ኦክቶበር 15 ቀን 1764፣ ሮም። Capitol በሚባለው ጥንታዊ ኮረብታ ላይ ባለች ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ባዶ እግራቸውን የሚሄዱ የካቶሊክ መነኮሳት የማታ ጸሎት ይዘምራሉ። ከኮረብታው ቁልቁል የጥንቱ የሮም ሕዝብ ሕግ ለማውጣት ይሰበሰብበት የነበረው Forum የከብቶች ግጦሽ ሆኗል። በተሰባበሩ ድንጋዮች መካከል የሃያ ሰባት ዓመት እንግሊዛዊ ወጣት ተቀምጧል። ስሙ Edward Gibbon ነው፤ ቆይቶ የሮም ግዛት እንዴት እንደዘቀጠና እንደወደቀ የሚተርከውን The Decline and Fall of the Roman Empire የተባለውን ረጅም ታሪክ ጻፈ። ይህን ምሽት የሚነግረን ራሱ ነው፤ ከብዙ ዓመታት በኋላ በጻፈው የሕይወት ታሪኩ ውስጥ። ከሕይወት ታሪኩ ረቂቆች አንዱ የሐሳቡ መፀነሻ ቦታና ሰዓት በጆርናሉ ውስጥ ተመዝግቧል ይላል፤ ዛሬ ያለው ጆርናል ግን ሮም በገባበት ዕለት ይቆማል። አንድ ወጣት ያቺ ከተማ እንዴት እንደጠፋች ለመጻፍ ሃያ ዓመት የሚሰጠው ለምንድን ነው? ያ ምሽትስ እርሱ ቆይቶ በጻፈው መንገድ ነው የሆነው?
ክፍል 1 — ከላሞቹ መስክ በላይ የሚሰማ መዝሙር (ሳባ)
ከላሞቹ መስክ በላይ የሚሰማ መዝሙር
መዝሙሩ — ክፍሉ የሚጀምረው በድምፅ ነው፦ ባዶ እግራቸውን የሚሄዱ የካቶሊክ መነኮሳት በአንድ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ቬስፐርስ የሚባለውን የማታ ጸሎት ይዘምራሉ፤ ቀኑ ሲመሽ የሚደረስ የጸሎት ሥርዓት ነው
ኦክቶበር 15፣ 1764 — ከተማዋ ሮም ናት። ቤተ ክርስቲያኗ የቆመችው Capitol በሚባለው ጥንታዊ ኮረብታ ላይ ነው
ከኮረብታው ቁልቁል — Forum የሚባለው ሜዳ ይታያል፤ የጥንቱ የሮም ሕዝብ ሕግ ለማውጣትና ባለሥልጣናቱን ለመምረጥ የሚሰበሰበው እዚያ ነበር። ዛሬ ግን ሜዳው የከብቶች ግጦሽ ሆኗል፤ የከተማዋ ሰዎችም Campo Vaccino ብለው ይጠሩታል፤ «የላሞች መስክ» ማለት ነው
የተቀመጠው ወጣት — በተሰባበሩ ድንጋዮች መካከል ዝም ብሎ የተቀመጠ የሃያ ሰባት ዓመት እንግሊዛዊ ወጣት። ከበላዩ ያለችው ቤተ ክርስቲያን የቆመችው የጥንቶቹ ሮማውያን ዋና አምላክ Jupiter ቤተ መቅደስ በነበረበት ስፍራ ነው ብሎ ያምናል
ምስክሩ ራሱ ነው — ይህን ምሽት የሚነግረን ራሱ ነው፤ ከብዙ ዓመታት በኋላ «በCapitol ፍርስራሾች መካከል» ተቀምጦ ያሰላስል እንደነበር ጻፈ። ከላይ መዝሙሩ ይሰማል፤ ከታች ላሞቹ ይግጣሉ
ስሙ — Edward Gibbon። ቆይቶ The Decline and Fall of the Roman Empire የተባለውን መጽሐፍ ጻፈ፤ የሮም ግዛት እንዴት እንደዘቀጠና እንደወደቀ የሚተርክ ረጅም ታሪክ ነው
የዕለቱ ሁለት ጥያቄዎች — «አንድ ወጣት እዚያ ተቀምጦ ያቺ ከተማ እንዴት እንደጠፋች ለመጻፍ ሃያ ዓመት የሚሰጠው ለምንድን ነው? ደግሞስ ያ ምሽት እርሱ ቆይቶ በጻፈው መንገድ ነው የሆነው?»
ሦስቱ ዋና ነጥቦች — ከሰባት ልጆች በሕይወት የቆየው እርሱ ብቻ ነበር፤ እርሱም ታማሚ ልጅ ነበር። በዐሥራ ስድስት ዓመቱ ሃይማኖቱን ቀየረ፤ ያ እርምጃ ከአገሩ አስወጣው። ብዙ ርዕሶችን መርጦ ከጣለ በኋላ ነው የሕይወቱን ርዕስ ያገኘው
ከሰባት ልጆች የተረፈው
1737 — Edward Gibbon ተወለደ፤ ሀብትና ማዕረግ ካለው እንግሊዛዊ ቤተሰብ
ወንድሞቹና እህቱ — አምስት ወንድሞችና አንዲት እህት ነበሩት፤ ስድስቱም በሕፃንነታቸው ሞቱ። ከቤቱ ልጆች የቀረው እርሱ ብቻ ነው፤ እርሱም ደካማና ተደጋጋሚ በሽታ የሚያጠቃው ልጅ ነበር
Catherine Porten — ያንን ታማሚ ልጅ የተንከባከበችው የእናቱ እህት። Gibbon ቆይቶ ሲያስታውሳት ከእናቱ ንቀት ያዳነችው እርሷ እንደሆነች ይናገራል
በሕይወት ታሪኩ ውስጥ ስለ እርሷ — «በሕይወት በመኖሬ ደስ የሚላቸው ሰዎች ካሉ፣ እንዳሉም እተማመናለሁ፣ ውለታው የዚያች ውድና ግሩም ሴት መሆኑን ይወቁ።»
ዐሥራ አራት ወራት
ኦክስፎርድ — በዐሥራ አምስት ዓመቱ Gibbon ወደ ኦክስፎርድ ተላከ፤ የእንግሊዝ ጥንታዊ የዩኒቨርሲቲ ከተማ ናት። እዚያ የቆየው ዐሥራ አራት ወር ብቻ ነው። ቆይቶ እነዚያን ወራት «በሕይወቴ ሙሉ እጅግ ሥራ ፈትና ፍሬ ቢስ» ጊዜ ብሎ ጠራቸው
ጁን 8፣ 1753 — በዐሥራ ስድስት ዓመቱ Gibbon የሮማ ካቶሊክ ሆነ
ለምን ቀውስ ሆነ — በአባቱ ዘመን በነበረችው እንግሊዝ አንድ ካቶሊክ በፓርላማ መቀመጥም ሆነ ከፍተኛ የመንግሥት ሹመት መያዝ አይችልም ነበር። ስለዚህ ያ አንድ እርምጃ እንደ ቤተሰቡ ያለ ቤተሰብ ለልጁ የሚጠብቃቸውን በሮች በሙሉ ዘጋ
የቄሱ ጣሪያ
የአባቱ መልስ — ፈጣን ነበር። በጥቂት ሳምንታት ውስጥ Gibbon ከኦክስፎርድ ወጥቶ ወደ ውጭ አገር ተላከ
ጁን 19 እና ጁን 30 — ጁን 19 ለንደንን ለቀቀ፤ በዚያው ወር መጨረሻ፣ ጁን 30፣ ስዊዘርላንድ ውስጥ Lausanne ከምትባል ከተማ ደረሰ
Daniel Pavillard — Gibbon ያረፈበት ቤት የዚህ የLausanne ፕሮቴስታንት ቄስ ቤት ነው። በGibbon ቃል፣ የተቀመጠው «በካልቪናዊ ቄስ በሚስተር Pavillard ጣሪያ ሥርና ትምህርት ሥር» ነበር። ካልቪናዊ ማለት ጥብቅ ከሆኑት የፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት የአንዱ አገልጋይ ማለት ነው
የLausanne ኑሮ — በፈረንሳይኛ ኖረ፤ ላቲንና ግሪክ አነበበ
የገና ዕለት፣ 1754 — በLausanne ፕሮቴስታንት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ እንደገና ቁርባን ተቀበለ
Jacques Georges Deyverdun — በዚያችው ከተማ ያገኘው የዕድሜ ልክ ወዳጁ
እንደ ልጅ ታዘዘ
Suzanne Curchod — በLausanne ዓመታት Gibbon ያገኛት ወጣት፤ Crassy በምትባል የስዊዘርላንድ መንደር የሚያገለግል ቄስ ልጅ። Gibbon ጋብቻ ጠየቃት፤ እርሱ እንደሚለው «ወላጆቿ ግንኙነቱን በክብር አበረታቱ።»
1758 — Gibbon ወደ እንግሊዝ ተመለሰ። አባቱ ጋብቻውን አልፈቀደም
ውሳኔውን የዘጋበት መስመር — «እንደ አፍቃሪ ቃተትኩ፤ እንደ ልጅ ታዘዝኩ።»
ከዚያ በኋላ — Suzanne Curchod ቆይቶ Jacques Neckerን አገባች፤ Necker በኋላ የፈረንሳዩ ንጉሥ የገንዘብ ሚኒስትር ሆነ። ልጃቸው ደግሞ Madame de Staël በሚል ስም የምትታወቅ ጸሐፊ ሆነች
የHampshire ካፒቴን
ጦርነቱ — እንግሊዝ በዚያ ዘመን ከፈረንሳይ ጋር ጦርነት ላይ ነበረች
ጁን 12፣ 1759 — Gibbon በHampshire አውራጃ ሚሊሻ ውስጥ ካፒቴን ሆኖ ተሾመ። ሚሊሻ ማለት የአንድ አውራጃ የትርፍ ጊዜ የአገር መከላከያ ኃይል ነው። ከዚያ ኃይል ጋር ለሦስት ዓመት ያህል አገር ቤት እየጠበቀ አገለገለ
ስለነዚያ ዓመታት — «የHampshire ግሬናዲየሮች ካፒቴን፣ አንባቢው ፈገግ ሊል ይችላል፣ ለሮም ግዛት ታሪክ ጸሐፊ ከንቱ ሆኖ አልቀረም።» ግሬናዲየር የሚባሉት የእግረኛ ጦሩ ወታደሮች ናቸው
1761 — በእነዚያው ዓመታት Gibbon የመጀመሪያ መጽሐፉን አሳተመ፤ የጻፈው በእንግሊዝኛ አልነበረም፤ በስደት በተማረው ፈረንሳይኛ ነበር
ተመርጠው የተጣሉ ርዕሶች
የዕለት ማስታወሻው — Gibbon የዕለት ማስታወሻ ይይዝ ነበር፤ በዚያ ማስታወሻ ውስጥ አንድ ሰው ርዕስ ሲፈልግ እናያለን
ኦገስት 4፣ 1761 — አንድ የፈረንሳይ ንጉሥ ወደ ጣሊያን ያደረገውን ዘመቻ ያስባል፤ ከዚያ «በጣም ሩቅ ነው» ብሎ ይተወዋል። ቀጥሎ ግማሽ ደርዘን የሚሆኑ የእንግሊዝ ታሪክ ርዕሶችን አንድ በአንድ ይመርጣል፤ አንድ በአንድም ይጥላል። በመጨረሻ በንግሥት ኤልሳቤጥ ዘመን የነበረው እንግሊዛዊ መርከበኛና ጸሐፊ Sir Walter Raleigh ላይ ይቆማል
ጁላይ 26፣ 1762 — Raleighም ተጣለ። የእንግሊዝ ታሪክ የፓርቲዎች ጠብ መድረክ ነው ይላል Gibbon፤ የRaleigh ዝናም «በቋንቋችንና በደሴታችን ጠባብ ድንበር ውስጥ የታጠረ ነው።»
የስዊዘርላንድ ሕዝብ የነፃነት ታሪክ — እሱንም ይተወዋል፤ ምክንያቱ ምንጮቹ ናቸው፦ «ፈጽሞ በማላውቀው በአሮጌና ባልሠለጠነ የጀርመንኛ ዘዬ ጨለማ ውስጥ በጥብቅ ተቆልፈዋል»
ፍሎረንስ — መጨረሻ ላይ ልቡ የሚያዘነብለው Medici በሚባለው ባለጸጋ ቤተሰብ ሥር ወደነበረችው የፍሎረንስ ሪፐብሊክ ነው። ስለዚያች ሪፐብሊክ፦ «ለስላሳ፣ ባለጸጋና ብልሹ የሆነች ሪፐብሊክ፤ በተገቢው ደረጃ በደረጃ ነፃነቷን ከመበደል ወደ ማጣት የምትወረወር።»
ወደ ሮም
ኤፕሪል 1764 — Gibbon ወደ ጣሊያን ጉዞ ጀመረ፤ የጉዞ ጓደኛው William Guise የሚባል ሌላ እንግሊዛዊ ወጣት ነው። የአልፕስ ተራሮችን ተሻገሩ፤ በጋውን በፍሎረንስ አሳለፉ፤ በኦክቶበር መባቻ ሮም ደረሱ
ሮም የገባበት ቀን፣ በትዝታው — «እንቅልፍ ካጣሁበት ሌሊት በኋላ በኩሩ እርምጃ የForumን ፍርስራሾች ረገጥኩ፤ Romulus የቆመበት፣ Tully የተናገረበት፣ Caesar የወደቀበት እያንዳንዱ የማይረሳ ስፍራ በአንድ ጊዜ ከዓይኔ ፊት ቀረበ።» Romulus የሮም አፈ ታሪካዊ መሥራች ነው፤ Tully ሮማዊው ተናጋሪ Cicero ነው፤ Caesar የጥንቷ ሮም የጦር መሪ Julius Caesar ነው
መቼ ተጻፈ — በዚያ ቀን አይደለም። በዚያው ገጽ ላይ ራሱ እንደሚነግረን፣ የሚጽፈው «ከሃያ አምስት ዓመታት ርቀት ላይ» ሆኖ ነው
ምሽቱ፣ በራሱ ቃል
የሕይወት ታሪኩ ዓረፍተ ነገር — «የከተማዋን ማሽቆልቆልና ውድቀት የመጻፍ ሐሳብ መጀመሪያ ወደ አእምሮዬ የመጣው በሮም ነበር፤ ኦክቶበር ዐሥራ አምስት ቀን ሺህ ሰባት መቶ ስድሳ አራት ዓመተ ምሕረት፣ በCapitol ፍርስራሾች መካከል ተቀምጬ ሳሰላስል፣ ባዶ እግራቸውን የሚሄዱት መነኮሳት በJupiter ቤተ መቅደስ ውስጥ የማታ ጸሎታቸውን ሲዘምሩ።»
የመጀመሪያው ዕቅድ — በሚቀጥለው ዓረፍተ ነገር እንደሚነግረን፣ ሊጽፈው ያሰበው «ከግዛቱ ይልቅ የከተማዋን መበስበስ» ነበር
ጆርናሉ የሚቆምበት ቀን
ስድስቱ ረቂቆች — ያ ዓረፍተ ነገር የመጣው Gibbon በመጨረሻዎቹ የሕይወቱ ዓመታት ከጻፈው የሕይወት ታሪክ ነው። ከ1788 እስከ 1793 ስድስት ረቂቆችን ጻፈ፤ አንዱንም አልጨረሰም
Lord Sheffield — የGibbon የቅርብ ወዳጅ፤ ረቂቆቹን አገጣጥሞ አንድ መጽሐፍ አደረጋቸው፤ በ1796 አሳተማቸው
ሦስቱ ረቂቆች — ምሽቱን የሚተርኩት ከስድስቱ ረቂቆች ሦስቱ ናቸው፤ በዝርዝር አይስማሙም። አንዱ ረቂቅ ቦታውን «በZoccolanti፣ ማለትም በፍራንሲስካውያን መነኮሳት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ» ያደርገዋል፤ ፍራንሲስካውያን የቅዱስ ፍራንሲስን ሥርዓት የሚከተሉ መነኮሳት ናቸው
ያው ረቂቅ የሚለው — «የሐሳቡ መፀነሻ ቦታና ሰዓት በጆርናሌ ውስጥ ተመዝግቧል።»
ጆርናሉ — ዛሬም አለ፤ Gibbon በጉዞው ወቅት በፈረንሳይኛ የያዘው የጉዞ ማስታወሻ ነው። Georges Bonnard የሚባል አርታኢ በ1961 አሳተመው
የሚሸፍነው — ከኤፕሪል 20 እስከ ኦክቶበር 2፣ 1764። ኦክቶበር 2 Gibbon ሮም የገባበት ቀን ነው
ክፍተቱ — ትዝታው ቀኑ በጆርናሉ ውስጥ ተመዝግቧል ይላል። ዛሬ ያለው ጆርናል ግን ሮም በገባበት ዕለት ይቆማል፤ የዐሥራ አምስተኛውን ምሽት አይዝም
David Womersley — የGibbon ሥራዎችን ያዘጋጀው አርታኢ፤ ክፍተቱን አይቶታል፤ ትረካውን ለመጠራጠር «በቂ ምክንያቶች» አሉ ይላል
Pocock — የታሪክ ምሁር፤ ጆርናሉ ለዚያ ምሽት ቀን ስለማይሰጥ ትዕይንቱ «የትዝታ ፍጥረት» ወይም «ሥነ ጽሑፋዊ ፈጠራ» ሊሆን ይችላል ይላል
ሁለቱ ጎን ለጎን — Gibbon ምሽቱን በራሱ ቃል ደጋግሞ ጽፎታል፤ ጆርናሉ ደግሞ በከተማዋ ደጃፍ ላይ ይቆማል
ዝምተኛው ወንበር
ዐሥራ ሁለት ዓመታት — እርሱ ከሚያስታውሰው ምሽት እስከ መጀመሪያው ጥራዝ መውጣት ድረስ
ለኢብሳ የተሰጡት ጥያቄዎች — «በእነዚያ ዓመታት ብሪታንያ ውስጥ ምን እየሆነ ነበር? አንድ ግዛት እንዴት እንደወደቀ የሚተርክ መጽሐፍ በጥቂት ቀናት ውስጥ ተሽጦ ያለቀው ለምንድን ነው? ደራሲውስ በዚያ ጊዜ በፓርላማ ውስጥ ምን ይሠራ ነበር?»
