በአውሮፓ ደቡብ ምሥራቅ፣ በተራራማ አገር ውስጥ ያለ ትንሽ ቡና ቤት። በአንድ ጠረጴዛ ላይ ቡና የለም — ማሽን አለ። ሁለት ክብ ሳህኖች አሉት፤ አንዱ ሲሞላ ሌላው ይጀምራል፤ ገመዱ ወደ ውጭ ወጥቶ በመኪና ባትሪ ላይ ተያይዟል፤ በዚያች መንደር ውስጥ የኤሌክትሪክ መስመር የለም። ከማሽኑ አጠገብ አንድ አሜሪካዊ የግሪክኛ መምህር ተቀምጧል። በተቃራኒው ወንበር ላይ ደግሞ ማንበብም መጻፍም የማይችል አዛውንት ገበሬ አለ፤ ባለ አንድ ገመድ መሣሪያ በጉልበቱ መካከል አስቀምጧል። ገመዱን ነካውና ዘመረ። ቆመ፤ ቡና ጠጣ፤ ቀጠለ። ማታ ተኛ፤ በማግስቱ ከቆመበት ቀጠለ። ሲጨርስ የዘመረው ግጥም አሥራ ሁለት ሺህ ስንኝ ያህል ነበር። ማንም ጽፎ አልሰጠውም። ጥያቄያችንም ይህ ነው፦ ማንም ሊጽፈው በማይችልበት ዘመን ውስጥ አሥራ አምስት ሺህ ስንኝ ያለው ግጥም እንዴት ተሠራ? ደግሞስ ያንን ጥያቄ ለመመለስ አንድ ሰው ለምን ወደ ባልካን ቡና ቤት ሄደ?
ክፍል 1 — በቡና ቤት ጠረጴዛ ላይ የተቀመጠ ማሽን (ሳባ)
ሦስቱ ዋና ነጥቦች — አንደኛ፦ ኢሊያድ የተጻፈ ግጥም ሳይሆን የተዘመረ ግጥም ነው። ሁለተኛ፦ «ሆሜር» የሚለው ስም ማንን እንደሚያመለክት ዛሬም አልተወሰነም። ሦስተኛ፦ ለዚያ ጥያቄ በጣም የቀረበ መልስ የመጣው ከጥንታዊ ጽሑፍ ሳይሆን በሃያኛው ክፍለ ዘመን በሕይወት ከነበሩ ገበሬዎች ነው
የግጥሙ መጠን — አሥራ አምስት ሺህ ስድስት መቶ ዘጠና ሦስት ስንኝ። የስሙ ትርጉም «የኢሊዮን ታሪክ» ማለት ነው፤ ኢሊዮን ደግሞ ትሮይ የምንላት ከተማ ሌላኛው ስም ነው
ስሙን የሚጠይቅ ጥያቄ
ግሪኮች ራሳቸው እርግጠኞች አልነበሩም — መቼ እንደተወለደ አይታወቅም፤ የት እንደኖረ አይታወቅም፤ አንድ ሰው መሆኑም አይታወቅም
የት እንደተወለደ እንኳ ይከራከሩበት ነበር — በአንዲት ደሴት ላይ «የሆሜር ልጆች» የሚባል ጎሳ ነበረ፤ ከሆሜር ዘር ነን ይሉ ነበር፤ ግጥሞቹንም ያቀርቡ ነበር። የደሴቲቱ ሰዎችም ሆሜር የእኛ ነው ሲሉ ያንን ጎሳ ማስረጃ አድርገው ያቀርቡት ነበር። የተከራከሩት ግን ስለ ሕይወቱ አንድ ነገር ስለሚያውቁ አይደለም፤ ስለማያውቁ ነው። ባዶ ቦታ ስለነበረ ሁሉም ሊሞላው ፈለገ
የተስማሙበት ነገር — ግጥሙ ነበረ፤ ትልቅ ነበረ፤ ብዙ ግሪኮች ሙሉውን በቃላቸው ያውቁት ነበር
ግጥሙ የያዘው ቦታ — የመዝናኛ መጽሐፍ አልነበረም። ልጆች ማንበብን የሚማሩበት፣ ስለ ትክክልና ስህተት የሚጠየቁበት፣ በሸንጎ ውስጥ ክርክር ሲቀርብ ስንኝ ተጠቅሶ የሚከራከሩበት መጽሐፍ ነበር። በሌላ አገር ቅዱስ መጽሐፍ የሚይዘውን ቦታ በግሪክ ውስጥ የያዘው ይህ ግጥም ነው
ሁልጊዜ የሚመለሱት ቃላት
ስሞች ብቻቸውን አይጠሩም — «ፈጣን እግር ያለው አኪልስ» ይላል፤ ደጋግሞ ይላል። አኪልስ ተቀምጦ ሲያለቅስም እንኳ «ፈጣን እግር ያለው» ይለዋል
ሌሎቹ ተመላላሽ ሐረጎች — «የፈረስ ገራሹ ሄክቶር»፤ «ክንፍ ያለው ቃል ተናገረ»
የቀድሞው ማብራሪያ — ጌጥ ናቸው፤ ገጣሚው ውብ ቋንቋ ስለሚወድ ያደረገው ነው
ሚልማን ፓሪ ያቀረበው መላምት — ጌጥ አይደሉም። መሣሪያዎች ናቸው። የግሪክ ግጥም መስመር የተወሰነ ልክ አለው፤ ገጣሚው ደግሞ ጽፎ አያስተካክለውም — ቆሞ በሕዝብ ፊት እየተናገረ ይሠራል። ስለዚህ በቀረው ቦታ ልክ የሚገባ ቃል ወዲያውኑ ያስፈልገዋል
ማስረጃው በቁጥር ቀረበ — ለአንድ ስም ብዙ ቅጽሎች አሉ፤ ሁለት ቅጽሎች ግን አንድ ቦታ ላይ ተወዳዳሪ ሆነው አይገኙም። ማለትም ሥርዓት አለው
ሥርዓት ደግሞ አንድ ነገር ያሳያል — አንድ ሰው ተቀምጦ በብዕር ሲያስብ የሚያደርገው ነገር አይደለም። ቆሞ በሕዝብ ፊት ሲናገር የሚያደርገው ነገር ነው
ማስረጃ የሚፈልግ መላምት
ችግሩ — ፓሪ የሚናገረው ስለ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን ነው። እነዚያ ሰዎች ሞተዋል፤ ማንም ተነሥቶ «አዎ፣ እኛ የሠራነው እንዲህ ነው» ሊለው አይችልም
ያደረገው ነገር — በክላሲክ ጥናት ውስጥ ያልተለመደ ነው። መጻሕፍቱን ዘጋ፤ ተነሥቶ ሄደ
የሄደበት ቦታ — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳዎቹ ውስጥ ወደ ዩጎዝላቪያ። በዚያ አገር ተራሮች ውስጥ አንድ ልማድ ገና በሕይወት ነበረ — ወንዶች በቡና ቤት ተሰብስበው፣ አንድ ሰው ባለ አንድ ገመድ መሣሪያ ይዞ፣ ስለ ጥንት ጦርነቶች ረጅም ግጥም ይዘምር ነበር። ብዙዎቹ ዘማሪዎች ማንበብ አይችሉም ነበር
አብሮ የሄደው ሰው — አልበርት ሎርድ የተባለ ወጣት ተማሪ
ማሽኑ — ድምፅ የሚቀዳ ማሽን በዚያ ዘመን ከባድ ነው፤ ኤሌክትሪክ ይፈልጋል። ኤሌክትሪክ በሌለበት መንደር ከመኪና ባትሪ ላይ ያያይዙታል። ሺዎች የሚቆጠሩ የድምፅ ሳህኖች ተሰበሰቡ
ያገኙት ነገር — እነዚያ ዘማሪዎች ግጥም አያጠኑም። የሚያጠኑት ቀመሮችን ነው — ፈረስ የሚገለጽበት አረፍተ ነገር፣ ጎህ ሲቀድ የሚባል አረፍተ ነገር፣ ጀግና ሲታጠቅ የሚባል ሙሉ ትዕይንት። እነዚያን ይዘው ታሪኩን በሚያስፈልገው ቦታ ላይ ይገጣጥሙታል
ስለዚህ አንድ ግጥም ሁለት ጊዜ ቢዘመር ሁለቱ አንድ አይሆኑም — ርዝመቱ ይለያያል፤ አንዳንድ ትዕይንት ይረዝማል፤ ሌላው ያጥራል። ታሪኩ ግን ያው ነው
እነርሱ ራሳቸው ግን «ቀየርኩት» አይሉም — ሲጠየቁ «ቃል በቃል እንዳለ ነው የዘመርኩት» ይሉ ነበር። ለእነርሱ ታሪኩ ካልተለወጠ ግጥሙ አልተለወጠም
ከዘማሪዎቹ ሁሉ የላቀው — አቭዶ መጀዶቪች። በዛሬዋ ሞንቴኔግሮ ውስጥ ባለች ትንሽ ከተማ የሚኖር፤ ማንበብ የማይችል። የዘመረው ግጥም አሥራ ሁለት ሺህ ስንኝ ያህል ነው — ማለትም ማንበብ የማይችል ሰው ከጥንታዊው የግሪክ ግጥም ርዝመት ጋር የሚቀራረብ ሥራ በአፉ ሠራ
ሥራው ያላለቀለት ሰው
ሞቱ — ወደ አሜሪካ ተመልሶ ያንን ሁሉ ቅጂ ይዞ መጣ። ከዚያ ሠላሳ ሦስት ዓመቱ ላይ ሞተ — በሎስ አንጀለስ በአንድ ሆቴል ክፍል ውስጥ በራሱ ሽጉጥ ተመቶ። ሻንጣ እየፈታ ሳለ የሆነ አደጋ ነው ተብሏል። ያ ጥያቄ እስከ ዛሬ በእርግጠኝነት አልተዘጋም
ሥራው የቀጠለው — አልበርት ሎርድ ተረከበው፤ ወደዚያው አገር ተመልሶ መቅዳቱን ቀጠለ። ከዓመታት በኋላ «የተረት ዘማሪው» የሚል ትርጉም ያለው መጽሐፍ አወጣ። በዚያ መጽሐፍ ውስጥ የተነገረው ነገር የሆሜርን ጥናት ከሁለት ከፍሎታል
ስብስቡ ያለበት ቦታ — በሃርቫርድ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ፤ በስሙ ተሰይሟል
የክፍሉ መደምደሚያ — ስለ ሆሜር የምናውቀው ትልቁ ነገር ከግሪክ አልመጣም። ከባልካን ተራሮች መጣ
ወረቀት ላይ የደረሰበት ቀን
የሚቀረው ጥያቄ — ግጥሙ በአፍ የተሠራ ከሆነ እኛ እንዴት አነበብነው?
