ለንደን ውስጥ በአንድ ቤት፣ በአንድ ክፍል፣ በአንድ ጠረጴዛ ላይ ሁለት ጽሑፎች በአንድ ጊዜ እየተጻፉ ናቸው። አንደኛው ብሪታንያ ሕንድን እንዴት እንደያዘችና እንዴት እንደገዛች የሚተርክ ረጅም ታሪክ ነው። ሁለተኛው ካርዶች ናቸው፤ በእያንዳንዱ ካርድ ላይ አንድ የግሪክኛ ቃልና የእንግሊዝኛ ፍቺው ተጽፏል። ሁለቱንም የሚጽፈው James Mill ነው፤ ካርዶቹን የሚያነበው ደግሞ ከጠረጴዛው ማዶ የተቀመጠው የሦስት ዓመት ልጁ John Stuart Mill ነው። ከግሪክኛ ወደ እንግሊዝኛ የሚያሻግር መዝገበ ቃላት ገና አልተሠራም ነበር፤ ስለዚህ ልጁ የማያውቀውን ቃል ሁሉ የሚጠይቀው አንድ ሰው ብቻ ነበር — አባቱን። ያ ልጅ ዕድሜው ገፍቶ On Liberty የተባለውን መጽሐፍ ጻፈ፦ ኃይል በሠለጠነ ኅብረተሰብ አባል ላይ በአግባቡ የሚሠራው በሌሎች ላይ ጉዳት እንዳይደርስ ለመከላከል ብቻ ነው የሚል መጽሐፍ። ያው ሰው ግን ሠላሳ አምስት ዓመት ሕንድን ይገዛ በነበረ ኩባንያ ውስጥ ሠርቷል፤ መጽሐፉም ልጆችንና «ገና ያልጎለበቱ» ብሎ የሚጠራቸውን ሕዝቦች ከመርሑ ውጭ የሚያደርግ አንቀጽ ይዟል። በአንድ ሰው እጅ የተቀረጸ አእምሮ ለሌላው ሰው ሁሉ የሚጠይቀው ምንድን ነው? ያ አንቀጽ ቢወጣስ መርሑ ሳይነካ ይቆማል?
ክፍል 1 — አንድ ጠረጴዛና የቃላት ካርዶች (ሳባ)
ጠረጴዛውና ካርዶቹ
ሁለት ጽሑፎች በአንድ ጠረጴዛ — ለንደን ውስጥ በአንድ ቤት፣ በአንድ ክፍል፣ በአንድ ጠረጴዛ ላይ። አንደኛው ረጅም ታሪክ ነው፦ ብሪታንያ ሕንድን እንዴት እንደያዘችና እንዴት እንደገዛች፤ ጸሐፊው ዓመታትን በላዩ ላይ አሳልፏል። ሁለተኛው ካርዶች ናቸው፦ በእያንዳንዱ ካርድ ላይ አንድ የግሪክኛ ቃል፣ ከጎኑ ደግሞ የእንግሊዝኛ ፍቺው
ጸሐፊውና አንባቢው — ካርዶቹን የጻፈው የታሪኩ ጸሐፊ ራሱ፣ James Mill ነው። የሚያነባቸው ከጠረጴዛው ማዶ የተቀመጠው የሦስት ዓመት ልጁ John Stuart Mill ነው። ያ ልጅ ዕድሜው ገፍቶ On Liberty የተባለውን መጽሐፍ ጻፈ
የጎደለው መዝገበ ቃላት — በዚያ ዘመን ከግሪክኛ ወደ እንግሊዝኛ የሚያሻግር መዝገበ ቃላት ገና አልተሠራም ነበር። ልጁ የማያውቀው ቃል ሲገጥመው መጠየቅ የሚችለው አንድ ሰው ብቻ ነው፦ በዚያው ክፍል፣ በዚያው ጠረጴዛ ላይ የራሱን መጽሐፍ በመጻፍ ላይ ያለውን አባቱን
የቀኑ ምት — ልጁ ይጠይቃል፤ አባቱ ብዕሩን ሳያሳርፍ ይመልሳል፤ ወደ ሕንድ ታሪኩም ይመለሳል። አባቱ ታጋሽ ሰው አልነበረም፤ ሌላ መልስ ሰጪ ግን አልነበረም። «አንድ ቃል፣ አንድ ጥያቄ፣ አንድ መልስ፣ ዝምታ። ከዚያ ቀጣዩ ካርድ።»
የዕለቱ ጥያቄ — «በአንድ ሰው እጅ ተቀርጾ፣ በአንድ ሰው እጅ ጽሑፍ ተምሮ፣ በልጅነቱ ሌላ አስተማሪ ያላገኘ አእምሮ መጨረሻ ላይ ለሌላው ሰው ሁሉ የሚጠይቀው ምንድን ነው?»
ሦስቱ ዋና ነጥቦች — በልጅነቱ ከአባቱ በቀር መምህር አልነበረውም፤ በሃያ ዓመቱ ያ አእምሮ ቆመ፤ ከዚያ ጉድጓድ ያወጣው የፍልስፍና ክርክር ሳይሆን አንድ ተራ መጽሐፍ ነው
አስቀድሞ የተወሰነው ነገር
ዕቅዱ — James Mill ልጁ ምን እንደሚሆን አስቀድሞ ወስኖ ነበር፦ አሳቢ እንዲሆን፤ የአባቱን ፍልስፍና ተሸክሞ እንዲሄድ፤ ያንንም ፍልስፍና በመንግሥት ሥራ ውስጥ ገብቶ ወደ ተግባር እንዲለውጠው። «ይህ የአባት ምኞት አልነበረም። ዕቅድ ነበር።» ትምህርቱ የዚያ ዕቅድ የመጀመሪያው ምዕራፍ ነው
ቤቱ የቆመበት ሐሳብ — የማንኛውም ሕግና ልማድ መለኪያ ጥቅሙ ነው የሚል ሐሳብ። የቤቱ የቅርብ ወዳጅና የዚያ ሐሳብ መሥራች Jeremy Bentham ነው። በዚያ ቤት ልጅ ማሳደግ ማለት አንድ ሐሳብ የሚሸከም ሰው መሥራት ማለት ነበር
ግሪክኛ በሦስት ዓመቱ
ካርዶቹ — ትምህርቱ የተጀመረው ልጁ ሦስት ዓመት ሲሆነው ነው፤ የመጀመሪያው ቋንቋ ግሪክኛ ነበር — መጀመሪያ ፊደል፣ ከዚያ በካርዶቹ ላይ የተደረደሩ ቃላት። ለዚያ ልጅ ካርድ ማለት አንድ ቃልና ትርጉሙ ነበር፤ ሌላ ማጣቀሻ አልነበረውም
ክብደቱ ያለው በጎደለው ነገር ላይ ነው — መዝገበ ቃላት ያለው ልጅ ካርዱ ሲያልቅ የሚሄድበት ቦታ አለው፤ የሌለው ልጅ ግን ወደ ሰው ይሄዳል። ሳባ እንደምትለው ዕውቀት ለዚያ ልጅ በመጽሐፍ መደርደሪያ ላይ የተኛ ነገር አልነበረም፦ «አንድ አድራሻ ነበረው፤ አድራሻውም ስም ነበረው።»
የጠዋት የእግር ጉዞ — አባትና ልጅ ጠዋት ጠዋት አብረው ይራመዱ ነበር፤ ልጁ ትናንት ያነበበውን ለአባቱ ይተርክለታል
በስምንት ዓመቱ መምህር — ላቲን ጀመረ፤ ከእርሱ የምታንስ እህቱ ጎን ለጎን ትማር ነበር፤ የሚያስተምራት እርሱ ራሱ ነበር — ዛሬ የተማረውን ነገ ያስረዳታል
ማሳጠር — በዚያው ዕድሜ የጥንቱን የግሪክና የሮም ጽሑፍ በብዛት አንብቦ ጨርሶ ነበር። አዲሱ ሥራው አባቱ የጻፈውን ረጅም ጽሑፍ አሳጥሮ መልሶ መጻፍ ነበር። ሥራው ቀላል አይደለም፦ የትኛው ዓረፍተ ነገር ተሸካሚ፣ የትኛው ጌጥ፣ የትኛው ቢወጣ ሕንፃው እንደሚደረመስ መለየት ማለት የጸሐፊውን አእምሮ መከተል ማለት ነው። ቆይቶ ራሱ አንድን ጽሑፍ አሳጥሮ መጻፍ አእምሮን ከሚቀርጹ መንገዶች አንዱ ነው ብሎ ጽፏል
በአሥራዎቹ ዕድሜው — ከማሳጠር ወደ መጻፍ ተሸጋገረ፤ አባቱ የሚያሳትማቸውን ሥራዎች አብሮ መሥራት ጀመረ። እስከዚህ ድረስ ዕቅዱ እየሠራ ነው፤ የጎደለው ነገር ገና አልታየም
መኸሩ
ያ አእምሮ ቆመ — ሃያ ዓመት ሲሆነው፣ በመኸር ወቅት። ሰውነቱ አልታመመም፤ ጉዳትም አልደረሰበትም። ይሠራላቸው የነበሩት ነገሮች ግን ቀለማቸውን አጥተው አገኛቸው — ስብሰባው፣ ጽሑፉ፣ ለውጡ እዚያው አሉ፤ የሚስብ ኃይላቸው ግን የለም
ጥያቄው — ራሱን ጠየቀ፦ ዛሬ፣ በዚህ ሰዓት፣ የምትሠራላቸው ለውጦች በሙሉ ተፈጽመው ቢገኙ ትልቅ ደስታ ይሆንልሃል? ውስጡ ያለ፣ ሊታፈን ያልቻለ ድምፅ በግልጽ «አይሆንም» አለ
ቤቱ ፈረሰ — ዓላማውን ያጣ ሰው በሌላ ዓላማ ይተካዋል፤ ይህ ወጣት ግን የሚተካው አልነበረውም፤ ያ ዓላማ የመላው ሕንፃው መሠረት ነበር። የተማረው ሁሉ ለአንድ ሥራ ተሰብስቦ ነበር፦ ዓለምን ማስተካከል። የዚያ ሥራ ፍጻሜ ቀርቦ ሲታየው ልቡ ግድ የለኝም አለ
ወራት — ማንበብ፣ መከራከር፣ ሥራውን እንደ ተለመደው መሥራት ይችላል፤ መፈለግ ብቻ አይችልም። «የተሠራው መሣሪያ ሁሉ በቦታው አለ፤ የሚያሽከረክረው እጅ ጠፍቷል።»
የፈቃድ ድካም — ቆይቶ ያንን ጊዜ የጠራበት ስም፤ የከዳው አእምሮው ሳይሆን ፈቃዱ ነው
ተራ መጽሐፍ
Marmontel — ፈረንሳዊ ደራሲ፤ መጽሐፉ የፍልስፍና ሥራ ሳይሆን ደራሲው ስለ ራሱ ሕይወት የጻፈው ማስታወሻ ነው
ትዕይንቱ — የቤተሰቡ አባት ይሞታል፤ ቤተሰቡ ያለ ከለላ ይቀራል። በቤቱ ያለው ልጅ ገና ልጅ ነው፤ ዕድሜውም ኃላፊነት የሚሸከም አይደለም። ሆኖም ተነስቶ ለቤተሰቡ ያሳያቸዋል፦ የጠፋባቸው ሰው ቦታ ባዶ አይሆንም፤ እኔ አለሁላችሁ
«ይህን ሲያነብ Mill አለቀሰ።» — ትዕይንቱ ብርቅ አልነበረም፤ ወጣቱን ያናወጠው ያነበበው ነገር ሳይሆን ያነበበው ነገር በእርሱ ላይ ያደረገው ነው
እንባው ማስረጃ ነበር — የከዳው ስሜቱ አልነበረም ማለት ነው፤ አንድ ትዕይንት እስካሁንም ሊያናውጠው ይችላል። ከዚያች ቅጽበት ጀምሮ ሸክሙ ቀለለ
ስለ ትምህርቱ የተለወጠው አስተያየት — አባቱ የሰጠውን ነገር በሙሉ ስህተት ብሎ አልጣለውም፤ ሙሉ እንዳልነበረ ግን አወቀ፦ «ክርክር ተምሮ ነበር፤ ስሜቱን መንከባከብ ግን አልተማረም። ማሰብ ተምሮ ነበር፤ መፈለግ ግን አልተማረም።» ያ ልዩነት ቀሪውን ዕድሜውን ሙሉ አብሮት ኖረ
ከዚያ በኋላ
በአጭሩ — የፖለቲካ ለውጥ አቀንቃኝ ሆነ፤ ከአሥራ ሰባት ዓመቱ ጀምሮ የያዘውን የመንግሥት ሥራ ቀጠለ፤ በሥነ አመክንዮና በምጣኔ ሀብት ላይ ወፍራም መጻሕፍት ጻፈ፤ በዘመኑ ከነበሩት አሳቢዎች መካከል ተሰሚነት ካላቸው አንዱ ሆነ
የሚገርመው ነገር — ያደገውና የሠራው ብሪታንያ ውስጥ ነው፤ በዚያ ዘመን የሚያስፈራ ንጉሥ አልነበረም። እንዲያም ሆኖ ነጻነት አደጋ ላይ ናት ብሎ የሚከራከር መጽሐፍ ጻፈ። «ንጉሥ ካልሆነ ማን ነው ሰውን የሚያስጨንቀው?»