የመልሱ መጀመሪያ — በለንደን ፓርላማ ውስጥ አንድም ቃል ሳይናገር የተቀመጠ አንድ አባል
ክፍል 2 — ዝምተኛው አባልና ስድስቱ ጥራዞች (ኢብሳ)
ኢብሳ ሳባ ያስተዋወቀችውን ታሪክ ጸሐፊ ከዚያ ምሽት በኋላ ይከተለዋል። የሚነሣው በሁለት ጥያቄዎች ነው፦ «እንግሊዝና ቅኝ ግዛቶቿ በሚጣሉበት ዘመን አንድ ግዛት እንዴት እንደወደቀ የሚተርክ መጽሐፍ ለምን ሰዎች ተሻምተው ገዙት? ደራሲውስ በዚያ ጊዜ የት ተቀምጦ ነበር?»
ታሪክ እንደ መሣሪያ
ፍልስፍናዊ ታሪክ — በዚያ ምዕተ ዓመት የተማሩ አውሮፓውያን አንድ ዓይነት የታሪክ አጻጻፍን «ፍልስፍናዊ ታሪክ» ብለው ይጠሩት ነበር። ታሪክ የሚነበበው ያለፈውን ለማወቅ ብቻ አልነበረም፤ ምክንያቶችን ለመረዳት፣ የአሁኑን ለማስተዋልና የሚመጣውን ለመገመት ነበር
የአሜሪካ ሰነዶች ጸሐፊዎች — በዚህ መንገድ ያስቡ ነበር፤ ሪፐብሊክ እንዴት እንደሚሠራ ለማወቅ የጥንቶቹን ሪፐብሊኮች አጠኑ፤ ከመበስበስ የሚድን መንግሥት የለም ብለው ያምኑ ነበር
ቤትና ገንዘብ
ጁን 1765 — Gibbon ከጣሊያን ጉዞው ወደ እንግሊዝ ተመለሰ
እስከ ኖቬምበር 1770 — አባቱ እስከሞተበት ጊዜ ያሉትን ዓመታት በራሱ አገላለጽ «በትንሹ ደስታ ያሳለፍኳቸው» ዓመታት ይላቸዋል። በዚያ መካከል የስዊዘርላንድን ታሪክ ጀመረ፤ ደግሞም ተወው
ውርሱ — አባቱ ሲሞት ከንብረቱ የተረፈው Gibbonን ለንደን ውስጥ ለማስቀመጥ በቂ ሆነ
ፌብሩዋሪ 1773 — በዚህ ጊዜ በሙሉ ልቡ መጻፍ ጀምሮ ነበር
ዝምተኛው አባል
1774 — አንድ ዘመዱ ባደረገለት ድጋፍ Gibbon የፓርላማ ወንበር አገኘ፤ Liskeard የምትባል የምርጫ ከተማ ወንበር፣ ማለትም በለንደን የኮመንስ ምክር ቤት ውስጥ አንድ መቀመጫ
የገባበት ጊዜ — በGibbon ቃል፣ «በታላቋ ብሪታንያና በአሜሪካ መካከል የተደረገው የማይረሳ ፍጥጫ ሲጀመር»
ፍጥጫው — ብሪታንያ በሰሜን አሜሪካ የነበሯት ቅኝ ግዛቶች በለንደን ፓርላማ የተጣለባቸውን ግብር አንከፍልም አሉ። ከ1775 ጀምሮ ጠቡ ጦርነት ሆነ
ንግግር የለም፤ ድምፅ አለ — በዚያ ሁሉ ክርክር ውስጥ Gibbon አንድም ንግግር አላደረገም፤ ድምፁን ግን ሰጠ። «የእናት አገሪቱን መብት፣ ምናልባት ጥቅሟን ላይሆን ይችላል፣ በብዙ ቅንና ዝምተኛ ድምፅ» ደገፈ
ለምን ዝም አለ — «ጥንቃቄ ዲዳ በሆነ ትሁት ቦታ ላይ እንድረጋ ፈረደብኝ።»
የዓመታቱ ዋጋ በአንድ ዓረፍተ ነገር — «በፓርላማ የተቀመጥኩባቸው ስምንቱ ዓመታዊ ጉባኤዎች የሕዝባዊ ጉዳይ ጥንቃቄ ትምህርት ቤት ነበሩ፤ ይህም የታሪክ ጸሐፊ የመጀመሪያውና ዋነኛው በጎነት ነው።»
ፌብሩዋሪ 1776
ፌብሩዋሪ 17፣ 1776 — የመጀመሪያው ጥራዝ ወጣ። ያሳተሙት የለንደኑ ታዋቂ አሳታሚ Thomas Cadell እና ታዋቂው አታሚ William Strahan ናቸው
ቀጥሎ የሆነው፣ በGibbon ቃል — «የመጀመሪያው ሕትመት በጥቂት ቀናት ውስጥ አለቀ፤ ሁለተኛውና ሦስተኛው ሕትመት ፍላጎቱን በጭንቅ ነው የሸፈኑት፤ የአሳታሚው ንብረት ሁለት ጊዜ በደብሊን ወንበዴዎች ተወረረ። መጽሐፌ በየጠረጴዛው ላይ፣ በየሴቱ የመዋቢያ ጠረጴዛ ላይ ማለት ይቻላል፣ ነበር።» የደብሊን ወንበዴዎች የሚላቸው ያለ ፈቃድ መጽሐፉን እየገለበጡ የሚያትሙ የደብሊን አታሚዎች ናቸው
እስከ 1777 መጨረሻ — መጽሐፉ ለGibbon ያስገኘው ትርፍ 1,000 ፓውንድ ገደማ ነበር
ከEdinburgh የመጣ ደብዳቤ
ማርች 18፣ 1776 — ስኮትላንዳዊው ፈላስፋና ታሪክ ጸሐፊ David Hume ከEdinburgh ለGibbon ደብዳቤ ጻፈ
ሁለቱ ምዕራፎች — Hume በተለይ የመጀመሪያውን ጥራዝ የመጨረሻ ሁለት ምዕራፎች አንስቷል፤ እነዚያ ምዕራፎች የክርስቲያን ቤተ ክርስቲያን እንዴት እንዳደገች ይተርካሉ፦ «ርዕሰ ጉዳዩን በአንተ ላይ የጥርጣሬ ምክንያት በማይሰጥ መንገድ ማቅረብ የማይቻል ነበር፤ ጩኸት እንደሚነሳም ጠብቅ።»
ስለ ራሱ — Hume ሁለተኛውን ጥራዝ ማለቱ ነው፦ «መታተሙን ለማየት ያህል እኖራለሁ ብዬ አልጠብቅም።»
ጁላይ 1776 — የአሜሪካ ቅኝ ግዛቶች የነፃነት መግለጫቸውን አወጡ
ኦገስት 25፣ 1776 — Hume ሞተ
ጩኸቱ — የተነበየው ጩኸት መጣ፤ ሁለቱን ምዕራፎች የሚያጠቁ ብዙ በራሪ ጽሑፎች ታተሙ። በ1779 Gibbon Vindication የሚል መልስ አሳተመ
የመንግሥቱ ጠበቃ
1778 — ፈረንሳይ ከአሜሪካውያኑ ጎን ሆና ጦርነቱን ተቀላቀለች፤ ምክንያቷንም በይፋ መግለጫ አሳወቀች
Mémoire justificatif — የብሪታንያ መንግሥት ለዚያ መግለጫ መልስ እንዲጽፍለት Gibbonን ጠየቀው፤ Gibbon በፈረንሳይኛ ጻፈው፤ በ1779 ወጣ። Gibbon እንደሚለው ሰነዱ «እንደ መንግሥት ሰነድ ለአውሮፓ ቤተ መንግሥታት ተሰጠ።»
ስለ ራሱ ሚና — «የተናገርኩት ጠበቃ ከተሰጠው ፋይል እንደሚናገር ነው።»
የንግድና የቅኝ ግዛቶች ቦርድ — ብዙም ሳይቆይ አንድ ኃያል ወዳጁ ስሙን አቀረበ፤ የወቅቱ ጠቅላይ ሚኒስትር Lord North ደግሞ ሞገስ አሳየው። Gibbon የዚህ የመንግሥት ኮሚቴ አባል ሆኖ ተሾመ። ሹመቱ በራሱ አባባል በገቢው ላይ «በዓመት ከሰባት እስከ ስምንት መቶ ፓውንድ» ጨመረለት
Edmund Burke — በተቃዋሚው ወገን የነበረው ታዋቂ ተናጋሪ፤ ቦርዱን አፌዘበት፦ «ሁልጊዜ በተግባር የተበተነ ስብሰባ፣ የንግድ ቦርዱ ሳይቋረጥ ተቀምጦ የሚያሳልፈው የዕረፍት ጊዜ»
Gibbon አይክድም — «ሥራችን የማይቻል ያህል ከባድ አልነበረም»
207 ለ199 — የBurke የማሻሻያ ረቂቅ ሕግ በኮመንስ ኮሚቴ ሲመከርበት ቦርዱ እንዲፈርስ ድምፅ ተሰጠ፤ ውሳኔው ያለፈው «በትንሽ ብልጫ፣ በሁለት መቶ ሰባት ለመቶ ዘጠና ዘጠኝ» ነው። ከዚያ ቦርዱ ለጊዜው እንደገና ተመለሰ
1780 — Gibbon የLiskeard ወንበሩን አጣ
1781 — በLord North ድጋፍ Lymington ለምትባል ሌላ የምርጫ ከተማ ተመረጠ
ማርች 1፣ 1781 — ሁለተኛውና ሦስተኛው ጥራዞች ወጡ
ኦክቶበር 1781 — በአሜሪካ የነበረው ዋናው የብሪታንያ ሠራዊት Yorktown ላይ እጁን ሰጠ፤ Yorktown በአሜሪካዋ ቨርጂኒያ የምትገኝ ቦታ ናት
ኢብሳ ጎን ለጎን የሚያስቀምጠው — የሮም ግዛትን ውድቀት የሚተርኩት ሁለት ጥራዞች በወጡበት ዓመት ነው ይህ የሆነው፤ ጥራዞቹን የጻፈው ሰው ደግሞ ያንን ጦርነት በዝምተኛ ድምፁ የደገፈ የፓርላማ አባል ነበር
ጠባቂው ሲወድቅ
ማርች 1782 — ጠቅላይ ሚኒስትሩ Lord North ሥልጣኑን ለቀቀ። የንግድ ቦርዱ ተመልሶ አልተቋቋመም
ከለንደን የወጣበት ምክንያት — «ተጨማሪ ገቢ ከሌለ የለመድኩትን የወጪ አኗኗር ለረጅም ጊዜ ወይም በጥበብ መቀጠል አልችልም ነበር።»
ሴፕቴምበር 1783 — Gibbon ወደ Lausanne ተመለሰ፤ ከቀድሞ ወዳጁ Deyverdun ጋር አንድ ቤት ተጋራ
የሮም ካርታ
ኢብሳ ከሮም ታሪክ አራት ነገሮችን ብቻ ያስቀምጣል፦
የሪፐብሊኩ መጨረሻ — ሮም ለዘመናት ሪፐብሊክ ነበረች፤ ከጊዜ በኋላ ግን ሀብት የድሮውን ሥርዓት አበላሸው፣ ድምፅ በገንዘብ ተገዛ፣ ሴኔቱም በቡድኖች ጠብ ተቆልፎ ውሳኔ ማሳለፍ አቃተው። ሰላምና ሥርዓት የፈለገው ሕዝብ በመጨረሻ እውነተኛውን ሥልጣን ለአንድ የጦር ገዢ አሳልፎ ሰጠ
ስፋቱ — በሁለተኛው ምዕተ ዓመት ከፍታው ላይ ግዛቱ ከሰሜን ባሕር ጀምሮ በምሥራቅ እስከ ኢራቅ፣ በደቡብ እስከ ሰሃራ በረሃ፣ ተመልሶም በሰሜን ምዕራብ እስከ ስኮትላንድ ይደርስ ነበር፤ በዚያ ሁሉ ውስጥ የሚኖሩት ሕዝቦች ለሮም በጋራ ታማኝነት የተሳሰሩ ነበሩ
ድንበሮቹ — በሰሜን ሁለት ወንዞች፦ Rhine እና Danube። ከወንዞቹ ማዶ ሮማውያን «ባርባሪያን» ብለው የሚጠሯቸው ሕዝቦች ይኖሩ ነበር፤ ከግዛቱ ውጭ ያለን ማንኛውንም ሕዝብ የሚገልጽ የሮማውያን ቃል ነው። ከነዚህ ሕዝቦች አንዳንዶቹ በኋላ Franks እና Goths በሚል ስም ተጠቃለሉ። በምሥራቅ ድንበሩ የኤፍራጥስ ወንዝ ነበር፤ ከወንዙ ማዶ ፋርስ ነበረች፤ በዚያ ጊዜ ፋርስን የሚገዛው Parthians የሚባለው አሮጌ ንጉሣዊ ቤት ነው
ሦስተኛው ምዕተ ዓመት — ከ235 ዓመተ ምሕረት እስከ 285 ገደማ ቢያንስ ሃያ ስድስት ሰዎች ንጉሠ ነገሥት ተብለው ተቀባይነት አግኝተዋል፤ አብዛኞቹ በራሳቸው ወታደሮች የተሾሙ የጦር መሪዎች ናቸው። በዚያው ጊዜ ድንበሮቹ ደጋግመው ተጣሱ
ስድስት ጥራዞች
ቅርጹ — ስድስት ትልልቅ ጥራዞች፤ ቅርጻቸው ኳርቶ ይባላል፤ ትልቅ የመጽሐፍ መጠን ነው። በውስጡ 71 ምዕራፎች አሉ
የግርጌ ማስታወሻዎቹ — እያንዳንዱ ዓረፍተ ነገር በየትኛው ጥንታዊ ጸሐፊ ላይ እንደቆመ ይጠቅሳሉ፤ ከነዚያ ጥንታዊ ምንጮች ጋርም እየተከራከሩ ይሄዳሉ፤ አንዳንዴም አንድ ምንጭ ሊታመን እንደማይችል በግልጽ ይናገራሉ
የጁን ሌሊት
ጁን 27፣ 1787 — «የመጨረሻውን ገጽ የመጨረሻ መስመሮች የጻፍኩት በጁን ሃያ ሰባት ቀን ሺህ ሰባት መቶ ሰማንያ ሰባት ዕለት፣ ይልቁንም ሌሊት፣ ከእኩለ ሌሊት በፊት ባለው የመጨረሻ ሰዓት ውስጥ፣ በአትክልት ቦታዬ ባለ የበጋ ማረፊያ ቤት ውስጥ ነበር።»
ከዚያ በኋላ — Gibbon በግራር ዛፎቹ ሥር ተራመደ፤ «ሐይቁንና ተራሮቹን» ተመለከተ
ስሜቱ — «ነፃነቴን መልሼ ሳገኝ የተሰማኝን የመጀመሪያ ደስታ አልደብቅም። … ነገር ግን ኩራቴ ብዙም ሳይቆይ ተዋረደ፤ ከአንድ አሮጌና ደስ የሚል ጓደኛ ለዘላለም እንደተለየሁ፣ የታሪኬም የወደፊት ዕጣ ምንም ቢሆን የታሪክ ጸሐፊው ሕይወት አጭርና አስተማማኝ ያልሆነ እንደሆነ ሳስብ፣ የረጋ ሐዘን አእምሮዬን ሸፈነው።»
የእጅ ጽሑፉ — በዚያው ገጽ ላይ፦ «የመጀመሪያው ሻካራ የእጅ ጽሑፌ፣ ምንም መካከለኛ ቅጂ ሳይወጣለት፣ ወደ ማተሚያ ቤት ተልኳል። ከደራሲውና ከአታሚው ዓይን በቀር አንድም ገጽ በማንም ሰው ዓይን አልታየም።»
ከዚያ በኋላ
ሜይ 1788 — የመጨረሻዎቹ ሦስት ጥራዞች ወጡ፤ ጊዜው ሆን ተብሎ Gibbon ሃምሳ አንድ ዓመት ከሚሞላበት የልደት ቀኑ ጋር እንዲገጥም ተደርጎ ነበር
ጃንዋሪ 1794 — Gibbon በሃምሳ ስድስት ዓመቱ ሞተ። የተቀበረው Sussex በሚባለው የእንግሊዝ አውራጃ፣ በቅርብ ወዳጁ በLord Sheffield የቤተሰብ መቃብር ውስጥ ነው
በጠረጴዛው ላይ ያሉት ስድስቱ ጥራዞች
ሁለቱ ስሞች — በጥራዞቹ ሽፋን ላይ ያለው ርዕስ ሁለት ስሞችን ይዟል፤ ማሽቆልቆልና ውድቀት። ማሽቆልቆል ቀስ ብሎ የሚሄድ ሂደት ነው፤ ውድቀት ግን የሆነ ቦታ ላይ መከሰት አለበት
ለአበባ የተሰጠው ጥያቄ — «በነዚያ ስድስት ጥራዞች ውስጥ ሮም በትክክል የምትወድቀው በየትኛው ገጽ ላይ ነው?»