የሚታወቀውና የማይታወቀው — መቼና እንዴት እንደተጻፈ በእርግጠኝነት አይታወቅም። የሚታወቀው ግጥሙ ከተሠራበት ዘመን አካባቢ ግሪኮች መጻፍ መጀመራቸው ነው
የመተላለፉ መንገድ — ከእጅ ወደ እጅ ተገለበጠ፤ በብራና ላይ ተጻፈ፤ መነኮሳት ገለበጡት፤ ከግሪክ ወደ ሌሎች አገሮች ተሸከሙት
በሕትመት ማሽን ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ — በጣሊያን አገር በፍሎረንስ ከተማ፤ ሺህ አራት መቶ ሰማንያ ስምንት ላይ። ያሳተመው ከግሪክ ተሰዶ የመጣ አንድ ምሁር ነው — ማለትም ግጥሙ ወደ ማተሚያ ቤት ሲደርስ የመጣው ከሚናገሩት አገር ሳይሆን ከዚያ ካመለጡት ሰዎች እጅ ነው
የፓፒረስ ማስረጃው — ከግብጽ አሸዋ ውስጥ በተገኙ የፓፒረስ ቁርጥራጮች ውስጥ በጣም ደጋግሞ የተገኘው ጽሑፍ ይህ ነው። ሰዎች ደጋግመው ገለበጡት፤ ደጋግመው አነበቡት፤ ደጋግመው ጣሉት — ስለዚህ ቁርጥራጩ በቆሻሻ ጉድጓድ ውስጥ እንኳ ተገኘ
ክፍል 2 — መጻፍ የቀረበት አራት መቶ ዓመት (ኢብሳ)
ኢብሳ የያዛቸው ሁለት ዘመኖች፦ ግጥሙ የሚያወራበት ዘመንና ግጥሙ የተዘመረበት ዘመን። እነዚያ ሁለቱ አንድ አይደሉም፤ በመካከላቸው አራት መቶ ዓመታት ያህል አለ
የተቃጠሉ ቤተ መንግሥቶች
የቀድሞዎቹ ከተሞች — በተራራ ላይ የተሠሩ፤ ግንባቸው ወፍራም ድንጋይ። በኋላ የመጡት ግሪኮች ራሳቸው እነዚያን ግንብ ሲያዩ «ይህንን ሰው ሊሠራው አይችልም» ብለው ግዙፍ ፍጡራን እንደሠሩት ያምኑ ነበር
ጸሐፊዎች ነበሩ፤ ግጥም ግን አልጻፉም — የጻፉት ሒሳብ ነው፦ ስንት በግ፣ ስንት ስንዴ፣ ስንት ሠረገላ፣ ስንት ጎማ። የቤተ መንግሥት መዝገብ ነው። አጻጻፉ ከባድና የተወሳሰበ ነው፤ ጥቂት ባለሙያዎች ብቻ ያውቁታል
መፍረሱ — ከክርስቶስ ልደት በፊት አሥራ ሁለት መቶ ዓመት ገደማ ፈረሱ። ማን እንዳፈረሳቸው በእርግጠኝነት አይታወቅም
ከዚያ በኋላ የቀረው — ትልቅ ሕንፃ አልተሠራም፤ ትልቅ መቃብር አልተሠራም፤ ማንም አልጻፈም። አጻጻፉ ሙሉ በሙሉ ጠፋ — ለአራት መቶ ዓመታት ያህል ግሪኮች የማይጽፉ ሕዝብ ሆኑ
ዝም ግን አላሉም። ዘመሩ — ስለ ጠፉት ቤተ መንግሥቶች፣ ስለ ንጉሦቹ፣ ስለ አንዲት ከተማ የተደረገ ትልቅ ጦርነት። አባት ለልጅ አስተላለፈው፤ ዘማሪ ለዘማሪ አስተላለፈው
ስለዚህ ዘማሪው ስለ ራሱ ዘመን አያወራም — ስለ ጠፋ ዓለም ያወራል፤ በእጁ ላይ ስለሌለው ሀብት፣ ስለማያውቀው ቤተ መንግሥት፣ ስለማይችለው ግዙፍ ግንብ
በሸክላ ጽዋ ላይ የተጻፈ ቀልድ
አጻጻፍ ተመልሶ መጣ፤ ግን ያው አጻጻፍ አይደለም — ግሪኮች የተማሩት ከፊንቄያውያን ነው፤ በዛሬዋ ሊባኖስ አካባቢ የነበሩ ነጋዴዎች። ፊደላቸው ቀላል ነው — የቤተ መንግሥት ባለሙያ አይፈልግም፤ ነጋዴ ራሱ ሊጠቀምበት የሚችል ነገር ነው
ግሪኮች የጨመሩበት — አናባቢ ድምፆችን ለብቻቸው የሚወክሉ ፊደላት ሠሩ። ከዚያ በኋላ የተነገረውን ሁሉ በትክክል መጻፍ ተቻለ
ጥያቄው — አዲሱን ፊደል ሲያገኙ በመጀመሪያ የጻፉት ምንድን ነው? ደረሰኝ ብለን እንጠብቃለን። ወይም የንጉሥ ስም። ወይም ጸሎት
አንደኛው ጥንታዊ ጽሑፍ — በአቴንስ የተገኘ የሸክላ ማድጋ። በላዩ ላይ አንድ መስመር ተቧጭሯል፤ መስመሩ የግጥም መስመር ነው — ኢሊያድ በተሠራበት ተመሳሳይ ምት የተሠራ ስንኝ። ትርጉሙ «ከጨፋሪዎቹ ሁሉ በጣም ቀልጣፋ ሆኖ የሚጨፍር ይህንን ይውሰድ» የሚል ነው። የጭፈራ ውድድር ሽልማት ነው
ሁለተኛው — በጣሊያን ባሕር ዳር ባለች ፒቴኩሳይ በተባለች ትንሽ ደሴት ላይ፣ በአንድ መቃብር ውስጥ የተገኘ ትንሽ የመጠጫ ጽዋ። ግሪኮች ከአገራቸው ወጥተው ከሠፈሩባቸው የመጀመሪያ ቦታዎች አንዷ ናት
በጽዋው ላይ የተጻፈው — «እኔ የኔስቶር ጽዋ ነኝ፤ ለመጠጣት የሚያምር» ይላል። ቀጥሎ ያሉት ሁለት መስመሮች የግጥም መስመሮች ናቸው፦ «ከዚህ ጽዋ የሚጠጣ ሰው ወዲያውኑ የፍቅር አምላክ ጉጉት ይይዘዋል»
ቀልዱ የሚሠራበት መንገድ — ኔስቶር በኢሊያድ ውስጥ ያለ አዛውንት ንጉሥ ነው፤ በግጥሙ ውስጥ አንድ ግዙፍ የወርቅ ጽዋ አለው፤ በጣም ከባድ ስለሆነ ሌላ ሰው ሞልቶ ማንሳት ይቸግረዋል ይላል ግጥሙ። እናም አንድ ሰው ትንሽዬ የሸክላ ጽዋ አንሥቶ «እኔ የኔስቶር ጽዋ ነኝ» ብሎ ጻፈበት። ቀልዱ የሚሠራው ጠረጴዛው ላይ የተቀመጡት ሰዎች ሁሉ ስለ ኔስቶር ጽዋ የሚያውቁ ከሆነ ብቻ ነው
ስለዚህ ሁኔታው ይህ ነው — ግጥሙ አስቀድሞ ነበረ፤ ሁሉም ያውቀዋል። አዲሱ ፊደል ደግሞ ገና ከጅምሩ ግጥም እየጻፈ ነው። ደረሰኝ አይደለም። ስንኝ ነው። አንዱ ደግሞ ስለ ኢሊያድ የተነገረ ቀልድ ነው
ጦርነቱ የጀመረበት ታሪክ
ግጥሙ ራሱ ስለ ጦርነቱ መጀመሪያ አያወራም — አድማጩ ያውቀዋል ብሎ ይገምታል
በሰማይ ላይ የነበረው ሠርግ — ሁሉም አማልክት ተጠሩ፤ አንዲቷ ግን አልተጠራችም — የጠብ አምላክ። መጥታ በጠረጴዛው መካከል የወርቅ ፖም ጣለች፤ በላዩ ላይ «ለቆንጆይቱ» ተብሎ ተጽፏል
ሦስት አማልክት ተነሡ — ሄራ የአማልክት ንግሥት፤ አቴና የጥበብና የጦርነት አምላክ፤ አፍሮዳይት የፍቅር አምላክ
ዜውስ አልፈረደም — ወደ አንድ ሰው አሸጋገረው — ፓሪስ የተባለው የትሮይ ንጉሥ ልጅ
ሦስቱም ጉቦ አቀረቡለት — ሄራ ሥልጣን፤ አቴና በጦርነት ማሸነፍ፤ አፍሮዳይት በዓለም ላይ ያለችውን በጣም ቆንጆ ሴት። ፓሪስ አፍሮዳይትን መረጠ፤ ሄራንና አቴናን ጠላቶቹ አደረገ
ሔለን ባል አላት — ሜኔላዎስ ይባላል፤ በግሪክ ምድር ውስጥ የስፓርታ ንጉሥ ነው
ያለሱ ቀጣዩ ነገር የማይገባው ሕግ — በሌላ ሰው ቤት እንግዳ ሆኖ የተስተናገደ ሰው የአስተናጋጁን ቤት አይነካም። ያንን ሕግ የሚጠብቀው ራሱ ዜውስ ነው
ሕጉ በአንድ ትውልድ አያበቃም — ዲዮሜዴስና ግላውኮስ በጦር ሜዳ ላይ ተገናኝተው አያቶቻቸው አንዱ ሌላውን በቤቱ እንዳስተናገደ ተረዱ፤ አልተዋጉም፤ የጦር ልብሳቸውን ተለዋወጡ። ግላውኮስ የሰጠው የወርቅ ልብስ ነው፤ የተቀበለው የናስ ነው። የመቶ በሬ ዋጋ ሰጥቶ የዘጠኝ በሬ ዋጋ ተቀበለ
የተሰበረው ሕግ — ፓሪስ ወደ ስፓርታ መጣ፤ ሜኔላዎስ አስተናገደው፤ ከዚያ ለጉዳይ ወጣ። ፓሪስ ሔለንን ይዞ ወደ ትሮይ ሄደ። ስለዚህ ጦርነቱ ስለ ሴት ብቻ አይደለም። ስለ ተሰበረ ሕግ ነው — ደግሞም ዜውስ ትሮይ እንድትወድቅ የሚፈልገው ለዚያ ነው፤ የተሰበረው የእርሱ ሕግ ነው
ነፋሱ የጠፋበት ቀን — አጋሜምኖን ነገሥታቱን ሰበሰበ፤ መርከቦች ተሰበሰቡ፤ ከዚያም ነፋስ ጠፋ። የትንቢት ነጋሪ ተጠየቀ፦ አማልክቱ የሚረኩት አጋሜምኖን የገዛ ልጁን ኢፊጌኒያን መሥዋዕት አድርጎ ሲያቀርብ ብቻ ነው። አቀረባት፤ ነፋሱ መጣ
ይህች ታሪክ በኢሊያድ ውስጥ የለም — በሌሎች ጥንታዊ ግጥሞችና በኋላ በተጻፉ ተውኔቶች ውስጥ ያለች ናት። የቀረበችው ኢሊያድ ስለ አጋሜምኖን ሲናገር ከጀርባው ያለው ነገር እንዲታወቅ ነው
አሥሩ ዓመት — ትሮይ በዛሬዋ ቱርክ ምዕራባዊ ጫፍ ላይ የነበረች የተመሸገች ከተማ ናት። ግንቡ አልተከፈተም
ሁለቱም ወገኖች ማቆም ይችሉ ነበር — ትሮጃኖች ሔለንን መልሰው መስጠት ይችሉ ነበር፤ አላደረጉትም፤ ክብራችን ነው አሉ። ግሪኮች ተነሥተው መሄድ ይችሉ ነበር፤ አላደረጉትም፤ ክብራችን ነው አሉ
ግጥሙ የሚጀምረው — በአሥረኛው ዓመት ውስጥ። ግጥሙ ሁሉ የሚይዘው ሃምሳ ቀናት ያህል ጊዜ ነው
ሰው በምን ይለካል
ቲሜ — ክብር ማለት ነው። ሰዎች ሁሉ በአንተ ላይ የሰጡት ደረጃ ነው። የገዛ ስሜትህ አይደለም። የሌሎች ፍርድ ነው
ጌራስ — የክብር ድርሻ ማለት ነው። አንድ ከተማ ሲዘረፍ ንብረቱ ተሰብስቦ በሠራዊቱ መካከል ይከፋፈላል፤ ለእያንዳንዱ ጀግና የተለየ ድርሻ ይመደባል — ሦስት እግር ያለው ብረት ድስት፣ ፈረስ፣ ወይም ሴት
ግጥሙ የማይሸሽገው ነገር — በዚያ ዓለም ውስጥ በጦርነት የተማረከች ሴት እንደ ንብረት ትከፋፈላለች። ግጥሙ አይሸሽገውም፤ አይከራከርበትምም። እንደ ሕግ ያቀርበዋል
የጌራስ ዋና ነገር ዋጋው አይደለም። ምስክርነቱ ነው — ድርሻው በሠራዊቱ ፊት የተሰጠ ነው፤ ሲሰጥ ሁሉም አይቷል። ስለዚህ በሕዝብ ፊት የተነገረ ማስረጃ ነው — ይህ ሰው ይህን ያህል ዋጋ አለው የሚል
ስለዚህ ድርሻውን የተነጠቀ ሰው ንብረት አላጣም — ደረጃ አጣ። በሠራዊቱ ሁሉ ፊት ወረደ
ሦስተኛው ልማድ፦ ልመና — አንድ ሰው ከሌላው ኃይል በታች ሲወድቅ የሚያደርገው የተለየ ሥርዓት ነው። ተንበርክኮ የተጋጣሚውን ጉልበት ይይዛል፤ አገጩንም ይዳስሳል። በዚያ ሥርዓት ውስጥ ያለውን ሰው መግደል ወይም ማዋረድ በአማልክት ዘንድ ወንጀል ነው፤ ልመናውን ተቀብሎ ቤዛ መውሰድ ደግሞ የተለመደ ነው። ኢሊያድ ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው በዚህች ልማድ ላይ ይንቀሳቀሳል