ለኢብሳ የተሰጠው — ያችን አገር፦ ያሸነፈ የለውጥ እንቅስቃሴ፣ ተራው ሰው በአንድ ትንሽ ሳንቲም የሚገዛው ርካሽ ጋዜጣ፣ እና ፍርሃቱ አድራሻውን የቀየረበት ዘመን
ክፍል 2 — ፍርሃቱ አድራሻውን ቀየረ (ኢብሳ)
ኢብሳ የሚወስደው ቤቱን ሳይሆን አገሩን ነው፤ ሳባ የተወችው ጥያቄ አገርን ይመለከታልና፦ «የሚያስፈራ ንጉሥ በሌለበት አገር ውስጥ ነጻነትን አደጋ ላይ የሚጥለው ማን ነው?» መንገዱ በሦስት ቦታ ያልፋል — ያሸነፈ እንቅስቃሴ፤ John Stuart Mill ራሱ ሠላሳ አምስት ዓመት የተቀመጠበት ጠረጴዛ፤ ማንም ሰው ነጻነትን ያሰጋል ብሎ ያላሰበው ለውጥ — ከዚያም መጽሐፉ ራሱ እንዴት እንደተሠራ።
ያሸነፈው እንቅስቃሴ
Jeremy Bentham (1748–1832) — የ Mill ቤት የቅርብ ወዳጅና የአንድ የሐሳብ እንቅስቃሴ መሥራች። ኢብሳ እንደሚለው ለጊዜው የሚያስፈልገው ሰውየው ሳይሆን ሐሳቡ ነው
መለኪያው — አንድን ሕግ፣ አንድን ልማድ፣ አንድን በጎ ምግባር ስትመዝን የምትጠይቀው አንድ ጥያቄ ብቻ ነው፦ «ይሠራል ወይ? ጥቅም አለው ወይ?» ስለ ጥንታዊነቱና ስለ ቅድስናው አትጠይቅም፤ ውጤቱን ብቻ ትጠይቃለህ
ግቡ — የመንግሥት ሥራ ለብዙኃኑ ትልቁን መልካም ነገር ማምጣት ነው፤ «መንግሥት የሕዝብ፣ በሕዝብ፣ ለሕዝብ መሆን አለበት።» ከዚህ ተነስተው በብሪታንያ የመምረጥ መብት እንዲስፋፋ፣ ፓርላማው እንዲታደስ፣ በግለሰብ መብት ላይ የተመሠረተ ሥርዓት እንዲመሠረት ታገሉ
ተሸናፊዎች አልነበሩም — የመምረጥ መብቱ ተስፋፋ፤ ሕጎች ተሻሻሉ፤ ጋዜጣው በዛ። ልጁ ወደ ጉልምስና ሲደርስ አገሪቱ አባቱ ወደሚፈልገው አቅጣጫ እየተጓዘች ነበር — «ልጁ ግን በዚያች አገር ውስጥ ሌላ ነገር አየ።»
ሠላሳ አምስት ዓመት በአንድ ጠረጴዛ ላይ
የሕይወቱ ግማሽ — ሳባ «የመንግሥት ሥራ ቀጠለ» ብላ በአጭሩ ያለፈችው ሥራ የዚህ ሰው ሕይወት ግማሽ ነው፤ ኢብሳ በዝርዝር ያስቀምጠዋል
1823 — በአሥራ ሰባት ዓመቱ East India Company በሚባል ድርጅት ውስጥ ተቀጠረ። የንግድ ኩባንያ ነበር፤ በዚያ ዘመን ግን የሚነግድ ብቻ አልነበረም — ሕንድን ይገዛ ነበር፦ ግብር ይሰበስባል፤ ሠራዊት ያዛል፤ ዳኞችን ይሾማል። ንግድና አስተዳደር በአንድ ጣሪያ ሥር ተቀምጠው ነበር
ሥራው — ደብዳቤ፦ ከለንደን ወደ ሕንድ የሚላከውን መመሪያ ማዘጋጀት
1856 — የዚያ ክፍል ኃላፊ ሆነ፤ ለአንድ አኅጉር ስፋት ላለው ግዛት የሚሄደው ጽሑፍ በእጁ ውስጥ አለፈ
ሠላሳ አምስት ዓመት — ወጣት ሆኖ ገባ፤ ጉልምስናውን ሙሉ እዚያ አሳለፈ
1858 — ፓርላማው የኩባንያውን የአገዛዝ ሥልጣን ወሰደ፤ ሕንድ በቀጥታ በመንግሥት ሥር ሆነች
አቤቱታው — ከዚያ በፊት ኩባንያው ለፓርላማው አቤቱታ አቀረበ፤ እንዲቀጥልና የተሻለ አስተዳደር እንደሚሰጥ የሚናገር አቤቱታ። ያንን ጽሑፍ የጻፈው John Stuart Mill ነው
ሁለቱ እጆች — ኢብሳ ጎን ለጎን ያስቀምጣቸዋል፦ በአንድ እጅ የግለሰብ ነጻነትን የሚከራከር መጽሐፍ፤ በሌላው እጅ አንድ ኩባንያ ሌላ አገር መግዛቱን እንዲቀጥል የሚለምን ሰነድ — ሁለቱም ከአንድ ሰው ብዕር። ይህ ተቃርኖ ነው ወይስ አይደለም? ኢብሳ፦ «መልሱ የእኔ ሥራ አይደለም። እኔ የማስቀምጠው ፍሬ ነገሩን ብቻ ነው።»
ፍርሃቱ አድራሻውን ቀየረ
«የዕውቀት ግብር» — በዚያን ጊዜ በብሪታንያ ጋዜጣ ውድ ነበር፤ በአጋጣሚ አይደለም። መንግሥት በሚሸጠው ቅጂ፣ በሚታተመው ማስታወቂያና በወረቀቱ ላይ ግብር ጥሎ ነበር። ኢብሳ እንደሚለው ዓላማቸው ግልጽ ነበር፦ ጋዜጣ ውድ ከሆነ ድሃ አያነብም፤ የማያነብ ሕዝብ ደግሞ አይናወጥም
ግብሮቹ ወደቁ — የማስታወቂያው ግብር በ1853፤ በቅጂው ላይ የነበረው ማኅተም በ1855 አጋማሽ፤ የወረቀቱ ግብር በ1861
አንድ ፔኒ — ማኅተሙ በተነሳበት ወር አንድ አዲስ የዕለት ጋዜጣ ተጀመረ፤ ከሦስት ወር በኋላ ዋጋውን ወደ አንድ ፔኒ አወረደው — ፔኒ በኪስ ውስጥ የሚንቀሳቀስ ትንሽ ሳንቲም ነው
አዲሱ አንባቢ — እስከዚያ ጋዜጣ ገዝቶ የሚያነበው ገንዘብ ያለው ሰው ነበር፤ አሁን ተራው ሰው ጠዋት ጠዋት አንድ ገጽ ገዝቶ ያነባል። ያ ገጽ ማን ጨዋ እንደሆነ፣ ማን እንዳፈረ፣ ማን መገለል እንዳለበት ይናገራል
መጽሐፉ የሚፈራው — ንጉሥን አይደለም፤ ይህን ነው። በመጀመሪያው ምዕራፍ ላይ በግልጽ ተጽፏል፦ «ኅብረተሰቡ የራሱን ትእዛዝ ማስፈጸም ይችላል፤ ያስፈጽማልም። ከብዙ የፖለቲካ ጭቆና ዓይነቶች የከፋ ማኅበራዊ አምባገነንነት ይፈጽማል።»
እስር ቤት የለውም — ግርፋትም የለውም፤ ሆኖም ወደ ሰው ሕይወት ጠልቆ ይገባል፦ «ከሕግ የሚያመልጥ ሰው ከጎረቤቱ ዓይን አያመልጥም።»
መጽሐፉ የተሠራበት መንገድ
አጭር ጽሑፍ — አምስት ምዕራፍ ብቻ
ሁለት ጊዜ ተጻፈ — መጀመሪያ ተጻፈ፤ ከዚያ ከመሠረቱ እንደገና ተጻፈ፤ ከዚያ ሁለት ሰዎች ተቀምጠው ዓረፍተ ነገር በዓረፍተ ነገር አነበቡት — እየተከራከሩ፣ እየቀነሱ፣ እየቀየሩ። አንድ የመጨረሻ ማሻሻያ ለሚቀጥለው የቅዝቃዜ ወቅት ተቀጥሮ ነበር
Harriet Taylor — ሁለተኛዋ ሰው፤ ሚስቱና የሐሳብ ጓደኛው፤ በጽሑፎቹ ላይ አብራው ትሠራ ነበር
ያልተደረገው ማሻሻያ — Harriet Taylor በ1858 መገባደጃ በፈረንሳይ ውስጥ Avignon በምትባል ከተማ ሞተች፤ የተቀበረችውም እዚያው ነው። መጽሐፉ በሚቀጥለው ዓመት ወጣ
መታሰቢያው — በመጀመሪያው ገጽ ላይ ለእርሷ የተጻፈ መታሰቢያ አለ፦ «ይህ መጽሐፍ በስሜ ከወጡት ሥራዎች ሁሉ በላይ የጋራችን ሥራ ነው።»
በአንድ ዓመት ውስጥ ሁለት ነገር አጣ — አብራው የምትጽፈውን ሚስቱንና ከአሥራ ሰባት ዓመቱ ጀምሮ የሠራበትን ቢሮ
አቴንስና Plato
የአቴንስ ስም — የጥንቷ አቴንስ ዲሞክራሲ ለረጅም ዘመን መጥፎ ስም ነበራት፤ የተማሩ ሰዎች ሲጠቅሷት ሕዝብ የተቆጣጠረው ሥርዓት፣ ሥርዓት አልበኝነት ይሏት ነበር
ፍርዱን የቀየሩት — በ19ኛው መቶ ዘመን የነበሩ፣ የግለሰብ ነጻነትን የሚያስቀድሙ የብሪታንያ ሊበራል አሳቢዎች፤ John Stuart Mill ከእነርሱ አንዱ ነው። እርሱ እንዳለው አቴንስ ለብዙኃኑ መልካሙን ነገር በመሻት ላይ የተመሠረተች የመጀመሪያዋ መንግሥት ናት፤ ምሳሌ የምትሆነውም ለግለሰብ ነጻነት ቦታ ስለሰጠች ነው
