አቴንስ። Leonides የተባለ ሰው ደብዳቤ ይጽፋል። ደብዳቤው ወደ ሮም ይሄዳል፤ እዚያ የቤተሰቡ ወዳጅ Atticus ተቀብሎ ለአባትየው ያስተላልፈዋል። ጥያቄው አንድ ነው፦ ወጣቱ ትምህርቱን እየተከታተለ ነው ወይስ ገንዘቡን እያባከነ ነው? ሪፖርቱ ክፉ አይደለም፤ ወጣቱን ያመሰግናል። ምስጋናው ግን አንድ ቃል ይዟል፦ «እስካሁን»
ሁለቱ Marcus — ወጣቱ ሃያ ዓመት ገደማ ነው፤ ስሙ Marcus። አባቱ Marcus Tullius Cicero — የሮም ጠበቃ፣ ፖለቲከኛና ጸሐፊ። አባትየው ሲጽፍ ስሙን ወደሚሸከመው ሰው እየጻፈ ነበር
አባትየው ያንን ቃል አልወደደውም — ለ Atticus መልሶ ሲጽፍ «ይህ የሚተማመን ሰው ምስክርነት አይደለም፤ የሚሰጋ ሰው ምስክርነት ነው» አለ። ከሳምንታት በኋላ ከአቴንስ የደረሱት ሌሎቹ ደብዳቤዎች ልጁን በሙሉ ልብ አሞገሱት። Leonides ግን «እስካሁን» ከሚለው ቃሉ ፈቀቅ አላለም
ደብዳቤው ወደ አባቱ አልሄደም — የልጁ ደብዳቤ እስከ ዛሬ አለ፤ የተጻፈው ግን ለ Tiro ነው። Tiro የ Cicero ጸሐፊ፣ ቀደም ሲል የቤቱ ባሪያ የነበረና ነጻ የወጣ ሰው ነው — በቤተሰቡ ውስጥ ዜና የሚያልፍበት መተላለፊያ
የልጁ ቃል ኪዳን — ተለውጫለሁ፤ ያለፈውን ተወው፤ መምህሬ Cratippus እንደ አባት ሆኖ ነው የያዘኝ፤ ብዙ ጊዜ ከእሱ ጋር እራት እበላለሁ። ከዚያም፦ አባቴ እንዳዘዘኝ Gorgias የተባለውን መምህሬን ተውኩት
Gorgias ለምን ተባረረ — የንግግር ጥበብ አስተማሪ ነበር፤ Cicero ልጁን ወደ መጠጥ ቤት እየመራው ነው ብሎ ጠረጠረው። ደብዳቤ ልኮ አቋርጠው አለው። ልጁ አቋረጠ — ቢያንስ በደብዳቤው ላይ
ለምን አቴንስ? — በዚያ ዘመን ፍልስፍና የትምህርት መጨረሻ ነበር። አቅም ያለው ሮማዊ ወጣት ሰዋስው ተምሮ፣ የንግግር ጥበብ ተምሮ፣ ከሁሉ በኋላ ወደ ግሪክ ይላካል። ግሪክ በጦር ሜዳ ላይ ተሸንፋ ነበር፤ በአእምሮ ግን አልተሸነፈችም — የተሸነፈችው አገር ድል አድራጊዋን አገር ልጆች ታስተምር ነበር
መራመድ የትምህርቱ አካል ነበር — Cratippus፣ Peripatetics ከሚባሉት ፈላስፎች በዘመኑ ግንባር ቀደሙ ነበር፤ Cicero ራሱ ከዚያ ትምህርት ቤት ካወቃቸው ሁሉ እሱን ያስበልጠዋል። የትምህርት ቤቱ ስም ከመራመድ የመጣ ነው፦ በተመሠረተበት ግቢ ውስጥ ጣሪያ ያላቸው የእግር መንገዶች ነበሩ፤ ትውፊቱ ደግሞ መምህራኑ ተቀምጠው ሳይሆን እየተመላለሱ ያስተምሩ ነበር ይላል
ወጣት ሰው፣ ገንዘብ በእጁ — Marcus ወደ አቴንስ ብቻውን አልተላከም። ገንዘቡን የሚያስተላልፍ ሰው ነበር፤ ትምህርቱን የሚከታተል ሰው ነበር። አባቱ ከባሕር ማዶ ሆኖ ሪፖርት ይጠባበቅ ነበር
አባት በሮም — በዚያው ዓመት ጸደይ ላይ Julius Caesar በምክር ቤቱ አባላት ተገደለ፤ ሥልጣኑ ወደ Mark Antony ገባ፤ እሱም የ Caesar ጄኔራልና የቅርብ ሰው ነበር
ተነሣ — Cicero ስድሳ ሁለት ዓመቱ ነው። ከፖለቲካ ወጥቶ ነበር። ሊቀመጥ ይችል ነበር፤ ንብረት ነበረው፤ ዕድሜም ነበረው። ማንም አይጠብቅበትም። ተነሣና በምክር ቤቱ ፊት ቆሞ Antonyን በተከታታይ ንግግሮች ማጥቃት ጀመረ
“Philippics” የሚለው ስም ራሱ ትንቢት ነው — ከዚያ ከሦስት መቶ ዓመታት በፊት Demosthenes የተባለ ግሪካዊ ተናጋሪ ወደ ግሪክ እየተስፋፋ የነበረውን የመቄዶንያ ንጉሥ Philipን በተከታታይ ንግግሮች ተቃወመ፤ ንግግሮቹ “Philippics” ተባሉ። Demosthenes ተሸነፈ፤ ግሪክ ወደቀች፤ እሱም በመጨረሻ ራሱን አጠፋ። Cicero ይህን ሁሉ ያውቅ ነበር — የራሱን ንግግሮች በዚያ ስም የጠራቸው ራሱ ነው
በአራት ሳምንት ውስጥ ሦስት መጻሕፍት — ኦክቶበርና ኖቬምበር ገደማ፣ በንግግሮቹ መካከል፣ ተቀምጦ ጻፈው። ሦስቱ አንድ ላይ ሆነው “De Officiis” ይባላሉ
ስሙ ራሱ ችግር ነው — “Officium” በአንድ የአማርኛ ቃል አይያዝም። ግዴታ፣ ኃላፊነት፣ ተግባር፣ አንድ ሰው በሚይዘው ቦታ ምክንያት ከእሱ የሚጠበቅበት ነገር። ግሪኮች ለዚህ ሐሳብ የራሳቸው ቃል ነበራቸው፤ Cicero ደግሞ በላቲን መጻፍ ፈልጎ ነበር። ስለዚህ ቃል መርጦ በሮማውያን አንደበት ውስጥ ተከለው
«ካልሆነ የተሻለ ቃል ስጠኝ።» — ምርጫውን ወዳጁ Atticus ተጠራጠረው። በኖቬምበር አጋማሽ የተጻፈው የ Cicero መልስ እስከ ዛሬ አለ፦ ግሪኮች “kathekon” የሚሉትን እኛ “officium” እንላለን፤ የቆንሲሎቹ officium፣ የምክር ቤቱ officium፣ የጦር አዛዡ officium አንልም ወይ?