የደም ካሳ — አንድ ሰው ወንድምህን ቢገድል ካሳ ተቀብለህ ልትታረቅ ትችላለህ፤ ገዳዩም በአገሩ ውስጥ ይኖራል። በዚያ ዓለም ውስጥ ይህ ደካማነት አይደለም። ጥበብ ነው
አማልክቱ
ሆሜር ብዙ አማልክት አሉ ብሎ ያምናል — እኛ ዛሬ «አፈ ታሪክ» የምንለውን እርሱ እውነት ብሎ ነው የሚያቀርበው
አማልክቱ ደጋግ አይደሉም — ይቀናሉ፤ ይዋሻሉ፤ ይጣላሉ፤ አንዳቸው ሌላውን ያታልላሉ። ዜውስ ሚስቱን ይፈራል
«ልጅ የሚያምንበት ተረት ነው» የሚለው ችኩል ፍርድ — ብዙ አማልክት የሚያመልክ ሰው አምላክን የሚገልጸው በደግነት አይደለም። በኃይል ነው። ባሕር ኃይል ነው፤ ወረርሽኝ ኃይል ነው፤ ፍቅር ኃይል ነው፤ ቁጣ ኃይል ነው። እነዚያ ኃይሎች አይታዘዙልህም። ስለዚህ ትለምናቸዋለህ
አማልክቱ ወገን ይዘዋል — ሄራና አቴና ከግሪኮች ጋር፤ ምክንያቱም ፓሪስ የወርቅ ፖሙን ስላልሰጣቸው። አፍሮዳይትና አጵሎን ከትሮይ ጋር
ስለ ወርቁ ፖም ግጥሙ የሚናገረው — ስለ መላው ጦርነት መንስዔ የሚናገረው በአንድ ቦታ ላይ ብቻ ነው። አምስት መስመር ያህል። ደግሞም በመጨረሻው መጽሐፍ ውስጥ — ግጥሙ ሊያልቅ ጥቂት ሲቀረው
ከአማልክቱ በላይ ያለው — ዕድል ፈንታ። አንድ ሰው መቼ እንደሚሞት ተወስኗል። ዜውስ ራሱ ያንን መቀየር ይችላል ወይ የሚለው ጥያቄ በግጥሙ ውስጥ ይነሣል፤ መልሱ ግን ግልጽ አይደለም። ግጥሙ ሁለቱንም ይናገራል — ዕድል ፈንታ ተወስኗል ይላል፤ ደግሞም ሰዎች ይመርጣሉ ይላል፤ ምርጫቸውም ይቆጠርባቸዋል
ሂዩብሪስ — ኃይል ኖሮት ያንን ኃይል ንጹሓንን ለመጉዳት የሚጠቀም ሰው የሚሠራው ወንጀል። ትዕቢት ብቻ አይደለም፤ ኃይል ያለው ትዕቢት ነው። አማልክቱ ይህንን አይረሱም። ጊዜ ይወስዳሉ። ግን አይረሱም
ግጥሙ የሚቀርብበት መንገድ
ኢሊያድ ተነቦ አያውቅም። ተዘምሯል — ዘማሪው በእጁ የገመድ መሣሪያ ይይዛል፤ በዘፈኑ መካከል ይነካካዋል፤ ድምፁን ከፍ ዝቅ እያደረገ በምት ይናገራል
የሚዘምረው በቤት ውስጥ አይደለም። በበዓል ላይ ነው — ሕዝቡ ተሰብስቧል፤ በሬ ታርዷል፤ ውድድር አለ
ከዚያ በኋላ ልማዱ ተለወጠ — ግጥሙ ከተጻፈ በኋላ የሚያቀርቡት ሰዎች መሣሪያ አልያዙም። በትር ይይዛሉ። አይዘምሩም፤ ይናገራሉ
በአቴንስ የወጣው ሕግ — በትልቁ በዓል ላይ የሆሜር ግጥሞች ሲቀርቡ በቅደም ተከተል ይሁን፤ አንዱ ሲጨርስ ሌላው ካቆመበት ይቀጥል። ማለትም ሕዝቡ ግጥሙን ሙሉውን ተቀምጦ ይሰማ ነበር — ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው
ክፍል 3 — አምስት ልመና (አበባ)
የክፍሉ አቀማመጥ፦ ትሮይ ግንብ አላት፤ ከግንቡ ውጭ ሜዳ አለ፤ ከሜዳው ባሻገር ባሕር፤ በባሕሩ ዳር የግሪኮች መርከቦች ተሰድረው ቆመዋል፤ ከመርከቦቹ ጀርባ ድንኳኖች። ግሪኮች እዚያ ተቀምጠው ዘጠኝ ዓመት ሙሉ አሳልፈዋል። ግጥሙ ጦርነቱ እንዴት እንደጀመረ አይተርክም፤ እንዴት እንዳለቀም አይተርክም። የሚይዘው መካከሉን ነው። ታሪኩ የተወሰደው በአምስት ልመና ነው — አንድ ሰው ወደ ሌላ ሰው ቀርቦ የሚለምንባቸው አምስት ጊዜያት። አራቱ መልስ ያገኛሉ። መልሱ ግን ሁልጊዜ አንድ አይደለም
አምስቱ ልመናዎች
አንደኛው — ወርቅ ይዞ የመጣ አባት
ክሪሴስ — የአጵሎን ካህን። በእጁ የወርቅ በትር ይዟል፤ በበትሩ ላይ የአምላኩ የሱፍ ማሰሪያ ተጠምጥሟል — ማለትም የመጣው እንደ ተራ ሰው አይደለም። እንደ ካህን ነው
ልጁ ክሪሴይስ — ግሪኮች አንዲት ትንሽ ከተማ ሲዘርፉ ወስደዋታል፤ በክፍያ ክፍፍሉ ላይ ለአጋሜምኖን ተሰጥታለች
ሠራዊቱ ሁሉ «እሺ» አለ — ካህኑን አክብረን ቤዛውን እንውሰድ አሉ። አጋሜምኖን ግን አልፈቀደም፤ ጮኸበት፦ «እዚህ ስፍራ ላይ ዳግመኛ አላይህ»
አጵሎን ሰማው — «እንደ ሌሊት ወረደ» ይላል ግጥሙ። ተቀምጦ ቀስቱን መተኮስ ጀመረ። መጀመሪያ በቅሎዎችና ውሾች ወደቁ። ከዚያ ሰዎች። ዘጠኝ ቀን ሙሉ በሰፈሩ ውስጥ የሬሳ እሳት ተቃጠለ
ካልካስ ጥበቃ ጠየቀ — «የምናገረው ነገር ኃያል ሰውን ያስቆጣል» አለ፤ አኪልስ ጠበቃ እሆንልሃለሁ ብሎ ማለለት። ከዚያ ተናገረ፦ ልጅቷ ያለ ቤዛ ትመለስ
አጋሜምኖን የጨመረበት — «የእኔ ድርሻ ባዶ ሆኖ አይቀርም። ከሌላው ሰው ድርሻ ወስጄ እሞላዋለሁ።» ከዚያም ብሪሲስን ወሰደ — አኪልስ አንዲት ከተማ ሲያሸንፍ በሠራዊቱ ሁሉ ፊት የተሰጠችው የክብር ድርሻ
አቴና ጸጉሩን ያዘችው — በዚያ ሸንጎ ውስጥ ተቀምጠው ከነበሩት ሰዎች ሁሉ አቴናን ያያት አኪልስ ብቻ ነው። «ሰይፉን ተወው» አለችው። «በቃል ተሳደብ። አንድ ቀን በዚህ ስድብ ሦስት እጥፍ ስጦታ ይመጣልሃል።»
የተጣለው በትር — አኪልስ ሰይፉን መለሰ፤ የሸንጎውን በትር መሬት ላይ ጣለውና ማለ፦ «ግሪኮች ሁሉ አኪልስን ይናፍቁታል። ሰዎች በሄክቶር እጅ እየወደቁ ሲሞቱ አንተ ትቆጣለህ፤ የሠራዊትህን ምርጥ ሰው ስላዋረድክ ልብህ ይበላሃል።»
ብሪሲስ ስትወሰድ ግጥሙ ስለ እርሷ የሚለው አንድ ቃል ብቻ ነው — ሳትፈልግ ሄደች
ቴቲስ ወደ ዜውስ ሄደች — ተንበርክካ ጉልበቱን ያዘች፤ አገጩንም ዳሰሰች። ዜውስ ብዙ ጊዜ ዝም አለ፤ ከዚያም ራሱን ነቀነቀ። ግጥሙ ይላል፦ የዜውስ ራስ ሲነቀነቅ ኦሎምፐስ ተንቀጠቀጠ
ሁለተኛው — በሌሊት የተላኩ ሦስት ሰዎች
ሁኔታው — ትሮጃኖች ከከተማቸው ወጥተው ሜዳውን ያዙ፤ ግሪኮች ወደ መርከቦቻቸው ተገፉ። ምሽት ላይ የትሮጃኖች እሳት በሜዳው ላይ እንደ ከዋክብት ይታያል
አጋሜምኖን «እንሂድ፤ ወደ አገራችን እንመለስ» አለ — ሌሎቹ ነገሥታት አልተቀበሉትም። ኔስቶር ቀጥታ ተናገረ፦ «ያንን ሰው አዋርደኸዋል። አሁን አስታርቀው።»
የስጦታው ዝርዝር — ሰባት ሦስት እግር ያላቸው ብረት ድስቶች፤ አሥር ጣላንት ወርቅ (ጣላንት የክብደት መስፈሪያ ነው)፤ ሃያ የብረት ጋን፤ አሥራ ሁለት ውድድር ያሸነፉ ፈረሶች፤ በእጅ ሥራ የተካኑ ሰባት ሴቶች፤ ብሪሲስ ራሷ፤ አጋሜምኖንም አልነካኋትም ብሎ ይምላል፤ ትሮይ ስትወድቅ መርከብ የሚሞላ ወርቅና ናስ፤ ከአጋሜምኖን ሴት ልጆች አንዷን ያለ ጥሎሽ፤ ሰባት ከተሞችም ጭምር
ሦስቱ መልእክተኞች — ኦዲሲየስ ከግሪኮች ሁሉ በአንደበቱ የሚበልጥ፤ አያክስ ከአኪልስ ቀጥሎ ትልቁ ተዋጊ፤ ፊኒክስ አኪልስን በጨቅላነቱ ያሳደገ አዛውንት
ሲያገኙት — ተቀምጦ በገና ይመታ ነበር፤ ስለ ሰዎች ጀብዱ ይዘምር ነበር። ተነሥቶ ወንበር ሰጣቸው፤ ሥጋ አስጠበሰ፤ በመጀመሪያ አበላቸው። ጉዳያቸውን የጠየቀው ከበሉ በኋላ ነው
የአኪልስ መልስ — በግጥሙ ውስጥ ካሉት ንግግሮች ሁሉ ረጅሙ ነው። «ጦርነት ውስጥ ያለሁት እኔ ነኝ፤ ምርኮውን የሚያከፋፍለው ግን እርሱ ነው። ቤት ተቀምጦ የሚውለውና እስከ ሞት የሚዋጋው እኩል ድርሻ ያገኛሉ። ፈሪውና ደፋሩ አንድ ዓይነት ሞት ይሞታሉ።»
የነፍስ ንግግር — «በሬዎችን መዝረፍ ይቻላል። ብረት ድስት ማግኘት ይቻላል። ፈረስ መግዛት ይቻላል። የሰው ነፍስ ግን ተመልሳ አትገኝም። ከጥርስ አጥር አንዴ ካለፈች በኋላ አትመለስም።»
ሁለቱ ዕድል ፈንታ — እዚያ ትሮይ ላይ ቢቆይ ይሞታል፤ ስሙ ግን ለዘላለም ይኖራል። ወደ አገሩ ቢሄድ ረጅም ዘመን ይኖራል፤ ስሙ ግን ይጠፋል
ፊኒክስ አለቀሰ — አኪልስ ትንሽ ልጅ ሳለ ጭኑ ላይ አስቀምጦ ሲያበላው እንደነበር አስታወሰው። ከዚያም አንድ አሮጌ ታሪክ ነገረው — ስለ አንድ ጀግና ተቆጥቶ ከጦርነት የወጣ፤ ሁሉም ለመኑት፤ አልሰማም፤ በመጨረሻ ሲወጣ ስጦታው አልቆ ነበር
አያክስ አጭር ተናገረ — መጀመሪያ ወደ ኦዲሲየስ ዞሮ «እንሂድ» አለ፤ ከዚያ ወደ አኪልስ ተመልሶ፦ «ወንድሙ የተገደለበት ሰው እንኳ ካሳ ተቀብሎ ይታረቃል። ገዳዩም በአገሩ ውስጥ ይኖራል። አንተ ግን ስለ አንዲት ሴት ይህን ያህል አልለቅ ብለሃል። እኛም ሰባት እናቀርብልሃለን።»
የተለወጠው ትንሽ ነገር — አልሄድም አለ። ግን አልዋጋም አለ — ሄክቶር እሳት ይዞ እስከ እርሱው መርከቦች ድረስ እስኪደርስ ድረስ
ኦዲሲየስ ለሠራዊቱ ያመጣው መልስ አንድ ቃል ነው — እምቢ አለ
ሦስተኛው — ጋሻ የለመነ ወዳጅ
ፓትሮክለስ — የአኪልስ የልጅነት ወዳጅ። ትንሽ ልጅ ሳለ ሰው ገድሎ አገሩን ጥሎ የሸሸ ሰው ነው፤ የአኪልስ አባት ተቀብሎ በቤቱ ውስጥ አሳደገው
ልመናው — ስም እየጠራ የሚሞቱትን ቆጠረ፤ ከዚያም «አንተ ካልወጣህ» አለ፤ «እኔን ላክ። ጋሻህንና የጦር ልብስህን አልብሰኝ። ትሮጃኖች አንተ የመጣህ መስሏቸው ወደ ኋላ ይሸሻሉ።»
ገደቡ፤ ሁለት ጊዜ የተደገመ — «ከመርከቦቹ አባርራቸው። ከዚያ ተመለስ። ወደ ትሮይ ግንብ አትሂድ። ወደዚያ ብትሄድ ትሞታለህ።»
ያልወሰደው አንድ ነገር — የአኪልስን ጦር። ያ ጦር ከባድ ስለሆነ ከአኪልስ ሌላ ሰው ሊያነሣው አይችልም