ክፍል 3 — ስምንቱ አቅጣጫዎች (አበባ)
አበባ ኢብሳ ጠረጴዛው ላይ ያስቀመጣቸውን ጥራዞች ትከፍታለች። መጽሐፉ የሚተርከው ግፊት ከብዙ አቅጣጫ ሲመጣ ነው፤ አበባም በመጽሐፉ ቅደም ተከተል፣ ግፊቱ ከመጣበት ስፍራ ስም እየሰጠች፣ ስምንቱን አቅጣጫዎች ትከተላለች። ስምንቱ ክፍሎች የመጽሐፉን ትረካ ይይዛሉ፤ የአበባ የራሷ ንባብ የሚመጣው በመጨረሻዎቹ ሦስት ጥያቄዎች ውስጥ ብቻ ነው፦ «እስካሁን የተረክሁት መጽሐፉ የሚለውን ነው። ከዚህ በኋላ የምለው የራሴ ንባብ ነው።»
የመጀመሪያው ጥራዝ ሲከፈት
የመጀመሪያው ዓረፍተ ነገር — «በክርስትና ዘመን በሁለተኛው ምዕተ ዓመት የሮም ግዛት የምድርን ምርጥ ክፍልና የሰው ልጅን እጅግ የሠለጠነ ወገን ያካትት ነበር።»
በጣም ተደጋግሞ የሚጠቀሰው — ጥቂት ገጾች ቆይቶ፦ «አንድ ሰው በዓለም ታሪክ ውስጥ የሰው ልጅ ሁኔታ እጅግ ደስተኛና የበለጸገ የነበረበትን ዘመን እንዲለይ ቢጠየቅ፣ ሳያመነታ ከDomitian ሞት እስከ Commodus ንግሥና ያለውን ጊዜ ይጠራል።» Domitian እና Commodus ሁለት የሮም ነገሥታት ናቸው፤ የመጀመሪያው በ96 ዓመተ ምሕረት ሞተ፤ ሁለተኛው በ180 ነገሠ
ከሰፈሩ
ጨረታው፣ 193 ዓመተ ምሕረት — ንጉሠ ነገሥቱ Pertinax በፕሪቶሪያን ዘብ ተገደለ፤ ፕሪቶሪያን ዘብ ማለት በሮም ከተማ ሰፍሮ የሚኖረው የንጉሠ ነገሥቱ የቤት ጦር ነው። Pertinax የነገሠው ከሦስት ወር ላነሰ ጊዜ ነበር
Sulpicianus — የተገደለው ንጉሠ ነገሥት አማት፤ በዚያ ሰዓት በሰፈሩ ውስጥ ሆኖ ዙፋኑን ለማግኘት ከወታደሮቹ ጋር ይደራደራል
ከቅጥሩ አናት — አንዳንዶቹ ወታደሮች በግል የሚደረግ ስምምነት «ለዚህ ያህል ውድ ሸቀጥ ተገቢውን ዋጋ» አያመጣም ብለው ሰጉ፤ ወደ ቅጥሩ አናት ሮጠው ወጥተው ጮኹ፦ «የሮም ዓለም በሕዝብ ፊት በሚደረግ ጨረታ ከፍ ያለ ዋጋ ለሚሰጠው ይሸጣል።»
Didius Julianus — ሀብታም ሴናተር፤ በዚያ ሰዓት ራት ላይ ነው፤ ሚስቱና ሴት ልጁ ገፋፉት። Gibbon፦ «ከንቱው ሽማግሌ ወደ ፕሪቶሪያን ሰፈር ተጣደፈ … ከቅጥሩ ግርጌ ቆሞ ከተቀናቃኙ ጋር መጫረት ጀመረ።»
ዋጋው — መልእክተኞች በሁለቱ ተጫራቾች መካከል ይመላለሳሉ። Sulpicianus ለእያንዳንዱ ወታደር 5,000 ድራክማ ለመስጠት አቀረበ፤ ድራክማ የብር ሳንቲም ነው። Julianus «በአንድ ጊዜ» ወደ 6,250 ድራክማ ከፍ አደረገ። Gibbon ራሱ ሒሳቡን ሠርቶ ለአንድ ወታደር «ከሁለት መቶ የእንግሊዝ ፓውንድ በላይ» እንደሆነ ይናገራል
በሮቹ — «የሰፈሩ በሮች ወዲያውኑ ለገዢው ተከፈቱ።» ወታደሮቹ አንድ ቅድመ ሁኔታ አስቀመጡ፦ አዲሱ ንጉሠ ነገሥት ተቀናቃኙን ይቅር ማለት አለበት
የገጹ ግርጌ — Gibbon እንደሚለው ሦስቱ ጥንታዊ ታሪክ ጸሐፊዎች «በእርግጥም ጨረታ እንደነበረ ይስማማሉ»፤ ወታደሮቹ ጨረታ መሆኑን በይፋ አወጁ የሚለው ግን አንዱ ብቻ ነው
ፍጻሜያቸው — የተሸነፈው ተጫራች Sulpicianus በዚያ ቅድመ ሁኔታ ሕይወቱ ተረፈ። ዙፋኑን የገዛው Didius Julianus ስድሳ ስድስት ቀን ነገሠ፤ ከዚያ በቤተ መንግሥቱ ውስጥ ተገደለ
ከምሥራቅ
አዲስ ንጉሥና ጉባኤ — በፋርስ አንድ አዲስ ንጉሥ አሮጌውን የParthians ንጉሣዊ ቤት ገልብጦ ሥልጣን ያዘ። መጽሐፉ Artaxerxes ይለዋል፤ በፋርስኛ ስሙ Ardashir ነው። የአገሪቱን ሃይማኖት ለማጽናት ማጂዎችን ወደ ጉባኤ ጠራ፤ ማጂ የሚባሉት የፋርስ ጥንታዊ የካህናት ወገን ናቸው
ከሰማንያ ሺህ ወደ ሰባት — «በተቀጠረው ቀን ቁጥራቸው ወደ ሰማንያ ሺህ የሚሆን ተገኙ»፤ ጉባኤው ተቀነሰ፦ «ወደ አርባ ሺህ፣ ወደ አራት ሺህ፣ ወደ አራት መቶ፣ ወደ አርባ፣ በመጨረሻም ወደ ሰባት ማጂዎች።»
Erdaviraph — ከሰባቱ አንዱ፣ ወጣት ካህን። «ሦስት ጽዋ የሚያስተኛ ወይን» ጠጣ፤ ረጅም እንቅልፍ ወሰደው፤ ሲነቃ ያየውን ሊናገር ተነሣ
አዋጁ — «ከZoroaster አምልኮ በቀር ማንኛውም አምልኮ በጥብቅ ተከለከለ።» Zoroaster የጥንቱ የፋርስ ሃይማኖት ነቢይ ነው
ወራሹ — Artaxerxes ሲያልፍ ዙፋኑን ልጁ ወረሰ፤ መጽሐፉ Sapor ይለዋል፤ ዛሬ በብዛት የሚታወቀው Shapur በሚለው ስሙ ነው
አራት ልመናዎች — ወጣቱ ንጉሠ ነገሥት ሦስተኛው Gordian በምሥራቁ ድንበር ላይ ከፋርስ ጋር ጦርነት ላይ ነው። ሠራዊቱ ግን የጦሩ አዛዥ የሆነውን Philipን ንጉሠ ነገሥት ብሎ አወጀ፤ Philip የፕሪቶሪያን ዘብ አዛዥ ነበር። መጽሐፉ በሚከተለው ጥንታዊ ዘገባ Gordian ብቸኛ ንጉሠ ነገሥት ሆኖ እንዲቀጥል፣ ሥልጣኑን እንዲጋራ፣ የበታች ንጉሠ ነገሥት እንዲሆን፣ የዘብ አዛዥ እንዲሆን ለመነ፤ አራቱም ጊዜ እምቢ ተባለ
የመጨረሻው ልመና — «በመጨረሻም ሕይወቱን እንዲተውለት ለመነ።» በዚያ ሁሉ ጊዜ «በተኮሳተረ ዝምታ» የቆየው Philip ትእዛዝ ሰጠ፤ Gordian «ተይዞ፣ ልብሱን ተገፎ፣ ወዲያውኑ ወደ ሞት ተወሰደ።»
የገጹ ግርጌ — Gibbon ዘገባውን «አጠራጣሪ» ይለዋል። Gibbon እንደሚለው ዘገባው «በዚህ ጉዳይ ከራሱም ሆነ ከሚመስለው እውነት ጋር ሊታረቅ አይችልም»፤ ከዚያ ይጠይቃል፦ «Philip የቀደመውን ንጉሠ ነገሥት እንዴት ሞት ፈርዶበት መልሶ መታሰቢያውን ሊቀድስ ይችላል?» መታሰቢያውን መቀደስ ማለት የሞተውን ንጉሠ ነገሥት በይፋ አምላክ ብሎ ማወጅ ነው
ሺህ ዓመት፣ 248 ዓመተ ምሕረት — Philip ወደ ሮም ተመልሶ ሴኩላር የሚባሉትን ጨዋታዎች አከበረ፤ በአንድ ሰው ዕድሜ አንድ ጊዜ ያህል የሚደረግ ታላቅ በዓል ነው። በዓሉ የተደረገው «ሮም ከተመሠረተች ሙሉ አንድ ሺህ ዓመት ሲሞላ» ነው
በዓሉ — ከሚያዩት መካከል ቀደም ሲል ያየው አንድም ሰው አልነበረም፤ ዳግመኛ አያለሁ ብሎ የሚጠብቅም አልነበረም። በTiber ወንዝ ዳር ለሦስት ሌሊት መሥዋዕት ቀረበ፤ ከመኳንንት ቤተሰቦች የተመረጡ ሃያ ሰባት ወጣት ወንዶችና ሃያ ሰባት ወጣት ሴቶች በኅብረት ዘመሩ
ጥቂቶቹ አሳቢዎች — «ጥቂቶቹ አሳቢዎች ግን የግዛቱን ያለፈ ታሪክና የወደፊት ዕጣ በተጨነቀ አእምሮ ያሰላስሉ ነበር።»
የPhilip ፍጻሜ — ንጉሠ ነገሥቱ Decius ሥልጣን በያዘበት አመጽ፣ Gibbon እንደሚለው፣ «ወይ በጦርነቱ ተገደለ፣ ወይ ከጥቂት ቀናት በኋላ በVerona ተገደለ።» Verona የጣሊያን ከተማ ናት
ንጉሠ ነገሥቱ በጠላት እጅ — በእርጅናው ወደ ምሥራቅ የዘመተው ንጉሠ ነገሥት Valerian ራሱ ሠራዊቱን እየመራ ወደ ኤፍራጥስ ወንዝ ሄደ። ከEdessa ከተማ ቅጥር አጠገብ መጥፎ ምክር የሚሰጥ አንድ አዛዥን አምኖ ተከተለ፤ ሠራዊቱ ተከበበ፤ ረሃብና ወረርሽኝ ገባበት፤ ወታደሮቹ ስምምነት እንዲደረግ ጠየቁ
ወርቁና ስብሰባው — «አሳፋሪ ማፈግፈግ እንዲፈቀድ ለመግዛት እጅግ ብዙ ወርቅ ቀረበ።» የፋርሱ ንጉሥ Sapor ወርቁን አልተቀበለም፤ መልእክተኞቹን ያዘ፤ ከንጉሠ ነገሥቱ ጋር «በአካል ለመገናኘት» ጠየቀ። «ስብሰባው እንደሚጠበቀው ተፈጸመ። ንጉሠ ነገሥቱ ተማረከ።» ዓመቱ 260 ዓመተ ምሕረት ነው
ሁሉም የሚተርከው ታሪክ — መጽሐፉ በዚህ ዓረፍተ ነገር ይከፍተዋል፦ «ብዙ ጊዜ የጥላቻ ወይም የሽንገላ መሣሪያ ከመሆን ብዙም የማያልፈው የታሪክ ድምፅ፣ Saporን የድል መብትን በትዕቢት አላግባብ ተጠቅሟል ብሎ ይወቅሰዋል።» ታሪኩ፦ Valerian በሰንሰለት ታስሮ፣ ሐምራዊ ልብሱን እንደለበሰ ለሕዝቡ ይታያል፤ የፋርሱ ንጉሥ ፈረሱ ላይ ሲወጣ እግሩን በንጉሠ ነገሥቱ አንገት ላይ ያሳርፋል፤ Valerian ከሞተ በኋላ ቆዳው «በገለባ ተሞልቶ» «በፋርስ እጅግ ዝነኛ በሆነው ቤተ መቅደስ ውስጥ ለዘመናት» ተቀመጠ
የGibbon ፍርድ በታሪኩ ላይ — «ታሪኩ ምግባራዊና ልብ የሚነካ ነው፤ እውነትነቱ ግን በትክክል ጥያቄ ውስጥ ሊገባ ይችላል።»
የሚያስተማምነው — «ቢያንስ ይህ እርግጥ ነው፤ በጠላት እጅ የወደቀው ብቸኛው የሮም ንጉሠ ነገሥት ቀሪ ሕይወቱን ተስፋ በሌለው ምርኮ ውስጥ አሳለፈ።» Sapor ደግሞ በመንገዱ ላይ እየተጠቃ ኤፍራጥስን ተሻግሮ ተመለሰ
ከሰሜን
የቀረበው ድርድር፣ 251 ዓመተ ምሕረት — Goths፣ ከሰሜኑ የDanube ወንዝ ድንበር ማዶ የመጡ ሕዝቦች፣ የባልካን ክፍለ ግዛቶችን ዘርፈው ምርኮና እስረኞች ይዘው እየተመለሱ ነው። ከPhilip ቀጥሎ የነገሠው ንጉሠ ነገሥቱ Decius ሠራዊቱን ይዞ ተጠግቷቸዋል
የGoths ድርድር — «ምርኮቻቸውንና እስረኞቻቸውን በሙሉ» ይመልሳሉ፤ በምትኩ «ሳይነኩ እንዲመለሱ» ይፈቀድላቸው
የDecius እምቢታ — ዓላማው በGibbon አገላለጽ «በሰሜን ሕዝቦች ላይ ጠቃሚ ፍርሃት» መጣል ነበር። «ልበ ሙሉዎቹ ባርባሪያን ከባርነት ሞትን መረጡ።»
ቦታው — Moesia በምትባል የሮም ክፍለ ግዛት ውስጥ ያለች «የማትታወቅ ከተማ»፤ ዛሬ የታሪክ ምሁራን ቦታውን Abritus በሚባለው የጥንት ከተማ ያውቁታል
ረግረጉ — Goths በሦስት መስመር ተሰለፉ፤ ሦስተኛው መስመር ከአንድ ረግረግ ጀርባ ቆሟል
ልጁ — ጦርነቱ እንደተጀመረ ቀድሞውኑ ከአባቱ ጋር በጋራ የነገሠው የንጉሠ ነገሥቱ ልጅ በቀስት ተመትቶ ወደቀ፤ Gibbon እንደሚለው «በሐዘን በተመታው አባቱ ፊት»። Decius ለወታደሮቹ፦ «የአንድ ወታደር መጥፋት ለሪፐብሊኩ ብዙም ትርጉም የለውም።»
ሦስተኛው መስመር — የGoths የመጀመሪያውና ሁለተኛው መስመር ተሰበሩ፤ ሮማውያኑ ሦስተኛውን ለመከተል ረግረጉን ለመሻገር ሞከሩ። Gibbon የሚጠቅሰው ጥንታዊ ምስክር፦ «ቦታው ጥልቅ ጭቃ ነበር፤ የቆሙትን ይውጣል፤ የሚገፉትን ያንሸራትታል፤ ትጥቃቸው ከባድ፣ ውኃውም ጥልቅ።»
ፍጻሜው — ሠራዊቱ ጠፋ። «የንጉሠ ነገሥቱም አስከሬን በጭራሽ ሊገኝ አልቻለም።» Decius እና ልጁ እዚያ ሞቱ፤ አባት ሃምሳኛ ዓመቱን ይዞ ነበር
ከቤተ መንግሥቱ ውስጥ
Diocletian፣ ከ284 ዓመተ ምሕረት — ሮምን የገዛው፣ ሥርዓቱን በአዲስ መልክ ያደራጀው ንጉሠ ነገሥት
አለባበሱ — ዘውዱ «በዕንቁ የተጌጠ»፤ ልብሱ «ከሐርና ከወርቅ» የተሠራ፤ ጫማዎቹ «እጅግ ውድ በሆኑ ዕንቁዎች የተለበጡ»። የውስጠኛዎቹን ክፍሎች ጃንደረቦች ይጠብቃሉ
ስግደቱ — «አንድ ተገዢ በመጨረሻ ወደ ንጉሠ ነገሥቱ ፊት እንዲገባ ሲፈቀድለት፣ ማዕረጉ ምንም ይሁን ምን፣ መሬት ላይ ተደፍቶ በምሥራቃውያን ልማድ መሠረት የጌታውን መለኮትነት ማምለክ ግዴታው ነበር።»
በGibbon ቃል — Diocletian ያደረገው፦ «የሮምን ልማዶች በፋርስ ልማዶች መተካት።»
ሌላው መርህ — መከፋፈል፤ Diocletian ሥልጣኑን ለብዙ ገዢዎች አከፋፈለ
ጎመኑ፣ 305 ዓመተ ምሕረት — Diocletian ሥልጣኑን በፈቃዱ ለቀቀ፤ በAdriatic ባሕር ዳርቻ Salona በሚባል ቦታ ወዳለ ቤተ መንግሥት ሄዶ ኖረ። የቀድሞ የሥልጣን ተጋሪው ሐምራዊውን ልብስ መልሶ እንዲለብስ ለመነው። Diocletian «በአዘኔታ ፈገግታ» መለሰለት፦ በSalona «በገዛ እጁ የተከላቸውን ጎመኖች» ሊያሳየው ቢችል ኖሮ «ደስታን መደሰቱን ትቶ ሥልጣንን እንዲያሳድድ» ማንም አይጠይቀውም ነበር
Constantine — ከDiocletian በኋላ ከነገሡት አንዱ፤ በBosporus ላይ ሁለተኛ ዋና ከተማ የሠራው ንጉሠ ነገሥት። Bosporus በሁለት ባሕሮች መካከል ያለ ጠባብ የውኃ መተላለፊያ ነው። ከተማዋ ቁስጥንጥንያ ናት፤ በ330 ዓመተ ምሕረት ተመረቀች። Constantine የቀረው የአንዲት ከተማ መሥራች ሆኖ ነው