አንድ ሰው ሁለት ነገር ሲጽፍ — መጽሐፉ በደብዳቤ መልክ ተጽፎ ከመጀመሪያው መስመር ጀምሮ “አንተ” ይላል፤ ያ “አንተ” አቴንስ ውስጥ ያለው ወጣት ነው። ግን ጸሐፊው ስድሳ ሁለት ዓመቱ ነው፤ ሙያውን መርጦ ጨርሷል፣ ውሳኔዎቹን ወስኖ ጨርሷል፣ ውጤቱንም እያየው ነው፤ Antonyን መቃወሙ ሕይወቱን ሊያስከፍለው እንደሚችል ያውቃል። ስለዚህ መጽሐፉ ለወጣት የተጻፈ የሕይወት መመሪያና አንድ ሰው ሕይወቱን ሲያጠቃልል የጻፈው ሰነድ በአንድ ጊዜ ነው
ክፍል 2 — በግድግዳ ላይ የተጻፉ ስሞች (ኢብሳ)
ሮም ንጉሥ አልነበራትም — የመጨረሻውን ንጉሥ ካባረረች ከአራት መቶ ዓመታት በላይ ተቆጥሮ ነበር። ሥልጣኑ በየዓመቱ ይለዋወጥ ነበር፤ ሁለት ሰዎች ተመርጠው ለአንድ ዓመት ይመሩና ይለቃሉ። “ንጉሥ” የሚለው ቃል በሮም ውስጥ ስድብ ነበር
“የዘላለም አምባገነን” — Caesar ጦርነት አሸነፈ፤ ጦሩ ለምክር ቤቱ ሳይሆን ለእሱ ታማኝ ነበር። በሮም ልማድ አምባገነን የሚሾመው ለችግር ጊዜ ብቻ፣ ለስድስት ወር ነበር። “የዘላለም” የሚለው ቃል ሲጨመርበት ትርጉሙ ተቀየረ
ማርች አጋማሽ — Caesar ወደ ስብሰባ ሲገባ በምክር ቤት አባላት ተከቦ በጩቤ ተወግቶ ወደቀ። ገዳዮቹ ራሳቸውን ነጻ አውጪ ብለው ጠሩ፤ ሁለቱ መሪዎቻቸው Brutus እና Cassius ይባላሉ
ሴራው ተሳካ፤ የቀጣዩ ቀን ዕቅድ ግን አልነበረም — Caesar ሲሞት ተከታዮቹ አልሞቱም፤ ጦሩም አልፈረሰም። ገዳዮቹ ከከተማዋ ወጥተው ሸሹ፤ ከተማዋን ለአንድ ሰው ተዉለት
አቅልለው ያዩት ሰው — Mark Antony ሰካራም ነው፣ ቁማርተኛ ነው፣ ትልቅ ሰው አይደለም ተባለ። ተሳስተው ነበር። የ Caesarን ወረቀቶች ያዘ፤ ገንዘቡን ያዘ፤ ወታደሮቹን ያዘ፤ ከዚያም ከተማዋን ያዘ። ምክር ቤቱ ዝም አለ
የ Cicero እቅድ — Antonyን በቃላት ማግለል፣ ምክር ቤቱን ማንቃት፣ ጥንታዊውን ሥርዓት መልሶ ማቆም። ለዚያ ግን ሌላ ኃይል ያስፈልገው ነበር
ዕድሜው ገና ያልደረሰ ወራሽ — Caesar ሕጋዊ ወንድ ልጅ አልነበረውም፤ በኑዛዜው የእህቱን የልጅ ልጅ Octavianን ልጁ አድርጎ ሰይሞ ነበር። Caesar ሲገደል ዐሥራ ስምንት ዓመቱ ነበር። ማዕረግ አልነበረውም፤ ስም ግን ነበረው — በዚያ ስም ወታደር መለመለ
ሕይወቱን ያስከፈለው ዓረፍተ ነገር — Cicero ወጣቱን ደገፈው፤ ምክንያቱ ስሌት ነበር። ስለ እሱ ሲናገር “ወጣቱ መወደስ አለበት፣ ማዕረግ ሊሰጠው ይገባል፣ ከዚያም ወደ ጎን ሊደረግ ይችላል” የሚል ሐሳብ አቀረበ። ወጣቱ ይህን ሰማ
ሦስት ሰዎች በአንድ ደሴት ላይ — በሚቀጥለው ዓመት መገባደጃ፣ በዛሬዋ ሰሜናዊ ጣሊያን ውስጥ Bononia አጠገብ፣ በወንዝ መካከል ባለች ትንሽ ደሴት ላይ Antony፣ Octavian እና Lepidus ተገናኙ። እርስ በርስ ስለማይተማመኑ ጦራቸውን በሁለቱም ወንዝ ዳርቻ አቁመው ራሳቸው ብቻ ተሻገሩ። ለቀናት ተነጋገሩ፤ ወጡና ሮምን ተከፋፈሉ
“tresviri” — ሦስት ሰዎች — ራሳቸውን የሰየሙበት ስም ነው። ከዚያ የመጣው “triumvirate” የሚለው ቃል ዛሬም አለ፤ ትርጉሙ የሥልጣን ክብር ሳይሆን ቁጥር ነው። ምክር ቤቱ ተጠርቶ በሕግ አጸደቀው — ቃላት አሁንም ይነገሩ ነበር፤ ውሳኔው ግን ደሴቷ ላይ ተወስኖ ነበር
“proscriptio” — በአደባባይ መጻፍ — “Scribere” መጻፍ፣ “Pro” በአደባባይ ማለት ነው። የተጻፈው ነገር የሰዎች ስም ነበር። ስምህ ከገባ፦ ሕጋዊ ጥበቃ የለህም፤ ንብረትህ ይወረሳል፤ የገደለህ ሰው ሽልማት ይከፈለዋል፤ ባሪያ ከገደለህ ነጻነት ይሰጠዋል
አገሪቱ ዜጎቿን ለማደን ገበያ ከፈተች — ጎረቤትህ፣ ደንበኛህ፣ በቤትህ ውስጥ የሚሠራው ሰው ሁሉ በአንድ ጀንበር ሌላ ስሌት ያለው ሰው ሆነ
ቁጥሩ ስንት ነበር? — ከሁለት መቶ ዓመታት ገደማ በኋላ የጻፈው ግሪካዊው ታሪክ ጸሐፊ Appian፦ ከምክር ቤቱ አባላት ሦስት መቶ ገደማ፣ ከሀብታሙ መደብ ሁለት ሺህ ገደማ። የሮሙ ታሪክ ጸሐፊ Livy ግን ከምክር ቤቱ አባላት መቶ ሠላሳ ብቻ ይቆጥራል — ምናልባት አንዱ የሸሹትንም ጭምር፣ ሌላው የተገደሉትን ብቻ ቆጥሮ ይሆናል። ዝርዝሩ የረዘመበት ምክንያት ሁለት ነው — ፖለቲካና ገንዘብ፤ ጦር ደመወዝ ይፈልጋል፣ የተወረሰ ንብረት ደግሞ ይሸጣል
ሦስቱ ተለዋወጡ — Antony የራሱን አጎት አሳልፎ ሰጠ። Lepidus የገዛ ወንድሙን አሳልፎ ሰጠ። Octavian ደግሞ Ciceroን አሳልፎ ሰጠ — ማዕረግ ተሰጥቶት ወደ ጎን ሊደረግ የሚችል ልጅ ነው የተባለው ወጣት
ሁለት ቀን — ከመቶ ሃምሳ ዓመት ገደማ በኋላ የታዋቂ ሰዎችን ሕይወት የጻፈው ግሪካዊው Plutarch እንደሚለው ስብሰባው ሦስት ቀን ቆየ፤ Octavian ለሁለት ቀን ስለ Cicero ተከራከረ፤ በሦስተኛው ቀን ተወው ይባላል
ከሦስቱ ስሞች የሞተው አንዱ ብቻ ነው — የ Antony አጎት ወደ እኅቱ ቤት ሸሸ፤ እሷ የ Antony እናት ናት፤ ከልጇ ምሕረት አስገኘችለት። የ Lepidus ወንድም ወታደሮቹ ሳያስቆሙት አመለጠ። ሦስተኛው ስም የ Cicero ነበር
“fides” የተባለው ቃል — ትርጉሙ ቃል መጠበቅ፣ እምነት የሚጣልበት መሆን ማለት ነው። ሮማውያን ግዛታቸው የተገነባው በሰይፍ ብቻ ሳይሆን በዚህ ላይ ነው ብለው ያምኑ ነበር። እናም ያንን ቃል በሚናገሩ ሰዎች ከተማ ውስጥ ሦስት ሰዎች ተቀምጠው ዘመዶቻቸውንና ወዳጆቻቸውን ይለዋወጡ ነበር። Cicero ስለ ግዴታ የጻፈው በዚህ ልዩነት መካከል ነው
ውጤቱ ሳይታወቅ የተጻፈ — መጽሐፉ ሲጻፍ ገና ዝርዝሩ አልወጣም ነበር። የተጻፈው ውጤቱ ከታወቀ በኋላ አይደለም
ያ ዓመት እንዴት አለቀ — የዚያ ዓመት ዲሴምበር ላይ ወታደሮች Ciceroን ከገጠር መኖሪያው አጠገብ ደረሱበት፤ ወደ ባሕሩ ሊያመልጥ ሲሞክር ነበር። ባሪያዎቹ በአልጋ ተሸክመው ይወስዱት ነበር፤ ሊከላከሉለትም ፈልገው ነበር። እሱ ግን ከለከላቸው — አልጋውን መሬት ላይ አስቀምጡ አላቸው፤ ጭንቅላቱን አውጥቶ አንገቱን ዘረጋ። ስድሳ ሦስት ዓመቱ ነበር