ሳርፔዶን — ከሩቅ አገር መጥቶ ከትሮይ ጎን የተዋጋ ንጉሥ፤ የዜውስ ልጅ። ፓትሮክለስ ገደለው። ዜውስ ልጁን ላድነው ብሎ አሰበ፤ ሄራ ተቃወመችው፦ «ብታድነው» አለች፤ «ሌሎቹ አማልክት ሁሉ ልጆቻቸውን ማዳን ይጀምራሉ።» ተወው — ልጁ ሲወድቅ ግን ሰማዩን የደም ጠብታ አዘነበ
ገደቡ የተጣሰበት ቦታ — ፓትሮክለስ ወደ ትሮይ ግንብ ሮጠ፤ ግንቡን ሦስት ጊዜ ለመውጣት ሞከረ፤ በአራተኛው ላይ አጵሎን በእጁ ገፍትሮ መለሰው፦ «ትሮይ በአንተ ጦር አትወድቅም።»
ሞቱ በሦስት እጅ — አጵሎን ከኋላው ጀርባውን መታው — የራስ ቁሩ ወደቀ፤ ጦሩ በእጁ ውስጥ ተሰበረ፤ የደረቱ ብረት ተፈታ። ኤውፎርቦስ የተባለ ወጣት ትሮጃን ወጋው። ከዚያ ሄክቶር መጣ
የመጨረሻ ቃሉ — «አንተ አልገደልከኝም» አለ። «አጵሎን ገደለኝ። ኤውፎርቦስ ሁለተኛ ነው። አንተ ሦስተኛው ነህ። አንተም ደግሞ ብዙ ጊዜ አልቀረህም።»
ሄክቶር የአኪልስን የጦር ልብስ ገፈፈና ራሱ ለበሰው
ዜናው ወደ አኪልስ ደረሰ — በሁለቱ እጆቹ አፈር ዘግኖ ራሱ ላይ ነሰነሰ፤ ፊቱ ላይ አድርጎ መሬት ላይ ተዘረጋ። ጩኸቱ እስከ ባሕሩ ውስጥ ደረሰ፤ እናቱ ሰማችው
ጋሻ የሌለው ሰው — የነበረው በሄክቶር ጀርባ ላይ ነው። ስለዚህ ወደ ቦይ ጫፍ ወጥቶ ምንም ሳይዝ ሦስት ጊዜ ጮኸ። ትሮጃኖች ተበታተኑ፤ አሥራ ሁለት ሰዎች በራሳቸው ሠረገላ ተረግጠው ሞቱ
አዲሱ ጋሻ — ቴቲስ ወደ ሄፋይስቶስ ሄደች፤ የአንጥረኞችና የእሳት አምላክ። በጋሻው ላይ ምድርን፣ ሰማይንና ባሕርን ቀረጸ። ሁለት ከተሞችን ቀረጸ — አንዷ ሰላም ላይ ናት፤ በውስጧ ሠርግ አለ፤ ችሎትም አለ — ሁለት ሰዎች ስለ ደም ካሳ ተከራክረው ሽማግሌዎች ፊት ቆመዋል። ሌላዋ ተከባለች። በጠርዙ ላይ ወንዝ ዞሮ ተቀርጿል
እርቁ — ከአጋሜምኖን ጋር ታረቀ። ስጦታዎቹን ግን ብዙም አልተመለከታቸውም
ውኃ ላይ የተደረገ ውጊያ — በዚያ ቀን የገደለው ሰው ብዙ ስለሆነ የስካማንድሮስ ወንዝ በሬሳ ተሞላ። የወንዙ አምላክ ራሱ አኪልስን አጠቃው፤ ሊያሰጥመው ተነሣ። ሄፋይስቶስ በእሳት እስኪከላከልለት ድረስ አኪልስ ከውኃ ጋር ተዋጋ
አራተኛው — ከግንብ ላይ የተጣሩ አባትና እናት
ፖሊዳማስ — የሄክቶር ጓደኛና አማካሪ፤ ከሄክቶር ጋር በአንድ ሌሊት የተወለደ ሰው። በዚያ ምሽት ተነሥቶ «አኪልስ ተመልሷል» አለ። «ወደ ከተማ እንግባ። ግንባችን ውስጥ እንሁን። በሜዳ ላይ ካደርን ብዙዎቻችን አንመለስም።»
ሄክቶር አልተቀበለውም — በሜዳ ላይ እናድር አለ። ሠራዊቱ አጨበጨበለት። ግጥሙ አንድ ነገር ይላል፦ ያጨበጨቡት አቴና አእምሮአቸውን ስለወሰደችባቸው ነው
በሩ ተከፈተ፤ ሁሉም ገቡ — አንድ ሰው ብቻ ውጭ ቀረ
ፕርያም ከግንቡ ላይ — እጆቹን ዘርግቶ፣ ነጭ ጸጉሩን እየነጨ፦ «ግባ ልጄ» አለ። «ከግንቡ ውስጥ ሆነህ ተዋጋ። ካንተ በኋላ የሚሆነውን አስበው። ልጆቼ ይታረዳሉ፤ ሴት ልጆቼ ይጎተታሉ፤ እኔም በራሴ ደጃፍ ላይ በራሴ ውሾች እበላለሁ።»
ሄኩባ — ልብሷን ገልጣ ጡቷን አሳየችው፦ «በዚህ ጡት ልጅነትህን አሳልፈሃል። ግባ።»
ሁለቱንም አልሰማም — ብቻውን ቆሞ በልቡ አሰበ፤ ግጥሙ ያንን ሐሳብ ሁሉ ይነግረናል፦ «ወደ ውስጥ ብገባ» አለ በልቡ፣ «ፖሊዳማስ ይወቅሰኛል። እርሱ ሠራዊቱን ወደ ውስጥ አስገባ ብሎኝ ነበር፤ እኔ አልሰማሁትም። ብዙ ሰው በእኔ ስህተት ሞቷል። ወደ ውስጥ ብገባ ደግሞ ከእኔ የሚያንሰው ሰው ‹ሄክቶር በኩራቱ ሠራዊቱን አጠፋ› ይላል። እኔም መልስ የለኝም።»
የተጣለው ሁለተኛ ሐሳብ — «ጋሻዬን አስቀምጬ ወደ እርሱ ብሄድ? ሔለንን እንመልስልሃለን ብዬ? ከከተማዋ ሀብት ሁሉ ግማሹንም ጨምሬ?» ወዲያውኑ ግን ተወው፦ «ጋሻዬን አስቀምጬ ስቀርበው እንደ ሴት ይገድለኛል።»
ሦስቱ ዙር — በከተማዋ ግንብ ዙሪያ ሮጡ። በሩጫቸው ውስጥ በአንድ ቦታ ላይ ደጋግመው አለፉ — ሁለት ምንጭ ያለበት፤ አንዱ ትኩስ ውኃ ያመነጫል፤ ሌላው በበጋም እንደ በረዶ ቀዝቃዛ ነው። በምንጮቹ አጠገብ የድንጋይ ገንዳዎች ተሠርተዋል፤ በሰላሙ ዘመን የትሮይ ሴቶች ልብሳቸውን የሚያጥቡት እዚያ ነበር። ግጥሙ ሐረግ ይጨምራል፦ «በሰላሙ ዘመን፣ የግሪኮች ልጆች ከመምጣታቸው በፊት።»
የወርቅ ሚዛን — ዜውስ በሁለቱ ሳህኖች ላይ የሁለቱን ሰዎች ዕድል ፈንታ አስቀመጠ። የሄክቶር ሳህን ወደ ታች ወረደ
አቴና በዲፎቦስ መልክ — የሄክቶርን ወንድም መስላ «አብረን እንጋፈጠው። ብቻህን አልተውህም።» አለችው። ሄክቶር ወንድሙ ከጎኑ አለ ብሎ ስላመነ ቆመ
ጦሩ ተመለሰ፤ ወንድሙ የለም — «አማልክቱ ጠሩኝ» አለ። ሰይፉን መዘዘ፤ ሮጦ ሄደ
አኪልስ የሚያውቀው ቦታ — የራሱ የቀድሞ ጋሻ ሄክቶር ላይ ነው፤ ስለዚህ ያ ጋሻ የማይሸፍነውን ቦታ ያውቀዋል። አንገቱ ላይ ወጋው
የሄክቶር ልመና — «ሬሳዬን ለውሾች አትስጥ። ወርቅና ናስ ውሰድ። አባቴና እናቴ ቤዛ ይሰጡሃል።»
የአኪልስ መልስ — «በሰዎችና በአንበሶች መካከል መሐላ የለም» አለ። «በአንተና በእኔ መካከልም መሐላ የለም። እናትህ አልጋ ላይ አስቀምጣ አታለቅስብህም። ውሾችና አሞራዎች ይበሉሃል።»
የሄክቶር የመጨረሻ ቃል — «እኔ አውቅሃለሁ» አለ። «አንተም ትሞታለህ። እዚያ በር ላይ። ፓሪስና አጵሎን ይገድሉሃል።»
መጎተቱ — ቁርጭምጭሚቱን በሁለቱም እግር ወግቶ ቀዳዳ አወጣ፤ የቆዳ ማሰሪያ አሳልፎ ከሠረገላው ጋር አሰረው። ራሱ በአፈር ውስጥ እየተጎተተ ሄደ
አንድሮማኪ ገና አልሰማችም — ተቀምጣ ሐምራዊ ጨርቅ ትሸምናለች፤ በጨርቁ ላይ አበባ ትጠልፋለች። ደግሞም ለአገልጋዮቿ ትእዛዝ ሰጥታለች፦ ትልቁን ድስት እሳት ላይ ጣዱ፤ ሄክቶር ከጦርነት ሲመለስ ሙቅ ውኃ ይጠብቀው
ጩኸቱን ስትሰማ — መወርወሪያዋ ከእጇ ወደቀ። ወደ ግንቡ ላይ ወጥታ ባሏን በአፈር ውስጥ ሲጎተት አየች። ራሷን ሳተች፤ ከራሷ ላይ ያለው ጌጥ ተበትኖ ወደቀ — ግጥሙ ይላል፦ በሠርጓ ቀን አፍሮዳይት የሰጠቻት ናት
ስትነቃ ያለቀሰችው ስለ ልጇ ነው — «አባት የሌለው ልጅ ሆነ» አለች። «ከእንግዲህ ወደ ድግስ ሲሄድ ከሌሎች ልጆች ጋር አይቀመጥም። አንዱ ‹ውጣ፤ አባትህ ከእኛ ጋር አልበላም› ብሎ ይገፋዋል።»
አምስተኛው — በሌሊት ወደ ድንኳን የገባ ሽማግሌ
አሥራ ሁለቱ ቀን — ፓትሮክለስ ተቀበረ፤ አኪልስ ግን ሬሳውን አልለቀቀም። በየቀኑ ጠዋት ሠረገላውን አስሮ የሄክቶርን ሬሳ በፓትሮክለስ መቃብር ዙሪያ ሦስት ጊዜ ይጎትተዋል። ሬሳው ግን አልበሰበሰም — አጵሎን ሸፍኖ ጠበቀው
ዜውስ የመረጠው መንገድ — አማልክቱ ተከራከሩ፤ አንዳንዶቹ «እንስረቀው» አሉ። ዜውስ ግን ቴቲስን ጠራት፦ «ወደ ልጅሽ ሂጂ» አላት። «አማልክት ተቆጥተውበታል በይው። ቤዛ ተቀብሎ ሬሳውን ይልቀቅ በይው።» አኪልስ «እሺ» አለ
ለፕርያም የተላከው መልእክት — ብቻህን ውጣ። ቤዛ ይዘህ ሂድ። አትፍራ
ሄኩባ አለቀሰችበት — «የልጆቼን ሥጋ የበላ ሰው ነው» አለች። «ወደዚያ ሰው አትሂድ።» አልሰማትም
ቤዛው — አሥራ ሁለት የተጠለፈ ልብስ፣ አሥራ ሁለት ካባ፣ ወርቅ፣ ሦስት እግር ያላቸው ድስቶች፣ የወርቅ ጽዋ። አንድ ሠረገላ ነጂ ብቻ ይዞ ወጣ
ሄርሜስ — የአማልክት መልእክተኛ፤ መልኩን ቀይሮ እንደ ወጣት መጣ። መንገዱን መራቸው፤ የግሪኮች ጠባቂዎች ተኙ፤ የድንኳኑ በር ተከፈተ
ግጥሙ የሚናገረው አንድ ዓረፍተ ነገር — ተንበርክኮ ጉልበቱን ያዘ፤ ከዚያም ብዙ ልጆቹን የገደሉትን እጆች ሳማቸው
ንግግሩ — «አባትህን አስበው» አለ። «እርሱም እንደ እኔ ሽማግሌ ነው። እርሱ ግን አንተ ተመልሰህ ትመጣለህ ብሎ ተስፋ ያደርጋል። እኔ ግን ተስፋ የለኝም። አምሳ ልጆች ነበሩኝ። ብዙዎቹ ወድቀዋል። የከተማዬ አጥር የነበረው አንዱ ደግሞ ትናንት በአንተ እጅ ወደቀ። ስለ እርሱ ነው የመጣሁት።»
የጨመረው — «ከዚህ በፊት ማንም ሰው ያላደረገውን ነገር አድርጌአለሁ። የልጄን ገዳይ እጅ ወደ አፌ አስጠግቼ ሳምኩ።»
ሁለቱ ልቅሶ — አኪልስ የሽማግሌውን እጅ ይዞ በቀስታ ገፋው፤ ከዚያ ሁለቱም አለቀሱ። ፕርያም ስለ ሄክቶር፤ አኪልስ ስለ አባቱ፣ ከዚያ ስለ ፓትሮክለስ። በዚያ ድንኳን ውስጥ የሚሰማው ድምፅ የሁለት ሰው ልቅሶ ብቻ ነበር
ሬሳው ራቅ ብሎ የታጠበበት ምክንያት — አኪልስ ራሱ ተናገረው፦ ፕርያም ልጁን ባዩ ጊዜ ሊጮህ ይችላል፤ እርሱ ደግሞ ቢጮህ ልቡ ተነሥቶ ሽማግሌውን ሊገድለው ይችላል
ያነሣው ራሱ አኪልስ ነው — ሬሳው ታጥቦ ተቀብቶ ተለብሶ ወደ ሠረገላው ወጣ
አንድ ቃል — «ብላ።» ሽማግሌው ከልጁ ገዳይ ጋር ተቀምጦ በላ። እርስ በርሳቸውም ተያዩ፤ ግጥሙ ይላል፦ ፕርያም አኪልስን እያየ ተደነቀ፤ አኪልስም ፕርያምን እያየ ተደነቀ
የቀብሩ ጊዜ — «ሄክቶርን ለመቅበር ስንት ቀን ትፈልጋለህ?» ዘጠኝ ቀን እናዝናለን፤ በአሥረኛው እንቀብረዋለን፤ በአሥራ አንደኛው መቃብር እንሠራለን። በአሥራ ሁለተኛው ቀን እንዋጋለን። «ይሁን» አለ አኪልስ፤ ከዚያም የሽማግሌውን አንጓ በእጁ ያዘው። ቃል ኪዳን ነው