ከአዲሱ እምነት
ሁለቱ ምዕራፎች — በመጀመሪያው ጥራዝ መጨረሻ ላይ ያሉት፣ ኢብሳ የጠቀሳቸው ምዕራፎች
የመጀመሪያው አንቀጽ — «ያ ታላቅ አካል በግልጽ ኃይል ሲወረር ወይም በዝግታ መበስበስ ሲሸረሸር፣ ንጹሕና ትሁት ሃይማኖት በሰዎች አእምሮ ውስጥ በቀስታ ሰርጎ ገባ፤ በዝምታና በጨለማ አደገ፤ ከተቃውሞ አዲስ ብርታት አገኘ፤ በመጨረሻም የመስቀሉን የድል ሰንደቅ በCapitol ፍርስራሾች ላይ አቆመ።»
ሁለት ሥራዎች — «የሃይማኖት ሊቅ ሃይማኖትን ከሰማይ እንደወረደች፣ በተፈጥሮ ንጽሕናዋ ተሸልማ የመግለጹን አስደሳች ሥራ ሊሠራ ይችላል። በታሪክ ጸሐፊው ላይ ግን የበለጠ አሳዛኝ ግዴታ ተጥሏል።»
ሁለት መልሶች — ሃይማኖቱ እንዴት ተስፋፋ? መጽሐፉ መጀመሪያ «ግልጽ ግን አጥጋቢ መልስ» አለ ይላል፤ ምክንያቱ «የትምህርቱ ራሱ አሳማኝ ማስረጃና … የታላቁ ምንጩ ገዢ መግቦት» ነው። ከዚያ «ነገር ግን» ይላል፤ የታሪክ ጸሐፊውንም መልስ ያመጣል፦ አምስት «ሁለተኛ ደረጃ ምክንያቶች»
አምስቱ ምክንያቶች፣ መጽሐፉ እንደሚዘረዝራቸው — የአማኞቹ ቅንዓት፤ ስለሚመጣው ሕይወት የሚሰጠው ትምህርት፤ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን አላት የተባለው ተአምራዊ ኃይል፤ የሥነ ምግባሯ ጥብቅነት፤ የማኅበረሰቡ አንድነትና ሥርዓት
ቁጥሩ — በሁለተኛው ምዕራፍ መጽሐፉ የመጨረሻውንና ትልቁን ስደት ይተርካል። በዚያ ስደት በሕግ ፍርድ የተገደሉትን ክርስቲያኖች ቁጥር Gibbon «ከሁለት ሺህ ሰዎች በትንሹ ያነሰ» ብሎ ይገምታል። ግምቱ የራሱ ነው፤ አንድ ጥንታዊ ጸሐፊ ከሰጣቸው ቁጥሮች ተነሥቶ በራሱ ሒሳብ ያገኘው መሆኑን ምዕራፉ ራሱ ያሳያል
የምዕራፉ መዝጊያ — «ታሪክ የመዘገበውንና ፍቅረ ሃይማኖት የፈጠረውን ስለ ሰማዕትነት ያለውን ሁሉ ሳናመነታና ሳንመረምር ብንቀበል እንኳ፣ ክርስቲያኖች በውስጣዊ ክፍፍሎቻቸው ወቅት ከማያምኑት ቅንዓት ከደረሰባቸው የበለጠ ከባድ ጭካኔ አንዳቸው በሌላው ላይ ማድረሳቸውን መቀበል ግድ ይላል።» ውስጣዊ ክፍፍል ማለት በራሳቸው መካከል የተነሣ ጠብ ነው
ከአንድ ደብዳቤ
ሁለት መሥራቾችን የሚጠራው ልጅ፣ 476 ዓመተ ምሕረት — በምዕራቡ የሮም ግዛት የመጨረሻው ንጉሠ ነገሥት አንድ ልጅ ነው፤ የአንድ የጦር መሪ ልጅ። ስሙ፣ Gibbon እንደሚለው፣ «የከተማዋንና የንጉሣዊው ሥርዓት ሁለቱን ታላላቅ መሥራቾች» ያጣምራል፤ Romulus Augustus ይባላል። Romulus የሮም ከተማ አፈ ታሪካዊ መሥራች ነው፤ Augustus ንጉሣዊውን ሥርዓት የመሠረተው ገዢ ነው። የላቲን ተናጋሪዎች ግን ስሙን አሳንሰው Augustulus ብለው ጠሩት፤ «ትንሹ Augustus» ማለት ነው
Odoacer — በጣሊያን ያለው ሠራዊት የባዕድ ዘር አዛዥ፤ የምዕራቡ ንጉሠ ነገሥት ሹመት «የማይጠቅምና ውድ» ነው ብሎ ወሰነ
ደብዳቤው — ልጁ ሥልጣኑን ለሴኔቱ እንዲመልስ ተደረገ፤ ሴኔቱ የሮም የጥንት የሽማግሌዎች ምክር ቤት ነው። ሴኔቱ በቁስጥንጥንያ ለሚገኘው የምሥራቁ ንጉሠ ነገሥት Zeno ደብዳቤ ጻፈ
ሴናተሮቹ የሚሉት — «በጣሊያን የንጉሠ ነገሥታትን ተከታታይነት ከእንግዲህ የመቀጠል አስፈላጊነቱንም ሆነ ፍላጎቱንም» ይክዳሉ፤ አንድ ንጉሠ ነገሥት «ምሥራቁንም ምዕራቡንም» መጠበቅ ይችላል ይላሉ፤ «የዓለማቀፉ ግዛት መቀመጫ ከሮም ወደ ቁስጥንጥንያ እንዲዛወር» ይስማማሉ
Gibbon የሚያክላቸው ሁለት ሐረጎች — «ጌታቸውን የመምረጥ መብታቸውን በውርደት ይክዳሉ»፤ እና «ሪፐብሊኩ፣ ያንን ስም ሳይሸማቀቁ ይደግሙታል።»
ፓትሪሺያን — ሴናተሮቹ Odoacer ፓትሪሺያን እንዲባል ጠየቁ፤ ከፍተኛ የሮም ማዕረግ ነው። Zeno መልእክተኞቹን ገሰጻቸው፤ ከዚያ ተቀበለ። «የዙፋኑና የቤተ መንግሥቱ ቅዱሳን ጌጦች» ወደ ምሥራቅ ተላኩ
ከመውረዱ በፊት የነበረው ጦርነት — ልጁ ራሱ ጦርነት አልገጠመም፤ ከመውረዱ በፊት ግን ጦርነት ነበር። Gibbon እንደሚተርከው፣ የOdoacer ሠራዊት የልጁ አባት Orestes የተጠለለባትን Pavia የምትባል ከተማ ከበበ፤ ቅጥሯን ሰብሮ ገብቶ ዘረፋት፤ Orestes ተገደለ። ወንድሙም Ravenna አጠገብ በተደረገ ፍልሚያ ወደቀ። ከዚያ በኋላ ነው ልጁ የOdoacerን ምሕረት የለመነው
ቀኑ — ልጁ ከዙፋኑ የወረደበት ቀን ሴፕቴምበር 4፣ 476 እንደሆነ ይነገራል
ከዚያ በኋላ — የልጁ ሕይወት ተረፈ፤ በዓመት «ስድስት ሺህ የወርቅ ሳንቲም» ተሰጠው፤ በጣሊያን ውስጥ Campania በሚባል አካባቢ ያለ አንድ ምሽግም ተሰጠው፤ ያ ምሽግ በአንድ ወቅት የLucullus ቪላ ነበር፤ Lucullus የጥንቷ ሪፐብሊክ ባለጸጋ የጦር መሪ ነው። Odoacer፣ Zeno በሰጠው ማዕረግ፣ ጣሊያንን ገዛ። Zeno ጌጦቹን ያዘ
ከጸሐፊው ወንበር
ታሪኩ ሲቆም — ኢብሳ እንደተናገረው ሦስተኛው ጥራዝ በ1781 ወጣ። በዚያ ጥራዝ መጨረሻ ላይ ትረካው ይቆማል፤ ደራሲው ራሱ ይናገራል። ምዕራፉ «በምዕራብ ስለ ሮም ግዛት ውድቀት አጠቃላይ ምልከታዎች» ይባላል
የGibbon ፍርድ — «የሮም ማሽቆልቆል ከመጠን ያለፈ ትልቅነት ተፈጥሯዊና የማይቀር ውጤት ነበር። ብልጽግና የመበስበስን መርህ አበሰለው፤ የጥፋት ምክንያቶች ከወረራው ስፋት ጋር ተባዙ፤ ጊዜ ወይም አጋጣሚ ሰው ሠራሽ ድጋፎቹን እንዳስወገዱ ያ ግዙፍ ሕንጻ ለራሱ ክብደት ግፊት ተሸነፈ። … የሮም ግዛት ለምን እንደጠፋ ከመጠየቅ ይልቅ ይህን ያህል ዘመን መቆየቱ ሊያስደንቀን ይገባል።»
ስለ ራሱ ዘመን የጠየቀው — «አውሮፓ በአንድ ወቅት የሮምን ጦርና ተቋማት ያስጨነቁት መዓቶች እንደገና ይደገሙባት እንደሆነ በተጨነቀ ጉጉት ልንጠይቅ እንችላለን።» መልሱን በሦስት ደረጃ ይሰጣል፦
ብዙ መንግሥታት — አውሮፓ «ወደ ዐሥራ ሁለት ኃያላን፣ ምንም እንኳ እኩል ባይሆኑ፣ መንግሥታትና ሦስት የተከበሩ ሪፐብሊኮች» ተከፍላለች፤ ስለዚህ ብቁ ገዢ የሆነ ቦታ የመገኘቱ ዕድል ይሰፋል፦ «Arcadius እና Honorius በደቡብ ዙፋኖች ላይ እንደገና ሲያንቀላፉ፣ አንድ Julian ወይም Semiramis በሰሜን ሊነግሥ ይችላል።» Arcadius እና Honorius በ400 ዓመተ ምሕረት አካባቢ የነገሡ ሁለት ወንድማማች ነገሥታት ናቸው፤ መጽሐፉ ደካማ ገዢዎች አድርጎ አሳይቷቸዋል። Julian ዝነኛ ብቁ ንጉሠ ነገሥት፣ Semiramis ደግሞ አፈ ታሪካዊ ብቁ ንግሥት ናቸው
መድፍና ምሽግ — «መድፍና ምሽጎች አሁን በታታር ፈረሰኞች ላይ የማይደፈር አጥር ሆነዋል፤ አውሮፓም ከወደፊት የባርባሪያን ወረራ ተጠብቃለች፤ ምክንያቱም ከማሸነፋቸው በፊት ባርባሪያን መሆናቸውን ማቆም አለባቸው።» ታታር የሚባሉት የእስያ ፈረሰኛ ሕዝቦች ናቸው
የማያቋርጥ እድገት — «እያንዳንዱ የዓለም ዘመን የሰው ልጅን እውነተኛ ሀብት፣ ደስታ፣ ዕውቀትና ምናልባትም በጎነት ጨምሯል፤ አሁንም ይጨምራል።»
በዚያው ምዕራፍ ውስጥ ሌላ ዓረፍተ ነገር — «የዓለም አረመኔ ሕዝቦች የሠለጠነው ማኅበረሰብ የጋራ ጠላቶች ናቸው።»
ከኮረብታው
ሌላው ሺህ ዓመት — መጽሐፉ በ476 አያበቃም። ምሥራቁን ግዛት ለአንድ ሺህ ዓመት ያህል ተጨማሪ ይከተላል፤ አዳዲስ ሃይማኖቶችና ኃይሎች ሲነሡ፣ የመስቀል ጦርነቶች ሲመጡና ሲሄዱ፣ እስከ 1453 ዓመተ ምሕረት ድረስ። በዚያ ዓመት የኦቶማኑ ሱልጣን ሁለተኛው Mehmed ቁስጥንጥንያን ያዘ፤ መጽሐፉ «ሁለተኛው Mahomet» ይለዋል። ከተማዋ ወደቀች፤ ሱልጣኑ አዲሱ ገዢዋ ሆነ
የመጨረሻው ምዕራፍ — ርዕሱ «በዐሥራ አምስተኛው ምዕተ ዓመት የሮም ፍርስራሾች ትዕይንት» ይላል። የሚከፈተው በአንድ ትዕይንት ነው፦ «ከጳጳሱ አገልጋዮች ሁለቱ፣ ምሁሩ Poggius እና አንድ ወዳጁ፣ የCapitol ኮረብታን ወጡ፤ በዓምዶችና በቤተ መቅደሶች ፍርስራሾች መካከል ዐረፉ፤ ከዚያ ከፍ ካለ ስፍራ ሰፊውንና ልዩ ልዩውን የባድማ ትዕይንት ተመለከቱ።»
Poggio Bracciolini — መጽሐፉ Poggius የሚለው፤ በጳጳሱ ቤተ መንግሥት ጸሐፊ የነበረና የጥንት የላቲን መጻሕፍትን ከመጥፋት የሚያድን ሰው
የPoggio ቃላት — «የተቀመጥንበት የCapitol ኮረብታ በአንድ ወቅት የሮም ግዛት ራስ፣ የምድር ምሽግ፣ የነገሥታት ሽብር ነበር። … ይህ የዓለም ትዕይንት እንዴት ወደቀ! እንዴት ተለወጠ! እንዴት ተበላሸ!» ቀጥሎም፦ «የሮም ሕዝብ ሕጎቹን ለማውጣትና ባለሥልጣናቱን ለመምረጥ ይሰበሰብበት የነበረው Forum አሁን ጓሮ አትክልት ለማብቀል ታጥሯል፤ ወይም ለአሳማዎችና ለጎሾች ክፍት ሆኗል።»
አራት ምክንያቶች — ምዕራፉ ለከተማዋ መፍረስ አራት ምክንያቶችን ይዘረዝራል
ስለ መላው ሥራው — በዚያው ምዕራፍ ውስጥ Gibbon፦ «በዚህ ታሪክ ቀደምት ጥራዞች የባርባሪነትንና የሃይማኖትን ድል ገልጫለሁ።»
የመጨረሻው አንቀጽ — «ለሃያ ዓመት ገደማ ሕይወቴን ያዝናናውንና ያደከመውን፣ የራሴን ምኞት ባያሟላም በመጨረሻ ለሕዝቡ ጉጉትና ቅንነት የማቀርበውን ሥራ ሐሳብ መጀመሪያ የፀነስኩት በCapitol ፍርስራሾች መካከል ነው።»
ከአንቀጹ በታች — ቦታውና ቀኑ፦ Gibbon የሚኖርባት የስዊዘርላንድ ከተማ Lausanne፤ ጁን 27፣ 1787
ሦስት ጥያቄዎች
አበባ ከትረካው ወጥታ ሦስት ጥያቄዎችን ትጠይቃለች፤ እያንዳንዳቸው አንድ ነገር ሌላ ቢሆን ኖሮ ብለው ይጠይቃሉ፤ ከዚህ በታች ያሉት መልሶች የእርሷ ንባቦች ናቸው።
ንጉሠ ነገሥቱ Decius ድርድሩን ቢቀበል ኖሮ? — Goths ምርኮውን መልሰው በሰላም እንዲሄዱ ቢፈቀድላቸው ኖሮ የሆነ ነገር ይለወጥ ነበር? የመጽሐፉ አጠቃላይ ምልከታዎች ማሽቆልቆሉን «ተፈጥሯዊና የማይቀር» ይሉታል፤ ስለዚህ በመጽሐፉ ዓይን ምንም አይለወጥም ነበር። አበባ ግን ያንን መልስ ከሌላኛው ገጽ ጋር ማስታረቅ አትችልም፦ አንድ አባት ልጁ በቀስት ሲወድቅ አየ፤ ከዚያ መግባት ያልነበረበት ረግረግ ውስጥ ሠራዊቱን ይዞ ገባ፤ የራሱ አስከሬን አልተገኘም። «የቀረበውን ድርድር መቀበል የሚችልበት ቀን ነበር።» ለእርሷ «የማይቀር» የሚለው ቃል በዚያ ረግረግ ውስጥ ይሰምጣል
ታሪኩ በ476 ቢቆም ኖሮ? — መጽሐፉ በሴኔቱ ደብዳቤ ላይ ቢያበቃ ኖሮ «ውድቀት» ምን ማለት ይሆን ነበር? «አንድ ደብዳቤ፣ ጥቂት ጌጦች ወደ ምሥራቅ ሲላኩ፣ በCampania ውስጥ የጡረታ ገንዘብ የሚቀበል ልጅ። የመጨረሻ ትዕይንቱ ጦርነት ሳይሆን ደብዳቤ የሆነ ውድቀት።» ርዕሱ አንድ ውድቀት ቃል ይገባል፤ መጽሐፉ ግን ቢያንስ ሦስት ይሰጣል፦ ደብዳቤው፤ በሱልጣን የተያዘች ከተማ፤ ከኮረብታው ሥር ጓሮ አትክልት የሚበቅልበት ሜዳ። ስለዚህ አበባ ርዕሱን በብዙ ቁጥር ታነበዋለች፦ «ውድቀቶች።»
ሁለቱ ምዕራፎች ባይጻፉ ኖሮ? — ስለ አዲሱ እምነት የተጻፉት ሁለቱ ምዕራፎች ከመጀመሪያው ጥራዝ ቢቀሩ ኖሮ መጽሐፉ ዛሬም ያከራክር ነበር? Hume ጩኸት እንደሚነሣ ተንብዮ ነበር፤ ጩኸቱ መጣ። የአበባ መልስ፦ መጽሐፉ ያለ እነርሱም ይነበብ ነበር፤ በሚያምር እንግሊዝኛ የተጻፈ ረጅም ታሪክ ነው። «ግን ጠብ አይነሣበትም ነበር።» ለእርሷ ደግሞ ያ ጠብ ዛሬም መጽሐፉ የሚነበብበት አንዱ ምክንያት ነው
ለዳዊትና ለትግሥት የተተወው ወንበር — ከስምንቱ አቅጣጫዎች አንዱ ከሌሎቹ ይለያል፦ ትረካው በሚቆምበት ምዕራፍ ደራሲው ራሱ ስለ ራሱ ዓለም ላነሣው ጥያቄ መልስ ሰጥቷል፤ አውሮፓ ተጠብቃለች አለ። አበባ ያንን ወንበር ለሁለቱ ትታለች፦ «ያ መልስ ምን ያህል ቆየ? ከሁለቱ የትኛው ይቀበለዋል?»