ትእዛዙ በዚያ አላበቃም — ጭንቅላቱንና ንግግሮቹን የጻፈችውን እጁን ቆርጠው ወደ ሮም ወሰዱ። በሮም አደባባይ መካከል ሮማውያን ወደ ሕዝብ ሲናገሩ የሚቆሙበት መድረክ ነበር፤ ያ ሰው ዕድሜውን ሙሉ ከዚያ ላይ ተናግሯል። Antony ጭንቅላቱንና እጁን በዚያ መድረክ ላይ እንዲሰቀሉ አዘዘ
ቤተሰቡም አልተረፈም — ወንድሙ Quintus እና የወንድሙ ልጅ በዚያው ሰሞን በዚያው ዝርዝር ምክንያት ታደኑ። የ Quintus ልጅ አባቱ የተደበቀበትን ቦታ በስቃይ ውስጥም አልተናገረም። Quintus ይህን ሲሰማ ልጁን ለማዳን ራሱን አሳልፎ ሰጠ። ሁለቱም ተገደሉ
ልጁ አቴንስ አልነበረም — Caesarን ከገደሉት መሪዎች አንዱ Brutus ወደ አቴንስ መጥቶ እዚያ የሚማሩትን ወጣት ሮማውያን ሲሰበስብ የ Cicero ልጅ አብሮት ተሰልፎ ነበር። የልጁም ስም በዚያው ዝርዝር ውስጥ ገብቶ ነበር። መጽሐፉ ግን ቀድሞ ተጽፎ አልቆ ነበር፤ ልጁ መቼ እንደደረሰውና መቼ እንዳነበበው የሚነግረን ሰነድ የለም
ክፍል 3 — መዝገቡ፦ አራት ምሰሶና ሦስት ጉዳይ (አበባ)
መጽሐፉ ከየት መጣ
Panaetius — ከ Cicero ከመቶ ዓመታት ገደማ በፊት የነበረ፣ ከሮዶስ ደሴት የመጣ ግሪካዊ ፈላስፋ፤ ሮም ውስጥ ኖሮ ነበር። Stoic ከሚባለው ወገን ነው — ዓለም ሥርዓት አላት፣ ሰውም ቦታው የሚጠይቀውን ሊወጣ ይገባል የሚሉ
ያልተጻፈው ሦስተኛ ክፍል — ስለ ግዴታ የጻፈውን ሥራ በሦስት ክፍል እከፍለዋለሁ ብሎ አስቀድሞ አስታወቀ። የመጀመሪያውን ጻፈ። ሁለተኛውንም ጻፈ። ሦስተኛውን አልጻፈም። ከዚያ በኋላ ሠላሳ ዓመት በሕይወት ኖረ — ይህን የመዘገበው የራሱ ተማሪ Posidonius ነው — ሦስተኛውን ግን አልጻፈውም
ያልተጻፈው ክፍል ርዕስ — ትክክለኛው ነገርና አዋጭ የሆነው ነገር በተጋጩ ጊዜ ምን ይደረግ የሚለው
Cicero ራሱ ይነግረናል — ለመጀመሪያዎቹ ሁለት መጻሕፍቴ Panaetiusን ተከትያለሁ ይላል፤ ሦስተኛውን ግን ማንም አልጻፈውም፣ ስለዚህ ያለ ምንም ድጋፍ በራሴ ጉልበት እጽፈዋለሁ ይላል።
ሦስቱ መጻሕፍት፣ ሦስቱ ጥያቄዎች
መጽሐፍ አንድ፦ “ትክክለኛው ነገር ምንድን ነው?” — በላቲን “honestum”፤ የተከበረ፣ የሚያምር፣ ማፈሪያ የሌለበት ማለት ነው
መጽሐፍ ሁለት፦ “የሚጠቅመው ነገር ምንድን ነው?” — አንድ ሰው ድጋፍ እንዴት ያገኛል? ሰዎች እንዴት ይተማመኑበታል? ስም እንዴት ይገነባል? መልሱ አጭር ነው፦ ለአንድ ሰው ከሁሉ የሚበልጠው ሀብት ሌሎች ሰዎች ናቸው። መሬትም አይደለም፣ ገንዘብም አይደለም፣ ጦርም አይደለም
መወደድና መፈራት — ሥልጣንን የሚያስጠብቁ ሁለት መንገዶች ናቸው። መወደድ ይበልጣል፤ መፈራት ከሁሉ የራቀ ነው። ምክንያቱን ሲያስረዳ ከአንድ የቀድሞ ሮማዊ ገጣሚ ሁለት መስመር ይጠቅሳል፦ “የሚፈሩትን ይጠሉታል። የሚጠሉት ሰው ደግሞ እንዲሞት ይመኙታል”። ከዚያም ይጨምራል — የብዙዎችን ጥላቻ ተሸክሞ ሊቆይ የሚችል ሥልጣን የለም፤ ይህ ቀድሞ ባይታወቅ እንኳ አሁን ታውቋል
መጽሐፍ ሦስት፦ ሁለቱን ማጋጨት — ትክክለኛውና የሚጠቅመው ወደ ተለያየ አቅጣጫ በሚጐትቱበት ቀን ምን ይደረግ? መልሱ ከመጀመሪያው መስመር ግልጽ ነው፦ እንዲህ ያለ ቀን የለም። ግጭቱ ራሱ ማታለል ነው። ክፉ የሆነ ነገር ጠቃሚ ሆኖ አያውቅም። ቀሪው መጽሐፍ ያንን ዓረፍተ ነገር ማስረዳት ነው
አራቱ ምሰሶዎች
ጥበብ — እውነትን ማወቅ ነው፤ ግን እዚያ አያቆምም — እውቀት ሥራ ላይ ካልዋለ ዋጋ የለውም። ሦስት ወጥመድ ይዘረዝራል፦ ጥቃቅን ነገር ላይ ዕድሜ ማጥፋት፣ በቃላት መጫወት፣ ከዓለም ወጥቶ ወደ መጻሕፍት መሸሽ
ፍትሕ — ከአራቱ ትልቁ — የመጀመሪያ ሥራው ቀድሞ ካልተበደሉ በቀር በሌላ ሰው ላይ ጉዳት አለማድረስ ነው፤ በአካሉ ላይም በንብረቱም ላይ
ሁለተኛው ዓይነት በደል — በደል በሁለት መንገድ ይፈጸማል። የመጀመሪያው ግልጽ ነው — አንድ ሰው ሌላውን ይጐዳል። ሁለተኛው ግን የሚታይ አይደለም — አንድ ሰው ሌላው ሲጐዳ አይቶ ዝም ይላል። Cicero ይህንንም በደል ብሎ ይጠራዋል፤ ያለ እንቅስቃሴ የሚፈጸም በደል። እንዲህ ያለው ሰው ወላጆቹን፣ ወዳጆቹን ወይም አገሩን እንደከዳ ያህል ጥፋተኛ ነው ይላል
ሰዎች ለምን ዝም ይላሉ — ጠላት ማፍራት፣ መድከም ወይም ወጪ ማውጣት አይፈልጉም፤ ወይም ቸልተኞችና ሰነፎች ናቸው፤ ወይም በራሳቸው ሥራና ጥናት ተጠምደው ሥራ በዝቶብናል ይላሉ። ፈላስፎችንም አይምራቸውም — እውነትን ለማወቅ ባላቸው ፍቅር ተይዘው ሊጠብቋቸው የሚገባቸውን ሰዎች ይተዋሉ
ፍትሕ በጠላት ላይም ይሠራል — አንድ ሰው በደል ቢፈጽም እንኳ ቅጣቱ ከበደሉ ማለፍ የለበትም
ስለ ፍርድ ቤት — ንጹሕ ሰውን በሞት በሚያስቀጣ ክስ መክሰስ ወንጀል ነው። ጥፋተኛውን ግን አንዳንድ ጊዜ መከላከል ነውር አይደለም — ወንጀሉ እጅግ ክፉና ርኩስ እስካልሆነ ድረስ
ስለ ልግስና — ስጥ፤ ግን ካቅምህ በላይ አትስጥ። ራስህን አጥፍተህ የምትሰጠው ስጦታ ማንንም አይረዳም። ስትሰጥም እውነት እንደሚደርስ አረጋግጥ
ቃል መጠበቅና ወሰኑ — ሁሉንም በ “fides” ላይ ያስቀምጣል። ቃሉ ከየት እንደመጣም ራሱ ይገምታል፦ የተባለው ስለሚፈጸም “fides” ተባለ ይላል፤ ግምቱ ለአንዳንዶች የተጋነነ ሊመስል እንደሚችልም ይቀበላል። ከዚያም አንድ ተጨማሪ ዓረፍተ ነገር ይጽፋል፦ ሰው ተግባራዊ መሆንም አለበት፤ ቃልን መጠበቅ ስሕተት የሚሆንበት ጊዜ አለ
ድፍረት — ብቻውን በጎ ነገር አይደለም፤ ጥበብ ያስፈልገዋል። ምን መከላከል እንዳለበት የማያውቅ ሰው ድፍረቱ ወዴት እንደሚወስደው አያውቅም። በክፋት አገልግሎት ውስጥ የሚውል ጀግንነት ጀግንነት አይደለም — አውሬነት ነው
ልክ መጠበቅ — ማንኛውም ነገር ከመጠን ካለፈ ወደ ስሕተት ይለወጣል
ሙያ እንዴት ይመረጣል — ሰዎች ሙያ የሚይዙበትን መንገድ ይዘረዝራል፦ አንዳንዱ ከቤተሰቡ ወርሶ፣ አንዳንዱ በትውውቅ፣ አንዳንዱ ያለ ምንም ሐሳብ። Cicero ሌላ ነገር ያቀርባል — ቆም በል፣ ራስህን ጠይቅ፦ ለምን ተሠራሁ? የቱ ላይ እችላለሁ?