ካሳንድራ — የፕርያም ልጅ። ከከተማዋ ግንብ ላይ አየቻቸውና ጮኸች። ከተማዋ ሁሉ ወጥቶ ተቀበላቸው
ሦስቱ ልቅሶ — አንድሮማኪ ሚስቱ፤ ሄኩባ እናቱ፤ በመጨረሻ ሔለን — ጦርነቱ በእርሷ ምክንያት የተጀመረባት ሴት። «እዚህ ከመጣሁ ሃያ ዓመት ሆኖኛል። አንተ ግን አንድም ቀን መጥፎ ቃል አልተናገርከኝም። ሌላ ሰው ሲሳደብብኝ አንተ ትከለክለው ነበር። አሁን አንተም ሞተሃል። በዚህች ከተማ ውስጥ የሚራራልኝ ሰው የለም።»
ቀብሩ — ዘጠኝ ቀን ሙሉ እንጨት ተሸከሙ፤ በአሥረኛው አቃጠሉት፤ እሳቱን በወይን አጠፉት፤ አጥንቱን ሰብስበው በወርቅ ሣጥን ውስጥ አድርገው በሐምራዊ ጨርቅ ጠቀለሉት፤ ጉድጓድ ውስጥ አስቀምጠው ትልልቅ ድንጋዮች ደረደሩበት። ከዚያም ወደ ፕርያም ቤት ገብተው በላ
የመጨረሻው መስመር — «እንዲህም የፈረስ ገራሹን የሄክቶርን ቀብር ፈጸሙ።»
የቀሩት ሰዎች
አኪልስ — በግጥሙ ውስጥ አይሞትም። ሲኖር ትተነዋል። ሞቱ ግን ሦስት ጊዜ ተነግሯል — እናቱ ነግራዋለች፤ ፈረሱ ነግሮታል፤ ሄክቶር ሲሞት ነግሮታል። በዚያች በር ላይ በፓሪስ ቀስትና በአጵሎን እጅ ይወድቃል
የተናገረው ፈረስ — ወደ ውጊያ ሲወጣ አንድ ፈረስ ራሱን ደፍቶ ቆመ፤ ሄራ ድምፅ ሰጠችው። «ዛሬም እናወጣሃለን» አለ ፈረሱ፤ «ግን የሞትህ ቀን ቀርቧል። እኛ አላዘገየንህም። አምላክና ዕድል ፈንታ ናቸው።» አኪልስ መለሰለት፦ «አውቃለሁ።»
ፓትሮክለስ — አጥንቱ በወርቅ ሣጥን ተቀምጧል። አኪልስ ትእዛዝ ሰጥቷል፦ እኔ ስሞት አጥንቴ ከእርሱ ጋር ይቀላቀል፤ በአንድ ሣጥን ውስጥ ይሁን
አጋሜምኖን — ትሮይን አሸንፎ ወደ አገሩ ይመለሳል። ግጥሙ ግን እዚያ ድረስ አይሄድም። ወደ ቤቱ ሲገባ ደግሞ በሕይወት አይቆይም
አንድሮማኪና አስቲያናክስ — በግጥሙ ውስጥ በሕይወት አሉ። እርሷ ግን መጨረሻቸውን አስቀድማ ተናግራለች — ልጁ ወላጅ አልባ ይሆናል፤ እርሷ ወደ ባርነት ትወሰዳለች
ሔለንና ፓሪስ — በትሮይ ውስጥ በሕይወት አሉ
ትሮይ — ገና ቆማለች። ግጥሙ ከተማዋ ስትወድቅ አያሳየንም። አሥር ዓመት ስለተዋጉባት ከተማ የሚያወራው ግጥም የሚያልቀው ግንቧ ገና ቆሞ እያለ ነው
አራቱ ጥያቄዎች
ይህ ጦርነት ስለ ምንድን ነው? — ስለ ሔለን ነው ብለን እንጀምራለን፤ ግጥሙን ስንጨርስ ግን ሔለን በጣም ጥቂት ስፍራ ላይ ብቻ ናት። አጋሜምኖንም አኪልስም ስለ ብሪሲስ አልተከራከሩም፤ የተከራከሩት በሠራዊት ፊት ስለተሰጠ ደረጃ ነው። የአበባ ንባብ፦ ኢሊያድ ስለ ፍቅር የሚያወራ ግጥም አይደለም። በሌሎች ሰዎች ዓይን ውስጥ ስለሚኖር ሰው የሚያወራ ግጥም ነው። ደግሞም አጋሜምኖን ስጦታ ሲልክ ይቅርታ አልጠየቀም — ብዙ ሀብት አለ፤ ይቅርታ ግን የለም። ኦዲሲየስ ራሱ የመልእክቱን አንድ ክፍል ቆርጦታል — «እኔ ካንተ በላይ ነኝ፤ አንተም ተገዛልኝ» የሚለውን የአጋሜምኖን ቃል አልተናገረውም
አማልክቱ ፍትሐዊ ናቸው? — ግጥሙ ግልጽ አይደለም፤ አበባም ሆን ብላ ነው «ግልጽ አይደለም» ያለችው። በአንድ በኩል ይቀጣሉ — ካህኑ ተዋረደ፤ ወረርሽኝ መጣ፤ አጋሜምኖን ኃይሉን ተጠቅሞ ንጹሕ ሰው ጎዳ፤ ግጥሙ ለዚያ ወንጀል ስም ሰጥቶታል። በሌላ በኩል አማልክቱ ራሳቸው ናቸው ችግሩ — ጦርነቱ የተጀመረው በሦስት አማልክት ጠብ ነው፤ አቴና ሄክቶርን ያታለለችው በወንድሙ መልክ ተመስላ ነው፤ ሳርፔዶን ሲሞት አባቱ ዜውስ ተመልክቶ ዝም አለ። ግጥሙ ሁለቱን ለማስታረቅ አልሞከረም። ጎን ለጎን አስቀምጦ ተወው
ግጥሙ ወገን ይይዛል? — የዘመሩትና የሰሙት ግሪኮች ናቸው። አሁን ግን የሆነውን ነገር ቁጠሩ፦ በግጥሙ ውስጥ ቤት ያለው ሰው ሄክቶር ብቻ ነው። ሚስቱን፣ ልጁን፣ አባቱን፣ እናቱን፣ ወንድሙን፣ አማካሪውን እናውቃለን። የመጨረሻው ቀብር የእርሱ ነው። ግጥሙ በአሸናፊው ደስታ ላይ አላበቃም። በተሸናፊው ቀብር ላይ አበቃ። የአበባ ንባብ፦ ግጥሙ ወገን አለው፤ ግን ልቡ በሌላ ወገን ላይ ነው — በጣም የሚያሳምመው ትዕይንት ስለ ተዋጊ አይደለም። ባሏ ሲጎተት እያለ በቤቷ ውስጥ ውኃ ስታሙቅለት ስለነበረች ሴት ነው
አኪልስ ተለውጧል ወይ? — የተለወጠ የሚመስልበት ማስረጃ አለ፦ መጀመሪያ ላይ አንድ አባት ቤዛ ይዞ ሲመጣ ተባርሯል፤ መጨረሻ ላይ ተቀብሎ አብሮት በልቷል፤ ግጥሙ ሆን ብሎ ሁለቱን አመሳስሏቸዋል። ያልተለወጠ የሚመስልበት ማስረጃም አለ፦ ሬሳውን የለቀቀው ዜውስ እናቱን ልኮ ካዘዘው በኋላ ነው፤ ቤዛውም ተከፍሏል፤ ሽማግሌውን ሁለት ጊዜ አስጠንቅቆታል። ግጥሙ ራሱ አልመለሰውም፤ አበባም አልመለሰችውም። የተባለው ግን አንድ ነገር አለ፦ በዚያ ድንኳን ውስጥ ሁለቱ ሰዎች እርስ በርስ ተያዩ። ከዚያ በፊት በዚያ ግጥም ውስጥ ሁለት ጠላቶች ተቀምጠው እርስ በርስ ተያይተው አያውቁም
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
የተጣሉበት ነጥብ፦ ሄክቶር ከበሩ ውጭ የቀረው መርጦ ነው ወይስ መግባት አልቻለም? ዳዊት «ተስኖት ነው» ይላል፤ ትግሥት «ውሳኔው እዚያ ላይ አልተወሰነም።» ትላለች። ሁለቱ ዛሬ በሁለት አቅጣጫ ገቡ
በሩ
የዳዊት አቋም — «ያ ምርጫ ሳይሆን ሒሳብ ነው።» ሄክቶር የፈራው ሞትን አይደለም፤ አንድ ተራ ሰው የሚናገረውን ቃል ነው። ለዚያ ቃል መልስ ስለሌለው መግባት አልቻለም
የቲሜ አንደምታ — «ያ ደረጃ በሌሎች እጅ ውስጥ ከሆነ፣ ማንም ሰው ሊዘጋብህ የማይችለው በር የለም።»
የትግሥት መልስ — ብቻውን አልነበረም። ሁለት ሰው ተጣርቶበታል — የከተማዋ ንጉሥና ንግሥት። በዚያች ሰዓት ላይ የከተማዋ ትልቁ ድምፅ «ግባ» እያለ ነው። «ስለዚህ ቢገባ የሚያፍርበት ሕዝብ የለም።»
የዳዊት ሁለት ቃል መልስ — «አለ።» «ማን?» — «ራሱ።»
ትክክል የነበረው ሰው
ግጥሙ ስለ ሁለቱ የሚለው — አንዱ በጦር ይበልጣል፤ ሌላው በምክር ይበልጣል
የትግሥት ነጥብ — «ሁለት ጊዜ ትክክል ነበር። ይህ ደግሞ የግጥሙ ጭካኔ ነው። ትክክል የነበረው ሰው ምንም አላገኘም። አማካሪው ትክክል ስለሆነ ብቻ ሰሚ አላገኘም። ሠራዊቱ ያጨበጨበው ለተሳሳተው ሰው ነው።»
ያልገባችበት ጥያቄ — «አማልክቱ አእምሮ ሲወስዱ የሰዎቹ ጥፋት የት ይሄዳል?» — ዛሬ አላነሣችውም
የሚያሳስባት ነገር — «ከዚያ ምሽት በኋላ ፖሊዳማስ በሄክቶር አእምሮ ውስጥ ተቀመጠ። በሩ ላይ ሲያስብ የጠቀሰው ስም የእርሱ ነው። ማለትም ሄክቶርን ከበሩ ውጭ ያቆመው የግሪኮች ሠራዊት አይደለም። አንድ ጓደኛው የተናገረው ትክክለኛ ምክር ነው።»
የወሰደችው — «ግጥሙ ስለ ጦርነት ብዙ ገጽ አለው። በጣም የሚያሳምመው ገጽ ግን አንድ ሰው ስለ ራሱ ስም ብቻውን ሲያስብ የሚያሳየው ገጽ ነው።»
በሠራዊት ፊት
ሦስት ጊዜ የተደገመው ክስተት — አጋሜምኖን የካህኑን ልመና በሠራዊት ፊት አልቀበልም አለ፤ ወረርሽኝ መጥቶ ሰዎች እስኪሞቱ ድረስ አልተመለሰም። አኪልስ በሠራዊት ፊት ተዋረደ፤ ወዳጁ እስኪሞት ድረስ አልተመለሰም። ሄክቶር በሠራዊት ፊት «በሜዳ ላይ እናድራለን» አለ፤ እስኪሞት ድረስ አልተመለሰም
የዳዊት ማጠቃለያ — «ወጥመዱ ጦርነት አይደለም። ሕዝብ ነው።» አንድ ሰው ሌሎች ሁሉ በሚያዩበት ቦታ ላይ ቃል ከተናገረ በኋላ ያንን ቃል መመለስ የሚችለው ራሱን በዚያ ክፍል ውስጥ «የተሸነፈው ሰው» በማድረግ ብቻ ነው። ስለዚህ አይመልሰውም። እየተሳሳተ እንደሆነ እያወቀም አይመልሰውም
አባት የሌለው ልጅ
ሁለት ትዕይንት ጎን ለጎን — አንድሮማኪ ስለ ልጇ ያለቀሰችው ልቅሶ፤ እና ከዚያ በፊት ባለው ገጽ ላይ ሄክቶር ወደ ቤቱ መጥቶ ልጁን ሊያነሣው እጁን ሲዘረጋ ልጁ አለቀሰ — የራስ ቁሩ ላይ ያለው የፈረስ ጭራ ስላስፈራው ወደ ሞግዚቷ ደረት ተመለሰ። ሄክቶር የራስ ቁሩን አውልቆ መሬት ላይ አስቀመጠው። ከዚያ ልጁን አነሣው
ዳዊት የጨመረው — «እናም ያ የራስ ቁር ተመልሶ ተደፋ።»
ትግሥት — «ተመልሶ ተደፋ። ልጁ ደግሞ ሁለተኛ አላየውም። ግጥሙ ስለ ጦርነት የሚናገረውን ነገር ሁሉ በዚያ ሁለት ትዕይንት ውስጥ አስቀምጦታል፤ አንድም የፍርድ ቃል ሳይናገር።»
የግጥሙ ልማድ — «ትሮይ ስትወድቅ አላሳየንም። አኪልስ ሲሞት አላሳየንም። የሚያሳየን የሚሆነውን ነገር ሳይሆን፣ የሚሆነው ነገር ቀድሞ የተነገረበትን ሰዓት ነው።»
ሁለት ጠረጴዛ
የዳዊት ንባብ — ግጥሙ የሚጀምረው በአንድ አዛውንት ነው፤ ወርቅ ተሸክሞ መጣ፤ ልጁን ጠየቀ፤ ተባረረ። የሚያልቀውም በአንድ አዛውንት ነው፤ ወርቅ ተሸክሞ መጣ፤ ልጁን ጠየቀ፤ ተቀበለው፤ ከዚያም አብረው በሉ። ጥያቄው፦ «በመጀመሪያው ጠረጴዛ ላይ ልመናው ተቀባይነት አግኝቶ ቢሆን ኖሮ ይህ ሁሉ ይሆን ነበር ወይ?»
