ሌሊት፣ በእንስሳ ስብ ሻማ ብርሃን፣ አንድ ተጓዥ ነፋሱን፣ ውኃውን፣ የታመመውን ሰውና ገና በመጽሐፍ ያልገባን ወፍ ይመዘግባል። የሚጽፈው መጽሐፍ አይደለም — ማስረጃ ነው። ያ ማስረጃ ተፈጥሮን ያስቀራል፤ መንገድን ያሳያል፤ ንግድን ያሰፋል፤ የይገባኛል ጥያቄንም ያጠናክራል። ጉዞውን ያዳኑት ሕዝቦች በኋላ መሬታቸውን አጡ፤ በጣም ወሳኝ የነበረችው ሴት በደመወዝ ወረቀቱ ላይ ስሟ አልነበረም። ታዲያ አንድ ምድር «ተገኘ» የሚባለው መቼ ነው? ደብተር የሚያድን የትውስታ ሳጥን ነው ወይስ በኋላ ለሚመጣ ኃይል መንገድ የሚከፍት ካርታ?
ክፍል 1 — በወረቀት የተገዛ ምድር (ሳባ)
ደራሲና ምዕራፍ የሌለው መጽሐፍ — የጉዞ ማስታወሻዎቹ መጨረሻቸውን ሳያውቁ በየቀኑ የተጻፉ ናቸው፤ እያንዳንዱ ገጽ ጸሐፊው በሕይወት ተመልሶ ያነብበው እንደሆነ ሳያውቅ ተጻፈ
1803 — የሉዊዚያና ግዢ — አሜሪካ ከፈረንሳይ 828,000 ስኩዌር ማይል ገደማ ምድር በ15 ሚሊዮን ዶላር ገዛች፤ የሀገሪቱ ስፋት በአንድ ፊርማ በእጥፍ ገደማ አደገ
ገዢውም ሻጩም አላዩትም — በምድሩ የኖሩት ማንዳን፣ ሂዳሳ፣ ሾሾኔ፣ ኔዝ ፐርስ፣ ብላክፊት፣ ሲዩና ሌሎች ሕዝቦች ወንዞቹንና መተላለፊያዎቹን ያውቁ ነበር፤ ስለ ሽያጩ ግን አልተጠየቁም
የጉልት ትይዩ — ንጉሥ ረግጦት የማያውቀውን መሬትና በላዩ የሚኖሩትን ገበሬዎች በወረቀት ለሰው ወይም ለገዳም እንደሚሰጥ ሁሉ፣ በወረቀት የተያዘ መሬትና በእግር የተረገጠ መሬት ሁለት ነገሮች ናቸው
ቶማስ ጀፈርሰን — የአሜሪካ ሦስተኛው ፕሬዚዳንት፤ የመንግሥት ሰውን ከፖለቲከኛ የሚለዩትን መርህ፣ የሞራል ኮምፓስ፣ ራዕይና ስምምነት የመፍጠር ችሎታ የያዘ መሪ ተደርጎ ቀረበ
ትልቅ ተልዕኮ፣ ትንሽ በጀት — ጀፈርሰን ለምክር ቤቱ በምሥጢር 2,500 ዶላር ጠይቆ ዓላማውን «የአሜሪካን የውጭ ንግድ ማስፋፋት» ብሎ ሰየመ
ደፋሩን ወጣት ወደ ትምህርት — የ29 ዓመቱ ሜሪዌዘር ሉዊስ ከመጓዙ በፊት የኮከብ ልኬት፣ ሕክምና፣ ሒሳብ፣ የባሕር ጉዞ ስሌት፣ የአጥንትና የቅሪተ አካል ጥናት እና የዕፅዋት ዕውቀት ተማረ
ድፍረት ከዕውቀት ጋር — ደብተሩ የጀብዱ ትረካ ብቻ ሳይሆን የሳይንስ መዝገብ የሆነው ጀፈርሰን ሉዊስን ከድፍረቱ ጋር ሥልጠና አስይዞ ስለላከው ነው
የጊሽ ዓባይ ጥያቄ — ፔድሮ ፓኤዝ በ1618 የዓባይን ምንጭ ጽፎ ከ150 ዓመት በኋላ ጄምስ ብሩስ «የመጀመሪያው አውሮፓዊ እኔ ነኝ» አለ፤ የጊሽ ዓባይ ሰዎች ግን ምንጩን ከጥንት ያውቁታል — «ግኝት» በቤተ መጻሕፍት እንጂ በምንጩ አይፈጠርም