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
ከሰባ አንዱ ምዕራፎች አንዱ ብቻ ቢቀር
ዳዊት — ከ71ዱ ምዕራፎች ሰባው ጠፍተው አንዱ ብቻ ቢቀር፣ የሚያስቀረው አበባ «ከጸሐፊው ወንበር» ብላ የጠራችውን ምዕራፍ ነው፤ ትረካው የሚቆምበትን፣ ታሪክ ጸሐፊው ራሱ የሚናገርበትን። «መጽሐፉ የሚያስበውን በግልጽ የሚናገረው እዚያ ብቻ ነው።»
ምክንያቱ ሦስቱ ክፍሎች ናቸው — ሳባ በCapitol ፍርስራሽ መካከል የተቀመጠውን እንግሊዛዊ ወጣት አስቀመጠች፤ ጥያቄው የተወለደበትን ምሽት፣ እርሱ ራሱ ቆይቶ እንደጻፈው። ኢብሳ ያንኑ ሰው በፓርላማ ዝም ብሎ ሲቀመጥ፣ የመንግሥቱን ደመወዝ ሲቀበል፣ ጠባቂው Lord North ከወደቀ በኋላ ደግሞ ለንደንን ትቶ ወደ Lausanne ሲሄድ ተከታተለ። አበባ ከወታደሮቹ ሰፈር ጀምራ የጳጳሱ ጸሐፊ Poggio እስከተቀመጠበት ኮረብታ ድረስ ስምንት አቅጣጫዎችን አስጎበኘች። «በዚያ ሁሉ ውስጥ Gibbon ይተርካል። ፍርድ የሚሰጠው በአንዱ ምዕራፍ ብቻ ነው።»
ትግሥት — «ተሳስተሃል ዳዊት። እኔ ያንን ምዕራፍ አላስቀርም።» የምታስቀረው የተማረከውን ንጉሠ ነገሥት Valerian ገጽ ነው፦ መጽሐፉ ሁሉም የሚተርከውን ታሪክ ያመጣል፤ ሰንሰለቱን፣ በአንገቱ ላይ የረገጠውን እግር፣ በገለባ የተሞላውን ቆዳ፤ ከዚያ በአንድ ዓረፍተ ነገር እውነትነቱ «በትክክል ጥያቄ ውስጥ ሊገባ ይችላል» ይላል
ፍርድና ዘዴ — ትግሥት፦ «አንተ የመረጥከው ምዕራፍ ፍርድ ነው። ፍርድ ሊሳሳት ይችላል። እኔ የመረጥኩት ገጽ ዘዴ ነው፤ ዘዴ ደግሞ ሊፈተሽ ይችላል።»
ከመጠን ያለፈ ትልቅነት
ዳዊት፦ ሕግ — ፍርዱ ተፈትሿል፤ በብዙ ትውልድ። አበባ ያነበበችው ዓረፍተ ነገር፦ የሮም ማሽቆልቆል «ከመጠን ያለፈ ትልቅነት ተፈጥሯዊና የማይቀር ውጤት» ነው። «ይህ ሕግ ነው።» ከዚያ በኋላ የመጣ ኃያል መንግሥት ሁሉ ራሱን በዚህ ሕግ ውስጥ አይቷል
ትግሥት — «ምሳሌ ስጠኝ።»
ዳዊት፦ Piers Brendon — እንግሊዛዊው የታሪክ ምሁር በ2007 የብሪታንያ ግዛትን ታሪክ አሳተመ፤ ርዕሱን ከGibbon ተዋሰው፦ The Decline and Fall of the British Empire። ዘመኑ ከ1781 እስከ 1997 ነው፤ መጽሐፉ የሚጀምረው Yorktown ላይ የብሪታንያ ሠራዊት እጁን በሰጠበት ቀን ነው፤ የሚያበቃው ብሪታንያ Hong Kongን ባስረከበችበት ዓመት ነው። Brendon ራሱ የGibbon መጽሐፍ የራሳቸውን ግዛት አቅጣጫ ለመንደፍ ለሚጨነቁ ብሪታውያን «ዋነኛ መመሪያ ሆነ» ይላል
ዳዊት፦ Cullen Murphy — አሜሪካዊው አርታኢ፤ በዚያው ዓመት Are We Rome? የሚል መጽሐፍ አሳተመ፤ የራሱን አገር ከሮም ጎን አቆማት
ትግሥት፦ ደራሲውን ራሱን እንጠይቀው — Gibbon ያንኑ ጥያቄ በዚያው ምዕራፍ ውስጥ ለራሱ አውሮፓ አቅርቧል፤ አበባ እንደነገረችው መልሱ «ተጠብቃለች» ነው፤ መድፍና ምሽግ አለ፤ ባርባሪያን ከማሸነፋቸው በፊት ባርባሪያን መሆናቸውን ማቆም አለባቸው
ዳዊት — «ያ የራሱ ዘመን ትምክህት ነው።»
ትግሥት፦ ጊዜውን ተመልከት — Gibbon በሕይወት ታሪኩ ውስጥ ባስቀመጠው ማስታወሻ እነዚያ ምልከታዎች የተጻፉት የፈረንሳዩ ንጉሥ ዐሥራ ስድስተኛው Louis ዙፋን ላይ ከመውጣቱ በፊት እንደሆነ ይናገራል። Louis የነገሠው በ1774 ነው፤ ስለዚህ ምዕራፉ የተጻፈው የአሜሪካ ጦርነት ከመጀመሩ በፊት ነው። ሦስተኛው ጥራዝ የወጣው ማርች 1781፣ ከYorktown ሰባት ወር በፊት ነው። «ምልከታዎቹ ሳይለወጡ ታተሙ።»
ዳዊት — «በዝምታ ድምፅ የሰጠበት ጦርነት ለስድስት ዓመት ሲካሄድ፣ አንዲት ቃል ሳይቀይር።»
ትግሥት፦ ንጉሡ ያነበበው መስመር — ከዚያው ማስታወሻ፦ ዐሥራ ስድስተኛው Louis፣ Gibbon እንደሚለው፣ «ትልቅ አንባቢ፣ የእንግሊዝኛ መጻሕፍትም አንባቢ» ነበር። ደካሞቹ ወንድማማች ነገሥታት Arcadius እና Honorius በደቡብ ዙፋኖች ላይ ያንቀላፋሉ የሚለውን መስመር በራሱ ላይ የተሰነዘረ አድርጎ ወሰደው። Gibbon ደግሞ «ፍንጩንም አልክድም፣ መመሳሰሉንም አልመረምርም» አለ
ዳዊት — «እዚያ ላይ ቢያንስ ሕጉ ሠርቷል። አንድ ንጉሥ በመጽሐፉ ውስጥ ራሱን አየ።»
ትግሥት፦ ትንበያው ስለ ምን ነበር — ንጉሡ ራሱን አየ፤ ትንበያው ግን ስለ ውጭ ወራሪዎች፣ ከድንበር ማዶ ስለሚመጡ ባርባሪያን ነበር። «ብሪታንያ ያጣችውን ያጣችው ለገዛ ቅኝ ግዛቶቿ ነው።» ዓረፍተ ነገሩ ስለዚያ ምንም አይልም። «ስለተናገረው ነገር አልተሳሳተም።»
ዳዊት — «እንግዲያው ራሱን በዚህ መጽሐፍ ውስጥ የሚያየው አንባቢ ሁሉ ደራሲውን ተቃውሞ ነው የሚያነበው።»
ትግሥት፦ መስተዋት — «ወይም መጽሐፉ መስተዋት ነው። መስተዋት ደግሞ ከፊቱ ስለቆመው ፊት ምንም አያረጋግጥም።» አንድ ተጨማሪ ነገር፦ በዚያው ምዕራፍ ውስጥ Gibbon «አውሮፓውያንንና ቅኝ ግዛቶቻቸውን» ከቀሪው የሰው ልጅ በላይ ስለሚለዩ ነገሮች ይጽፋል፤ አበባ ያነበበችው «የዓለም አረመኔ ሕዝቦች» የሚለው መስመርም እዚያው ነው። ለትግሥት፣ የትንበያው «እኛ» ድንበር አለው
ዳዊት፦ ሕጉ ከማስረጃው ቀደመ — ሳባ ያነበበችው፣ Gibbon ሮምን ከማየቱ ሁለት ዓመት በፊት ስለ ፍሎረንስ ሪፐብሊክ የጻፈው ዓረፍተ ነገር፦ ያቺ «ለስላሳ፣ ባለጸጋና ብልሹ» ሪፐብሊክ «ነፃነቷን ከመበደል ወደ ማጣት የምትወረወር» ናት። «ሙሉው ሕግ እዚያ አለ፤ Capitol ላይ ተቀምጬ ነበር ከሚለው ምሽት በፊት።» «ሕጉ ከማስረጃው ቀደመ።»
ትግሥት — «ወይም ጥያቄው ቀደመ።»
ያልተዘጋው — ዳዊት፦ «ጥያቄ ወደ ሕግ ሲቀየር አየዋለሁ።» ትግሥት፦ «እኔ ደግሞ መስተዋት አያለሁ። እዚህ ላይ እንለያያለን።»
ሌላኛው ድንጋይ
ትግሥት — የValerianን ገጽ የመረጠችበት ሌላም ምክንያት አላት፦ «Gibbon ያላየው ምስክር አለ።» የሌላኛው ወገን ምስክር
የፋርሱ ንጉሥ ጽሑፍ — አበባ Sapor ብላ ያስተዋወቀችው ንጉሥ፣ ዛሬ አንደኛው Shapur ተብሎ የሚታወቀው፣ የራሱን ዜና በድንጋይ ላይ አስጽፏል። ቦታው Naqsh-e Rostam ይባላል፤ የጥንቷ የፋርስ ዋና ከተማ Persepolis ፍርስራሽ አጠገብ ነው
ሦስት ቋንቋ — በድንጋይ ግንብ ላይ ያለው ረጅም ጽሑፍ በመካከለኛው ፋርስኛ፣ በParthian ቋንቋና በግሪክኛ ነው፤ Parthian የቀድሞው ንጉሣዊ ቤት ቋንቋ ነው
የተገኘበት — የመካከለኛው ፋርስኛ ጽሑፍ የተገኘው ከ1936 እስከ 1939 በነበሩት የቁፋሮ ወቅቶች ነው፤ ቆፋሪዎቹ የUniversity of Chicago የምሥራቅ ጥናት ተቋም ሰዎች ነበሩ፤ ከGibbon መጽሐፍ ከአንድ ምዕተ ዓመት ተኩል በኋላ። ጽሑፉ የተቀረጸው በ260 እና በ262 መካከል እንደሆነ ይታመናል
ስለ Gordian — በጽሑፉ ውስጥ Caesar የሮም ንጉሠ ነገሥት ማዕረግ ነው፦ «Gordian Caesar ተገደለ፤ የሮም ሠራዊትም ጠፋ። ሮማውያንም Philipን Caesar አደረጉት።» ጦርነቱ የተደረገው Misiche በምትባል ቦታ ነው፤ «በባቢሎን ድንበር ላይ»። ትግሥት፦ አበባ የተረከችው አራቱ ልመናዎች የሉም
ስለ Philip — «ስምምነት ለመጠየቅ ወደ እኛ መጣ፤ ሕይወታቸውንም ለመዋጀት አምስት መቶ ሺህ ዲናር ሰጠን።» ዲናር የሮም ሳንቲም ነው
ስለ Valerian — ከረጅም የክፍለ ግዛቶች ዝርዝር የተሰበሰበ 70,000 ሠራዊት ይዞ መጣ ይላል፤ ከዚያ፦ «ከCarrhae እና ከEdessa ባሻገር ከValerian Caesar ጋር ታላቅ ጦርነት አደረግን። Valerian Caesarንና ሌሎቹን፣ የዚያን ሠራዊት አለቆች፣ በገዛ እጃችን ማረክናቸው።» Carrhae እና Edessa በምሥራቁ ድንበር አካባቢ ያሉ ከተሞች ናቸው
ትግሥት፦ ጦርነት፣ ድርድር አይደለም — «ጦርነት ነው፤ ድርድር አይደለም።» አበባ የተረከችው ትዕይንት ግን የስብሰባ ነው
ምርኮኞቹና ቅርጹ — ምርኮኞቹ Persis ወደሚባለው የፋርስ ክፍለ ግዛት ተወሰዱ። በአቅራቢያው ባለ ቋጥኝ ላይ አንድ ቅርጽ አለ፦ ንጉሡ በፈረስ ላይ ነው፤ የሮም ልብስ የለበሰ ሰው በፊቱ ተንበርክኳል
ዳዊት — «እንግዲያው የመጽሐፉ ሁለቱ ትዕይንቶች ተሳስተዋል።»
ትግሥት፦ የGibbon መሣሪያ በድንጋዩ ላይ — «ቆይ።» አበባ ያነበበችው፦ «ብዙ ጊዜ የጥላቻ ወይም የሽንገላ መሣሪያ ከመሆን ብዙም የማያልፈው የታሪክ ድምፅ»። «የድል ጽሑፍ በሙያው ሽንገላ ነው።»
ዳዊት — «የድል ጽሑፍ እዚያ በነበረ ሰው የተጻፈ ብቸኛው መዝገብም ነው።»
ትግሥት — «ሁለቱም እውነት ነው። አንዱ ሌላውን አይሰርዝም።»
Kartir — ትግሥት፦ በዚያው ግንብ ላይ፣ ከንጉሡ ጽሑፍ በታች፣ Kartir የሚባል ካህን ያስጻፈው ጽሑፍ አለ፤ የጻፈው በኋለኛው ንጉሥ በሁለተኛው Bahram ዘመን ነው። ሌሎች እምነቶችን «መታሁ» ይላል፤ ከነዚያ መካከል ክርስቲያኖች፣ አይሁዶችና Manichaeans ይገኙበታል። Manichaeans በሦስተኛው ምዕተ ዓመት በፋርስ ግዛት ውስጥ ሃይማኖት የመሠረተው የነቢዩ Mani ተከታዮች ናቸው
ግማሹ ይረጋገጣል — አበባ ያነበበችው አዋጅ የአዲሱ ንጉሣዊ ቤት መሥራች Artaxerxes ያወጣው ነው፤ ከZoroaster አምልኮ በቀር ማንኛውንም አምልኮ ይከለክላል። ትግሥት፦ Gibbon ያላየው ድንጋይ ያንን ግማሹን ያረጋግጣል፤ ስደቱን ግን ለመሥራቹ ሳይሆን ለኋለኛው ካህንና ለኋለኞቹ ነገሥታት ይሰጣል
ዳዊት — «ከGibbon ጋር የማይስማማው ምስክር በከፊል ይደግፈዋል ማለት ነው።»
ኖቬምበር 2025 — ትግሥት፦ በቴህራን Enghelab በሚባለው አደባባይ «በኢራን ፊት መንበርከክ» የሚል ስም ያለው ሐውልት ቆመ፤ Valerianን በShapur ፊት ተንበርክኮ ያሳያል፤ ከዚያ የቋጥኝ ቅርጽ በከፊል የተቀዳ ነው
ዳዊት — «ሌላኛው ወገንም ያንኑ ቀን ለራሱ ዘመን ያነበዋል።»
ዝምተኛው አባል
ዳዊትን የሚያስጨንቀው — በሴኔቱ ደብዳቤ ላይ Gibbon ሴናተሮቹ «ጌታቸውን የመምረጥ መብታቸውን በውርደት ይክዳሉ» ብሎ ይጽፋል። ይህን የጻፈው ሰው ግን በስምንት ዓመታዊ የፓርላማ ጉባኤዎች አንዲት ቃል ሳይናገር ተቀመጠ፤ የመንግሥቱን ጉዳይ «ጠበቃ ከተሰጠው ፋይል እንደሚናገር» ጻፈ፤ ደመወዝ እየተቀበለ የንግድ ቦርዱ አባል ሆኖ ተቀመጠ፤ Burke ያንን ቦርድ «ተቀምጦ የሚያሳልፈው የዕረፍት ጊዜ» ብሎ አፌዘበት
ትግሥት፦ ራሱ ነግሮሃል — እዚያ ምን እንደተማረ ራሱ ተናግሯል፤ ኢብሳ ያነበበው ዓረፍተ ነገር፦ «የሕዝባዊ ጉዳይ ጥንቃቄ ትምህርት ቤት»። ጥንቃቄን የታሪክ ጸሐፊ የመጀመሪያ በጎነት ብሎ የሚጠራ ሰው በዚያ አዳራሽ ውስጥ ይማር ነበር። «የሴኔቱን ደብዳቤ ያንን አዳራሽ ከውስጥ ያየ ሰው ነው የጻፈው።»
ዳዊት — «ወይም ያንን አዳራሽ ከውስጥ ያየና ምንም ያልተናገረ ሰው።»
ትግሥት — «ሁለቱም አንድ ሰው ናቸው።»
የዳዊት ትምህርት ቤት — የአንድ ትምህርት ቤት ዓመታዊ ስብሰባ። ርዕሰ መምህሩ በየዓመቱ እንደሚያደርገው ለተማሪዎቹ በጎረቤት ከተማ የነበረ ዝነኛ ትምህርት ቤት እንዴት እንደተዘጋ ይነግራል፤ ከዚያ «የእኛ ትምህርት ቤት የሚያሰጋው ነገር የለም» ይላል። በሁለተኛው ረድፍ የርዕሰ መምህሩ ምክትል፣ አንዲት መምህርት፣ ተቀምጣለች፤ የዘንድሮውን የምዝገባ ቁጥር ታውቃለች፦ አዲስ የገቡት ተማሪዎች በግማሽ ቀንሰዋል። ምርጫው የእርሷ ነው፦ በተማሪዎቹ ፊት ተነሥታ መናገር፣ ወይም ዝም ብላ ቁጥሩን በሚቀጥለው ሳምንት ለትምህርት ቤቱ የበላይ ኃላፊዎች ማቅረብ
ትግሥት — «ዝምታዋ ትምህርት ቤቱ ችግሩን እስኪያስተካክል ድረስ ስሙን የሚጠብቀው ብቸኛው ነገር ሊሆን ይችላል።»
ዳዊት — «ወይም ማስተካከሉን የማይቻል የሚያደርገው ብቸኛው ነገር።»
ያልተዘጋው — ትግሥት፦ «እዚያው ወንበሯ ላይ እንተዋት።»
ሁለቱ ምዕራፎች
ዳዊት፦ የHume ደብዳቤ — ኢብሳ ያነበበው ደብዳቤ፦ Hume የመጀመሪያው ጥራዝ እንደወጣ ስለ አዲሱ እምነት ስለሚተርኩት ሁለት ምዕራፎች ጻፈ፤ «ጩኸት እንደሚነሳም ጠብቅ» አለ። ጩኸቱ መጣ፤ በራሪ ጽሑፎች ታተሙ፤ Gibbon Vindication የሚል መልስ ጻፈ
ትግሥት፦ ጩኸቱ የተወው ሐሳብ — ብዙ ጊዜ ለGibbon የሚሰጠው ሐሳብ፣ ግዛቱ የወደቀው ክርስቲያን በመሆኑ ነው የሚለው፣ ዛሬ በታሪክ ምሁራን ዘንድ ብዙ ተቀባይነት የለውም። ምክንያቷ አበባ የተረከችው ነው፦ የምሥራቁ ግዛትም ለዚያኑ ያህል ዘመን ክርስቲያን ነበር፤ እስከ 1453 ቆየ
ዳዊት፦ ብዙ ምሁራን የሚሉት — Gibbon ራሱ ጥፋቱን እዚያ ላይ አልጣለም ብለው ይከራከራሉ፤ እንደ እነርሱ አባባል ለእርሱ ዋናው ምክንያት ቅንጦትና የሮማውያን የጦረኝነት መንፈስ መጥፋት ነው። አጠቃላይ ምልከታዎቹ የሚጠሩትም «ከመጠን ያለፈ ትልቅነት» ነው
ትግሥት — እንግዲያው በመጨረሻው ምዕራፍ ስለ መላው ሥራው ሲናገር ለምን «የባርባሪነትንና የሃይማኖትን ድል» ገለጽኩ ይላል?