Plato ያሠጋው ነጥብ — ፈላስፋው Plato ባስቀመጠው ሥርዓት ውስጥ ተራው ዜጋ ለመንግሥት ተገዥ ሆኖ ይቀመጣል፤ መንግሥት ደግሞ ከፍ ያለ መልካም ነገር በሚል ስም ያንን ዜጋ ወደ ተሳሳተ አቅጣጫ ሊወስደው ይችላል። ያንን መልካም ነገር የሚወስኑት ጥቂት ሰዎች ናቸው
ሁለቱ አደጋዎች — ኢብሳ ሁለቱን ጥያቄዎች እዚህ ያገናኛል፦ ጥቂቶች ለሌሎች መልካሙን ሲወስኑ አንድ ዓይነት አደጋ አለ፤ ብዙኃኑ ጠዋት ጠዋት አንድ ጋዜጣ አንብቦ ለሌሎች መልካሙን ሲወስን ሌላ ዓይነት አደጋ አለ። «መጽሐፉ የተጻፈው ለሁለተኛው ነው።»
ለአበባ የተተወው — መጽሐፉ በሙሉ በአንድ ዓረፍተ ነገር ላይ ይቆማል፤ ከዚያ በኋላ ያለው ሁሉ ስለዚያ ዓረፍተ ነገር ወሰን የሚደረግ ክርክር ነው። ጥያቄው፦ «ያ ዓረፍተ ነገር በማንና በማን መካከል መስመር ይስላል?»
ክፍል 3 — አንድ ዓረፍተ ነገርና አራት ተከራካሪዎች (አበባ)
አበባ መጽሐፉን በአንድ መንገድ ትከተላለች፦ መጀመሪያ አንዱን ዓረፍተ ነገር በጠረጴዛው መሃል ታስቀምጣለች፤ ከዚያ አራት ተከራካሪዎችን ታመጣለች። አራቱም የመጡት «እንዲህ ያለው ነገር ይቁም» የሚል ጥያቄ ይዘው ነው። የእያንዳንዱን ጥያቄ ታቀርባለች፤ ከዚያ መጽሐፉ ለዚያ ጥያቄ የሰጠውን መልስ ታነባለች። ትረካው የሚይዘው የመጽሐፉን መልስ ብቻ ነው፤ የአበባ የራሷ መልሶች የሚመጡት በመጨረሻው ሦስት ጥያቄዎች ውስጥ ብቻ ነው።
አንዱ ዓረፍተ ነገር
የመጽሐፉ ርዕሰ ጉዳይ — መጽሐፉ በመጀመሪያው ገጽ ላይ ራሱ ይናገራል፦ ርዕሰ ጉዳዩ የፈቃድ ነጻነት አይደለም፤ ኅብረተሰቡ በግለሰቡ ላይ በአግባቡ ሊጠቀምበት የሚችለው ኃይል ተፈጥሮና ወሰን ነው። ጥያቄው ሰው ነጻ ፈቃድ አለው ወይ የሚለው አይደለም፤ የወሰን ጥያቄ ነው — «እስከ የት ድረስ?»
«አንድ በጣም ቀላል መርሕ» — ወሰኑን ለመሳል መጽሐፉ የሚያቀርበው፤ «ቀላል» የሚለው ቃል የመጽሐፉ የራሱ ነው
መርሑ፣ በሦስት ዓረፍተ ነገር
«የሰው ልጆች፣ በተናጠልም ሆነ በጋራ፣ ከመካከላቸው የአንዱን የድርጊት ነጻነት ለመገደብ የሚፈቀድላቸው ብቸኛው ምክንያት ራስን መከላከል ነው።»
«በሠለጠነ ኅብረተሰብ ውስጥ ባለ በማንኛውም አባል ላይ፣ በገዛ ፈቃዱ ላይ፣ ኃይል በአግባቡ የሚሠራበት ብቸኛው ዓላማ በሌሎች ላይ ጉዳት እንዳይደርስ መከላከል ነው።»
«በራሱ ላይ፣ በገዛ ሰውነቱና በገዛ አእምሮው ላይ፣ ግለሰቡ ሉዓላዊ ነው።»
አንድ ነገር ነው የሚሉት — በራስህ ላይ የምታደርገው የአንተ ጉዳይ ነው፤ በሌላ ሰው ላይ የምታደርገው የኅብረተሰቡ ጉዳይ ነው፤ ኃይል የሚገባው በሁለተኛው ላይ ብቻ ነው
የማይበቁ ምክንያቶች — ለራሱ ይሻለዋል፤ የበለጠ ደስተኛ ያደርገዋል፤ ሌሎች ሰዎች ትክክል ነው ብለው ያምናሉ። እነዚህ ሰውየውን ለማነጋገር በቂ ምክንያቶች ናቸው፤ ለማስገደድ ወይም ካላደረገ ለመቅጣት ግን በቂ አይደሉም
በተግባር — ዕድሜውን ሙሉ የሚጎዳውን ነገር የሚበላ ሰው። ጎረቤቱ ልታናግረው፣ ልትለምነው፣ ልታስጠነቅቀው፣ ልትርቀውም ትችላለች። መጽሐፉ የሚከለክለው አንዱን ነገር ብቻ ነው፦ ማስገደድ
አብሮ የማይጠቀሰው ዓረፍተ ነገር
ከመርሑ ውጭ ያሉት — በዚያው ምዕራፍ ውስጥ መጽሐፉ መርሑ ለሁሉም ሰው እንደማይሠራ ራሱ ይናገራል። ልጆች አይካተቱም። ከዚያም አልፎ ገና ያልጎለበቱ ብሎ የሚጠራቸው ሕዝቦች አይካተቱም — ለእነርሱ አምባገነን አገዛዝ ተገቢ የመንግሥት ዓይነት ነው፣ ዓላማው መሻሻላቸው ከሆነ
አበባ ቦታውን ብቻ ታመለክታለች — ዓረፍተ ነገሩ በዚያው ገጽ ላይ ተቀምጦ አለ፤ ብዙ ጊዜ ግን ከመርሑ ጋር አብሮ አይጠቀስም። «እኔ አሁን ምንም አልለውም። ቦታውን ብቻ አመልክቼ አልፋለሁ።»
አንደኛው ተከራካሪ — የእህል ነጋዴው ደጃፍ
ጥያቄው — አንዳንድ ንግግር ሰው ይገድላል፤ ስለዚህ አንዳንድ ንግግር ይቁም
መጽሐፉ ለንግግር የሰጠው ቦታ — ሰፊ ነው፤ አንድ ሙሉ ምዕራፍ የሐሳብና የንግግር ነጻነትን ብቻ ይዟል። ቃላት ጉዳት ማድረስ እንደሚችሉ ይቀበላል፤ መንግሥት ንግግርን ሲቆጣጠር ግን ከጉዳቱ የከፋ ችግር ይፈጥራል ይላል። ደግሞም የአንድ ማኅበረሰብ ጠቅላላ ስሜት — ይህ ተገቢ ነው ይህ አይደለም የሚለው — የሕግ መለኪያ ሊሆን አይችልም ይላል
ሁለቱ ስሞች — ፈላስፋው Socrates ተገድሏል፤ Jesus ተገድሏል። ሁለቱም የሕዝቡን አስተያየት ተቃውመዋል፤ ሁለቱም በማንም ላይ ጉዳት አላደረሱም
ታዲያ ንግግር ሁሉ ነጻ ነው? — መጽሐፉ በሁለት ክፍል ያለ ትዕይንት ያቀርባል፤ ሁለቱም ክፍሎች አንድ ዓረፍተ ነገር ይዘዋል
በወረቀት ላይ — የእህል ነጋዴዎች ድሆችን ያስራባሉ የሚል ሐሳብ። በዚያ ዘመን የእህል ዋጋ ሲንር ሰው ይራባል፤ የሚከሰሰውም ነጋዴው ነው። ያ ክስ በጋዜጣ ላይ ታትሞ ቢወጣ መጽሐፉ ማንም ሊነካው አይገባም ይላል
በበሩ ላይ — ያው ዓረፍተ ነገር፣ በዚያው ቃል፤ ቦታው ግን ተለውጧል፦ በእህል ነጋዴው ደጃፍ ላይ የተቆጣ ሕዝብ ተሰብስቧል፤ አንድ ተናጋሪ በዚያ ሕዝብ ፊት ያንኑ ዓረፍተ ነገር ይናገራል። መጽሐፉ ይህኛው ተቀጪ ነው ይላል
ልዩነቱ — በሐሳቡ ውስጥ አይደለም፤ ሐሳቡ አንድ ነው። ልዩነቱ በደጃፉ ላይ ነው፦ «ወረቀት ላይ ሲሆን አስተያየት ነው፤ በበሩ ላይ ሲሆን ግን ድርጊት ነው።»
ወሰኑ — «መንግሥት ወንጀሉን ይቅጣ። ወንጀሉን ያስነሳውን ሐሳብ ግን አይቅጣ።»
ሁለተኛው ተከራካሪ — የጠጪው ጉዳይ
እውነተኛ ዘመቻ — ይህ ተከራካሪ የመጣው በዚያ ዘመን ከነበረ እውነተኛ ዘመቻ ውስጥ ነው
Maine — በአሜሪካ ያለች ግዛት፤ በ1851 የመጠጥ ሽያጭን አገደች
United Kingdom Alliance — ያንን ሕግ ወደ ብሪታንያ ለማምጣት በ1853 የተመሠረተ ማኅበር
የአቀንቃኙ መከራከሪያ — በመጽሐፉ ውስጥ ተጠቅሷል፦ የመጠጥ ንግድ ማኅበራዊ መብቴን ይጋፋል፤ የመኖር ዋስትናዬን ያጠፋል፤ በዙሪያዬ ሥርዓት አልበኝነት ይፈጥራል፤ ያ ሥርዓት አልበኝነት ያመጣውን ጉዳት ለመጠገን ደግሞ ከኪሴ ግብር ያስከፍለኛል። ስለዚህ ይህ ንግድ ይቁም
የመጽሐፉ መልስ — ማኅበራዊ መብት የሚለው ቃል በዚህ መልኩ ከተያዘ የማይፈቅደው ጣልቃ ገብነት አይኖርም፤ በዚህ አቀራረብ አንድ ሰው በሚያደርገው ነገር ሁሉ ሌላው ተነካሁ ማለት ይችላል። ያኔ እያንዳንዱ ሰው በእያንዳንዱ ሰው ላይ የመከልከል ሥልጣን ይኖረዋል — ያ ደግሞ ነጻነት የሚባል ነገር አይተውም