የትግሥት እምቢታ — «ልዩነት አለ፤ ልዩነቱም ትንሽ አይደለም።» በሁለተኛው ጠረጴዛ ላይ ልመናው ተቀባይነት ያገኘው በነጻ አይደለም — ዜውስ እናቱን ልኮ አዞታል፤ ቤዛውም ተከፍሏል፤ አኪልስ ሽማግሌውን ሁለት ጊዜ አስጠንቅቆታል
የዳዊት አንድ አሸናፊ ነጥብ — «ግን አንድ ነገር አድርጓል፤ ዜውስ ያላዘዘውን ነገር። ጠየቀው።» «ሄክቶርን ለመቅበር ስንት ቀን ትፈልጋለህ?» — ያ ጥያቄ በትእዛዙ ውስጥ የለም። አሥራ አንድ ቀን የጦር ማቆም ስምምነት ሰጠው። የገዛ ወዳጁን ገዳይ ለመቅበር
የትግሥት ስፍራ — «ልክ ነህ። እናም እዚያ ላይ አንድ እርምጃ ወደ አንተ እመጣለሁ። ግን አንድ እርምጃ ብቻ።»
ያልተነገሩ ነገሮች
ስድስት ነገር፤ ዝርዝር ሳይሆን ሰንሰለት — አንዱ ሌላውን ይጠራል። የተጀመረው በትግሥት ጥያቄ ነው፦ ግጥሙ ተጽፎ ሳይሆን ተዘምሮ ከተሠራ፣ ዛሬ በእጃችን ያለው ጽሑፍ የማን ነው?
አንደኛ፦ ሃያ አራቱ መጽሐፍ — ኢሊያድ ሃያ አራት መጽሐፍ ተብሎ ተከፍሏል። ያንን ክፍፍል ያደረገው ሆሜር አይደለም — በግብጽ በነበረችው በአሌክሳንድሪያ ከተማ ውስጥ በአንድ ትልቅ ቤተ መጻሕፍት የሠሩ ምሁራን ናቸው። ቁጥሩ የመጣው ከግሪክ ፊደል ነው — ሃያ አራት ፊደል አለ፤ ስለዚህ ሃያ አራት መጽሐፍ ሆነ
ሁለተኛ፦ ኦቤሎስ — እነዚያው ምሁራን ጽሑፉን ሲያርሙ ምልክቶች ይጠቀሙ ነበር፤ ከሁሉ የሚታወቀው አሪስታርኮስ የተባለ ምሁር ነው። በጥርጣሬ ያዩትን መስመር ጎን አንድ አግድም ጭረት ያደርጉ ነበር፤ ስሙ «ኦቤሎስ» ይባላል — ትርጉሙ «ስለት» ወይም «ጦር» ማለት ነው። ግብጽ ውስጥ ያሉት ረጃጅም ሾጣጣ ድንጋዮች — ኦቤሊስክ የምንላቸው — ስማቸውን ከዚያው ሥር ነው ያገኙት
ከዚያው ጋር የተነሣው፦ አስቴሪስኮስ — ሌላው ምልክታቸው። ትርጉሙ «ትንሽ ኮከብ» ማለት ነው። ዛሬም በስልኮቻችንና በኮምፒውተሮቻችን ላይ ያለው ኮከብ ምልክት ያ ነው — ከሁለት ሺህ ዓመታት በፊት ስለ ኢሊያድ ይከራከሩ በነበሩ ሰዎች ጠረጴዛ ላይ የተወለደ ምልክት
ሦስተኛ፦ በጠርዝ ላይ የደረሱ ማስታወሻዎች — አብዛኞቹ የደረሱን በአንድ መጽሐፍ ጠርዝ ላይ ተጽፈው ነው — በጣሊያን አገር በቬኒስ ከተማ ውስጥ የተቀመጠ የብራና መጽሐፍ፤ ከሺህ ዓመታት በላይ ያስቆጠረ። በገጾቹ ዳር ላይ በጣም ትንሽ በሆነ ጽሑፍ የጥንት ምሁራን ክርክር ተጽፎበታል። ማለትም ስለ ግጥሙ የምናውቀው በጠርዝ ላይ ተጽፎ ነው የመጣው
አራተኛ፦ «ግሪኮች» የሚል ቃል የለም — ሆሜር የሚጠቀመው ሦስት ስም ነው — አካያኖች፣ ዳናያኖች፣ አርጊዎች። «ሄሌኔስ» የሚለው ቃል በግጥሙ ውስጥ አንዲት ትንሽ ጎሳን ለመጥራት ብቻ ነው የሚያገለግለው — እኛ ግን ሙሉ ግጥሙን «የግሪኮች» ብለን ስንጠራው ኖርን
አምስተኛ፦ «የአኪልስ ተረከዝ» በግጥሙ ውስጥ የለም — ሰውነቱ ሁሉ የማይመታ ሆኖ ተረከዙ ብቻ የሚመታበት ታሪክ ጨርሶ የለም። እናቱ በወንዝ ውስጥ ነከረችው የሚለው ታሪክ ከሆሜር ከብዙ መቶ ዓመታት በኋላ የተጻፈ ነው። በኢሊያድ ውስጥ አኪልስ ይደማል፤ ይቆስላል፤ ሰው ነው። ማለትም ስለዚያ ሰው ሁሉም ሰው የሚያውቀው አንድ ነገር በመጽሐፉ ውስጥ የለም
ስድስተኛ፦ አፈሩ — በሺህ ስምንት መቶ ሰባዎቹ ውስጥ ሃይንሪሽ ሽሊማን የተባለ ጀርመናዊ ነጋዴ ትሮይን ለማግኘት በዛሬዋ ቱርክ ውስጥ ሂሳርሊክ የተባለ ኮረብታ መቆፈር ጀመረ። ትልቅ ጉድጓድ ቆፈረ፤ ወርቅም አገኘ፤ «የፕርያም ሀብት» ብሎም ጠራው። ያ ወርቅ ግን የፕርያም አይደለም — ያገኘው ንብርብር ግጥሙ ከሚያወራበት ዘመን በሺህ ዓመታት ገደማ ይቀድማል። ማለትም ሲፈልጋት የነበረችውን ከተማ በአካፋው ሰብሮ ወደ ታች ወርዷል
መዝጊያ
ያልተፈታው ነጥብ — «ስለ በሩ አልተስማማንም። አንተ ተዘግቶበታል ትላለህ። እኔ ክፍት ነበር እላለሁ። ዛሬ ደግሞ አንዳችን ሌላውን አላሳመንም።» — ዳዊት፦ «አላሳመንም። ደግሞም ልቤ በዚያ ላይ አላረፈም።»
በአንድ ላይ የቆሙበት ቦታ — አንድሮማኪ በቤቷ ውስጥ ተቀምጣ ስትሸምን የሰጠችው ትእዛዝ፦ ትልቁን ድስት እሳት ላይ ጣዱ። ዳዊት፦ «በዚያች ሰዓት ላይ ግን ባሏ ሞቷል።» ትግሥት፦ «ሞቷል። ደግሞም እየተጎተተ ነው። እርሷ ግን ውኃ እያሞቀችለት ነው።» ግጥሙ ያንን ትእዛዝ ሲነግረን አንድም የፍርድ ቃል አልጨመረበትም። ትእዛዙን ብቻ ነገረን
የዳዊት ቅሬታ — «እኔ ለገጣሚው ያንን ገጽ ይቅር አልለውም። ያንን ማሳየት አላስፈለገውም ነበር።»
የትግሥት መልስ — «ያንን ገጽ ስላልቆረጠው ነው ግጥሙ እስከ እኛ የደረሰው። ከሁለት ሺህ ዓመታት በላይ ሰዎች ሲገለብጡት የኖሩት ስለ ጦርነት ስለሚያወራ አይደለም። አንዲት ሴት ውኃ ስታሞቅ ስለሚያሳይ ነው።» — ዳዊት፦ «ምናልባት።»
የቀረው ጥያቄ — «ጩኸቱን ሰምታ ስትሮጥ ያ ድስት እሳት ላይ ነበር። ግጥሙ ስለ እርሱ ምንም አልተናገረም። ማን አወረደው?» — ዳዊት፦ «የትም አልተጻፈም።»
መመለሻው፦ የሳባ ጠረጴዛ — ዳዊት ወደ መጀመሪያው ትዕይንት ይመልሳል። በተራራው መንደር ውስጥ ማንበብ የማይችል ገበሬ አሥራ ሁለት ሺህ ስንኝ ዘመረ፤ ከጎኑ ግን ማሽን ነበረ — ሁለት ሳህን አለው፤ አንዱ ሲሞላ ሌላው ይጀምራል፤ ስለዚህ የተናገረው ሁሉ ተይዟል። ትግሥት፦ «ሆሜርን የሰሙት ሰዎች ግን ማሽን አልነበራቸውም። ጆሮ ብቻ ነው የነበራቸው።»
የመዝጊያው መስመር — ዳዊት፦ «ዛሬ በእጃችን ያለው ገጽ ሁሉ አንድ ሰው ሊጥለው እየቻለ ያልጣለው ነው። የሚያሳምመውንም ጨምሮ።» ትግሥት፦ «ያንን ገጽ ያሳለፈልኝ ሰው ስም የለውም።» ዳዊት፦ «በዚያ ማሽን ፊት የተቀመጠው ግን ስም አለው። አቭዶ መጀዶቪች ይባላል — ማንበብ የማይችል ሰው።»
ቁልፍ ጥቅሶች
«ቁጣውን ዘምሪ፣ አምላክ ሆይ — የፔሌዎስ ልጅ የአኪልስን ቁጣ።» — የግጥሙ መክፈቻ
«እንዲህም የፈረስ ገራሹን የሄክቶርን ቀብር ፈጸሙ።» — የግጥሙ የመጨረሻ መስመር
«ከጨፋሪዎቹ ሁሉ በጣም ቀልጣፋ ሆኖ የሚጨፍር ይህንን ይውሰድ» — በአቴንስ በተገኘ የሸክላ ማድጋ ላይ የተቧጨረ ስንኝ
«እኔ የኔስቶር ጽዋ ነኝ፤ ለመጠጣት የሚያምር» — በፒቴኩሳይ መቃብር ውስጥ በተገኘ ትንሽ የሸክላ ጽዋ ላይ
«ሰይፉን ተወው» አለችው። «በቃል ተሳደብ። አንድ ቀን በዚህ ስድብ ሦስት እጥፍ ስጦታ ይመጣልሃል።» — አቴና ለአኪልስ
«ሰዎች በሄክቶር እጅ እየወደቁ ሲሞቱ አንተ ትቆጣለህ፤ የሠራዊትህን ምርጥ ሰው ስላዋረድክ ልብህ ይበላሃል።» — አኪልስ፣ በትሩን ጥሎ ሲምል
«ፈሪውና ደፋሩ አንድ ዓይነት ሞት ይሞታሉ።» — አኪልስ ለመልእክተኞቹ
«በሬዎችን መዝረፍ ይቻላል። ብረት ድስት ማግኘት ይቻላል። ፈረስ መግዛት ይቻላል። የሰው ነፍስ ግን ተመልሳ አትገኝም። ከጥርስ አጥር አንዴ ካለፈች በኋላ አትመለስም።» — አኪልስ
«ቁጣህን አሁን ልቀቀው» አለ። «ስጦታ ይዘው እየለመኑህ እያለ። በኋላ ስትወጣ ማንም አይሰጥህም።» — ፊኒክስ
«ወንድሙ የተገደለበት ሰው እንኳ ካሳ ተቀብሎ ይታረቃል። ገዳዩም በአገሩ ውስጥ ይኖራል። አንተ ግን ስለ አንዲት ሴት ይህን ያህል አልለቅ ብለሃል።» — አያክስ
«ብታድነው» አለች፤ «ሌሎቹ አማልክት ሁሉ ልጆቻቸውን ማዳን ይጀምራሉ።» — ሄራ ለዜውስ፣ ስለ ሳርፔዶን
«አንተ አልገደልከኝም» አለ። «አጵሎን ገደለኝ። ኤውፎርቦስ ሁለተኛ ነው። አንተ ሦስተኛው ነህ። አንተም ደግሞ ብዙ ጊዜ አልቀረህም።» — ፓትሮክለስ፣ እየሞተ
«በሰላሙ ዘመን፣ የግሪኮች ልጆች ከመምጣታቸው በፊት።» — ግጥሙ፣ ሴቶች ልብስ ሲያጥቡበት የነበረውን ገንዳ ሲናገር
«እኔም በራሴ ደጃፍ ላይ በራሴ ውሾች እበላለሁ።» — ፕርያም ከግንቡ ላይ
«ጋሻዬን አስቀምጬ ስቀርበው እንደ ሴት ይገድለኛል።» — ሄክቶር፣ ብቻውን ሲያስብ
«በሰዎችና በአንበሶች መካከል መሐላ የለም» አለ። «በአንተና በእኔ መካከልም መሐላ የለም።» — አኪልስ ለሄክቶር
«እኔ አውቅሃለሁ» አለ። «አንተም ትሞታለህ። እዚያ በር ላይ። ፓሪስና አጵሎን ይገድሉሃል።» — ሄክቶር፣ የመጨረሻ ቃሉ
ትልቁን ድስት እሳት ላይ ጣዱ፤ ሄክቶር ከጦርነት ሲመለስ ሙቅ ውኃ ይጠብቀው። — አንድሮማኪ ለአገልጋዮቿ፣ የሆነውን ገና ሳትሰማ
«አባት የሌለው ልጅ ሆነ» አለች። «ከእንግዲህ ወደ ድግስ ሲሄድ ከሌሎች ልጆች ጋር አይቀመጥም።» — አንድሮማኪ ስለ አስቲያናክስ
ብዙ ልጆቹን የገደሉትን እጆች ሳማቸው። — ግጥሙ፣ ፕርያም በአኪልስ ድንኳን ውስጥ