ዳዊት፦ ምጸት — ዘዴው ምጸት ነው፤ አንድ ነገር እየተናገሩ ሌላ ማለት። አበባ ያነበበችውን «ግልጽ ግን አጥጋቢ መልስ» ያስታውሳታል፦ «ዓረፍተ ነገሩ አንድ ነገር ይላል፤ የተሠራው ግን ሌላ እንዲያመለክት ነው።»
ትግሥት፦ ማምለጫ — «ደራሲው ሊክደው እንዲችል ተደርጎ የተሠራ ዓረፍተ ነገር ዘዴ ብቻ አይደለም። ማምለጫም ነው።»
ያልተዘጋው — ዳዊት፦ «ዘዴ ነው እላለሁ። ማምለጫ መሆኑን በምን እናውቃለን?» ጥያቄው መልስ ሳያገኝ ይቀራል
ያልተነገሩ ነገሮች
ዳዊትና ትግሥት ከመጽሐፉ በኋላ ሰዎች ስለ Gibbon የተናገሩትንና ያደረጉትን አምስት ታሪኮች ተራ በተራ ያነሣሉ።
Adam Smith — ትግሥት፦ The Wealth of Nations የጻፈው ስኮትላንዳዊው Adam Smith የመጨረሻዎቹ ጥራዞች ከወጡ በኋላ ለGibbon ደብዳቤ ጻፈ፦ «የማውቀውም ሆነ የምጻጻፈው ጣዕምና ዕውቀት ያለው ሰው ሁሉ በአንድ ድምፅ እንደሚስማማው፣ መጽሐፉ ዛሬ በአውሮፓ ካለው የደራሲዎች ወገን ሁሉ ራስ ላይ ያስቀምጥሃል።»
የGloucester መስፍን — ዳዊት፦ በ1781 Gibbon ሌላ ጥራዝ ሲያበረክት፣ የብሪታንያው ንጉሥ የሦስተኛው George ታናሽ ወንድም የሆነው የGloucester መስፍን እንዲህ አለ ይባላል፦ «ሌላ የተረገመ ወፍራም መጽሐፍ! ሁልጊዜ ጫር፣ ጫር፣ ጫር! አይደል፣ ሚስተር Gibbon?»
Winston Churchill — ትግሥት፦ በ1890ዎቹ በሕንድ Bangalore በምትባል ከተማ አንድ ወጣት የብሪታንያ ፈረሰኛ ጦር መኮንን ነበር፤ በኋላ የጦርነት ዘመን ጠቅላይ ሚኒስትር የሆነው Winston Churchill። ቀትር ላይ ሙቀቱ በሚበረታባቸው ሰዓታት ስምንት ጥራዝ ያለውን እትም ከዳር እስከ ዳር አነበበ። ቆይቶ፦ «Gibbonን ዋጥኩት። ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው በድል አድራጊነት ጋለብኩበት፤ ሁሉንም ወደድኩት።»
William Beckford — ዳዊት፦ እንግሊዛዊው የልብ ወለድ ደራሲና ሰብሳቢ የGibbonን ሙሉ ቤተ መጻሕፍት፣ ወደ 6,000 የሚሆኑ መጻሕፍት፣ በ950 ፓውንድ ገዛ፤ ቆልፎም አስቀመጠው። የራሱ የመጽሐፉ ቅጂ በዳር ማስታወሻዎቹ ተሞልቶ በ1953 Christie’s በሚባለው የጨረታ ቤት ብቅ አለ፤ በዚያ ማስታወሻ ደራሲውን «በሚያስቅ ራስን ማድነቅ» እና «የምሥራቅ ቋንቋዎችን ባለማወቅ» ይከሳል። ትግሥት፦ «የሰደበውን ሰው መጻሕፍት ገዝቶ ቆለፈባቸው።»
John Henry Newman — ዳዊት፦ እንግሊዛዊው ቄስ በ1845 An Essay on the Development of Christian Doctrine የሚል መጽሐፍ አሳተመ፤ በዚያው ዓመት ካቶሊክ ሆነ፤ በ1879 ካርዲናል ሆነ፤ ካርዲናል የካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ከፍተኛ ማዕረግ ነው። በዚያ መጽሐፍ ውስጥ፦ «የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጸሐፊ ተብሎ ለመቆጠር ጥያቄ ሊያቀርብ የሚችል ዋነኛው፣ ምናልባትም ብቸኛው እንግሊዛዊ ጸሐፊ ኢአማኒው Gibbon ነው።» ትግሥት፦ «ውዳሴውና ስድቡ በአንድ ዓረፍተ ነገር ውስጥ ናቸው። አንዱን ሳታወጣ ሌላውን ማውጣት አትችልም።»
መዝጊያ
ዳዊት፦ ወደ ኮረብታው — ሳባን፣ ኢብሳንና አበባን አመስግኖ ሳባ በጀመረችበት ኮረብታ ላይ ይጨርሳል። አበባ እንደነገረችው የመጽሐፉ የመጨረሻ ምዕራፍ የሚከፈተው በሁለት ሰዎች ነው፦ የጳጳሱ ጸሐፊ Poggio እና ወዳጁ በCapitol ፍርስራሾች መካከል ተቀምጠዋል፤ Gibbon ራሱ ከሚተርከው ምሽት ሦስት መቶ ዓመት ገደማ በፊት። የመጽሐፉ የመጨረሻ አንቀጽ ደግሞ ደራሲው ሐሳቡን መጀመሪያ የፀነሰው «በCapitol ፍርስራሾች መካከል» እንደሆነ ይናገራል፤ ከአንቀጹ በታች Lausanne፣ ጁን 1787 ይላል
ትግሥት — «ቀጥል።»
ዳዊት፦ ሦስቱ ረቂቆች — ሳባ እንደነገረችው ረቂቆቹ ስድስት ናቸው፤ ምሽቱን በዝርዝር የሚተርኩት ግን ሦስቱ ብቻ ናቸው፤ መነኮሳቱን፣ መዝሙራቸውንና ቀኑን የሚሰጡት እነርሱ ናቸው። ሦስቱም የተጻፉት ከዚያ በኋላ ነው፤ ከ1788 ጀምሮ። ጆርናሉ ደግሞ ሮም በገባበት ዕለት ይቆማል። «እኔ የማየው ይህን ነው፤ Gibbon ያስታወሰው ትዕይንት ለሌላ ሰው ገና የጻፈው ትዕይንት ነው።»
ትግሥት፦ ምስክር — ነገሩ ከረቂቆቹ ይቀድማል፤ በመጽሐፉ ራሱ ውስጥ ታትሟል። «አንድ ሰው በሕትመትም በሦስት ረቂቆችም እዚያ ነው የሆነው ካለ፣ ምስክር ነው። ሮም በገባበት ቀን የሚቆም ጆርናል ሊቃወመው አይችልም።»
ዳዊት — «ሊደግፈውም አይችልም።»
የመጨረሻው ምስል — ትግሥት፦ «ሁለት ሰዎች በአንድ ኮረብታ ላይ፣ በሦስት መቶ ዓመት ተራርቀው ተቀምጠዋል። ከታች ከብቶቹ ይግጣሉ።»
ያልተዘጉት — ስለ ፍርዱ፦ ዳዊት ሕግ ያያል፤ ትግሥት መስተዋት ታያለች፤ «እዚህ ላይ እንለያያለን።» ስለ ምጸቱ፦ ለዳዊት ዘዴ ነው፤ ለትግሥት ማምለጫም ነው፤ ዳዊት ማምለጫ መሆኑን በምን እናውቃለን ብሎ ጠይቆ ይቀራል። ስለ ምሽቱ፦ ለዳዊት ለሌላ ሰው ገና የጻፈው ትዕይንት ነው፤ ለትግሥት ምስክርነት ነው፤ ጆርናሉ ሊቃወመውም ሊደግፈውም አይችልም
ቁልፍ ጥቅሶች
«የከተማዋን ማሽቆልቆልና ውድቀት የመጻፍ ሐሳብ መጀመሪያ ወደ አእምሮዬ የመጣው በሮም ነበር፤ ኦክቶበር ዐሥራ አምስት ቀን ሺህ ሰባት መቶ ስድሳ አራት ዓመተ ምሕረት፣ በCapitol ፍርስራሾች መካከል ተቀምጬ ሳሰላስል፣ ባዶ እግራቸውን የሚሄዱት መነኮሳት በJupiter ቤተ መቅደስ ውስጥ የማታ ጸሎታቸውን ሲዘምሩ።» — Gibbon፣ በሕይወት ታሪኩ
«የሐሳቡ መፀነሻ ቦታና ሰዓት በጆርናሌ ውስጥ ተመዝግቧል።» — ከሕይወት ታሪኩ ረቂቆች አንዱ
«በሕይወት በመኖሬ ደስ የሚላቸው ሰዎች ካሉ፣ እንዳሉም እተማመናለሁ፣ ውለታው የዚያች ውድና ግሩም ሴት መሆኑን ይወቁ።» — Gibbon ስለ አክስቱ Catherine Porten
«እንደ አፍቃሪ ቃተትኩ፤ እንደ ልጅ ታዘዝኩ።» — Gibbon፣ በሕይወት ታሪኩ
«የHampshire ግሬናዲየሮች ካፒቴን፣ አንባቢው ፈገግ ሊል ይችላል፣ ለሮም ግዛት ታሪክ ጸሐፊ ከንቱ ሆኖ አልቀረም።» — Gibbon
«ለስላሳ፣ ባለጸጋና ብልሹ የሆነች ሪፐብሊክ፤ በተገቢው ደረጃ በደረጃ ነፃነቷን ከመበደል ወደ ማጣት የምትወረወር።» — Gibbon ስለ ፍሎረንስ ሪፐብሊክ
«ጥንቃቄ ዲዳ በሆነ ትሁት ቦታ ላይ እንድረጋ ፈረደብኝ።» — Gibbon ስለ ፓርላማ ዝምታው
«በፓርላማ የተቀመጥኩባቸው ስምንቱ ዓመታዊ ጉባኤዎች የሕዝባዊ ጉዳይ ጥንቃቄ ትምህርት ቤት ነበሩ፤ ይህም የታሪክ ጸሐፊ የመጀመሪያውና ዋነኛው በጎነት ነው።» — Gibbon፣ በሕይወት ታሪኩ
«ርዕሰ ጉዳዩን በአንተ ላይ የጥርጣሬ ምክንያት በማይሰጥ መንገድ ማቅረብ የማይቻል ነበር፤ ጩኸት እንደሚነሳም ጠብቅ።» — David Hume ለGibbon፣ ማርች 18፣ 1776
«የተናገርኩት ጠበቃ ከተሰጠው ፋይል እንደሚናገር ነው።» — Gibbon ስለ Mémoire justificatif
«ሁልጊዜ በተግባር የተበተነ ስብሰባ፣ የንግድ ቦርዱ ሳይቋረጥ ተቀምጦ የሚያሳልፈው የዕረፍት ጊዜ» — Edmund Burke ስለ ንግድ ቦርዱ
«ነፃነቴን መልሼ ሳገኝ የተሰማኝን የመጀመሪያ ደስታ አልደብቅም። … ነገር ግን ኩራቴ ብዙም ሳይቆይ ተዋረደ፤ ከአንድ አሮጌና ደስ የሚል ጓደኛ ለዘላለም እንደተለየሁ፣ የታሪኬም የወደፊት ዕጣ ምንም ቢሆን የታሪክ ጸሐፊው ሕይወት አጭርና አስተማማኝ ያልሆነ እንደሆነ ሳስብ፣ የረጋ ሐዘን አእምሮዬን ሸፈነው።» — Gibbon፣ ጁን 27፣ 1787 ሌሊት
«አንድ ሰው በዓለም ታሪክ ውስጥ የሰው ልጅ ሁኔታ እጅግ ደስተኛና የበለጸገ የነበረበትን ዘመን እንዲለይ ቢጠየቅ፣ ሳያመነታ ከDomitian ሞት እስከ Commodus ንግሥና ያለውን ጊዜ ይጠራል።» — The Decline and Fall of the Roman Empire
«የሮም ዓለም በሕዝብ ፊት በሚደረግ ጨረታ ከፍ ያለ ዋጋ ለሚሰጠው ይሸጣል።» — የፕሪቶሪያን ወታደሮች ከሰፈሩ ቅጥር ላይ፣ 193 ዓመተ ምሕረት
«Philip የቀደመውን ንጉሠ ነገሥት እንዴት ሞት ፈርዶበት መልሶ መታሰቢያውን ሊቀድስ ይችላል?» — Gibbon፣ በግርጌ ማስታወሻ
«ጥቂቶቹ አሳቢዎች ግን የግዛቱን ያለፈ ታሪክና የወደፊት ዕጣ በተጨነቀ አእምሮ ያሰላስሉ ነበር።» — ስለ ሮም የሺህ ዓመት በዓል
«ብዙ ጊዜ የጥላቻ ወይም የሽንገላ መሣሪያ ከመሆን ብዙም የማያልፈው የታሪክ ድምፅ፣ Saporን የድል መብትን በትዕቢት አላግባብ ተጠቅሟል ብሎ ይወቅሰዋል።» — The Decline and Fall of the Roman Empire
«ታሪኩ ምግባራዊና ልብ የሚነካ ነው፤ እውነትነቱ ግን በትክክል ጥያቄ ውስጥ ሊገባ ይችላል።» — Gibbon ስለ Valerian ታሪክ
«ልበ ሙሉዎቹ ባርባሪያን ከባርነት ሞትን መረጡ።» — ስለ Goths፣ 251 ዓመተ ምሕረት
«የአንድ ወታደር መጥፋት ለሪፐብሊኩ ብዙም ትርጉም የለውም።» — ንጉሠ ነገሥቱ Decius፣ ልጁ ከወደቀ በኋላ
«የሮምን ልማዶች በፋርስ ልማዶች መተካት።» — Gibbon ስለ Diocletian
«ያ ታላቅ አካል በግልጽ ኃይል ሲወረር ወይም በዝግታ መበስበስ ሲሸረሸር፣ ንጹሕና ትሁት ሃይማኖት በሰዎች አእምሮ ውስጥ በቀስታ ሰርጎ ገባ፤ በዝምታና በጨለማ አደገ፤ ከተቃውሞ አዲስ ብርታት አገኘ፤ በመጨረሻም የመስቀሉን የድል ሰንደቅ በCapitol ፍርስራሾች ላይ አቆመ።» — ስለ አዲሱ እምነት ከሚተርኩት ሁለት ምዕራፎች የመጀመሪያው
«ጌታቸውን የመምረጥ መብታቸውን በውርደት ይክዳሉ» — Gibbon ስለ ሴኔቱ ደብዳቤ፣ 476 ዓመተ ምሕረት
«የሮም ማሽቆልቆል ከመጠን ያለፈ ትልቅነት ተፈጥሯዊና የማይቀር ውጤት ነበር።» — በምዕራብ ስለ ሮም ግዛት ውድቀት አጠቃላይ ምልከታዎች
«የሮም ግዛት ለምን እንደጠፋ ከመጠየቅ ይልቅ ይህን ያህል ዘመን መቆየቱ ሊያስደንቀን ይገባል።» — በዚያው ምዕራፍ
«መድፍና ምሽጎች አሁን በታታር ፈረሰኞች ላይ የማይደፈር አጥር ሆነዋል፤ አውሮፓም ከወደፊት የባርባሪያን ወረራ ተጠብቃለች፤ ምክንያቱም ከማሸነፋቸው በፊት ባርባሪያን መሆናቸውን ማቆም አለባቸው።» — በዚያው ምዕራፍ
«ይህ የዓለም ትዕይንት እንዴት ወደቀ! እንዴት ተለወጠ! እንዴት ተበላሸ!» — Poggio፣ በCapitol ኮረብታ ላይ፣ መጽሐፉ እንደሚጠቅሰው
«ለሃያ ዓመት ገደማ ሕይወቴን ያዝናናውንና ያደከመውን፣ የራሴን ምኞት ባያሟላም በመጨረሻ ለሕዝቡ ጉጉትና ቅንነት የማቀርበውን ሥራ ሐሳብ መጀመሪያ የፀነስኩት በCapitol ፍርስራሾች መካከል ነው።» — የመጽሐፉ የመጨረሻ አንቀጽ
«Valerian Caesarንና ሌሎቹን፣ የዚያን ሠራዊት አለቆች፣ በገዛ እጃችን ማረክናቸው።» — አንደኛው Shapur፣ በNaqsh-e Rostam ጽሑፍ
«ፍንጩንም አልክድም፣ መመሳሰሉንም አልመረምርም» — Gibbon ስለ ዐሥራ ስድስተኛው Louis፣ ትግሥት እንደጠቀሰችው
«የማውቀውም ሆነ የምጻጻፈው ጣዕምና ዕውቀት ያለው ሰው ሁሉ በአንድ ድምፅ እንደሚስማማው፣ መጽሐፉ ዛሬ በአውሮፓ ካለው የደራሲዎች ወገን ሁሉ ራስ ላይ ያስቀምጥሃል።» — Adam Smith ለGibbon
«ሌላ የተረገመ ወፍራም መጽሐፍ! ሁልጊዜ ጫር፣ ጫር፣ ጫር! አይደል፣ ሚስተር Gibbon?» — የGloucester መስፍን፣ እንዳለ ይነገራል
«Gibbonን ዋጥኩት። ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው በድል አድራጊነት ጋለብኩበት፤ ሁሉንም ወደድኩት።» — Winston Churchill
«የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጸሐፊ ተብሎ ለመቆጠር ጥያቄ ሊያቀርብ የሚችል ዋነኛው፣ ምናልባትም ብቸኛው እንግሊዛዊ ጸሐፊ ኢአማኒው Gibbon ነው።» — John Henry Newman፣ 1845
««የማይቀር» የሚለው ቃል በዚያ ረግረግ ውስጥ ይሰምጥብኛል።» — አበባ
«ግን ጠብ አይነሣበትም ነበር።» — አበባ፣ ስለ ሁለቱ ምዕራፎች
«አንተ የመረጥከው ምዕራፍ ፍርድ ነው። ፍርድ ሊሳሳት ይችላል። እኔ የመረጥኩት ገጽ ዘዴ ነው፤ ዘዴ ደግሞ ሊፈተሽ ይችላል።» — ትግሥት
«መስተዋት ደግሞ ከፊቱ ስለቆመው ፊት ምንም አያረጋግጥም።» — ትግሥት
«ሕጉ ከማስረጃው ቀደመ።» — ዳዊት
«የድል ጽሑፍ እዚያ በነበረ ሰው የተጻፈ ብቸኛው መዝገብም ነው።» — ዳዊት