ስለ ሕዝብ አገልግሎት — ከፍተኛው ሙያ ነው ይላል፤ የሚገባ ሰው ግን መሪ የመሆን አቅም እንዳለው ማረጋገጥ አለበት። ጥሩ መሪ የሚበቀል አይደለም። ለራሱ ጥቅም፣ ለራሱ ስምና ለወገንተኝነት የሚገባ ሰው በዚያ ቦታ ላይ ስሕተት ነው
ሦስቱ ጉዳዮች
እዚህ ላይ መጽሐፉ ይለወጣል፦ ሦስተኛው መጽሐፍ ደንብ መዘርዘሩን ትቶ ጉዳይ ማቅረብ ይጀምራል — እንደ ፍርድ ቤት መዝገብ።
የእህል መርከብ — ሮዶስ ላይ ራብ ወድቋል፤ እህል የለም፣ ያለው ዋጋው ወጥቷል። አንድ ነጋዴ ከእስክንድርያ እህል ጭኖ ደረሰ። ሰውየው ሐቀኛ ነው፣ እህሉም ጥሩ ነው። አንድ ነገር ግን ያውቃል፦ ከእሱ ኋላ ሌሎች መርከቦች ተነሥተዋል፣ እነሱም እህል ጭነዋል፣ በመንገድ ላይ አይቷቸዋል። ገዢዎቹ አያውቁም — ካላወቁ ዋጋውን ይከፍላሉ፣ ካወቁ ይጠብቃሉ። ይነግራቸዋል ወይስ ዝም ይላል?
ሁለቱ Stoic ፈላስፎች — ጥያቄውን የፈጠረው Cicero አይደለም፤ በመምህርና በተማሪ መካከል የነበረ ክርክር ነው። ሁለቱም በየተራ በአቴንስ የ Stoic ትምህርት ቤት መሪዎች ሆነዋል፤ ከእነሱ ቀጥሎ ያንን ቦታ የያዘው Panaetius ነው። ባቢሎናዊው Diogenes (መምህሩ፤ Cicero «ታላቅና ክብደት ያለው» ይለዋል)፦ ሻጭ ሕጉ የሚጠይቀውን ጉድለት መናገር አለበት፤ ከዚያ በላይ ግን የገበያውን ሁኔታ ሁሉ የመናገር ግዴታ የለበትም — ዕቃውን የደበቀ ሳይሆን ዝም ያለ ሰው ነው። Antipater (ተማሪው፤ Cicero «እጅግ ብልህ» ይለዋል)፦ ሻጭ የሚያውቀውን ሁሉ መናገር አለበት፤ ገዢው ከሻጩ ባነሰ መረጃ መቆም የለበትም
Cicero የመረጠው ወገን — ከተማሪው ጋር ቆመ። ደብቆ የሚሸጥ ሰው ሐቀኛ ነጋዴ አይደለም አለ
እባብ ያለበት ቤት — ሰዎች ቤቱን ጤናማ ቤት ነው ብለው ያስባሉ። ሻጩ ግን ያውቃል፦ ቤቱ በሽታ ያመጣል፤ በየመኝታ ክፍሉ እባብ ይታያል፤ እንጨቱ ተበላሽቷል፤ ቤቱ ሊፈርስ ተቃርቧል። ከባለቤቱ በቀር ማንም አያውቅም። ይናገራል ወይስ ዝም ብሎ ይሸጣል?
ፈላስፎቹ እዚህም ተለያዩ — Antipater፦ በአቴንስ የጠፋን መንገደኛ መንገድ ያላሳየ ሰው በአደባባይ ይረገማል፤ ገዢውን ወደ ጥፋት እንዲገባ የተወ ሻጭ ከዚያ የባሰ ነው። Diogenes፦ «እንድትገዛ አስገደደህ ወይ? ያልወደደውን ለሽያጭ አወጣ፤ አንተ የወደድከውን ገዛህ።» ጨረታ የሚያውጅ ሰው «በሽታ የሚያመጣ ቤት እሸጣለሁ» ብሎ አይጮኽም
Cicero እዚህም ከ Antipater ጋር ነው — እንዲህ ያለውን ሻጭ በቅጽል ላይ ቅጽል እየደረደረ ይገልጸዋል፦ ግልጽ አይደለም፣ ቅን አይደለም፣ ፍትሐዊ አይደለም፣ ጥሩ ሰው አይደለም፤ ይልቁንም ተንኮለኛ፣ ድብቅ፣ አታላይ፣ መሠሪ ነው። በሽያጭ ውስጥ ማታለል ገንዘብ ያመጣ ይመስላል፤ ትርፍ ግን አይደለም
ቃሉን የመለሰው ሰው — ሮማውያን ስለ ራሳቸው ታሪክ የሚነግሩት ታሪክ። Marcus Atilius Regulus፣ ከ Cicero ከሁለት መቶ ዓመታት በፊት የነበረ የሮም ጄኔራልና የምክር ቤት አባል። ሮም ያኔ በአፍሪካ ሰሜናዊ ጠረፍ ላይ ከነበረችው ታላቅ የባሕር ኃይል ከተማ ከካርቴጅ ጋር ጦርነት ላይ ነበረች። Regulus በአፍሪካ ምድር ላይ ሲዋጋ በተጣለበት ወጥመድ ተማረከ
የተገባው ቃል — የካርቴጅ መሪዎች ወደ ሮም ተመልሶ የምርኮኞች ልውውጥ እንዲያስፈጽም ላኩት፤ ካልተሳካ ተመልሶ እንዲመጣ ቃል አስገቡት። ቃል ገባ፣ ተለቀቀ፣ ተጓዘ
በምክር ቤቱ ፊት — የተላከበትን መልእክት አደረሰ። የራሱን ሐሳብ እንዲሰጥ ሲጠየቅ እምቢ አለ፦ ለጠላት በመሐላ እስከታሰርኩ ድረስ የምክር ቤት አባል አይደለሁም። ቆይቶ ግን ልውውጡን አትቀበሉት አለ — የሚመለሱላችሁ ወጣቶችና ጥሩ የጦር መሪዎች ናቸው፣ እኔ ደግሞ በእርጅና ደክሜያለሁ። ምክር ቤቱ ተቀበለው፤ ልውውጡ ቀረ
ተመለሰ — ሚስቱና ልጆቹ እዚያው ሮም ነበሩ። በአገሩ መቅረት፣ ከቤተሰቡ ጋር መኖር፣ የቀድሞ ማዕረጉን መያዝ ይችል ነበር። የአገሩ ፍቅርም ሆነ የቤተሰቡ ፍቅር አላስቀረውም። ወደ ምን እንደሚሄድ እያወቀ ወደ ካርቴጅ ተመለሰ፤ እዚያም እንቅልፍ ከልክለው ገደሉት
Cicero ተቃዋሚውን ራሱ ያመጣል — አንድ ሰው ሊነሣና “ይህ ሰው ሞኝ ነው” ሊል ይችላል ይላል፤ ጠላት ላስገባው ቃል ራሱን ማስገደል ሞኝነት ነው ሊባል ይችላል ይላል። ከዚያ ይመልሳል፦ ቃል ለጠላትም ቢሆን ቃል ነው
አራቱ ጥያቄዎች
ለምን ጉዳይ? ለምን ደንብ አይደለም? — አበባ የምትለው፦ ደንብ የሚፈተነው ተግባር ላይ ስለሆነ። “አትዋሽ” የሚል ደንብ በራሱ ሙሉ አይደለም፤ መርከቡ ላይ ያለው ሰው አልዋሸም፣ ተጠይቆ አላስተባበለም፣ ዝም አለ ብቻ — ደንቡ ስለዚያ ዝምታ ምንም አይልም። Cicero ሕይወቱን በሙሉ ፍርድ ቤት ውስጥ ያሳለፈ ሰው ነው፤ ፍርድ ቤት ውስጥ ደንብ ብቻውን ቆሞ አያውቅም። ስለ ሥነ ምግባር ሲጽፍ የሚያውቀውን ቅርጽ ተጠቀመ