ግብር — መጽሐፉ በዚህ ላይ የሚናገረው ከሚባለው ያነሰ ነው። ለመንግሥት ገቢ ማስገኛ የሚሆን ግብር አስፈላጊ ነው፤ ይህን ራሱ ይቀበላል። ችግሩ የሚመጣው ግብሩ ዓላማውን ሲቀይር ነው፦ በአንድ መጠጥ ላይ የሚከብድ ግብር የሚጣልበት ብቸኛው ምክንያት ሰዎች እንዳያገኙት ማድረግ ከሆነ፣ ከመከልከል የሚለየው በመጠን ብቻ ነው — ስለዚህ የሚፈቀደው መከልከል በሚፈቀድበት ቦታ ብቻ ነው
ሦስተኛው ተከራካሪ — የተማሪው ጉዳይ
የመጣው ከትምህርት ቤት ነው፤ ጥያቄው ግን በሁለት አቅጣጫ ይሄዳል።
መንግሥት ትምህርት ሲሰጥ — የመጽሐፉ ቃል ጠንካራ ነው፦ አጠቃላይ የመንግሥት ትምህርት ሰዎችን አንዱ ልክ እንደ ሌላው እንዲሆኑ የሚቀርጽ መሣሪያ ብቻ ነው፤ ቅርጹ ደግሞ ሥልጣኑን የያዘውን ወገን የሚያስደስተው ቅርጽ ነው — ንጉሥ ይሁን፣ ካህናት ይሁኑ፣ መኳንንት ይሁኑ፣ ወይም የዘመኑ አብላጫ ሕዝብ። ቅርጹን የሚወስነው ኃይሉን የያዘው ነው
ፈተናና ምስክር ወረቀት — መንግሥት ፈተና ሊያዘጋጅና ምስክር ወረቀት ሊሰጥ ይችላል። በሰዎች አስተሳሰብ ላይ ተገቢ ያልሆነ ተጽእኖ እንዳያሳድር ግን ከቋንቋ በቀር ፈተናው በእውነታዎችና በሳይንስ ብቻ ይወሰን ይላል። በሃይማኖትና በፖለቲካ ላይ የሚሰጥ ፈተና የሚጠይቀው የትኛው አስተያየት እውነት እንደሆነ ሳይሆን ማን ምን እንደሚል ብቻ ነው። በብቃት ማነስ ስም ማንንም ከሙያ — ከመምህርነትም ጭምር — እንዲያግድ መንግሥትን መፍቀድ በጣም አደገኛ ሥልጣን መስጠት ነው
መንግሥት ትምህርትን ሲያስገድድ — በዚያው ምዕራፍ ያለው ሌላው ገጽ፦ መንግሥት እያንዳንዱ ዜጋው እስከ አንድ ደረጃ ድረስ እንዲማር መጠየቁና ማስገደዱ ራሱን የቻለ ግልጽ እውነት ለማለት የሚቀርብ ነው። ማስገደድ ብቻ አይደለም — መንግሥት በሕዝብ ፈተና ያንን ያረጋግጥ፤ ወላጆቻቸው መክፈል የማይችሉ ልጆች ካሉ ክፍያቸውን መንግሥት ይሸፍን
ተቃውሞው የት ላይ ነው? — በትምህርቱ አቅጣጫ ላይ። መጽሐፉ ራሱ ልዩነቱን ያስቀምጣል፦ በመንግሥት ትምህርት ላይ የሚነሱት ተቃውሞዎች መንግሥት ትምህርትን ማስገደዱን አይመለከቱም፤ የሚመለከቱት መንግሥት ትምህርቱን ራሱ መምራቱን ነው፤ ሁለቱ ፈጽሞ የተለያዩ ነገሮች ናቸው
የመጽሐፉ አቋም — «አስገድድ፤ አቅጣጫውን ግን አትያዝ።»
አራተኛው ተከራካሪ — ያልተለመደው ሰው
ጥያቄው — ሕግ አልጠየቀም፤ የጠየቀው ሁሉም አንድ ዓይነት እንዲሆን ነው፦ «ይህ ሰው እንዲህ አይሁን፤ እንዲህ አይልበስ፤ እንዲህ አይኑር።»
የግለሰባዊነት ምዕራፍ — የሚናገረው ቀጥተኛ ነው፦ ማንም ላይ ጉዳት እስካላደረሰ ድረስ ያልተለመደውን ሰው መታገሥ ያስፈልጋል
የራሱ መንገድ — አንድ ሰው ሕይወቱን በራሱ መንገድ ሲያዘጋጅ ያ መንገድ የተሻለ የሚሆነው በራሱ ስለሚበልጥ ሳይሆን የራሱ መንገድ ስለሆነ ነው
ሕግ ሳይሆን ልማድ — የሚጫነው ኃይል ልማድ ነው። ሕግ የሚያዘው በጥቂት ነገሮች ላይ ነው፤ ልማድ ግን ሰውየው ጠዋት ከመነሳቱ ጀምሮ እስኪተኛ ድረስ አብሮት አለ — ምን እንደሚለብስ፣ ማንን እንደሚያገባ፣ ምን ሥራ እንደሚይዝ፣ ዕሁድ ጠዋት የት እንደሚገኝ። በእነዚህ ላይ የሚወስነው ፖሊስ ሳይሆን የጎረቤት ዓይን ነው
ማንም ስለማይጠይቀው — ብዙ ሰው በአንድ ጉዳይ ላይ የያዘው አቋም ምክንያት አለው ብሎ አያስብም፤ ግልጽ ነው ብሎ ያስባል፤ ልማድ የሚጠናከረው በዚያ ነው
መደምደሚያው — «አንድ ኅብረተሰብ አንድን ሰው ሳይወደው ሊታገሠው ይገባል።»
የጥያቄዎቹ ፍጻሜ
ከጥያቄዎቹ አንዳንዶቹ ከመጽሐፉ ውጭም ሕይወት ነበራቸው።
የ Maine ሕግ — ብዙ አልዘለቀም። በ1855 በዚያው ግዛት Portland በምትባል ከተማ ሁከት ተነሳ፤ የከተማዋ ከንቲባ ተኩስ እንዲከፈት አዘዘ፤ አንድ ሰው ሞተ። በሚቀጥለው ዓመት ሕጉ ተሻረ፤ ቆይቶ ግን ተመልሶ ወጣ — መጠጥን የመከልከል ጥያቄ አልሞተም
ማኅበሩ — በብሪታንያ የተመሠረተው ማኅበር ዘመቻውን ቀጠለ
የትምህርቱ ጥያቄ — በዚህ ክፍል መልስ አያገኝም፤ «አስገድድ፤ አቅጣጫውን ግን አትያዝ» የሚለው ሐሳብ በተግባር ይቆማል ወይ አይቆምም የሚለው ክርክር ገና አልተዘጋም
ሦስት ጥያቄዎች
አበባ ከትረካው ወጥታ ሦስት ጥያቄ ትጠይቃለች፤ እያንዳንዱን ራሷ ትመልሳለች።
ራሴ — «ጉዳቱ በእኔ ላይ ብቻ ከሆነ በእውነት በእኔ ላይ ብቻ ነው?» — አበባ፦ መጽሐፉ አዎ ይላል፤ ይህን የሚለውም ዋጋውን እያወቀ ነው። የሚጠጣ ሰው ቤተሰብ አለው፤ የሚያጠፋ ሰው ጎረቤት አለው — መጽሐፉ ያንን አይክድም። የሚለው፣ አንድ ሰው በሌላው ላይ ስሜታዊ ጫና ማድረሱ ብቻውን ኃይል የሚያስገባ ምክንያት አይደለም የሚል ነው። ቀጥተኛ ጉዳትንና በዙሪያ ያለ ጫናን ለያይቷል፤ ሕግ የሚገባው በመጀመሪያው ላይ ብቻ ነው
ሌላው — «በሌላ ሰው ላይ ጉዳት ደረሰ የሚለውን ማን ይወስነዋል?» — አበባ እንደምታየው መጽሐፉ አንድ መልስ ላለመቀበል ቆርጧል፦ አብዛኛው ሰው የተሰማው ስሜት። የመጠጡ ዘመቻ አቀንቃኝ ያቀረበው መከራከሪያ ውድቅ የሆነው በዚህ ምክንያት ነው፤ ጉዳት የሚለው ቃል እንደ ማኅበረሰቡ ስሜት የሚለጠጥ ከሆነ ሁሉንም ነገር ይውጣል። ስለዚህ መጽሐፉ ጠባብ ትርጉም ይይዛል — ያንንም ትርጉም ሙሉ በሙሉ አልገለጸውም
ሁላችን — «አንድ ኅብረተሰብ ስለ አንድ ሰው ትክክል ሆኖ ሳለ እጁን እንዳያነሳ ሊከለከል ይችላል?» — አበባ፦ አዎ፤ ይህ በመጽሐፉ ውስጥ ለመቀበል የሚከብድ ዓረፍተ ነገር ነው። ተሳስተሃል ማለት፣ ማሳመን፣ መለመን ይቻላል፤ ማስገደድ ግን አይቻልም። መጽሐፉ ይህን የጻፈው በስህተት ሳይሆን ሆን ብሎ ነው፦ ትክክለኛው ወገን እንዲያስገድድ የተፈቀደ ዕለት ማን ትክክል እንደሆነ የሚወስነው ኃይሉን የያዘው ወገን ይሆናል
ለዳዊትና ለትግሥት የተተወው — አበባ ቦታውን ብቻ አመልክታ ያለፈችው ዓረፍተ ነገር፦ ልጆችና ገና ያልጎለበቱ የተባሉ ሕዝቦች ከመርሑ ውጭ የሚሆኑበት። እርሷ ትታዋለች፤ ዳዊትና ትግሥት ግን አንስተው ይመዝኑታል፤ ጎን ለጎን ደግሞ ሠላሳ አምስት ዓመት የተያዘውን ጠረጴዛ ያስቀምጣሉ። ጥያቄው፦ «ያ አንቀጽ ቢወጣ መርሑ ሳይነካ ይቆማል?»