«እኔ የማየው ይህን ነው፤ Gibbon ያስታወሰው ትዕይንት ለሌላ ሰው ገና የጻፈው ትዕይንት ነው።» — ዳዊት
«ሁለት ሰዎች በአንድ ኮረብታ ላይ፣ በሦስት መቶ ዓመት ተራርቀው ተቀምጠዋል። ከታች ከብቶቹ ይግጣሉ።» — ትግሥት
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
Edward Gibbon (1737–1794) — ሀብትና ማዕረግ ካለው እንግሊዛዊ ቤተሰብ የተወለደ፤ ከሰባት ልጆች በሕይወት የቆየው ብቸኛው ልጅ። በዐሥራ አምስት ዓመቱ ኦክስፎርድ ገብቶ ዐሥራ አራት ወር ቆየ፤ ጁን 8፣ 1753 የሮማ ካቶሊክ ሆኖ ወደ Lausanne ተላከ፤ በ1754 የገና ዕለት በፕሮቴስታንት ቤተ ክርስቲያን እንደገና ቁርባን ተቀበለ። ከ1759 በHampshire ሚሊሻ ካፒቴን፤ በ1761 የመጀመሪያ መጽሐፉን በፈረንሳይኛ አሳተመ። ከ1774 በፓርላማ ያለ ንግግር የተቀመጠ፤ የንግድና የቅኝ ግዛቶች ቦርድ አባል። The Decline and Fall of the Roman Empireን በስድስት ጥራዞች ከ1776 እስከ 1788 አሳተመ፤ Vindicationንና Mémoire justificatifን ጻፈ። ከ1783 በLausanne ኖረ፤ ከ1788 እስከ 1793 የሕይወት ታሪኩን በስድስት ረቂቆች ጻፈ። ጃንዋሪ 1794 በሃምሳ ስድስት ዓመቱ ሞተ፤ በSussex ተቀበረ
የGibbon አባት — ልጁ ካቶሊክ ሲሆን ወደ ውጭ አገር የላከው፤ ጋብቻውን ያልፈቀደ፤ ኖቬምበር 1770 የሞተ። ስሙ በክፍሎቹ አልተጠቀሰም
Catherine Porten — የGibbon የእናቱ እህት፤ ታማሚውን ልጅ የተንከባከበችና ከእናቱ ንቀት ያዳነችው
Daniel Pavillard — Gibbon በLausanne በቤቱ ያረፈበት ካልቪናዊ የፕሮቴስታንት ቄስ
Jacques Georges Deyverdun — Gibbon በLausanne ያገኘው የዕድሜ ልክ ወዳጅ፤ ከ1783 ጀምሮ አንድ ቤት የተጋሩ
Suzanne Curchod — የCrassy መንደር ቄስ ልጅ፤ Gibbon ጋብቻ የጠየቃት፤ ቆይቶ Jacques Neckerን ያገባች
Jacques Necker — Suzanne Curchodን ያገባ፤ በኋላ የፈረንሳዩ ንጉሥ የገንዘብ ሚኒስትር የሆነ
Madame de Staël — የNecker እና የSuzanne Curchod ልጅ፤ በዚህ ስም የምትታወቅ ጸሐፊ
Sir Walter Raleigh — በንግሥት ኤልሳቤጥ ዘመን የነበረ እንግሊዛዊ መርከበኛና ጸሐፊ፤ Gibbon በ1761 መርጦ በ1762 የጣለው ርዕስ
William Guise — በ1764 የGibbon የጣሊያን ጉዞ ጓደኛ፣ እንግሊዛዊ ወጣት
Romulus — የሮም አፈ ታሪካዊ መሥራች
Tully (Cicero) — ሮማዊው ተናጋሪ
Julius Caesar — የጥንቷ ሮም የጦር መሪ
Lord Sheffield — የGibbon የቅርብ ወዳጅ፤ የሕይወት ታሪኩን ረቂቆች አገጣጥሞ በ1796 ያሳተመ፤ Gibbon የተቀበረው በቤተሰቡ መቃብር ነው
Georges Bonnard — የGibbonን የጉዞ ጆርናል በ1961 ያሳተመ አርታኢ
David Womersley — የGibbon ሥራዎችን ያዘጋጀ አርታኢ፤ የምሽቱን ትረካ ለመጠራጠር «በቂ ምክንያቶች» አሉ የሚል
Pocock — ትዕይንቱ «የትዝታ ፍጥረት» ወይም «ሥነ ጽሑፋዊ ፈጠራ» ሊሆን ይችላል የሚል የታሪክ ምሁር
Thomas Cadell — የመጀመሪያውን ጥራዝ ያሳተመ የለንደን አሳታሚ
William Strahan — የመጀመሪያውን ጥራዝ ያተመ አታሚ
David Hume — ስኮትላንዳዊ ፈላስፋና ታሪክ ጸሐፊ፤ ማርች 18፣ 1776 ከEdinburgh ለGibbon ጽፎ ጩኸት እንደሚነሣ የተነበየ፤ ኦገስት 25፣ 1776 የሞተ
Lord North — የወቅቱ የብሪታንያ ጠቅላይ ሚኒስትር፤ ለGibbon ሞገስ ያሳየ፤ በ1781 ለLymington እንዲመረጥ የደገፈ፤ ማርች 1782 ሥልጣኑን የለቀቀ
Edmund Burke — በተቃዋሚው ወገን የነበረ ታዋቂ ተናጋሪ፤ የንግድ ቦርዱን ያፌዘበትና ቦርዱን ያፈረሰውን የማሻሻያ ረቂቅ ያቀረበ
Domitian — በ96 ዓመተ ምሕረት የሞተ የሮም ንጉሠ ነገሥት
Commodus — በ180 የነገሠ የሮም ንጉሠ ነገሥት
Pertinax — በ193 ዓመተ ምሕረት በፕሪቶሪያን ዘብ የተገደለ ንጉሠ ነገሥት፤ ከሦስት ወር ላነሰ ጊዜ የነገሠ
Sulpicianus — የPertinax አማት፤ በጨረታው የተሸነፈና በወታደሮቹ ቅድመ ሁኔታ ሕይወቱ የተረፈ
Didius Julianus — ዙፋኑን በጨረታ የገዛ ሀብታም ሴናተር፤ ስድሳ ስድስት ቀን ነግሦ በቤተ መንግሥቱ የተገደለ
Artaxerxes (Ardashir) — የParthians ንጉሣዊ ቤትን ገልብጦ በፋርስ አዲስ ንጉሣዊ ቤት የመሠረተ፤ የማጂዎችን ጉባኤ የጠራና ከZoroaster አምልኮ በቀር ማንኛውንም አምልኮ የከለከለ
Erdaviraph — ከሰባቱ ማጂዎች አንዱ፣ ወጣት ካህን
Zoroaster — የጥንቱ የፋርስ ሃይማኖት ነቢይ
Sapor (አንደኛው Shapur) — የArtaxerxes ልጅና ወራሽ፤ በ260 ዓመተ ምሕረት Valerianን የማረከ፤ በNaqsh-e Rostam የራሱን ዜና ያስጻፈ
ሦስተኛው Gordian — ከፋርስ ጋር ሲዋጋ ሠራዊቱ Philipን ያነገሠበት ወጣት ንጉሠ ነገሥት፤ በመጽሐፉ ዘገባ አራት ጊዜ እምቢ ተብሎ በመጨረሻ ሕይወቱን እንዲተውለት የለመነ። የShapur ጽሑፍ ግን ልመናዎቹን አይጠቅስም፤ በMisiche ጦርነት እንደተገደለ ይናገራል
Philip — የፕሪቶሪያን ዘብ አዛዥ፤ በሠራዊቱ ንጉሠ ነገሥት ተብሎ የታወጀ፤ በ248 የሮምን የሺህ ዓመት በዓል ያከበረ፤ Decius ሥልጣን በያዘበት አመጽ የተገደለ። በShapur ጽሑፍ ውስጥ ስምምነት ለመጠየቅ መጥቶ አምስት መቶ ሺህ ዲናር የሰጠ
Decius — ከPhilip ቀጥሎ የነገሠ ንጉሠ ነገሥት፤ በ251 የGothsን ድርድር እምቢ ያለ፤ ልጁ በቀስት ከወደቀ በኋላ ሠራዊቱን ወደ ረግረጉ ያስገባ፤ ከልጁ ጋር የሞተና አስከሬኑ ያልተገኘ
የDecius ልጅ — ከአባቱ ጋር በጋራ የነገሠ፤ በጦርነቱ መጀመሪያ በቀስት የወደቀ። ስሙ በክፍሎቹ አልተጠቀሰም
Valerian — በእርጅናው ወደ ምሥራቅ የዘመተ ንጉሠ ነገሥት፤ በ260 ዓመተ ምሕረት የተማረከ፤ በጠላት እጅ የወደቀው ብቸኛው የሮም ንጉሠ ነገሥት
Diocletian — ከ284 ዓመተ ምሕረት ሮምን የገዛ፣ ሥርዓቱን በአዲስ መልክ ያደራጀ፣ ሥልጣኑን ለብዙ ገዢዎች ያከፋፈለ ንጉሠ ነገሥት፤ በ305 በፈቃዱ ሥልጣን ለቅቆ በSalona ጎመን የተከለ
የDiocletian የቀድሞ የሥልጣን ተጋሪ — ሐምራዊውን ልብስ መልሶ እንዲለብስ የለመነው። ስሙ በክፍሎቹ አልተጠቀሰም
Constantine — ከDiocletian በኋላ ከነገሡት አንዱ፤ በBosporus ላይ ቁስጥንጥንያን የሠራ፤ ከተማዋ በ330 ዓመተ ምሕረት ተመረቀች
Romulus Augustus (Augustulus) — በ476 የምዕራቡ የሮም ግዛት የመጨረሻው ንጉሠ ነገሥት የነበረ ልጅ፤ የOrestes ልጅ። ሥልጣኑን ለሴኔቱ እንዲመልስ ተደረገ፤ የOdoacerን ምሕረት ለምኖ ሕይወቱ ተረፈ፤ በዓመት ስድስት ሺህ የወርቅ ሳንቲምና በCampania ምሽግ ተሰጠው
Augustus — ንጉሣዊውን የሮም ሥርዓት የመሠረተ ገዢ
Orestes — የመጨረሻው የምዕራብ ንጉሠ ነገሥት አባት፣ የጦር መሪ፤ Pavia ውስጥ ተጠልሎ ሳለ የOdoacer ሠራዊት ከተማዋን ሲዘርፍ የተገደለ
Odoacer — በጣሊያን ያለው ሠራዊት የባዕድ ዘር አዛዥ፤ የምዕራቡን ንጉሠ ነገሥት ሹመት «የማይጠቅምና ውድ» ያለ፤ Zeno በሰጠው ማዕረግ ጣሊያንን የገዛ
Zeno — በቁስጥንጥንያ የነበረ የምሥራቁ ንጉሠ ነገሥት፤ የሴኔቱን መልእክተኞች ገስጾ የተቀበለና የንጉሣዊውን ጌጦች የያዘ
Lucullus — የጥንቷ ሪፐብሊክ ባለጸጋ የጦር መሪ፤ ለልጁ የተሰጠው ምሽግ በአንድ ወቅት የእርሱ ቪላ ነበር
Arcadius እና Honorius — በ400 ዓመተ ምሕረት አካባቢ የነገሡ ወንድማማች ነገሥታት፤ መጽሐፉ ደካማ ገዢዎች አድርጎ ያሳያቸው
Julian — ዝነኛ ብቁ ንጉሠ ነገሥት
Semiramis — አፈ ታሪካዊ ብቁ ንግሥት
ሁለተኛው Mehmed — በ1453 ቁስጥንጥንያን የያዘ የኦቶማን ሱልጣን፤ መጽሐፉ «ሁለተኛው Mahomet» የሚለው
Poggio Bracciolini (Poggius) — በጳጳሱ ቤተ መንግሥት ጸሐፊ የነበረና የጥንት የላቲን መጻሕፍትን ከመጥፋት የሚያድን ምሁር፤ በዐሥራ አምስተኛው ምዕተ ዓመት ከአንድ ወዳጁ ጋር በCapitol ፍርስራሾች መካከል ዐረፈ
ዐሥራ ስድስተኛው Louis — ከ1774 የነገሠ የፈረንሳይ ንጉሥ፤ Gibbon «ትልቅ አንባቢ፣ የእንግሊዝኛ መጻሕፍትም አንባቢ» የሚለው፤ የArcadius እና Honoriusን መስመር በራሱ ላይ የተሰነዘረ አድርጎ የወሰደ
Piers Brendon — በ2007 The Decline and Fall of the British Empireን ያሳተመ እንግሊዛዊ የታሪክ ምሁር
Cullen Murphy — በ2007 Are We Rome?ን ያሳተመ አሜሪካዊ አርታኢ
Kartir — በሁለተኛው Bahram ዘመን በNaqsh-e Rostam ግንብ ላይ ሌሎች እምነቶችን «መታሁ» የሚል ጽሑፍ ያስጻፈ ካህን
ሁለተኛው Bahram — ከShapur በኋላ የነገሠ የፋርስ ንጉሥ
Mani — በሦስተኛው ምዕተ ዓመት በፋርስ ግዛት ውስጥ ሃይማኖት የመሠረተ ነቢይ
Adam Smith — The Wealth of Nations የጻፈ ስኮትላንዳዊ፤ የመጨረሻዎቹ ጥራዞች ከወጡ በኋላ ለGibbon የጻፈ
የGloucester መስፍን — የብሪታንያው ንጉሥ የሦስተኛው George ታናሽ ወንድም
ሦስተኛው George — በGibbon ዘመን የነገሠ የብሪታንያ ንጉሥ
Winston Churchill — በ1890ዎቹ በBangalore የብሪታንያ ፈረሰኛ ጦር መኮንን ሆኖ ስምንት ጥራዝ ያለውን እትም ያነበበ፤ በኋላ የጦርነት ዘመን ጠቅላይ ሚኒስትር የሆነ
William Beckford — እንግሊዛዊ የልብ ወለድ ደራሲና ሰብሳቢ፤ የGibbonን ቤተ መጻሕፍት በ950 ፓውንድ ገዝቶ የቆለፈ
John Henry Newman — እንግሊዛዊ ቄስ፤ በ1845 An Essay on the Development of Christian Doctrineን አሳትሞ በዚያው ዓመት ካቶሊክ የሆነ፤ በ1879 ካርዲናል የሆነ
ቦታዎች
ሮም — Gibbon በኦክቶበር 1764 መባቻ የደረሰባት፤ ጆርናሉ ኦክቶበር 2 ሮም የገባበት ቀን ነው ይላል። የሺህ ዓመት በዓሏ በ248 ዓመተ ምሕረት ተከበረ
Capitol — በሮም ያለ ጥንታዊ ኮረብታ፤ Gibbon የመጽሐፉን ሐሳብ ያገኘበት ምሽት የተቀመጠበት ቦታ እንደሆነ የጻፈው፤ ቤተ ክርስቲያኗ የJupiter ቤተ መቅደስ በነበረበት ስፍራ ቆማለች ብሎ ያምናል። Poggio ከወዳጁ ጋር የተቀመጠበትም ኮረብታ
Forum (Campo Vaccino) — ከCapitol ቁልቁል ያለ፣ የጥንቱ የሮም ሕዝብ ሕግ ለማውጣትና ባለሥልጣናቱን ለመምረጥ ይሰበሰብበት የነበረ ሜዳ፤ በGibbon ዘመን የከብቶች ግጦሽ፤ በPoggio ቃል ጓሮ አትክልት ለማብቀል የታጠረ
ኦክስፎርድ — Gibbon ዐሥራ አራት ወር የቆየባት የእንግሊዝ ጥንታዊ የዩኒቨርሲቲ ከተማ
Lausanne — በስዊዘርላንድ ያለች ከተማ፤ Gibbon ጁን 30 የደረሰባት፣ በኋላም ሴፕቴምበር 1783 የተመለሰባት፤ መጽሐፉን ጁን 27፣ 1787 የጨረሰባት
Crassy — Suzanne Curchod ያደገችበት የስዊዘርላንድ መንደር
Hampshire — Gibbon በሚሊሻው ካፒቴን የሆነበት የእንግሊዝ አውራጃ
ፍሎረንስ — በMedici ቤተሰብ ሥር የነበረችው ሪፐብሊክ፤ Gibbon በ1764 በጋውን ያሳለፈባት
ለንደን — Gibbon ጁን 19 የለቀቃት፤ ከ1770 በኋላ የኖረባት፤ ፓርላማው ያለባት
Liskeard — Gibbon ከ1774 እስከ 1780 የፓርላማ ወንበሩን የያዘባት የምርጫ ከተማ
Lymington — Gibbon በ1781 የተመረጠባት የምርጫ ከተማ
Edinburgh — Hume ደብዳቤውን የጻፈባት የስኮትላንድ ከተማ
ደብሊን — ያለ ፈቃድ መጽሐፉን ያተሙት «ወንበዴዎች» የነበሩባት
Yorktown — በቨርጂኒያ ያለች ቦታ፤ ኦክቶበር 1781 ዋናው የብሪታንያ ሠራዊት እጁን የሰጠባት
Sussex — Gibbon የተቀበረበት የእንግሊዝ አውራጃ
Rhine እና Danube — የሮም ግዛት የሰሜን ድንበር ወንዞች
ኤፍራጥስ — የሮም ግዛት የምሥራቅ ድንበር ወንዝ፤ Valerian ሠራዊቱን ይዞ የሄደበት