“ክፉ ነገር ጠቃሚ ሆኖ አያውቅም” ማለት ስለ ዓለም ነው ወይስ ስለ ራስ? — የመጽሐፉ ማዕከልና ደካማ ቦታው። ዓለምን ብንመለከት ተቃራኒው የሚያሸንፍ ይመስላል፤ የዋሹ ተሳክቶላቸዋል፣ የከዱ ገንዘብ አግኝተዋል፣ ሦስቱ ሰዎች ደሴቷ ላይ ዘመዶቻቸውንና ወዳጆቻቸውን ተለዋውጠው ሁሉንም አሸነፉ። አበባ የምትለው፦ Cicero እየተናገረ ያለው ስለ ውጤት ሳይሆን ስለ ትርጉም ነው — “ጠቃሚ” የሚለውን ቃል ራሱን እየተከራከረበት ነው። ጠንካራ መልስ ነው፤ ደግሞም ማምለጫ ነው — ሁለቱም በአንድ ጊዜ
ለምን Regulus? — Cicero የሚያውቃቸው በርካታ የሮም ጀግኖች ነበሩ፤ የመረጠው ግን ጦርነት ያሸነፈ ሳይሆን የተማረከ ሰው ነው። አበባ የምትለው፦ Regulus ያደረገው ማንንም አልጠቀመም፤ ውጤት ከሌለው የቀረው ቃሉ ብቻ ነው። ታሪኩ ግን ሌላ ጥያቄም ያስነሣል — በእርግጥ ሆኗል ወይ? ስለዚያ ጦርነት የተሻለውን መረጃ የሚሰጠው ከመቶ ዓመት ገደማ በኋላ የጻፈው ግሪካዊው የታሪክ ጸሐፊ Polybius ነው፤ Regulus እንደተማረከ ይነግረናል፣ ስለ መሐላው፣ ስለ መመለሱና ስለ ስቃዩ ግን ምንም አይልም። የዛሬ ታሪክ ጸሐፊዎች ብዙዎቹ ታሪኩን ከጊዜ በኋላ የተፈጠረ አድርገው ያዩታል። Cicero ግን ይህን ጥያቄ አያነሣም፤ ለእሱ ታሪኩ ምሳሌ ነው። ሌላም ነገር አለ — ይህን ሲጽፍ ሰውየው ራሱ ተመሳሳይ ቦታ ላይ ነበር። ዝም ማለት ይችል ነበር፤ ሕይወቱም ይተርፍ ነበር
የማን መጽሐፍ ነው? — ሁለቱ የ Panaetius ናቸው፣ ሦስተኛው የ Cicero ነው። አበባ የምትለው፦ መጽሐፉ ሲሰፋ የተፈጠረ ነው። Cicero ግሪኩን ተከትሎ ጀመረ፤ መከተል በማይችልበት ቦታ ሲደርስ ተመለሰና የራሱን ሕይወት አነሣ — ሦስተኛው መጽሐፍ የሮም ታሪኮችን ይዞ የመጣው ለዚህ ነው። ግሪኩ ችግሩን ጠቁሞ ትቶት ሄደ፤ ሮማዊው ደግሞ በዚያ ችግር ውስጥ ይኖር ነበር
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
ሁለቱ በተቃራኒ አቅጣጫ ተጓዙ። ዳዊት “ክፉ የሆነ ነገር ጠቃሚ ሆኖ አያውቅም” የሚለውን መስመር አንብቦ ሳቀ፤ ልጅነት ነው ብሎ ነበር። የመርከቡ ጉዳይ ሲቀርብ ግን ሐሳቡን ቀየረ — «ያ ነጋዴ ማንንም አልዋሸም። ዝም ብቻ ነው ያለው። እኔም እንደዚያ ብዙ ጊዜ ዝም ብያለሁ።» ትግሥት ደግሞ መጽሐፉን አክብራ መጥታ ጥርጣሬ ይዛ ወጣች።
የተሸነፈ ሰው መጽናኛ? — ትግሥት፦ ይህ መጽሐፍ የተጻፈው ደራሲው ሥልጣኑን ካጣ በኋላ ነው። Caesarን የገደሉት ሸሽተዋል፤ ከተማዋ በ Antony እጅ ናት፤ እሱ ደግሞ ከከተማ ውጭ ተቀምጦ “ሐቀኝነት ሁልጊዜ ያዋጣል” የሚል መጽሐፍ ይጽፋል። ያልመረጡትን መንገድ ማውገዝ ቀላል ነው፤ ከ Antony ጋር ያለው ጠብ ቀድሞ ተጀምሯል
የዳዊት መልስ — ጠቡ የተጀመረው እሱ ዝም ስላላለ ነው። ዝም ብሎ ቢቀመጥ ንብረት ነበረው፣ ዕድሜም ነበረው። አልተቀመጠም
ትግሥት ጥያቄዋን ትለያለች — «ጥያቄዬ ሰውየው ጀግና ነው አይደለም የሚል አይደለም። ጥያቄዬ ደንቡ እውነት ነው ወይ የሚል ነው።»
አንድ ሰው የሚያውቀው፣ ሌላው የማያውቀው
የመኪናዋ ድምፅ — ዳዊት የመርከቡን ጉዳይ ወደ ዛሬ ያመጣዋል፦ አንድ ሰው መኪናውን ይሸጣል፤ መኪናዋ ከሃያ ደቂቃ ጉዞ በኋላ አንድ ድምፅ ትጀምራለች። ሻጩ ያንን ያውቀዋል። ገዢው ዐሥር ደቂቃ ነዳት፣ ወደደት። ሻጩ ዝም አለ — ማንንም አልዋሸም፣ አልተጠየቀም፣ አላስተባበለም። ግን ገዢው በሩን ዘግቶ ሲሄድ የሆነ ነገር ይሰማዋል። «ማስረጃ አይደለም። ግን አለ።»
ትግሥት Diogenesን ትከላከላለች — መልሱ የደደበ አይደለም፤ እንደ ስስት ልንሰማው እንችላለን፣ ሰውየው ግን የሚናገረው ስለ ገበያ ነው። ሻጭ የሚያውቀውን ሁሉ የመናገር ግዴታ ካለበት ገበያ የሚባል ነገር ይኖራል ወይ?
ዳዊት ልዩነት ያመጣል — ስለ ዕቃው የሚታወቅ ጉድለትና ስለ ገበያው የሚታወቅ ሁኔታ አንድ አይደሉም። መኪናዋ ድምፅ ማሰማቷ ስለ መኪናዋ ነው፤ ሌሎች መርከቦች መምጣታቸው ግን ስለ እህሉ አይደለም። ትግሥት፦ «ስለዚህ ራስህ Diogenes ጋር ወደቅህ።» ዳዊት፦ «ወደቅሁ። ደግሞም አልወደድሁትም።»
አንድ ግሥ፣ ሁለት ትርጉም — የ Diogenes የቤት መልስ «ያልወደደውን ለሽያጭ አወጣ።» ይላል። በላቲኑ ጽሑፍ ውስጥ “ለሽያጭ አወጣ” የሚለው ግሥ “proscripsit” ነው — ኢብሳ ያብራራው ያው ቃል፣ በአደባባይ መጻፍ። ቤት ለሽያጭ ሲወጣም፣ ሰው እንዲገደል ስሙ ሲለጠፍም ሮማውያን ያንኑ ግሥ ይጠቀሙ ነበር። Cicero በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ግሡን የጻፈው ስለ ቤት ነው፤ ከአንድ ዓመት በኋላ በዚያው ግሥ የተለጠፈው የራሱ ስም ነበር
ዝም ማለት ሥራ ነው?