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
ሁለት የተስማሙ ሰዎች
ዳዊት — ዛሬ አንድ ችግር አለበት፦ «ከዚህ ዓረፍተ ነገር ጋር ምንም ጠብ የለኝም።»
ትግሥት — «እኔም የለኝም።» ዳዊት፦ «አየሽ። ችግሬ ይኸው ነው።»
ትግሥት — አንድ ሰው በሌላ ሰው ላይ ጉዳት እስካላደረሰ ድረስ ይተውለት፤ ይህን ለመቃወም ምን ይኖራል? ለመቃወም ብላ የምትጎትተው ነገር የላትም
ዳዊት — ስለዚህ አድማጮች ዛሬ ሁለት ተስማምተው የተቀመጡ ሰዎች ይሰማሉ። ሦስቱን ቀዳሚዎች ያስታውሳል — የሳባን ጠረጴዛ፣ ኢብሳ የዘረጋውን አገር፣ አበባ ያስቀመጠችውን ዓረፍተ ነገርና ያመጣቻቸውን አራት ተከራካሪዎች። ከዚያ፦ «እስቲ ግን አንድ ሰው ላቅርብልሽ።»
ጉዳት የሚጀምረው የት ነው
ዳዊት — አንድ ሰው ደመወዙን ተቀብሎ ወጥቷል፤ ብቻውን ነው የሚኖረው፤ ገንዘቡን በሙሉ ጠጥቶ ይጨርሳል። ማንም ላይ እጁን አላነሳም፤ ማንንም አልረገመም፤ ጠዋት ተነስቶ ይሠራል
ትግሥት — «ተውት። የራሱ ገንዘብ፣ የራሱ ጉበት፣ የራሱ ሌሊት።»
ዳዊት — ያው ሰው ነው፤ ሌላ ምንም አልተቀየረም፤ በጎን ክፍል ውስጥ ግን ሦስት ልጆች አሉ
ትግሥት — «ያኔ ተለወጠ።»
ዳዊት — ለምን? በእጁ አልነካቸውም፤ አልደበደባቸውም፤ የጠጣው ደመወዙን ነው
ትግሥት — ደመወዙ የእርሱ ብቻ አይደለም፤ ልጆቹ የሚበሉት ከዚያ ነው፤ ገንዘቡ ወደ መጠጥ ቤት ሲሄድ ከልጆቹ ማዕድ ላይ ወጥቷል። «ይህ ስሜት አይደለም። ጉዳት ነው።»
ዳዊት — መጽሐፉ ራሱ ይህን ይቀበላል፦ ግዴታውን የጣለ ሰው ተጠያቂ ነው ይላል። የሚያስጠይቀው ግን መጠጡ ሳይሆን ግዴታውን መጣሉ ነው፤ ሳይጠጣ ቢያደርገው ኖሮ ያው ይሆን ነበር
ትግሥት — ልዩነት አለ፦ ልጁ የተራበው መጠጥ ስለተጠጣ ነው። «ልዩነቱን ወደዚያ ቤት ገብተህ አስረዳቸው።»
ዳዊት — በአንድ ዓረፍተ ነገር ተስማምተው ነበር፤ አንድ ሰው ብቻ ወደ ክፍሉ ገባ፤ ተለያዩ
የእህል ነጋዴው ደጃፍ — ትግሥት ይህኛው ይቀልላታል፦ ወረቀት ላይ ያለው ዓረፍተ ነገርና በበሩ ላይ የተነገረው አንድ አይደሉም፤ በበሩ ላይ የተሰበሰበው ሕዝብ ቆም ብሎ የሚያስብበት ጊዜ የለውም። ዳዊት፦ «ልስማማ።»
ሦስተኛው ትዕይንት — ሕግ የሌለበት — ዳዊት፦ አንድ ሰው የገዛ መሬቱን ሊሸጥ ነው፤ ገዢው ጎረቤቶቹ የማይወዱት ሰው ነው። ጎረቤቶቹ መጥተው አትሽጥለት አሉት — ፖሊስ የለም፤ ክስ የለም፤ ዛቻም የለም፤ ጥያቄ ብቻ። ከሸጠ በየቀኑ ያገኛቸዋል፤ ካልሸጠ ገንዘቡን አጣ። በየትኛውም በኩል ማንም ሕግ አልጣሰም። መጽሐፉ «ማኅበራዊ አምባገነንነት» የሚለው ይህን ነው፤ መንግሥት በዚያ ትዕይንት ውስጥ የለም
ትግሥት — «ልክ ነህ።» ግን መጽሐፉ ለዚያ ሰው መፍትሔ አልሰጠውም። ዳዊት፦ «አልሰጠውም። እዚያ ላይ እስማማለሁ።»
አንቀጹ
ትግሥት — አበባ ቦታውን ብቻ አመልክታ ያለፈችውን ዓረፍተ ነገር እንዲያነሳ ትጠይቀዋለች
ዳዊት — መርሑን ካስቀመጠ በኋላ መጽሐፉ አንድ ገደብ ይጨምራል፦ ይህ ትምህርት የሚሠራው አቅማቸው ለጎለበተ ሰዎች ብቻ ነው፤ ገና ላልጎለበቱ ሕዝቦች ደግሞ አምባገነን አገዛዝ ተገቢ የመንግሥት ዓይነት ነው፣ ዓላማው መሻሻላቸው እስከሆነ ድረስ
ትግሥት — «ያንን ማን ጻፈው?» ዳዊት፦ «ጥያቄሽ ወዴት እንደሚሄድ አውቃለሁ።» ትግሥት፦ «መልስልኝ።»
ዳዊት — ከአሥራ ሰባት ዓመቱ ጀምሮ ሠላሳ አምስት ዓመት ሕንድን በሚገዛ ኩባንያ ውስጥ የሠራው ሰው ጻፈው፤ ወደ ሕንድ የሚሄደውን መመሪያ የሚያዘጋጀው ክፍል ኃላፊ የነበረው ሰው፤ የኩባንያው ሥልጣን ሊወሰድ ሲል ኩባንያው ይቀጥል የሚለውን አቤቱታ ለፓርላማው የጻፈው ሰው። አቤቱታው የቀረበው በ1858 መጀመሪያ ላይ ነው
ትግሥት — «መጽሐፉ የወጣው በሚቀጥለው ዓመት ነው።»
ዳዊት፦ ቆርጠሽ አውጪው — ያ አንቀጽ «የዘመኑ ቆሻሻ» ነው፤ ዓረፍተ ነገሩ ሳይነካ ይቆማል። ዛሬ ማንም ሰው «በሠለጠነ ኅብረተሰብ ውስጥ» የሚለውን ቃል እንደ ምድብ ስም አይጠቀምበትም፤ መርሑ ግን ዛሬም ይሠራል
ትግሥት — «አልቀበልም። ያ አንቀጽ ተጨማሪ አይደለም። ማጠፊያ ነው።»
ዳዊት — «አስረጂ።»
ትግሥት — መርሑ የሚናገረው ስለ ግለሰብ ነው። ግለሰብ ማን ነው? መጽሐፉ ራሱ መልሷል፦ አቅሙ የጎለበተ ሰው። ማን እንደጎለበተ የሚወስነው ማን ነው? ሐሳቡን የጻፈው ወገን። ስለዚህ ክርክሩ በሙሉ አንድ ደጃፍ ላይ ይቆማል፤ ደጃፉ ላይ የቆመው ሰው ማንን እንደሚያስገባ ይወስናል
ዳዊት — «ያ ግን የክርክሩ ስህተት አይደለም። የሰውየው ስህተት ነው።»
ትግሥት — «ሁለቱን መለያየት አልችልም።» አንድ መርሕ የማይሸፍናቸው ሰዎች ክፍል ካስፈለገው ያ ክፍል የተፈጠረው በአጋጣሚ አይደለም። የምትጠይቀው አንድ ነገር ብቻ ነው፦ ለምን አስፈለገ? — መልሱን እስካሁን አላገኘችም
ዳዊት — እርሱም አላገኘውም፤ ግን አንቀጹ ቢወጣ ምን እንደሚፈርስ አታሳየውም
ትግሥት — «አላሳይህም። አልፈታውም።»
ማን ያስተምረው
ዳዊት — አበባ ሁለቱን ገጾች አንብባለች፦ መንግሥት ትምህርትን ያስገድድ፤ አቅጣጫውን ግን አይያዝ
ትግሥት — «ይህ ልዩነት በወረቀት ላይ ያምራል።»
ዳዊት — በተግባርም ይሠራል፦ አንድ ዓይነት ትምህርት ቤት ብቻ ያለው አገር አንድ ዓይነት አእምሮ ያፈራል፤ ልዩነት የሚወለደው ከተለያየ ክፍል ነው። መጽሐፉ የሚፈራው ወጥነትን ነው፤ «ወጥነት ደግሞ በክፉ ሰው አይመጣም። በጥሩ ሥርዓት ይመጣል።»
ትግሥት — «እሺ። ታዲያ ማን ይክፈለው?» ዳዊት፦ መጽሐፉ መልሱን ሰጥቷል — የማይችሉ ወላጆች ካሉ ክፍያውን መንግሥት ይሸፍን
ትግሥት — መንግሥት ይክፈል፣ ፈተናውንም ያዘጋጅ፣ ማን እንዳለፈም ይወስን — ከዚያ በኋላ ትምህርቱን ማን እየመራው ነው? «ወረቀቱን የሚያትመው እጅ ሥርዓተ ትምህርቱን ይዟል።»
ዳዊት — «አላሳመንሽኝም።» ፈተና ዝቅተኛ ደረጃ ነው፤ ከዚያ በላይ ያለው ክፍት ነው
ትግሥት፦ በእንግሊዝ የሆነው — መጽሐፉ ከወጣ ከአሥራ አንድ ዓመት በኋላ፣ በ1870፣ አገሪቱ የመንግሥት ትምህርት ቤቶችን አቋቋመች፤ በ1880 መማር ግዴታ ሆነ፤ በ1891 ክፍያው ተነሳ። ለእርሷ ይህ ማለት መጽሐፉ ከወጣ በሠላሳ ዓመት ገደማ ውስጥ የፈራው ነገር ተፈጸመ ማለት ነው
ዳዊት — «አንብቤአለሁ።» ግን ሌላኛውን ጥያቄ አታነሳም ይላታል፦ «ያ ባይሆን ኖሮ ስንት ሰው ያነብ ነበር?»