ፋርስ — ከኤፍራጥስ ማዶ ያለችው አገር፤ መጀመሪያ በParthians፣ ከዚያ በArtaxerxes ቤት የተገዛች
Tiber — በሮም ያለ ወንዝ፤ በሺህ ዓመቱ በዓል ለሦስት ሌሊት መሥዋዕት የቀረበበት
Verona — Philip ተገድሎበት ሊሆን የሚችል የጣሊያን ከተማ
Edessa — በምሥራቁ ድንበር አካባቢ ያለች ከተማ፤ Valerian ከቅጥሯ አጠገብ የተከበበባት
Moesia — የሮም ክፍለ ግዛት፤ Decius የሞተበት «የማትታወቅ ከተማ» ያለችበት
Abritus — ዛሬ የታሪክ ምሁራን የDeciusን ጦርነት ቦታ የሚያውቁበት የጥንት ከተማ
Salona — በAdriatic ባሕር ዳርቻ ያለ ቦታ፤ Diocletian ሥልጣን ለቅቆ የኖረበት
Bosporus — በሁለት ባሕሮች መካከል ያለ ጠባብ የውኃ መተላለፊያ፤ ቁስጥንጥንያ የተሠራበት
ቁስጥንጥንያ — Constantine የሠራው ሁለተኛው ዋና ከተማ፤ በ330 ዓመተ ምሕረት የተመረቀ፤ የምሥራቁ ንጉሠ ነገሥት Zeno መቀመጫ፤ በ1453 በሁለተኛው Mehmed የተያዘ
Pavia — Orestes የተጠለለባት፣ የOdoacer ሠራዊት ከብቦ የዘረፋት ከተማ
Ravenna — የOrestes ወንድም በአጠገቧ በተደረገ ፍልሚያ የወደቀባት
Campania — የመጨረሻው የምዕራብ ንጉሠ ነገሥት ምሽግ የተሰጠበት የጣሊያን አካባቢ
Naqsh-e Rostam — ከPersepolis ፍርስራሽ አጠገብ ያለ ቦታ፤ የShapurና የKartir ጽሑፎች ያሉበት ግንብ የሚገኝበት
Persepolis — የጥንቷ የፋርስ ዋና ከተማ
Misiche — በShapur ጽሑፍ ውስጥ Gordian የሞተበት ጦርነት የተደረገበት ቦታ፤ «በባቢሎን ድንበር ላይ»
Carrhae — በምሥራቁ ድንበር አካባቢ ያለች ከተማ፤ በShapur ጽሑፍ ከValerian ጋር የተደረገው ጦርነት «ከCarrhae እና ከEdessa ባሻገር» ነው
Persis — ምርኮኞቹ የተወሰዱበት የፋርስ ክፍለ ግዛት
ቴህራን — ኖቬምበር 2025 በEnghelab አደባባይ የValerianና የShapur ሐውልት የቆመባት
Hong Kong — ብሪታንያ በ1997 ያስረከበችው፤ የBrendon መጽሐፍ የሚያበቃበት
Bangalore — Churchill በ1890ዎቹ Gibbonን ያነበበባት የሕንድ ከተማ
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
The Decline and Fall of the Roman Empire — የGibbon መጽሐፍ፤ በስድስት ትልልቅ የኳርቶ ጥራዞች፣ በ71 ምዕራፎች። የመጀመሪያው ጥራዝ ፌብሩዋሪ 17፣ 1776፣ ሁለተኛውና ሦስተኛው ማርች 1፣ 1781፣ የመጨረሻዎቹ ሦስቱ ሜይ 1788 ወጡ። ከሁለተኛው ምዕተ ዓመት ጀምሮ ምሥራቁን ግዛት እስከ 1453 ይከተላል
ማሽቆልቆልና ውድቀት — በርዕሱ ውስጥ ያሉት ሁለቱ ስሞች፤ ማሽቆልቆል ቀስ ብሎ የሚሄድ ሂደት፣ ውድቀት የሆነ ቦታ ላይ መከሰት ያለበት ነገር
የሕይወት ታሪኩ ረቂቆች — Gibbon ከ1788 እስከ 1793 የጻፋቸው፣ ያልተጨረሱ ስድስት ረቂቆች፤ ምሽቱን የሚተርኩት ሦስቱ ናቸው። Lord Sheffield በ1796 አገጣጥሞ አሳተማቸው
ጆርናሉ — Gibbon በጉዞው ወቅት በፈረንሳይኛ የያዘው የጉዞ ማስታወሻ፤ ከኤፕሪል 20 እስከ ኦክቶበር 2፣ 1764 የሚሸፍን
ቬስፐርስ — ቀኑ ሲመሽ የሚደረስ የማታ ጸሎት ሥርዓት
Zoccolanti — ከሕይወት ታሪኩ ረቂቆች አንዱ ቦታውን የሚያደርግበት፤ የፍራንሲስካውያን መነኮሳት ቤተ ክርስቲያን
ፍራንሲስካውያን — የቅዱስ ፍራንሲስን ሥርዓት የሚከተሉ መነኮሳት
ካልቪናዊ — ጥብቅ ከሆኑት የፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት የአንዱ አገልጋይ
ሚሊሻ — የአንድ አውራጃ የትርፍ ጊዜ የአገር መከላከያ ኃይል
ግሬናዲየር — የእግረኛ ጦሩ ወታደር
ፍልስፍናዊ ታሪክ — ምክንያቶችን ለመረዳት፣ የአሁኑን ለማስተዋልና የሚመጣውን ለመገመት የሚነበብ ታሪክ
የኮመንስ ምክር ቤት — Gibbon ከ1774 ጀምሮ የተቀመጠበት የለንደን ፓርላማ ምክር ቤት
የንግድና የቅኝ ግዛቶች ቦርድ — Gibbon አባል የሆነበት የመንግሥት ኮሚቴ፤ በዓመት ከ700 እስከ 800 ፓውንድ የጨመረለት፤ በ207 ለ199 ድምፅ እንዲፈርስ ተወስኖ ለጊዜው ተመልሶ፣ Lord North ከወደቀ በኋላ ተመልሶ ያልተቋቋመ
የደብሊን ወንበዴዎች — ያለ ፈቃድ መጽሐፉን እየገለበጡ የሚያትሙ የደብሊን አታሚዎች
Vindication — Gibbon በ1779 ሁለቱን ምዕራፎች ለሚያጠቁት በራሪ ጽሑፎች ያሳተመው መልስ
Mémoire justificatif — Gibbon ለፈረንሳይ መግለጫ መልስ እንዲሆን በፈረንሳይኛ የጻፈውና በ1779 የወጣ የመንግሥት ሰነድ
ኳርቶ — ትልቅ የመጽሐፍ መጠን
የግርጌ ማስታወሻዎቹ — ዓረፍተ ነገሮቹ በየትኛው ጥንታዊ ጸሐፊ ላይ እንደቆሙ የሚጠቅሱ፣ ከምንጮቹ ጋር የሚከራከሩ ማስታወሻዎች
ባርባሪያን — ከሮም ግዛት ውጭ ያለን ማንኛውንም ሕዝብ የሚገልጽ የሮማውያን ቃል
Franks እና Goths — ከRhine እና Danube ማዶ የነበሩ ሕዝቦች በኋላ የተጠቃለሉባቸው ስሞች
Parthians — በሮም ዘመን ፋርስን ይገዛ የነበረው አሮጌ ንጉሣዊ ቤት
ፕሪቶሪያን ዘብ — በሮም ከተማ ሰፍሮ የሚኖረው የንጉሠ ነገሥቱ የቤት ጦር
ድራክማ — የብር ሳንቲም
ማጂ — የፋርስ ጥንታዊ የካህናት ወገን
ሴኩላር ጨዋታዎች — በአንድ ሰው ዕድሜ አንድ ጊዜ ያህል የሚደረግ ታላቅ የሮም በዓል
መታሰቢያን መቀደስ — የሞተውን ንጉሠ ነገሥት በይፋ አምላክ ብሎ ማወጅ
ስግደቱ — በDiocletian ፊት ተገዢው መሬት ላይ ተደፍቶ የሚያደርገው የምሥራቃውያን ልማድ
ሁለተኛ ደረጃ ምክንያቶች — መጽሐፉ ለአዲሱ እምነት መስፋፋት የሚዘረዝራቸው አምስት ምክንያቶች
ውስጣዊ ክፍፍል — በራሳቸው መካከል የተነሣ ጠብ
ሴኔቱ — የሮም የጥንት የሽማግሌዎች ምክር ቤት
ፓትሪሺያን — ከፍተኛ የሮም ማዕረግ
ታታር — የእስያ ፈረሰኛ ሕዝቦች
አጠቃላይ ምልከታዎች — በሦስተኛው ጥራዝ መጨረሻ ያለው «በምዕራብ ስለ ሮም ግዛት ውድቀት አጠቃላይ ምልከታዎች» የሚባለው ምዕራፍ፤ Gibbon በሕይወት ታሪኩ ማስታወሻ ዐሥራ ስድስተኛው Louis ከመንገሡ በፊት እንደተጻፈ የሚናገረው
ከመጠን ያለፈ ትልቅነት — አጠቃላይ ምልከታዎቹ የሮምን ማሽቆልቆል የሚያስከትሉበት ምክንያት
ምጸት — አንድ ነገር እየተናገሩ ሌላ ማለት
መካከለኛው ፋርስኛ — የShapur ጽሑፍ ከተጻፈባቸው ሦስት ቋንቋዎች አንዱ፤ ጽሑፉ ከ1936 እስከ 1939 በUniversity of Chicago ቆፋሪዎች የተገኘ
Parthian ቋንቋ — የቀድሞው የፋርስ ንጉሣዊ ቤት ቋንቋ
ዲናር — የሮም ሳንቲም
Manichaeans — የነቢዩ Mani ተከታዮች
ካርዲናል — የካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ከፍተኛ ማዕረግ
The Decline and Fall of the British Empire — Piers Brendon በ2007 ያሳተመው፣ ከ1781 እስከ 1997 ያለውን ዘመን የሚሸፍን መጽሐፍ
Are We Rome? — Cullen Murphy በ2007 ያሳተመው መጽሐፍ
An Essay on the Development of Christian Doctrine — John Henry Newman በ1845 ያሳተመው መጽሐፍ
Christie’s — የGibbon ቅጂ ከBeckford ማስታወሻዎች ጋር በ1953 ብቅ ያለበት የጨረታ ቤት
«በኢራን ፊት መንበርከክ» — ኖቬምበር 2025 በቴህራን የቆመው ሐውልት ስም
የውይይት ጥያቄዎች
ትዝታ ወይስ የተቀናበረ ትዕይንት? — ሳባ ትጠይቃለች፦ ያ ምሽት Gibbon ቆይቶ በጻፈው መንገድ ነው የሆነው? ከስድስቱ ረቂቆች ምሽቱን የሚተርኩት ሦስቱ ናቸው፤ በዝርዝር አይስማሙም፤ ሦስቱም የተጻፉት ከ1788 ጀምሮ ነው፤ ምሽቱን ይመዘግባል የተባለው ጆርናል ደግሞ ሮም በገባበት ዕለት ይቆማል። ለዳዊት Gibbon ያስታወሰው ትዕይንት ለሌላ ሰው ገና የጻፈው ትዕይንት ነው፤ ትግሥት በሕትመትም በሦስት ረቂቆችም እዚያ ነው የሆነው የሚል ሰው ምስክር ነው ትላለች። ጆርናሉ ሊቃወመውም ሊደግፈውም ካልቻለ፣ የትኛውን ይዛችሁ ትሄዳላችሁ?
ዝምተኛው አባል — Gibbon በስምንት ዓመታዊ የፓርላማ ጉባኤዎች አንድም ንግግር ሳያደርግ የአሜሪካውን ጦርነት በድምፁ ደገፈ፤ የመንግሥቱን ሰነድ «ጠበቃ ከተሰጠው ፋይል እንደሚናገር» ጻፈ፤ ደመወዝ እየተቀበለ በንግድ ቦርዱ ተቀመጠ፤ ያው ሰው ሴናተሮቹ መብታቸውን «በውርደት» ይክዳሉ ብሎ ጻፈ። ትግሥት ፓርላማው የጥንቃቄ ትምህርት ቤት ነበር ትላለች፤ ዳዊት ከውስጥ አይቶ ምንም ያልተናገረ ሰው ይለዋል። ሁለቱም አንድ ሰው ከሆኑ፣ የሴኔቱን ደብዳቤ እንዴት ታነቡታላችሁ?
ጨረታውና የገጹ ግርጌ — መጽሐፉ የሮምን ዙፋን በጨረታ ሲሸጥ ይተርካል፤ በገጹ ግርጌ ደግሞ ሦስቱ ጥንታዊ ጸሐፊዎች ጨረታ እንደነበረ እንደሚስማሙ፣ በይፋ መታወጁን የሚለው ግን አንዱ ብቻ እንደሆነ ይናገራል። የGordianን አራት ልመናዎች ከተረከ በኋላም ዘገባውን «አጠራጣሪ» ይለዋል። አንድ ታሪክ ጸሐፊ የሚጠራጠረውን ታሪክ መተረኩ ምን ያስገኛል?
ድርድሩ ቢቀበል ኖሮ — አጠቃላይ ምልከታዎቹ ማሽቆልቆሉን «ተፈጥሯዊና የማይቀር» ይሉታል፤ በመጽሐፉ ዓይን Decius የGothsን ድርድር ቢቀበል ኖሮ ምንም አይለወጥም ነበር። አበባ ግን ልጁ በቀስት ከወደቀ በኋላ ሠራዊቱን ወደ ረግረጉ ያስገባውን አባት ታስታውሳለች፤ «የማይቀር» የሚለው ቃል ለእርሷ በዚያ ረግረግ ውስጥ ይሰምጣል። አንድ ሰው በአንድ ቀን የሚወስነው ውሳኔ «የማይቀር» በሚባል ታሪክ ውስጥ ቦታ አለው?
አንድ ውድቀት ወይስ ውድቀቶች? — ልጁ ራሱ ጦርነት አልገጠመም፤ የመጨረሻ ትዕይንቱ ደብዳቤ ነው፤ መጽሐፉ ግን ምሥራቁን እስከ 1453 ይከተላል፤ በመጨረሻው ምዕራፍም ከኮረብታው ሥር ጓሮ አትክልት የሚበቅልበትን ሜዳ ያሳያል። አበባ ርዕሱን በብዙ ቁጥር ታነበዋለች፦ «ውድቀቶች።» ሮም የምትወድቀው በየትኛው ገጽ ላይ ነው?
ሕግ ወይስ መስተዋት? — ዳዊት «ከመጠን ያለፈ ትልቅነት» የሚለውን ፍርድ ሕግ ይለዋል፤ Brendonና Murphy ራሳቸውን በውስጡ አይተዋል፤ የፍሎረንስ ዓረፍተ ነገር ሮምን ከማየቱ በፊት ተጽፏል፤ ለዳዊት ሕጉ ከማስረጃው ቀደመ። ትግሥት ትንበያው ስለ ውጭ ወራሪዎች እንደነበረ፣ ብሪታንያ ያጣችውን ያጣችው ለገዛ ቅኝ ግዛቶቿ እንደሆነ፣ የትንበያው «እኛ» ድንበር እንዳለው ትናገራለች፤ መጽሐፉ መስተዋት ነው ትላለች። ሁለቱ እዚያ ላይ ተለያዩ። እናንተ ከማን ጋር ትቆማላችሁ?
የድል ጽሑፍ — Gibbon ያላየው የShapur ድንጋይ ጦርነት ይላል፤ መጽሐፉ ስብሰባ ይላል፤ ድንጋዩ የGordianን ልመናዎች አይጠቅስም። ትግሥት የድል ጽሑፍ በሙያው ሽንገላ ነው ትላለች፤ ዳዊት እዚያ በነበረ ሰው የተጻፈ ብቸኛው መዝገብም ነው ይላል። Kartirም በዚያው ግንብ ላይ ስደቱን ለኋለኞቹ ይሰጣል። «ሁለቱም እውነት ነው።» ማለት ምን ማለት ነው?
ምጸት ወይስ ማምለጫ? — ስለ አዲሱ እምነት መስፋፋት መጽሐፉ «ግልጽ ግን አጥጋቢ መልስ» ከሰጠ በኋላ «ነገር ግን» ብሎ አምስት ሁለተኛ ደረጃ ምክንያቶችን ይዘረዝራል። ዳዊት ምጸት ነው፣ ዘዴ ነው ይላል፤ ትግሥት ደራሲው ሊክደው እንዲችል የተሠራ ዓረፍተ ነገር ማምለጫም ነው ትላለች፤ ዳዊት ማምለጫ መሆኑን በምን እናውቃለን ብሎ ይጠይቃል። እናንተስ በምን ታውቃላችሁ?
የምክትሏ ምርጫ — በዳዊት ትምህርት ቤት ርዕሰ መምህሩ «የእኛ ትምህርት ቤት የሚያሰጋው ነገር የለም» ይላል፤ ምክትሏ የምዝገባ ቁጥሩ በግማሽ እንደቀነሰ ታውቃለች። ትግሥት ዝምታዋ የትምህርት ቤቱን ስም የሚጠብቅ ብቸኛው ነገር ሊሆን ይችላል ትላለች፤ ዳዊት ማስተካከሉን የማይቻል የሚያደርገው ብቸኛው ነገር ይለዋል። ሁለቱ በወንበሯ ላይ ትተዋታል። ምን ማድረግ አለባት?
ውዳሴና ስድብ — Adam Smith መጽሐፉን ከደራሲዎች ሁሉ ራስ ላይ አስቀመጠው፤ የGloucester መስፍን «ጫር፣ ጫር፣ ጫር!» አለ ይባላል፤ Beckford ደራሲውን «በሚያስቅ ራስን ማድነቅ» ከሰሰው፤ ቤተ መጻሕፍቱን ግን ገዝቶ ቆለፈው፤ Newman «ኢአማኒው Gibbon» ብሎ ዋነኛው የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጸሐፊ አደረገው። አንድ መጽሐፍ ዛሬም እንዲነበብ የሚያደርገው ውዳሴው ነው ወይስ፣ አበባ እንደምትለው፣ ያስነሣው ጠብ?