ትግሥት የመረጠችው ሐሳብ — ያለ እንቅስቃሴ የሚፈጸመው በደል ከመጽሐፉ ውስጥ ካሉት ሁሉ የሚበልጥ ሆኖ አግኝታዋለች፤ ምክንያቱ ደግሞ ዝርዝሩ ነው። ጠላት ላለማፍራት፣ ላለመድከም፣ ወጪ ላለማውጣት፣ ወይም ከስንፍና — የመጨረሻው ግን ከእነዚህ አንዱም አይደለም፦ ሥራ በዝቶብኛል ነው
የሚያስፈራው የመጨረሻው ነው — ዳዊት Cicero ፈላስፎችንም እንዳልተዋቸው ያስታውሳል — «እኔም ከእነሱ ወገን ነኝ።» ትግሥት፦ «የመጀመሪያዎቹን ምክንያቶች የራሳችን ናቸው ብሎ የሚያምን የለም። የመጨረሻው ግን የሁላችንም ነው።»
የስብሰባው ክፍል — ዳዊት፦ አንድ ሰው ሌላ ሰው የሠራውን ሥራ እንደ ራሱ አድርጎ ያቀርባል፤ የሠራው ሰው ዝም ብሎ ተቀምጧል፤ እኔ ደግሞ የማን ሥራ እንደሆነ አውቃለሁ። «ሰዓት አየሁ። ስብሰባው ሊያልቅ አምስት ደቂቃ ቀርቶታል። እኔ ደግሞ ከዚያ በኋላ ሌላ ስብሰባ አለኝ።» ወጣ — ስወጣ ራሴን መጥፎ ሰው አድርጌ አልቆጠርኩም፤ ጊዜ አጠረኝ ብቻ ነው ያልኩት
የትግሥት ተቃውሞ — ይህን ሐሳብ እስከ መጨረሻው ብንወስደው ማንም ሰው በሕይወት መኖር አይችልም፤ በየቀኑ የሚፈጸመውን በደል ሁሉ የመቃወም ግዴታ ካለ የግል ሕይወት የሚባል ነገር አይኖርም
“si possunt” — «ከቻሉ» — ዳዊት፦ Cicero ራሱ ያንን ያውቅ ይመስለኛል፤ በላቲኑ ጽሑፍ ውስጥ በደሉን ከቻሉ የማይከላከሉ ሰዎች ይላል። ትግሥት፦ «ከቻሉ። ታዲያ መቻሉን የሚወስነው ማን ነው?» ዳዊት፦ እኔ ነኝ — በዚያ ስብሰባ ላይ የወሰንኩት ሰዓቴን አይቼ ነው። ትግሥት፦ «እንግዲያውስ እነዚያ ሁለት ቃላት ወሰን አይደሉም። መውጫ በር ናቸው።» ዳዊት አይተውም፦ በሩን ያሳዩኛል፤ በሚቀጥለው ስብሰባ ላይ ሰዓቴን ስመለከት እነዚያ ሁለት ቃላት ትዝ ይሉኛል
የተፈተነው ዓረፍተ ነገር
ትግሥት የምትፈትነው መስመር — “የብዙዎችን ጥላቻ ተሸክሞ ሊቆይ የሚችል ሥልጣን የለም”። መጽሐፉ ከተጻፈ ከአንድ ዓመት በኋላ ስሞች በግድግዳ ላይ ተለጠፉ፤ ያንን ያደረጉት ሦስት ሰዎች ግን አልወደቁም — ከመካከላቸው አንዱ፣ የ Caesar ወራሽ Octavian፣ ከዚያ በኋላ ከአርባ ዓመታት በላይ ገዛ
ትንቢት ወይስ ምኞት — ትግሥት፦ «እንደ ትንቢት ካነበብነው ተሳስቷል። እንደ ምኞት ካነበብነው ደግሞ ከመጀመሪያውም ትንቢት አልነበረም።»
የ Cicero ማስረጃ — ለዚያ ዓረፍተ ነገር ያቀረበው ማስረጃ Caesar ነው፤ ስሙን አይጠራም፣ ግልጽ ግን ነው — ከተማዋ በጦር ኃይል ተገዳ የታገሠችው አምባገነን። በዚያው ዓረፍተ ነገር ውስጥ ደግሞ ይጨምራል፦ ከተማዋ ለሞተው ሰው ዛሬ ከመቼውም በበለጠ ትታዘዛለች። ዳዊት፦ «ማስረጃውና የማስረጃው ተቃራኒ በአንድ ዓረፍተ ነገር ውስጥ።»
የዳዊት ሦስተኛ ንባብ — ምናልባት ስለ ጊዜ ርዝመት ሳይሆን ስለ ዋጋ እየተናገረ ነው። በዚያው ክፍል ውስጥ Cicero ራሱ ያመጣው ምሳሌ፦ በሰሜናዊ ግሪክ Pherae በምትባል ከተማ የነገሠው ጨካኙ Alexander ሚስቱን በጣም ይወዳት ነበር፤ ወደ መኝታ ቤቷ ሲገባ ግን ንቅሳት ያለበት የውጭ አገር ሰው ሰይፉን መዝዞ ቀድሞት ይገባ ነበር፤ ጠባቂዎቹም የሚስቱን ሳጥኖችና ልብሶች ቀድመው ይፈትሹ ነበር። Cicero ምስኪን ይለዋል፤ ፍርሃቱ ግን አልተሳሳተም ይላል — የገደለችው እሷ ናት ይላል
ትግሥት አልረካችም — አንድ ሰው ነው፤ Cicero ራሱ ታሪኩን የሚያቀርበው «ተጽፎ እንዳነበብነው» ብሎ ነው። «ንባብህም የማይረጋገጥ ነው።» ዳዊት፦ «አይረጋገጥም። የሚረጋገጥ መልስ ብቻ የሚፈለግ ከሆነ ግን ጥያቄው ራሱ ይጠባል።»
ወደ ልጁ
ምክሩ አልሠራበትም — ጠጪ ሆነ ይባላል። አባቱ ሲገደል በ Brutus ጦር ውስጥ ነበር፤ ያ ወገን ከተሸነፈ በኋላ ለዓመታት ተሰደደ። ከዚያ ግን Octavianን አገለገለ — ደሴቷ ላይ የአባቱን ስም አሳልፎ የሰጠውን ወጣት
መጽሐፉ ወደቀ? — ዳዊት፦ አንድ ልጅ ላይ የተሞከረ ምክር በዚያ ልጅ ብቻ አይመዘንም። ትግሥት፦ መጽሐፉ ግን ለዚያ ልጅ ነው የተጻፈው። «ልጁን ማሳመን አለመቻሉ ሐሳቡ ተሳስቷል ማለት አይደለም። ግን ማስረጃ ነው። ደካማ ማስረጃ፣ ግን ማስረጃ።»
ያልተነገሩ ነገሮች
በአንድ ትንፋሽ ከስድስት ሊትር በላይ — Pliny የተባለ ሮማዊ ጸሐፊ እንደሚለው የ Cicero ልጅ በአንድ ትንፋሽ ከስድስት ሊትር በላይ ይጠጣ ነበር፤ አንድ ቀን ደግሞ ሰክሮ በ Octavian ዋና ጄኔራል በ Agrippa ላይ ጽዋ ወረወረ። ዳዊት እንዳስታወሰው — አበባ “ልክ መጠበቅ” ብላ ያቀረበችው ምዕራፍ የተጻፈለት ያው ልጅ ነው
Formia — ኢብሳ የነገረን የገጠር መኖሪያ Formia በምትባል የጣሊያን ከተማ ነበር። ከከተማዋ ውጭ፣ በጥንቱ የሮማውያን መንገድ ዳር፣ 24 ሜትር የሚረዝም የድንጋይ ግንብ ዛሬም ቆሟል፤ የአካባቢው ሰዎች የ Cicero መቃብር ይሉታል
ሰባት መቶ ቅጂዎች — መጽሐፉ ግን ከዚያ ርቆ ተጓዘ፦ በእጅ የተገለበጡ ሰባት መቶ ገደማ ቅጂዎቹ ዛሬም አሉ። ማተሚያ ከተፈጠረ በኋላም ቶሎ ታተመ፤ በጀርመኗ Mainz በጥቁርና በቀይ ቀለም
Tiro እና ዛሬም የሚታየው ምልክት — የ Cicero ጸሐፊ የነበረው ነጻ የወጣ ባሪያ። ንግግርን በፍጥነት ለመያዝ የሚያገለግል የምልክት ጽሕፈት የፈጠረው እሱ ነው ይባላል፤ ጽሕፈቱ በአውሮፓ ገዳማት ውስጥ እስከ 1600ዎቹ ቆየ። ከምልክቶቹ አንዱ፣ “እና” የሚለው፣ ዛሬም በአየርላንድ የሕዝብ ምልክቶች ላይ ይታያል
«ሊቅ ሰው ነበር፣ ልጄ፤ ሊቅ ሰውና አገሩን የሚወድ» — የታዋቂ ሰዎችን ሕይወት የጻፈው Plutarch እንደሚለው፣ ከብዙ ዓመታት በኋላ Octavian የልጅ ልጁን የ Cicero መጽሐፍ ይዞ አገኘው። ልጁ ፈርቶ በልብሱ ውስጥ ሊደብቀው ሞከረ። Octavian መጽሐፉን ወስዶ ቆሞ ብዙውን አነበበ፤ ከዚያ መልሶ ሰጠው
መዝጊያ
ዳዊት፦ ደንቡ ስለ ውጤት ከሆነ ውሸት ነው — ውሸት ብዙ ጊዜ ያዋጣል። ደንቡ ስለ ሰውየው ከሆነ ግን ሌላ ነገር ነው፤ ያኔ የሚናገረው ስለ ገንዘብ ሳይሆን ስለ አንድ ሰው ራሱን የሚያይበት መንገድ ነው።
ትግሥት አልተቀበለችም፦ መጽሐፉ ራሱ በዚያ አልረካም። “አንተ ራስህን ትጠላለህ” አላለም። “አያዋጣም” ነው ያለው። ስለ ውጤት ተናገረ። ውጤቱ ደግሞ ተቃራኒውን አሳየ። ዳዊት አልተወውም፦ ስለ ውጤት ሲናገር “ጠቃሚ” የሚለውን ቃል ራሱን እየተከራከረበት ነው፤ ያ ደግሞ ተንኮል ሳይሆን ክርክር ነው።