ትግሥት — «አላውቅም። አንተስ ታውቃለህ?» ዳዊት አያውቅም፤ ግን መጽሐፉ ያንን ጥያቄ አልጠየቀም ብሎ አያምንም
ትግሥት — «ጠይቆት ከሆነ መልሱን አልጻፈም። እኔ አልተስማማሁም።»
ወሰኑን የተረጎመው ሰው
ዳዊት — መጽሐፉ ወደ ቻይና የገባው በ1903 ነው፤ የተረጎመው ሰው Yan Fu ይባላል
ርዕሱ — ተርጓሚው ለዚህ መጽሐፍ ርዕስ የሚሆን ቃል አላገኘም፤ በእጁ የነበረው ቅርብ ቃል «እንደ ፈለገ ማድረግ» የሚል ትርጉም ይይዝ ነበር። ስለዚህ ርዕሱን ራሱ ሠራው፦ በቡድኑ ኃይልና በራስ መካከል ያለው ወሰን
ትግሥት — «ያ ሌላ መጽሐፍ ነው።»
ዳዊት — ወይም ያው መጽሐፍ ነው፤ ተርጓሚው በትክክል አንብቦታል — መጽሐፉ ስለ ወሰን ነው፤ ስለ ደጃፍ ነው፤ የእንግሊዝኛው ርዕስ ያንን ደብቆታል
ትግሥት — አትስማማም፤ ልዩነቱ ትንሽ አይደለም። የእንግሊዝኛው ርዕስ አንድ ሰው የያዘውን ነገር ይሰይማል፤ የቻይንኛው ርዕስ በሁለት ወገን መካከል የተሳለ መስመር ይሰይማል። ስለ ንብረት የሚደረግ ክርክርና ስለ መስመር የሚደረግ ክርክር አንድ አይደሉም፦ «ንብረት ባለቤት አለው። መስመር ግን ተደራዳሪ አለው።»
ዳዊት — «ይህችን ልወስዳት።»
ያልተነገሩ ነገሮች
ሁለቱ ተራ በተራ ስድስት ነገር ያነሳሉ፤ እያንዳንዱ ለሚቀጥለው ርዕሱን ያቀብላል።
የተቃጠለው የእጅ ጽሑፍ (ትግሥት) — በ1835 Mill ከአንድ ወዳጁ የእጅ ጽሑፍ ተዋሰ፦ ስለ ፈረንሳይ አብዮት የተጻፈ ታሪክ የመጀመሪያ ክፍል፣ ቅጂውም አንድ ብቻ። ጽሑፉ በሄደበት ቤት ውስጥ አንድ አገልጋይ ቆሻሻ ወረቀት መስሎት አቃጠለው። ዳዊት ካሳ ተከፈለ ወይ ብሎ ይጠይቃል፦ Mill ሁለት መቶ ፓውንድ አቀረበ፤ ጸሐፊው Thomas Carlyle አንድ መቶ ብቻ ተቀበለ፤ ከዚያም ያንን ክፍል ከባዶ ላይ እንደገና ጻፈው
ቤቱና እጇ (ዳዊት) — ጽሑፉ የተቃጠለበት ቤት ቆይቶ Mill ያገባት Harriet Taylor የምትኖርበት ቤት ነበር። በ2022 ሦስት ተመራማሪዎች የመጽሐፉን አጻጻፍ በኮምፒውተር መረመሩ፤ ውጤታቸው የእርሷ እጅ በውስጡ አለ የሚል ነው — በተለይ ስለ ግለሰባዊነት በሚናገረው ምዕራፍ ውስጥ
ልጇ (ትግሥት) — Helen Taylor — Mill የራሱን ሕይወት የጻፈበትን መጽሐፍ በ1873 አሳትማ ያወጣችው እርሷ ናት፤ Mill የሞተውም በዚያው ዓመት ነው። የተቀበረው በፈረንሳይ Avignon ውስጥ፣ ከእናቷ ጎን ነው
አንድ ቃል (ዳዊት) — በዚያ መጽሐፍ ውስጥ የፓርላማ አባል በነበረበት ጊዜ የሠራውን አንድ ነገር «ምናልባትም በእውነት ጠቃሚ የሆነው ብቸኛው የሕዝብ አገልግሎቴ» ብሎ ይጠራዋል፦ በ1867 አንድ ሕግ ሲረቀቅ «ወንድ» የሚለው ቃል ወጥቶ «ሰው» የሚለው ይግባ ብሎ አቀረበ። ወደቀ፤ ሰባ ሦስት አባላት ግን ደግፈውት ነበር
የሌላ ሰው ጥቅስ (ትግሥት) — በመጽሐፉ ፊት ለፊት ከመታሰቢያው ሌላ አንድ ጥቅስ ተቀምጧል፤ Mill የጻፈው አይደለም። የጻፈው Wilhelm von Humboldt የሚባል ጀርመናዊ ሰው ነው፤ በ1790ዎቹ መጀመሪያ ላይ። የራሱን መጽሐፍ ግን በሕይወት እያለ አላሳተመውም፤ የወጣው ከሞተ በኋላ፣ ከስድሳ ዓመት ዘግይቶ ነው
ከሞት በኋላ የቆየው (ዳዊት) — የክፍል አንዱ ቤት ወዳጅ Jeremy Bentham ሥጋዬ ተጠብቆ ይቀመጥ ብሎ ኑዛዜ ትቶ ነበር። ዛሬ በለንደን በአንድ ኮሌጅ ውስጥ አለ — የራሱ አጽም፣ የራሱ ልብስ፣ ከላይ ደግሞ ከሰም የተሠራ ራስ። ስብሰባ ላይ «ተገኝቷል፤ ድምፅ አልሰጠም» ተብሎ ተመዝግቧል የሚባለው ወሬ እውነት አይደለም፤ ለበዓል ግን ወጥቶ ያውቃል። ትግሥት ያያይዘዋል፦ «ልጁ ያደገው በዚያ ሰው ሐሳብ ላይ በተመሠረተ ቤት ውስጥ ነው።»
መዝጊያ
ዳዊት — «ወደ ካርዶቹ ልመለስ።»
ትግሥት — እርሷም እዚያው ናት። መጽሐፉ የሚመክረውን ትምህርት፦ «መንግሥት ትምህርቱን ይጠይቅ፤ ራሱ ግን አይምራው። ልጁ የት እና እንዴት እንደሚማር ወላጁ ይምረጥ።» ያ በትክክል በዚያ ጠረጴዛ ላይ የሆነው ነገር ነው — አንድ መምህር፤ ሁለተኛ አስተያየት የለም፤ ትምህርት ቤት የለም፤ መዝገበ ቃላትም የለም፤ ያለው የአባቱ እጅ ጽሑፍ ነው
ዳዊት — «እና በሃያ ዓመቱ ተሰበረ።» ትግሥት፦ «አዎ። ያ ዕቅድ በራሱ ልጅ ላይ ወደቀ።»
ዳዊት — ከዚያ ተነስቶ ግን ያንን መጽሐፍ ጻፈ፦ «በዓለም ላይ አንድ ሰው የሌላውን ሰው ብቸኛ መዝገበ ቃላት እንዳይሆን የሚከራከረውን መጽሐፍ።»
ትግሥት — «ስለ አንቀጹ ግን አልተቀየርኩም።» ዳዊት፦ «አላወርድሽም። ገና ተከፍቶ ነው ያለው።»
የመጨረሻው መስመር — ትግሥት፦ «ካርዶቹ ግን አሁንም በዚያ ጠረጴዛ ላይ ናቸው። ሌላ ማንም ሳይነካቸው፣ በአንድ ሰው እጅ ተጽፈው።»
ያልተዘጉት — ስለ ሦስቱ ልጆች ተለያይተው ቀሩ። ስለ አንቀጹ ዳዊት «ቆርጠሽ አውጪው።» ይላል፤ ትግሥት «ማጠፊያ ነው።» ትላለች፤ አልተቀየረችም። ስለ ትምህርቱ ትግሥት አልተስማማችም፤ ዳዊትም «አላሳመንሽኝም።» ብሏል። የ Yan Fuን ርዕስ በተመለከተ ግን ዳዊት የትግሥትን ንባብ «ይህችን ልወስዳት።» ብሎ ተቀበለ
ቁልፍ ጥቅሶች
«አንድ ቃል፣ አንድ ጥያቄ፣ አንድ መልስ፣ ዝምታ። ከዚያ ቀጣዩ ካርድ።» — ሳባ፣ በጠረጴዛው ላይ ስለሚያልፈው ቀን
«ይህ የአባት ምኞት አልነበረም። ዕቅድ ነበር።» — ሳባ፣ ስለ James Mill
«አንድ አድራሻ ነበረው፤ አድራሻውም ስም ነበረው።» — ሳባ፣ ዕውቀት ለዚያ ልጅ ምን እንደነበር
«የተሠራው መሣሪያ ሁሉ በቦታው አለ፤ የሚያሽከረክረው እጅ ጠፍቷል።» — ሳባ፣ ከሃያ ዓመቱ ውድቀት በኋላ ስላሉት ወራት
«ክርክር ተምሮ ነበር፤ ስሜቱን መንከባከብ ግን አልተማረም። ማሰብ ተምሮ ነበር፤ መፈለግ ግን አልተማረም።» — ሳባ፣ Mill ስለ ትምህርቱ ያወቀውን
«ኅብረተሰቡ የራሱን ትእዛዝ ማስፈጸም ይችላል፤ ያስፈጽማልም። ከብዙ የፖለቲካ ጭቆና ዓይነቶች የከፋ ማኅበራዊ አምባገነንነት ይፈጽማል።» — On Liberty፣ የመጀመሪያው ምዕራፍ
«ከሕግ የሚያመልጥ ሰው ከጎረቤቱ ዓይን አያመልጥም።» — ኢብሳ
«ይህ መጽሐፍ በስሜ ከወጡት ሥራዎች ሁሉ በላይ የጋራችን ሥራ ነው።» — ለ Harriet Taylor የተጻፈው መታሰቢያ
«የሰው ልጆች፣ በተናጠልም ሆነ በጋራ፣ ከመካከላቸው የአንዱን የድርጊት ነጻነት ለመገደብ የሚፈቀድላቸው ብቸኛው ምክንያት ራስን መከላከል ነው።» — On Liberty
«በሠለጠነ ኅብረተሰብ ውስጥ ባለ በማንኛውም አባል ላይ፣ በገዛ ፈቃዱ ላይ፣ ኃይል በአግባቡ የሚሠራበት ብቸኛው ዓላማ በሌሎች ላይ ጉዳት እንዳይደርስ መከላከል ነው።» — On Liberty