«ከዚህ በፊት ማንም ሰው ያላደረገውን ነገር አድርጌአለሁ። የልጄን ገዳይ እጅ ወደ አፌ አስጠግቼ ሳምኩ።» — ፕርያም
«ብላ።» — አኪልስ ለፕርያም
«የሞትህ ቀን ቀርቧል። እኛ አላዘገየንህም። አምላክና ዕድል ፈንታ ናቸው።» — የአኪልስ ፈረስ፤ መልሱ «አውቃለሁ።» ነበር
«እዚህ ከመጣሁ ሃያ ዓመት ሆኖኛል። አንተ ግን አንድም ቀን መጥፎ ቃል አልተናገርከኝም።» — ሔለን ስለ ሄክቶር
«ያ ምርጫ ሳይሆን ሒሳብ ነው።» — ዳዊት፣ ስለ በሩ
«ትክክል የነበረው ሰው ምንም አላገኘም። አማካሪው ትክክል ስለሆነ ብቻ ሰሚ አላገኘም።» — ትግሥት፣ ስለ ፖሊዳማስ
«ወጥመዱ ጦርነት አይደለም። ሕዝብ ነው።» — ዳዊት
«ግጥሙ ስለ ጦርነት የሚናገረውን ነገር ሁሉ በዚያ ሁለት ትዕይንት ውስጥ አስቀምጦታል፤ አንድም የፍርድ ቃል ሳይናገር።» — ትግሥት፣ ስለ ራስ ቁሩ
«ሲፈልጋት የነበረችውን ከተማ ሰብሮ አልፏታል።» — ዳዊት፣ ስለ ሽሊማን ቁፋሮ
«ማን አወረደው?» — ትግሥት፣ የመጨረሻው ጥያቄ
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ሆሜር — ኢሊያድ የተነገረበት ስም። መቼ እንደተወለደ፣ የት እንደኖረ፣ አንድ ሰው መሆኑም አይታወቅም። ግሪኮች ራሳቸው የት እንደተወለደ እንኳ ይከራከሩበት ነበር
ሚልማን ፓሪ — አሜሪካዊ የግሪክኛ መምህር። ተመላላሽ ሐረጎቹ ጌጥ ሳይሆኑ የቃል ግጥም መሣሪያዎች ናቸው ብሎ በቁጥር አሳየ። ጥናቱን ለማረጋገጥ ወደ ዩጎዝላቪያ ሄዶ ዘማሪዎችን ቀዳ። በሠላሳ ሦስት ዓመቱ በሎስ አንጀለስ ሆቴል ውስጥ በራሱ ሽጉጥ ተመቶ ሞተ፤ ጉዳዩ በእርግጠኝነት አልተዘጋም
አልበርት ሎርድ — ከፓሪ ጋር የሄደ ወጣት ተማሪ። ሥራውን ተረክቦ መቅዳቱን ቀጠለ፤ በኋላም «የተረት ዘማሪው» የሚል ትርጉም ያለው መጽሐፍ አወጣ — የሆሜርን ጥናት ከሁለት ከፍሎታል
አቭዶ መጀዶቪች — በዛሬዋ ሞንቴኔግሮ ውስጥ ባለች ትንሽ ከተማ የሚኖር ገበሬና ሥጋ ሻጭ። ማንበብም መጻፍም አይችልም፤ ለፓሪ የዘመረው ግጥም አሥራ ሁለት ሺህ ስንኝ ያህል ነው
አሪስታርኮስ — በአሌክሳንድሪያ ቤተ መጻሕፍት ከሠሩት አራሚ ምሁራን ከሁሉ የሚታወቀው
ሃይንሪሽ ሽሊማን — ጀርመናዊ ነጋዴ። ትሮይን ለማግኘት ሂሳርሊክን ቆፈረ፤ ወርቅ አግኝቶ «የፕርያም ሀብት» ብሎ ጠራው። ያገኘው ንብርብር ግን ግጥሙ ከሚያወራበት ዘመን በሺህ ዓመታት ገደማ ይቀድማል
አኪልስ — ከግሪኮች ተዋጊዎች ሁሉ የሚበልጠው። እናቱ የባሕር አምላክ ናት፤ አባቱ ሰው ነው። ግማሽ መለኮት ነው፤ ግን ይሞታል። ሁለት ዕድል ፈንታ አለው — መቆየትና መሞት ስሙ ሲኖር፣ ወይም መሄድና መኖር ስሙ ሲጠፋ። በግጥሙ ውስጥ አይሞትም
አጋሜምኖን — የግሪኮች ሁሉ ዋና አዛዥ፤ የሜኔላዎስ ወንድም። ካህኑን አባርሮ ወረርሽኝ አመጣ፤ የአኪልስን የክብር ድርሻ ወሰደ። መርከቦቹ እንዲነሡ የገዛ ልጁን መሥዋዕት አድርጎ አቀረበ። ትሮይን አሸንፎ ወደ ቤቱ ሲገባ በሕይወት አይቆይም
ሄክቶር — ከትሮጃኖች ተዋጊዎች ሁሉ የሚበልጥ፤ የትሮይ ንጉሥ የፕርያም ልጅ። ፓትሮክለስን ገደለ፤ የአኪልስን የጦር ልብስ ገፍፎ ለበሰ። በግጥሙ ውስጥ ቤት ያለው ሰው እርሱ ብቻ ነው — ሚስት፣ ልጅ፣ አባት፣ እናት፣ ወንድም፣ አማካሪ
ፓትሮክለስ — የአኪልስ የልጅነት ወዳጅ። ትንሽ ልጅ ሳለ ሰው ገድሎ አገሩን ጥሎ የሸሸ ነው፤ የአኪልስ አባት አሳደገው። የአኪልስን ጋሻ ለብሶ ወጣ፤ ገደቡን አልፎ ሞተ
ፕርያም — የትሮይ ንጉሥ። አምሳ ልጆች ነበሩኝ አለ። ከግንቡ ላይ ልጁን ለመነ፤ በኋላም ብቻውን ወደ አኪልስ ድንኳን ገብቶ የልጁን ገዳይ እጅ ሳመ
ሄኩባ — የሄክቶር እናት፤ የትሮይ ንግሥት። ልብሷን ገልጣ ጡቷን አሳይታ ለመነችው፤ በኋላም ፕርያም እንዳይሄድ ተከራከረች
አንድሮማኪ — የሄክቶር ሚስት። ባሏ ሲጎተት እያለ በቤቷ ውስጥ ትሸምንና ውኃ ታሙቅ ነበር። ስትነቃ ያለቀሰችው ስለ ልጇ ነው
አስቲያናክስ — የሄክቶርና የአንድሮማኪ ሕፃን ልጅ። የራስ ቁሩ ላይ ያለው የፈረስ ጭራ አስፈርቶት ወደ ሞግዚቷ ተመልሶ ነበር። በግጥሙ ውስጥ በሕይወት አለ
ፖሊዳማስ — የሄክቶር ጓደኛና አማካሪ፤ ከእርሱ ጋር በአንድ ሌሊት የተወለደ። አንዱ በጦር ይበልጣል፤ ሌላው በምክር ይበልጣል ይላል ግጥሙ። ትግሥት እንደምትለው ሁለት ጊዜ ትክክል ነበር፤ ሰሚ አላገኘም
ሔለን — በዓለም ላይ ያለችው በጣም ቆንጆ ሴት ተብላ የተሰጠችው። የሜኔላዎስ ሚስት ነበረች፤ ፓሪስ ወሰዳት። በሄክቶር ቀብር ላይ ሦስተኛዋ አልቃሽ ናት
ፓሪስ — የትሮይ ንጉሥ ልጅ፤ የሄክቶር ወንድም። የወርቅ ፖሙን ለአፍሮዳይት ሰጠ፤ ሔለንን ወሰደ። አኪልስን የሚገድለው እርሱና አጵሎን ናቸው
ሜኔላዎስ — የስፓርታ ንጉሥ፤ የሔለን ባል፤ የአጋሜምኖን ወንድም። ፓሪስን አስተናግዶ ነበር
ክሪሴስ — የአጵሎን ካህን። የወርቅ በትር ይዞ፣ በበትሩ ላይ የአምላኩ የሱፍ ማሰሪያ ጠምጥሞ መጣ። ቤዛ ይዞ ልጁን ጠየቀ፤ ተባረረ
ክሪሴይስ — የክሪሴስ ልጅ፤ በክፍያ ክፍፍሉ ላይ ለአጋሜምኖን የተሰጠች። ካልካስ ያለ ቤዛ ትመለስ አለ፤ አጋሜምኖንም ልጅቷን እመልሳለሁ አለ
ብሪሲስ — አኪልስ አንዲት ከተማ ሲያሸንፍ በሠራዊቱ ሁሉ ፊት የተሰጠችው የክብር ድርሻ። አጋሜምኖን ወሰዳት። ግጥሙ ስለ እርሷ አንድ ቃል ብቻ ይላል — ሳትፈልግ ሄደች
ካልካስ — የግሪኮች የትንቢት ነጋሪ። ከመናገሩ በፊት ጥበቃ ጠየቀ፤ አኪልስ ማለለት
ኔስቶር — አዛውንት ንጉሥ። አኪልስንና አጋሜምኖንን ሊያስታርቅ ሞከረ፤ ሁለቱም አልሰሙትም። በኋላም አጋሜምኖንን «ያንን ሰው አዋርደኸዋል። አሁን አስታርቀው።» አለው። በግጥሙ ውስጥ ግዙፍ የወርቅ ጽዋ አለው
ኦዲሲየስ — ከግሪኮች ሁሉ በአንደበቱ የሚበልጥ ንጉሥ። የስጦታውን ዝርዝር አቀረበ፤ የአጋሜምኖንን የመታበይ ቃል ግን ደብቆታል
አያክስ — ከአኪልስ ቀጥሎ ትልቁ ተዋጊ። አጭር ተናገረ፤ የደም ካሳን ምሳሌ አድርጎ ተከራከረ
ፊኒክስ — አኪልስን በጨቅላነቱ ያሳደገ አዛውንት። አለቀሰ፤ ስለ ተቆጥቶ ከጦርነት የወጣ ጀግና አሮጌ ታሪክ ነገረው
ሳርፔዶን — ከሩቅ አገር መጥቶ ከትሮይ ጎን የተዋጋ ንጉሥ፤ የዜውስ ልጅ። ፓትሮክለስ ገደለው። ሲወድቅ ዜውስ ሰማዩን የደም ጠብታ አዘነበ
ኤውፎርቦስ — ፓትሮክለስን ከኋላው የወጋው ወጣት ትሮጃን
ዲፎቦስ — የሄክቶር ወንድም። አቴና መልኩን ለብሳ ሄክቶርን አታለለችው
ካሳንድራ — የፕርያም ልጅ። ሬሳው ተመልሶ ሲመጣ ከግንቡ ላይ አይታ ጮኸች
ኢፊጌኒያ — የአጋሜምኖን ልጅ። ነፋሱ እንዲመለስ መሥዋዕት አድርጎ አቀረባት። ይህች ታሪክ በኢሊያድ ውስጥ የለም
ዜውስ — የአማልክት ንጉሥ። የእንግዶች ሕግ ጠባቂ ነው፤ ስለዚህ ትሮይ እንድትወድቅ ይፈልጋል። የወርቅ ሚዛን አወጣ፤ በኋላም ቤዛ ተቀብሎ ሬሳው እንዲለቀቅ አዘዘ
ሄራ — የአማልክት ንግሥት፤ የዜውስ ሚስት። ከግሪኮች ጋር ናት፤ ምክንያቱም ፓሪስ ፖሙን ስላልሰጣት። ለአኪልስ ፈረስ ድምፅ ሰጠችው
አቴና — የጥበብና የጦርነት አምላክ። ከግሪኮች ጋር ናት። የአኪልስን ጸጉር ያዘችው፤ የሠራዊቱን አእምሮ ወሰደች፤ በዲፎቦስ መልክ ሄክቶርን አታለለችው
አፍሮዳይት — የፍቅር አምላክ። የወርቅ ፖሙን አገኘች፤ ከትሮይ ጋር ናት። በአንድሮማኪ ሠርግ ቀን ጌጥ ሰጥታታለች
አጵሎን — የቀስትና የወረርሽኝ አምላክ፤ ከትሮይ ጋር ነው። «እንደ ሌሊት ወረደ»፤ ወረርሽኙን አመጣ፤ ፓትሮክለስን ገፍትሮ መታው፤ የሄክቶርን ሬሳ ከመበስበስ ጠበቀ
ሄፋይስቶስ — የአንጥረኞችና የእሳት አምላክ። አዲሱን የጦር ልብስና ጋሻ ሠራ፤ አኪልስን ከወንዙ አምላክ በእሳት ተከላከለለት
ሄርሜስ — የአማልክት መልእክተኛ። መልኩን ቀይሮ ፕርያምን ወደ ድንኳኑ አስገባው
ቦታዎች
ትሮይ / ኢሊዮን — በዛሬዋ ቱርክ ምዕራባዊ ጫፍ ላይ የነበረች የተመሸገች ከተማ። የግጥሙ ስም ትርጉም «የኢሊዮን ታሪክ» ማለት ነው። ግጥሙ ስትወድቅ አያሳየንም — የሚያልቀው ግንቧ ገና ቆሞ እያለ ነው
ሂሳርሊክ — በዛሬዋ ቱርክ ውስጥ ያለ ኮረብታ፤ ሽሊማን ትሮይን ለማግኘት የቆፈረበት
ስፓርታ — በግሪክ ምድር ውስጥ ያለች፤ የሜኔላዎስ መንግሥት፤ ፓሪስ እንግዳ ሆኖ የገባባትና ሔለንን ከዚያ የወሰደባት
ኦሎምፐስ — የአማልክቱ ተራራ። የዜውስ ራስ ሲነቀነቅ ተንቀጠቀጠ
አቴንስ — የሸክላ ማድጋው የተገኘባት ከተማ፤ ደግሞም የሆሜር ግጥሞች በትልቁ በዓል ላይ በቅደም ተከተል እንዲቀርቡ ሕግ የወጣባት