የመጨረሻው ትዕይንት። ከዚያ ሁሉ ከዐሥር ዓመታት በላይ አለፈ። Antony በጦርነት ተሸነፈ፤ ሞተ። በዚያ ዓመት የሮም ከፍተኛ ሥልጣን ላይ የነበረው Octavian ነው፤ አብሮት በዚያው ዓመት በዚያው ቦታ ላይ የተቀመጠው ሌላው ሰው ደግሞ የ Cicero ልጅ ነበር — አቴንስ ውስጥ ይጠጣ የነበረው ልጅ። ለሕዝቡና ለምክር ቤቱ Antony መሞቱን ያሳወቀው እሱ ነው፤ ማዕረጎቹ እንዲሰረዙ፣ ሐውልቶቹ እንዲነሡ ያስወሰነውም እሱ ነው። ከዚያም ጨመረ፦ ከ Antony ቤተሰብ ውስጥ ማንም ወደፊት Marcus ተብሎ አይጠራም።
Antony ራሱ Marcus ይባል ነበር። ዐዋጁን ያወጣው ሰውም Marcus ይባል ነበር። አባቱም Marcus ይባል ነበር።
ዳዊት “ይህ ፍትሕ ነው?” ብሎ ጠየቀ። ትግሥት ስም ልትሰጠው እምቢ አለች፦ «ፍትሕ ብዬ ብጠራው መጽሐፉ ስለ ጥላቻና ስለ ሥልጣን የተናገረውን ሁሉ በአንድ ታሪክ ዘግቼ ነው። እኔ ደግሞ ገና አልዘጋሁትም።» የምታውቀው አንድ ነገር ብቻ ነው — መጽሐፉ የተጻፈለት ሰው ምክሩን አልተቀበለውም፤ ሆኖም ግን በዚያ ዓመት የ Antonyን ሐውልቶች ያስወረደው እሱ ነው።
ቁልፍ ጥቅሶች
«ክፉ የሆነ ነገር ጠቃሚ ሆኖ አያውቅም።» — De Officiis፣ መጽሐፍ ሦስት፤ የመጽሐፉ ማዕከል
«ይህ የሚተማመን ሰው ምስክርነት አይደለም፤ የሚሰጋ ሰው ምስክርነት ነው» — Cicero ለ Atticus፣ ስለ Leonides «እስካሁን»
«ካልሆነ የተሻለ ቃል ስጠኝ።» — Cicero ለ Atticus፣ ስለ መጽሐፉ ርዕስ
«እስከ ዛሬ ከተጻፉት የሥነ ምግባር መጻሕፍት የሚበልጠው ይህ ነው» — በዛሬዋ ጀርመን ምድር ላይ የነበረው የፕሩሺያ መንግሥት ንጉሥ Frederick
«ወጣቱ መወደስ አለበት፣ ማዕረግ ሊሰጠው ይገባል፣ ከዚያም ወደ ጎን ሊደረግ ይችላል» — Cicero ስለ Octavian፤ ወጣቱ ይህን ሰማ
«የሚፈሩትን ይጠሉታል። የሚጠሉት ሰው ደግሞ እንዲሞት ይመኙታል» — በመጽሐፍ ሁለት ውስጥ የተጠቀሰ የቀድሞ ሮማዊ ገጣሚ
«የብዙዎችን ጥላቻ ተሸክሞ ሊቆይ የሚችል ሥልጣን የለም» — De Officiis፣ መጽሐፍ ሁለት
«ለአንድ ሰው ከሁሉ የሚበልጠው ሀብት ሌሎች ሰዎች ናቸው» — De Officiis፣ መጽሐፍ ሁለት
«በክፋት አገልግሎት ውስጥ የሚውል ጀግንነት ጀግንነት አይደለም» — De Officiis፣ መጽሐፍ አንድ፤ «አውሬነት ነው።» ይላል
«እንድትገዛ አስገደደህ ወይ? ያልወደደውን ለሽያጭ አወጣ፤ አንተ የወደድከውን ገዛህ።» — ባቢሎናዊው Diogenes፣ ስለ ቤቱ ሻጭ
«በሽያጭ ውስጥ ማታለል ገንዘብ ያመጣ ይመስላል፤ ትርፍ ግን አይደለም» — Cicero፣ ስለ ቤቱ ሻጭ
«ቃል ለጠላትም ቢሆን ቃል ነው» — Cicero፣ ስለ Regulus
«ያ ነጋዴ ማንንም አልዋሸም። ዝም ብቻ ነው ያለው። እኔም እንደዚያ ብዙ ጊዜ ዝም ብያለሁ።» — ዳዊት
«እንግዲያውስ እነዚያ ሁለት ቃላት ወሰን አይደሉም። መውጫ በር ናቸው።» — ትግሥት፣ ስለ “si possunt”
«ማስረጃውና የማስረጃው ተቃራኒ በአንድ ዓረፍተ ነገር ውስጥ።» — ዳዊት
«እንደ ትንቢት ካነበብነው ተሳስቷል። እንደ ምኞት ካነበብነው ደግሞ ከመጀመሪያውም ትንቢት አልነበረም።» — ትግሥት
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
Marcus Tullius Cicero (ሲገደል 63 ዓመቱ) — የሮም ጠበቃ፣ ፖለቲከኛና ጸሐፊ፤ የ De Officiis ደራሲ። ስድሳ ሁለት ዓመቱ፣ ከፖለቲካ ወጥቶ ሳለ፣ ተነሥቶ Antonyን በ Philippics አጠቃ
Marcus (ልጁ) — በ 44 ዓ.ዓ. ሃያ ዓመት ገደማ፤ አቴንስ ውስጥ ይማር የነበረው ወጣት፤ መጽሐፉ የተጻፈለት ሰው። ከ Brutus ጋር ተሰለፈ፤ በኋላ Octavianን አገለገለ
Leonides — ስለ ወጣቱ «እስካሁን» የሚል ሪፖርት የላከ ሰው
Atticus — የ Cicero ወዳጅ፤ የ Leonidesን ደብዳቤ ያስተላለፈና የመጽሐፉን ርዕስ የተጠራጠረ
Tiro — የ Cicero ጸሐፊ፤ የቤቱ ባሪያ የነበረና ነጻ የወጣ። የምልክት ጽሕፈቱን የፈጠረው እሱ ነው ይባላል
Cratippus — በዘመኑ ግንባር ቀደሙ የ Peripatetic ፈላስፋ፤ የወጣቱ Marcus መምህር
Gorgias — የንግግር ጥበብ አስተማሪ፤ ልጁን ወደ መጠጥ ቤት እየመራው ነው ተብሎ በአባቱ ትእዛዝ የተባረረ
Julius Caesar — የሮም ጄኔራልና ብቸኛ ገዢ፤ “የዘላለም አምባገነን” የሚል ማዕረግ ተሰጥቶት በምክር ቤት አባላት የተገደለ
Brutus እና Cassius — ራሳቸውን ነጻ አውጪ ብለው የጠሩት ገዳዮች ሁለቱ መሪዎች። Brutus በአቴንስ ወጣት ሮማውያንን ሲሰበስብ የ Cicero ልጅ አብሮት ተሰለፈ
Mark Antony — የ Caesar ጄኔራልና የቅርብ ሰው፤ ከግድያው በኋላ ከተማዋን የያዘ። ስሙ Marcus ነበር
Octavian — በ Caesar ኑዛዜ ልጁ ሆኖ የተሰየመ የእህቱ የልጅ ልጅ፤ በግድያው ጊዜ ዐሥራ ስምንት ዓመቱ። ደሴቷ ላይ Ciceroን አሳልፎ የሰጠው እሱ ነው፤ ከዚያ በኋላ ከአርባ ዓመታት በላይ ገዛ
Lepidus — ሦስተኛው ጄኔራል፤ በደሴቲቱ ስምምነት የገዛ ወንድሙን አሳልፎ የሰጠ
Quintus — የ Cicero ወንድም፤ በዚያው ሰሞን በዚያው ዝርዝር ምክንያት ከልጁ ጋር የተገደለ
Appian — ከሁለት መቶ ዓመታት ገደማ በኋላ የጻፈ ግሪካዊ ታሪክ ጸሐፊ፤ የዝርዝሩን ትልቁን ቁጥር የሚሰጥ
Livy — የሮም ታሪክ ጸሐፊ፤ ከምክር ቤቱ አባላት መቶ ሠላሳ ብቻ የሚቆጥር
Plutarch — ከመቶ ሃምሳ ዓመት ገደማ በኋላ የታዋቂ ሰዎችን ሕይወት የጻፈ ግሪካዊ፤ የሦስቱ ቀናት ስብሰባና የ Octavian የልጅ ልጅ ታሪክ ምንጭ
Demosthenes — ከዚያ ከሦስት መቶ ዓመታት በፊት የነበረ ግሪካዊ ተናጋሪ፤ የመጀመሪያዎቹ “Philippics” ባለቤት። ተሸነፈ፣ ግሪክ ወደቀች፣ በመጨረሻ ራሱን አጠፋ
Philip — የመቄዶንያ ንጉሥ፤ ወደ ግሪክ እየተስፋፋ የነበረ
Panaetius — ከ Cicero ከመቶ ዓመታት ገደማ በፊት የነበረ ከሮዶስ የመጣ ግሪካዊ Stoic ፈላስፋ፤ ስለ ግዴታ ሦስት ክፍል እጽፋለሁ ብሎ ሁለቱን ብቻ የጻፈ
Posidonius — የ Panaetius ተማሪ፤ መምህሩ ከዚያ በኋላ ሠላሳ ዓመት እንደኖረ የመዘገበ