«በራሱ ላይ፣ በገዛ ሰውነቱና በገዛ አእምሮው ላይ፣ ግለሰቡ ሉዓላዊ ነው።» — On Liberty
«ወረቀት ላይ ሲሆን አስተያየት ነው፤ በበሩ ላይ ሲሆን ግን ድርጊት ነው።» — አበባ፣ በእህል ነጋዴው ደጃፍ
«መንግሥት ወንጀሉን ይቅጣ። ወንጀሉን ያስነሳውን ሐሳብ ግን አይቅጣ።» — አበባ፣ መጽሐፉ የሚሰጠውን ወሰን ስታቀርብ
«አስገድድ፤ አቅጣጫውን ግን አትያዝ።» — አበባ፣ የመጽሐፉን የትምህርት አቋም ስታጠቃልል
«አንድ ኅብረተሰብ አንድን ሰው ሳይወደው ሊታገሠው ይገባል።» — አበባ፣ መጽሐፉ ስለ ያልተለመደው ሰው የሚለውን ስታቀርብ
«ተውት። የራሱ ገንዘብ፣ የራሱ ጉበት፣ የራሱ ሌሊት።» — ትግሥት፣ ብቻውን ስለሚጠጣው ሰው
«ይህ ስሜት አይደለም። ጉዳት ነው።» — ትግሥት፣ በጎን ክፍል ስላሉት ሦስት ልጆች
«አልቀበልም። ያ አንቀጽ ተጨማሪ አይደለም። ማጠፊያ ነው።» — ትግሥት፣ ለዳዊት «ቆርጠሽ አውጪው።» የሰጠችው መልስ
«ወረቀቱን የሚያትመው እጅ ሥርዓተ ትምህርቱን ይዟል።» — ትግሥት
«ንብረት ባለቤት አለው። መስመር ግን ተደራዳሪ አለው።» — ትግሥት፣ ስለ Yan Fu ርዕስ
«ምናልባትም በእውነት ጠቃሚ የሆነው ብቸኛው የሕዝብ አገልግሎቴ» — Mill የራሱን ሕይወት በጻፈበት መጽሐፍ፣ ስለ 1867ቱ ሐሳቡ
«ካርዶቹ ግን አሁንም በዚያ ጠረጴዛ ላይ ናቸው። ሌላ ማንም ሳይነካቸው፣ በአንድ ሰው እጅ ተጽፈው።» — ትግሥት፣ የክፍሉ የመጨረሻ መስመር
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
John Stuart Mill (ሞተ 1873) — የ James Mill ልጅ፤ በሦስት ዓመቱ ከአባቱ ካርዶች ግሪክኛ፣ በስምንት ዓመቱ ላቲን ተማረ፤ በሃያ ዓመቱ በመኸር ወቅት ፈቃዱ ከዳው፤ የ Marmontel ማስታወሻ አስለቀሰው። ከ1823 ጀምሮ ሠላሳ አምስት ዓመት በ East India Company ሠራ፤ በ1856 ወደ ሕንድ የሚላከውን መመሪያ የሚያዘጋጀው ክፍል ኃላፊ ሆነ፤ ኩባንያው ለፓርላማው ያቀረበውን አቤቱታ ጻፈ። በሥነ አመክንዮና በምጣኔ ሀብት ላይ ወፍራም መጻሕፍት የጻፈ፤ የ On Liberty ደራሲ። የፓርላማ አባል ሳለ በ1867 «ወንድ» የሚለው ቃል ወጥቶ «ሰው» እንዲገባ አቀረበ። በ Avignon ተቀበረ
James Mill — አባቱ፤ ብሪታንያ ሕንድን እንዴት እንደያዘችና እንደገዛች የሚተርክ ረጅም ታሪክ የጻፈ፤ ካርዶቹን በእጁ የጻፈ፤ ታጋሽ ሰው ያልነበረ። ልጁ ምን እንደሚሆን አስቀድሞ የወሰነ
Jeremy Bentham (1748–1832) — የ Mill ቤት የቅርብ ወዳጅ፤ የማንኛውም ሕግና ልማድ መለኪያ ጥቅሙ ነው የሚለው ሐሳብ መሥራች። ሥጋው ተጠብቆ እንዲቀመጥ ኑዛዜ ትቶ ነበር፤ ዛሬ በለንደን በአንድ ኮሌጅ ውስጥ አለ
Harriet Taylor — Mill ቆይቶ ያገባት ሚስቱና የሐሳብ ጓደኛው፤ መጽሐፉን ከእርሱ ጋር ዓረፍተ ነገር በዓረፍተ ነገር ያነበበች። በ1858 መገባደጃ በ Avignon ሞታ እዚያው ተቀበረች፤ መጽሐፉ ለእርሷ መታሰቢያ ይዟል። የ Carlyle የእጅ ጽሑፍ የተቃጠለው እርሷ በምትኖርበት ቤት ነው
Helen Taylor — የ Harriet Taylor ልጅ፤ Mill የራሱን ሕይወት የጻፈበትን መጽሐፍ በ1873 ያሳተመች
የ Mill እህት — ከእርሱ የምታንስ፤ በስምንት ዓመቱ ላቲንን ከእርሱ ጋር ጎን ለጎን የተማረች፤ የሚያስተምራት እርሱ ነበር። ስሟ በክፍሉ አልተጠቀሰም
Marmontel — ፈረንሳዊ ደራሲ፤ ስለ ራሱ ሕይወት የጻፈው ማስታወሻ ውስጥ ያለው ትዕይንት ወጣቱን Mill አስለቀሰው
Plato — Millን ያሠጋውን ሥርዓት ያስቀመጠ ፈላስፋ — ተራው ዜጋ ለመንግሥት ተገዥ የሚሆንበት፣ ከፍ ያለውን መልካም ነገር ጥቂቶች የሚወስኑበት
Socrates — ፈላስፋ፤ የሕዝቡን አስተያየት ተቃውሞ ማንንም ሳይጎዳ የተገደለ — መጽሐፉ ከሚያነሳቸው ሁለት ስሞች አንዱ
Jesus — መጽሐፉ የሚያነሳው ሁለተኛው ስም፤ የሕዝቡን አስተያየት ተቃውሞ ማንንም ሳይጎዳ የተገደለ
የመጠጡ ዘመቻ አቀንቃኝ — መከራከሪያው በመጽሐፉ ውስጥ የተጠቀሰ የዘመቻው ሰው፤ ስሙ በክፍሉ አልተነገረም
የ Portland ከንቲባ — በ1855 ሁከቱ ላይ ተኩስ እንዲከፈት ያዘዘ
Thomas Carlyle — ስለ ፈረንሳይ አብዮት ታሪክ የጻፈ፤ የመጀመሪያው ክፍል ብቸኛ ቅጂ በ1835 ተቃጠለበት፤ ከቀረበለት ሁለት መቶ ፓውንድ አንድ መቶ ብቻ ተቀብሎ ክፍሉን እንደገና ጻፈ
Wilhelm von Humboldt — ጀርመናዊ፤ በ On Liberty ፊት ለፊት ያለውን ጥቅስ በ1790ዎቹ መጀመሪያ የጻፈ፤ የራሱ መጽሐፍ የወጣው ከሞተ በኋላ ነው
Yan Fu — መጽሐፉን ተርጉሞ በ1903 ወደ ቻይና ያስገባ፤ ለርዕሱ ቃል አጥቶ ርዕሱን ራሱ የሠራ
ቦታዎች
ለንደን — ጠረጴዛው ያለበት ቤት የሚገኝበት፤ መመሪያው ወደ ሕንድ የሚላክበት፤ የ Bentham አጽም ያለበት ኮሌጅ የሚገኝበት
ብሪታንያ — Mill ያደገበትና የሠራበት፣ በዚያ ዘመን የሚያስፈራ ንጉሥ ያልነበረበት አገር፤ «የዕውቀት ግብር» የወደቀበት፣ United Kingdom Alliance የተመሠረተበት
እንግሊዝ — በ1870 የመንግሥት ትምህርት ቤቶች የተቋቋሙበት፣ በ1880 መማር ግዴታ የሆነበት፣ በ1891 ክፍያው የተነሳበት
ሕንድ — East India Company ይገዛት የነበረች፤ በ1858 በቀጥታ በመንግሥት ሥር የሆነች
ፈረንሳይ — Avignon ያለባት አገር
Avignon — በፈረንሳይ ያለች ከተማ፤ Harriet Taylor የሞተችባትና የተቀበረችባት፣ Mill ከእርሷ ጎን የተቀበረባት
አቴንስ — የጥንት ዲሞክራሲዋ ለረጅም ዘመን መጥፎ ስም የነበራት፤ Mill ለብዙኃኑ መልካሙን ነገር በመሻት ላይ የተመሠረተች የመጀመሪያዋ መንግሥት ያላት
አሜሪካ — Maine ያለችበት
Maine — በ1851 የመጠጥ ሽያጭን ያገደች ግዛት
Portland — በ Maine ያለች ከተማ፤ በ1855 ሁከት የተነሳባት
ቻይና — መጽሐፉ በ1903 የገባባት
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
On Liberty — አምስት ምዕራፍ ብቻ ያለው አጭር መጽሐፍ፤ ሁለት ጊዜ የተጻፈ፣ በሁለት ሰዎች ዓረፍተ ነገር በዓረፍተ ነገር የተነበበ፤ የታቀደለት የመጨረሻ ማሻሻያ ያልተደረገበት። Harriet Taylor በሞተች በሚቀጥለው ዓመት ወጣ
መርሑ — መጽሐፉ «አንድ በጣም ቀላል መርሕ» የሚለው፦ በሠለጠነ ኅብረተሰብ አባል ላይ ኃይል በአግባቡ የሚሠራበት ብቸኛው ዓላማ በሌሎች ላይ ጉዳት እንዳይደርስ መከላከል ነው፤ በራሱ ላይ ግለሰቡ ሉዓላዊ ነው