ፒቴኩሳይ — በጣሊያን ባሕር ዳር ያለች ትንሽ ደሴት፤ ግሪኮች ከአገራቸው ወጥተው ከሠፈሩባቸው የመጀመሪያ ቦታዎች አንዷ። የኔስቶር ጽዋ ተብሎ የተጻፈበት ትንሽ ጽዋ የተገኘባት
ዩጎዝላቪያ — ፓሪና ሎርድ ማሽናቸውን ተሸክመው የሄዱበት አገር፤ የቃል ግጥም ልማድ ገና በሕይወት የነበረበት
ሞንቴኔግሮ — አቭዶ መጀዶቪች የሚኖርባት አገር
ሎስ አንጀለስ — ፓሪ የሞተባት ከተማ
ሃርቫርድ ዩኒቨርሲቲ — የፓሪ ስብስብ የተቀመጠበት፤ በስሙ የተሰየመ
ፍሎረንስ — በጣሊያን አገር። ግጥሙ በሕትመት ማሽን ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ የወጣባት ከተማ፤ ሺህ አራት መቶ ሰማንያ ስምንት ላይ
ቬኒስ — በጣሊያን አገር። የጥንት ምሁራን ክርክር በጠርዙ ላይ የተጻፈበት የብራና መጽሐፍ የተቀመጠባት
አሌክሳንድሪያ — በግብጽ የነበረች ከተማ። ሃያ አራቱን መጽሐፍ የከፈሉት ምሁራን የሠሩበት ትልቅ ቤተ መጻሕፍት ያለባት
ግብጽ — የፓፒረስ ቁርጥራጮች ከአሸዋው ውስጥ የተገኙባት፤ ደግሞም ኦቤሊስክ የምንላቸው ረጃጅም ሾጣጣ ድንጋዮች ያሉባት
ስካማንድሮስ — በሬሳ የተሞላውና አምላኩ አኪልስን ያጠቃው ወንዝ
ሊባኖስ — ፊደሉ የመጣበት የፊንቄያውያን አካባቢ
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
ኢሊያድ — አሥራ አምስት ሺህ ስድስት መቶ ዘጠና ሦስት ስንኝ። የተጻፈ ሳይሆን የተዘመረ ግጥም። የሚይዘው የጦርነቱን አሥረኛ ዓመት ውስጥ ያለ ሃምሳ ቀናት ያህል ጊዜ ነው
ተመላላሽ ሐረግ — «ፈጣን እግር ያለው አኪልስ»፣ «የፈረስ ገራሹ ሄክቶር»፣ «ክንፍ ያለው ቃል ተናገረ»። ጌጥ አይደሉም፤ በመስመሩ የቀረው ቦታ ልክ የሚገቡ መሣሪያዎች ናቸው። ለአንድ ስም ብዙ ቅጽሎች አሉ፤ ሁለቱ ግን አንድ ቦታ ላይ ተወዳዳሪ ሆነው አይገኙም
ቀመር — የባልካን ዘማሪዎች የሚያጠኑት። ግጥም አያጠኑም — ፈረስ የሚገለጽበት አረፍተ ነገር፣ ጎህ ሲቀድ የሚባል አረፍተ ነገር፣ ጀግና ሲታጠቅ የሚባል ሙሉ ትዕይንት። ስለዚህ አንድ ግጥም ሁለት ጊዜ ሲዘመር ርዝመቱ ይለያያል፤ ታሪኩ ግን ያው ነው
ቲሜ — ክብር። ሰዎች ሁሉ በአንተ ላይ የሰጡት ደረጃ ነው። የገዛ ስሜትህ አይደለም። የሌሎች ፍርድ ነው
ጌራስ — የክብር ድርሻ። ከተማ ሲዘረፍ ለእያንዳንዱ ጀግና የሚመደብ። ዋና ነገሩ ዋጋው አይደለም፤ ምስክርነቱ ነው — በሠራዊቱ ፊት ተሰጥቷል። ስለዚህ የተነጠቀ ሰው ንብረት አላጣም፤ ደረጃ አጣ
ልመና — ተንበርክኮ የተጋጣሚውን ጉልበት መያዝ፤ አገጩንም መዳሰስ። በዚያ ሥርዓት ውስጥ ያለውን ሰው መግደል በአማልክት ዘንድ ወንጀል ነው። ኢሊያድ ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው በዚህች ልማድ ላይ ይንቀሳቀሳል
የደም ካሳ — ወንድምህን የገደለ ሰው ካሳ ከፍሎ ሊታረቅ ይችላል፤ በአገሩም ውስጥ ይኖራል። በዚያ ዓለም ውስጥ ደካማነት አይደለም። ጥበብ ነው። አያክስ ያንን ምሳሌ አድርጎ ተከራከረ፤ ተቀባይነት አላገኘም
የእንግዳ ሕግ — እንግዳ ሆኖ የተስተናገደ ሰው የአስተናጋጁን ቤት አይነካም። ጠባቂው ራሱ ዜውስ ነው — ስለዚህ ጦርነቱ ስለ ሴት ብቻ አይደለም፤ ስለ ተሰበረ ሕግ ነው። በአንድ ትውልድ አያበቃም — የዲዮሜዴስና የግላውኮስ አያቶች አስተናጋጅና እንግዳ ስለነበሩ የልጅ ልጆቻቸው በጦር ሜዳ ላይ አልተዋጉም
ሂዩብሪስ — ኃይል ኖሮት ያንን ኃይል ንጹሓንን ለመጉዳት የሚጠቀም ሰው የሚሠራው ወንጀል። ትዕቢት ብቻ አይደለም፤ ኃይል ያለው ትዕቢት ነው
ዕድል ፈንታ — ከአማልክቱ በላይ ያለው። ዜውስ ራሱ ሊቀይረው ይችላል ወይ የሚለው ጥያቄ በግጥሙ ውስጥ ይነሣል፤ መልሱ ግልጽ አይደለም። ግጥሙ ሁለቱንም ይናገራል — ተወስኗል ይላል፤ ሰዎችም ይመርጣሉ ይላል
ብዙ አማልክት — አምላክን የሚገልጸው በደግነት አይደለም። በኃይል ነው። ባሕር፣ ወረርሽኝ፣ ፍቅር፣ ቁጣ — ኃይሎች ናቸው። አይታዘዙልህም፤ ስለዚህ ትለምናቸዋለህ
የወርቅ ፖም — ስለ መላው ጦርነት መንስዔ ግጥሙ የሚናገረው በአንድ ቦታ ላይ ብቻ ነው — አምስት መስመር ያህል፤ ደግሞም በመጨረሻው መጽሐፍ ውስጥ
የፊንቄያውያን ፊደል — ቀላል ነው — የቤተ መንግሥት ባለሙያ አይፈልግም። ግሪኮች አናባቢ ድምፆችን ለብቻቸው የሚወክሉ ፊደላት ጨመሩበት፤ ከዚያ በኋላ የተነገረውን ሁሉ በትክክል መጻፍ ተቻለ
የቤተ መንግሥት መዝገብ — የቀድሞዎቹ ጸሐፊዎች የጻፉት ሒሳብ ነው፦ ስንት በግ፣ ስንት ስንዴ፣ ስንት ሠረገላ፣ ስንት ጎማ። ግጥም አልጻፉም
አራት መቶ ዓመቱ ዝምታ — ቤተ መንግሥቶቹ ከፈረሱ በኋላ ትልቅ ሕንፃ አልተሠራም፤ ማንም አልጻፈም። አጻጻፉ ሙሉ በሙሉ ጠፋ። ዝም ግን አላሉም — ዘመሩ
በትር — ግጥሙ ከተጻፈ በኋላ የሚያቀርቡት ሰዎች የያዙት። አይዘምሩም፤ ይናገራሉ
ሃያ አራቱ መጽሐፍ — ክፍፍሉ የሆሜር አይደለም — በአሌክሳንድሪያ ቤተ መጻሕፍት የሠሩ ምሁራን ናቸው። ቁጥሩ ከግሪክ ፊደል መጣ
ኦቤሎስ — በጥርጣሬ የታየ መስመር ጎን የሚደረግ አግድም ጭረት። ትርጉሙ «ስለት» ወይም «ጦር» ማለት ነው። ኦቤሊስክ ስሙን ከዚያው ሥር አገኘ
አስቴሪስኮስ — «ትንሽ ኮከብ» ማለት ነው። ዛሬም በስልኮቻችንና በኮምፒውተሮቻችን ላይ ያለው ኮከብ ምልክት ያ ነው
አካያኖች፣ ዳናያኖች፣ አርጊዎች — ሆሜር ግሪኮችን የሚጠራባቸው ሦስት ስሞች። «ግሪኮች» የሚል ቃል በግጥሙ ውስጥ የለም፤ «ሄሌኔስ» ደግሞ አንዲት ትንሽ ጎሳን ለመጥራት ብቻ ነው የሚያገለግለው
«የአኪልስ ተረከዝ» — በኢሊያድ ውስጥ የለም። ጨርሶ የለም። በወንዝ ውስጥ የተነከረው ታሪክ ከሆሜር ከብዙ መቶ ዓመታት በኋላ የተጻፈ ነው። በግጥሙ ውስጥ አኪልስ ይደማል፤ ይቆስላል፤ ሰው ነው
ጣላንት — የክብደት መስፈሪያ። በአጋሜምኖን የስጦታ ዝርዝር ውስጥ አሥር ጣላንት ወርቅ አለ
የሄፋይስቶስ ጋሻ — ምድር፣ ሰማይና ባሕር ተቀርጸውበታል። ሁለት ከተማ አለ — አንዷ ሰላም ላይ፣ በውስጧ ሠርግና ስለ ደም ካሳ የሚከራከሩ ሁለት ሰዎች ያሉበት ችሎት፤ ሌላዋ ተከባለች። በጠርዙ ላይ ወንዝ ዞሮ ተቀርጿል
ሁለቱ ምንጭ — በግንቡ ዙሪያ በሚደረገው ሩጫ ደጋግመው የሚያልፉበት ቦታ። አንዱ ትኩስ፣ ሌላው በበጋም እንደ በረዶ ቀዝቃዛ። በሰላሙ ዘመን የትሮይ ሴቶች ልብሳቸውን የሚያጥቡት እዚያ ነበር
ሁለቱ ጠረጴዛ — ግጥሙ የሚጀምረውና የሚያልቀው ሁለቱ ትዕይንቶች — ወርቅ ተሸክሞ ልጁን የሚጠይቅ አዛውንት፤ አንዱ ተባረረ፣ ሌላው አብሮ በላ። ግጥሙ ሆን ብሎ አመሳስሏቸዋል
ድስቱ — አንድሮማኪ እሳት ላይ እንዲጣድ ያዘዘችው። ግጥሙ ስለ እርሱ ከዚያ በኋላ ምንም አልተናገረም። የመዝጊያው ጥያቄ ይህ ነው፦ ማን አወረደው?
የውይይት ጥያቄዎች
ክፍት የነበረው በር። ዳዊት በሩ ተዘግቶበታል ይላል — በሌሎች ዓይን የሚለካ ደረጃ በእጅህ ውስጥ ስላልሆነ። ትግሥት «ክፍት ነበር» ትላለች — የከተማዋ ንጉሥና ንግሥት «ግባ» እያሉ ስለነበር። አንድ ሰው ሊያፍርበት የሚችል ሕዝብ ሳይኖር፣ አሁንም በራሱ ፍርድ ብቻ ሊታሰር ይችላል? ወይስ ያ ራሱ ምርጫ ነው?
ትክክል መሆን የማይረባበት ቦታ። ትግሥት እንደምትለው ፖሊዳማስ ሁለት ጊዜ ትክክል ነበር፤ ሠራዊቱ ያጨበጨበው ለተሳሳተው ሰው ነው። ግጥሙ ደግሞ ለጭብጨባው ምክንያት ሰጥቷል — አማልክቱ አእምሮአቸውን ወሰዱ። አማልክቱ አእምሮ ሲወስዱ የሰዎቹ ጥፋት የት ይሄዳል — ወይስ ያ ማብራሪያ ራሱ የተሸሸገ ማምለጫ ነው?
በሠራዊት ፊት የተነገረ ቃል። ሦስት ሰዎች በሕዝብ ፊት ቃል ተናግረው ወደ ኋላ መመለስ አልቻሉም፤ ሦስቱም ሰው አስከፍለዋል። ዳዊት «ወጥመዱ ጦርነት አይደለም። ሕዝብ ነው።» ይላል። ያ ወጥመድ ከዚያ ዓለም ጋር የጠፋ ነው ወይስ የመድረኩ ስፋት ብቻ ተለውጦ አለ?
ልመናውና ትእዛዙ። አኪልስ ሬሳውን የለቀቀው ዜውስ ካዘዘውና ቤዛው ከተከፈለ በኋላ ነው — ትግሥት ያንን ልዩነት ትይዛለች። ዳዊት ግን ያልታዘዘውን አንድ ነገር ያሳያል፦ ስንት ቀን እንደሚፈልግ ጠየቀው። አንድ ተግባር በትእዛዝ ተጀምሮ ካልታዘዘ እርምጃ ሲያልቅ፣ የቱ ነው የሰውየውን ልብ የሚነግረን?
ያልተቆረጠው ገጽ። ዳዊት «ያንን ማሳየት አላስፈለገውም ነበር።» ይላል፤ ትግሥት «ያንን ገጽ ስላልቆረጠው ነው ግጥሙ እስከ እኛ የደረሰው።» ትላለች። አንድ ሥራ የሚያሳምመውን ገጽ ስለያዘ ብቻ ለሁለት ሺህ ዓመታት ይተላለፋል — ወይስ ሰዎች የገለበጡት ስለ ጦርነቱ ነው እናም ትግሥት እያሳመረች ነው?