ባቢሎናዊው Diogenes እና Antipater — የእህል መርከቡንና የቤቱን ጥያቄ የተከራከሩ ሁለት Stoic ፈላስፎች፤ መምህርና ተማሪ፤ ሁለቱም በየተራ በአቴንስ የ Stoic ትምህርት ቤት መሪዎች
Marcus Atilius Regulus — ከ Cicero ከሁለት መቶ ዓመታት በፊት የነበረ የሮም ጄኔራልና የምክር ቤት አባል፤ በካርቴጅ ተማርኮ ቃል ገብቶ ተመልሶ የተገደለ — Cicero እንደሚተርከው
Polybius — ግሪካዊ የታሪክ ጸሐፊ፤ ስለ Regulus መማረክ ይነግራል፤ ስለ መሐላውና ስለ መመለሱ ግን ምንም አይልም
Alexander — በሰሜናዊ ግሪክ Pherae የነገሠ ጨካኝ ገዢ፤ ሚስቱን እየወደደ የፈራት
Pliny — ስለ Cicero ልጅ የመጠጥ ወሬ የመዘገበ ሮማዊ ጸሐፊ
Agrippa — የ Octavian ዋና ጄኔራል፤ ጽዋ የተወረወረበት
Frederick — መጽሐፉን ከሁሉ ያስበለጠው ንጉሥ፤ ፕሩሺያ በዛሬዋ ጀርመን ምድር ላይ የነበረ መንግሥት ነው
ቦታዎች
አቴንስ — በዚያ ዘመን የትምህርት መጨረሻ የነበረች ከተማ፤ ወጣቱ Marcus የተላከባት
ሮም — Caesar የተገደለባት ከተማ፤ የ Cicero ጭንቅላትና እጅ በአደባባዩ መድረክ ላይ የተሰቀሉባት
ጣሊያን — Cicero መጽሐፉን ከከተማ ውጭ ሆኖ የጻፈባትና ወደ ልጁ የላከባት
Bononia — በዛሬዋ ሰሜናዊ ጣሊያን፤ ሦስቱ ሰዎች የተገናኙባት ደሴት አጠገብ
ሮዶስ — ራብ የወደቀባትና የእህል መርከቡ ጉዳይ የሚካሄድባት የግሪክ ደሴት፤ Panaetius የመጣባት
እስክንድርያ — በግብፅ ጠረፍ ላይ ያለች ወደብ፤ ነጋዴው እህል ጭኖ የተነሣባት። ግብፅ በዚያ ዘመን የአካባቢው ሁሉ እህል ማከማቻ ነበረች
ካርቴጅ — በአፍሪካ ሰሜናዊ ጠረፍ ላይ የነበረች ታላቅ የባሕር ኃይል ከተማ፤ Regulus የተማረከባትና የተመለሰባት
Pherae — በሰሜናዊ ግሪክ፤ Alexander የነገሠባት ከተማ
መቄዶንያ — Philip የነገሠበት የሰሜን መንግሥት
Formia — የ Cicero የገጠር መኖሪያ የነበረባት የጣሊያን ከተማ፤ የአካባቢው ሰዎች የ Cicero መቃብር የሚሉት ግንብ ዛሬም የቆመባት
Mainz — መጽሐፉ በጥቁርና በቀይ ቀለም የታተመባት የጀርመን ከተማ
አየርላንድ — ከ Tiro ምልክቶች አንዱ ዛሬም በሕዝብ ምልክቶች ላይ የሚታይባት
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
Officium — ግዴታ፣ ኃላፊነት፣ ተግባር፤ አንድ ሰው በሚይዘው ቦታ ምክንያት ከእሱ የሚጠበቅበት ነገር። በአንድ የአማርኛ ቃል አይያዝም። በእንግሊዝኛ “office”፣ “officer”፣ “official” ሁሉ ከዚህ ወጥተዋል — መጀመሪያ ክፍል ሳይሆን ዕዳ ነበር
kathekon — ግሪኮች ለዚያው ሐሳብ የሚጠቀሙበት ቃል፤ Cicero በ “officium” የተካው
honestum — የተከበረ፣ የሚያምር፣ ማፈሪያ የሌለበት፤ የመጀመሪያው መጽሐፍ ርዕሰ ጉዳይ። በእንግሊዝኛ “honest” ከዚህ መጣ
fides — ቃል መጠበቅ፣ እምነት የሚጣልበት መሆን። ሮማውያን ግዛታቸው በሰይፍ ብቻ ሳይሆን በዚህ ላይ ተገንብቷል ብለው ያምኑ ነበር። “fidelity”፣ “confidence”፣ “faith” ከዚህ ሥር ወጥተዋል። Cicero ራሱ ቃሉ የተባለው ስለሚፈጸም የመጣ ነው ብሎ ይገምታል
proscriptio / proscripsit — “Pro” (በአደባባይ) + “Scribere” (መጻፍ)። የተጻፈው የሰዎች ስም ነበር፤ ስም የገባበት ሰው ሕጋዊ ጥበቃ ያጣል፣ ንብረቱ ይወረሳል፣ የገደለው ሰው ሽልማት ያገኛል። ያው ግሥ ቤትን ለሽያጭ ማውጣትንም ይገልጻል
si possunt — «ከቻሉ»፤ Cicero በደልን የማይከላከሉ ሰዎችን ሲገልጽ የሚጨምራቸው ሁለት ቃላት
tresviri / triumvirate — “ሦስት ሰዎች”። ትርጉሙ የሥልጣን ክብር ሳይሆን ቁጥር ነው
Philippics — Demosthenes በ Philip ላይ ካደረጋቸው ንግግሮች የመጣ ስም፤ Cicero በ Antony ላይ ያደረጋቸውን ንግግሮች በዚያ ስም ራሱ ሰየመ
Peripatetics — ስሙን ከመራመድ ያገኘ የፍልስፍና ትምህርት ቤት፤ በግቢው ውስጥ ጣሪያ ያላቸው የእግር መንገዶች ነበሩ፤ ትውፊቱ መምህራኑ እየተመላለሱ ያስተምሩ ነበር ይላል
Stoic — ዓለም ሥርዓት አላት፣ ሰውም ቦታው የሚጠይቀውን ሊወጣ ይገባል የሚል ወገን
“የዘላለም አምባገነን” — በሮም ልማድ አምባገነን ለችግር ጊዜ ብቻ፣ ለስድስት ወር ይሾም ነበር፤ “የዘላለም” ሲጨመርበት ትርጉሙ ተቀየረ
ያለ እንቅስቃሴ የሚፈጸም በደል — አንድ ሰው ሌላው ሲጐዳ አይቶ ዝም ሲል የሚፈጸም ሁለተኛው ዓይነት በደል። Cicero ወላጆቹን፣ ወዳጆቹን ወይም አገሩን እንደ መክዳት ያህል ይቆጥረዋል
አራቱ ምሰሶዎች — ጥበብ፣ ፍትሕ፣ ድፍረት፣ ልክ መጠበቅ። ከአራቱ ትልቁ ፍትሕ ነው
የውይይት ጥያቄዎች
ዝምታ ውሸት ነው? የመርከቡ ነጋዴ ማንንም አልዋሸም፤ አልተጠየቀም፤ አላስተባበለም። ዳዊት “ስለ ዕቃው የሚታወቅ ጉድለትና ስለ ገበያው የሚታወቅ ሁኔታ አንድ አይደሉም” ብሎ ልዩነት ያመጣል፤ ትግሥት ደግሞ ሻጭ የሚያውቀውን ሁሉ የመናገር ግዴታ ካለበት ገበያ የሚባል ነገር ይኖራል ወይ ብላ ትጠይቃለች። እባብ ያለበት ቤት ግን ስለ ዕቃው ነው — ይህ ልዩነት የት ላይ ይሰበራል? መኪና ላይ? ቤት ላይ? የሥራ ቃለ መጠይቅ ላይ?
«ከቻሉ» ወሰን ነው ወይስ መውጫ በር? Cicero ያለ እንቅስቃሴ የሚፈጸመውን በደል ወላጅን እንደ መክዳት ያህል ይቆጥረዋል፤ ከዚያም “si possunt” — «ከቻሉ» — ይጨምራል። ትግሥት መቻሉን የሚወስነው ማን ነው ብላ ትጠይቃለች፤ ዳዊት “እኔ ነኝ” ብሎ ይመልሳል። መቻልን ራሳችን የምንወስን ከሆነ ግዴታው ግዴታ ሆኖ ይቀራል? እናም “ሥራ በዝቶብኛል” የሚለው ምክንያት መቼ ነው እውነት፣ መቼስ ነው ሽፋን የሚሆነው?
ደንቡ ስለ ማን ነው? ዳዊት ደንቡ ስለ ውጤት ከሆነ ውሸት፣ ስለ ሰውየው ከሆነ ሌላ ነገር ነው ይላል፤ ትግሥት ደግሞ መጽሐፉ ራሱ “አያዋጣም” ብሎ ስለ ውጤት እንደተናገረ ታስታውሳለች — Cicero ያቀረበው ማስረጃ እንኳ ከተማዋ ለሞተው አምባገነን ከመቼውም በበለጠ ትታዘዛለች በሚል ዓረፍተ ነገር ይዘጋል። አንድን የሥነ ምግባር ደንብ በውጤቱ መፈተን ምን ያህል ትክክል ነው — እናም ውጤቱ ተቃራኒውን ካሳየ ደንቡ ወደቀ ማለት ነው?