አንቀጹ — ከመርሑ ጋር በዚያው ምዕራፍ ያለው ገደብ፦ መርሑ ለልጆችና ገና ላልጎለበቱ ሕዝቦች አይሠራም፤ ለእነዚያ ሕዝቦች አምባገነን አገዛዝ፣ ዓላማው መሻሻላቸው ከሆነ፣ ተገቢ ነው። ዳዊት «የዘመኑ ቆሻሻ» ይለዋል፤ ትግሥት «ማጠፊያ» ትለዋለች
የፈቃድ ነጻነት — መጽሐፉ ርዕሰ ጉዳዬ አይደለም የሚለው ጥያቄ፦ ሰው ነጻ ፈቃድ አለው ወይ
የፈቃድ ድካም — Mill በሃያ ዓመቱ የደረሰበትን ጊዜ ቆይቶ የጠራበት ስም
«ይሠራል ወይ? ጥቅም አለው ወይ?» — Bentham የመሠረተው እንቅስቃሴ ሕግን፣ ልማድንና በጎ ምግባርን የሚመዝንበት ጥያቄ፤ ግቡ ለብዙኃኑ ትልቁን መልካም ነገር ማምጣት
East India Company — ሕንድን ይገዛ የነበረ የንግድ ኩባንያ፤ ግብር ይሰበስባል፣ ሠራዊት ያዛል፣ ዳኞችን ይሾማል። በ1858 ፓርላማው የአገዛዝ ሥልጣኑን ወሰደ
አቤቱታው — ኩባንያው ሥልጣኑ ከመወሰዱ በፊት እንዲቀጥል ለፓርላማው ያቀረበው ሰነድ፤ በ1858 መጀመሪያ የቀረበ፤ የጻፈው Mill ነው
«የዕውቀት ግብር» — በጋዜጣ ቅጂ፣ በማስታወቂያና በወረቀት ላይ የተጣሉ ግብሮች፤ በ1853፣ በ1855 አጋማሽና በ1861 ተነሱ
ፔኒ — በኪስ ውስጥ የሚንቀሳቀስ ትንሽ ሳንቲም፤ ማኅተሙ ከተነሳ ከሦስት ወር በኋላ አንድ አዲስ የዕለት ጋዜጣ ዋጋውን ወደ አንድ ፔኒ አወረደ
ማኅበራዊ አምባገነንነት — ኅብረተሰቡ የራሱን ትእዛዝ ሲያስፈጽም፤ መጽሐፉ ከብዙ የፖለቲካ ጭቆና ዓይነቶች የከፋ ይለዋል። ዳዊት በመሬቱ ሽያጭ ትዕይንት ያሳየዋል
ማኅበራዊ መብት — የመጠጡ ዘመቻ አቀንቃኝ የተጠቀመበት ቃል፤ መጽሐፉ በዚያ መልኩ ከተያዘ የማይፈቅደው ጣልቃ ገብነት አይኖርም ይላል
United Kingdom Alliance — የ Maine ሕግን ወደ ብሪታንያ ለማምጣት በ1853 የተመሠረተ፣ ዘመቻውን የቀጠለ ማኅበር
የ Maine ሕግ — በ1851 የመጠጥ ሽያጭን ያገደ፤ የ1855ቱ የ Portland ሁከት በተነሳ በሚቀጥለው ዓመት የተሻረ፤ ቆይቶ ተመልሶ የወጣ
ግብርና መከልከል — ብቸኛ ዓላማው ሰዎች መጠጡን እንዳያገኙት ማድረግ የሆነ ከባድ ግብር ከመከልከል የሚለየው በመጠን ብቻ ነው፤ የሚፈቀደውም መከልከል በሚፈቀድበት ቦታ ብቻ ነው
ማስገደድና መምራት — መጽሐፉ የሚለያቸው ሁለት ነገሮች፦ መንግሥት ትምህርትን ማስገደዱ ራሱን የቻለ ግልጽ እውነት ለማለት የሚቀርብ ነው፤ ተቃውሞው መንግሥት ትምህርቱን ራሱ መምራቱ ላይ ነው
የሕዝብ ፈተና — መንግሥት ትምህርቱን የሚያረጋግጥበት፤ ከቋንቋ በቀር በእውነታዎችና በሳይንስ የተወሰነ፤ በሃይማኖትና በፖለቲካ ማን ምን እንደሚል ብቻ የሚጠይቅ
ግለሰባዊነት — መጽሐፉ ምዕራፍ የሰጠው፦ ያልተለመደው ሰው ማንንም እስካልጎዳ ድረስ መታገሥ ያስፈልጋል፤ የሚጫነው ሕግ ሳይሆን ልማድ ነው። የ2022ቱ ጥናት የ Harriet Taylor እጅ በተለይ በዚህ ምዕራፍ ውስጥ አለ ይላል
መታሰቢያው — በመጽሐፉ የመጀመሪያ ገጽ ላይ ለ Harriet Taylor የተጻፈው
የ Humboldt ጥቅስ — በመጽሐፉ ፊት ለፊት ከመታሰቢያው ሌላ ያለው፣ Mill ያልጻፈው ጥቅስ
የ Yan Fu ርዕስ — በቡድኑ ኃይልና በራስ መካከል ያለው ወሰን፤ በእጁ የነበረው ቅርብ ቃል «እንደ ፈለገ ማድረግ» የሚል ትርጉም ስለያዘ ራሱ የሠራው
የውይይት ጥያቄዎች
አንድ እጅ የቀረጸው አእምሮ — ሳባ ትጠይቃለች፦ በአንድ ሰው እጅ ተቀርጾ በልጅነቱ ሌላ አስተማሪ ያላገኘ አእምሮ ለሌላው ሰው ሁሉ ምን ይጠይቃል? ዳዊት መጽሐፉን አንድ ሰው የሌላውን ሰው ብቸኛ መዝገበ ቃላት እንዳይሆን የሚከራከር መጽሐፍ ይለዋል፤ ትግሥት ደግሞ መጽሐፉ የሚመክረው ትምህርት በዚያ ጠረጴዛ ላይ የሆነው ነገር ነው ትላለች። የ Mill ልጅነት ስለ መጽሐፉ ምን ይነግረናል?
ንጉሥ በሌለበት — ኢብሳ እንደሚለው መጽሐፉ የሚፈራው ንጉሥን ሳይሆን ጠዋት ጠዋት አንድ ጋዜጣ አንብቦ ለሌሎች መልካሙን የሚወስነውን ብዙኃን ነው። ከሕግ የሚያመልጥ ሰው ከጎረቤቱ ዓይን የማያመልጥ ከሆነ ነጻነትን የሚያሰጋው ማን ነው?
ሁለቱ እጆች — Mill መጽሐፉ ከመውጣቱ በፊት ባለው ዓመት ኩባንያው ሕንድን መግዛቱን እንዲቀጥል የሚለምን አቤቱታ ጽፏል። ኢብሳ ይህ ተቃርኖ ነው ወይስ አይደለም የሚለውን ጥያቄ መልስ ሳይሰጥ ትቶታል። ተቃርኖ ነው?
ቆሻሻ ወይስ ማጠፊያ? — ዳዊት አንቀጹን ቆርጦ ማውጣት ይቻላል፣ መርሑ ሳይነካ ይቆማል ይላል። ትግሥት ግለሰብ ማን እንደሆነ የሚወስነው ሐሳቡን የጻፈው ወገን ስለሆነ አንቀጹ ማጠፊያ ነው ትላለች፤ ዳዊት ደግሞ አንቀጹ ቢወጣ ምን እንደሚፈርስ አላሳየችውም ይላል። አንቀጹ ቢወጣ መርሑ ሳይነካ ይቆማል?
ጉዳቱ የሚጀምረው የት ነው? — ብቻውን ደመወዙን ስለሚጠጣው ሰው ትግሥት «ተውት።» ትላለች፤ በጎን ክፍል ሦስት ልጆች ሲኖሩ ግን ጉዳት ነው ትላለች። ዳዊት መጽሐፉ የሚወቅሰው መጠጡን ሳይሆን ግዴታውን መጣሉን ነው ይላል። አበባ እንደምትለው መጽሐፉ ቀጥተኛ ጉዳትንና በዙሪያ ያለ ጫናን ይለያል። የልጆቹ ረሃብ ከሁለቱ የትኛው ነው?
ሕግ የሌለበት ጫና — በዳዊት የመሬት ሽያጭ ትዕይንት ማንም ሕግ አልጣሰም፤ ሁለቱም መጽሐፉ ለዚያ ሰው መፍትሔ አልሰጠውም በሚለው ይስማማሉ። ከፖሊስ ሳይሆን ከጎረቤት ዓይን የሚመጣን ጫና ምን ሊገድበው ይችላል?
ማስገደድ ያለ መምራት — መጽሐፉ መንግሥት ትምህርትን ያስገድድ፣ በሕዝብ ፈተና ያረጋግጥ፣ የማይችሉ ወላጆችን ክፍያ ይሸፍን ይላል፤ አቅጣጫውን ግን አይያዝ። ትግሥት ወረቀቱን የሚያትመው እጅ ሥርዓተ ትምህርቱን ይዟል ትላለች፤ ዳዊት ፈተና ዝቅተኛ ደረጃ ብቻ ነው ይላል፤ የ1870፣ የ1880 እና የ1891 ለውጦች ባይኖሩ ኖሮ ስንት ሰው ያነብ እንደነበርም ይጠይቃል። ማስገደድንና መምራትን የሚለየው መስመር በተግባር ይቆማል?
ትክክል ሆኖ አለማስገደድ — አበባ እንደምትለው መጽሐፉ አንድ ነገር ሆን ብሎ ጽፏል፦ ትክክለኛው ወገን እንዲያስገድድ የተፈቀደ ዕለት ማን ትክክል እንደሆነ የሚወስነው ኃይሉን የያዘው ወገን ይሆናል። ትክክል የሆነ ኅብረተሰብ እጁን እንዳያነሳ መከልከሉ ተገቢ ነው?
ንብረት ወይስ መስመር? — ዳዊት Yan Fu መጽሐፉን በትክክል አንብቦታል ይላል፤ ትግሥት የእንግሊዝኛው ርዕስ አንድ ሰው የያዘውን ነገር፣ የቻይንኛው ደግሞ በሁለት ወገን መካከል የተሳለ መስመር ይሰይማሉ ትላለች። ነጻነትን እንደ ንብረት ወይስ እንደ መስመር ማሰብ ምን ይለውጣል?