ሉዊስ ክላርክን መረጠ — ክላርክ ካርታ ይሠራል፣ ሰዎችን ያስተዳድራል፣ ተግባቢና ታጋሽ ነው፤ ሉዊስ ብቻውን ከመሄድ ይህን ማሟያ ሰው መረጠ
ሁለት ካፒቴኖች — የጦር ሚኒስትሩ ለክላርክ የመቶ አለቃ ማዕረግ ብቻ ቢሰጥም ሉዊስ ልዩነቱን ለተጓዦቹ ደበቀ፤ ሁለቱም እኩል «ካፒቴን» ተብለው ተጠሩ
ትንሽ ውሸት ወይስ ትልቅ ታማኝነት? — ክላርክ ከጉዞው በኋላ የማዕረጉን ወረቀት «የተፈለገበትን ዓላማ አሟልቷል» ብሎ መለሰው
ሁለት ጸሐፊዎች፣ አንድ ማስረጃ — አንዱ ሲጽፍ ሌላው ገለበጠ፣ አንዱ የረሳውን ሌላው ሞላ፤ የአንድ ሰው ማስታወሻ ትዝታ ሲሆን ሁለት ሰዎች ያገናዘቡት ማስታወሻ ማስረጃ ሆነ
ክፍል 2 — ደብተሩን የወለደው ዘመን (ኢብሳ)
ወደ ባዶ ምድር አልገቡም — የገቡት ገበያ፣ ውልና ጦርነት ወዳለበት ጥንታዊ የንግድ መረብ ነው
ሚዙሪ የንግድ መንገድ — ፈረንሳዊ፣ እንግሊዛዊና ካናዳዊ ኩባንያዎች የቢቨር ፀጉር ንግድ ላይ ይወዳደሩ ነበር፤ ጉዞውም ወንዞችን፣ መተላለፊያዎችንና የንግድ ግንኙነቶችን ለማወቅ ተላከ
ካርታ የንግድና የጦር መሣሪያ — ጀፈርሰን አፈርን፣ ማዕድንን፣ አየርን፣ የሕዝቦችን ስም፣ ቁጥር፣ ቋንቋ፣ ልማድና ንግድ እንዲመዘግቡ አዘዘ — የተጓዥ ማስታወሻ ሳይሆን የመንግሥት ቆጠራ
ሁለት አንባቢዎች — ተመራማሪው የተፈጥሮ መዝገብ ያነብባል፤ ባለሥልጣኑ ግን የንብረት ዝርዝር ያያል
በየቀኑ የተጻፈ ፍርሃት — ጸሐፊው ውጤቱን ስለማያውቅ ደብተሩ በኋላ የተሠራ ጀግንነት ሳይሆን በቅጽበቱ የተሰማ ፍርሃትንና ጥርጣሬን ይይዛል
ብዙ ቅጂ፣ የተበተነ ዕውቀት — ሉዊስ፣ ክላርክና ሌሎች ተጓዦች የየራሳቸውን ደብተር ያዙ፤ አንዱ ቢሞት ወይም ውኃ ቢወስደው ሌላው እንዲተርፍ
የተበላሸው ፊደል ማስረጃ ነው — ክላርክ አንድን ስም በብዙ መንገድ መጻፉ ቃሉ በተርጓሚ ሰንሰለትና በብዙ ቋንቋ አልፎ እንደደረሰው ያሳያል
ደብተሩ ራሱ ተልዕኮው ነው — ወረቀቶቹ በዘይት በተለበጠ ጨርቅ ተጠቅልለው በብረት ሳጥን ይጓዙ ነበር፤ ጀልባ ስትዘነበል ሳካጋዊያ የተበተኑትን ወረቀቶችና መሣሪያዎች ከውኃ አዳነች
የሽጉጥ ቁስል — ሂዳሳ፣ ብላክፊትና አሲኒቦይን ከካናዳ ነጋዴዎች ሽጉጥ አግኝተው ሳለ ሾሾኔ አልነበራቸውም፤ የጦር መሣሪያ ልዩነቱ ማን ጎሽ እንደሚያድንና ማን በተራራ ሥርና ፍሬ እንደሚበላ ወሰነ
የካሜአዋይት ድምፅ — «ሽጉጥ ቢኖረን በጎሽ ምድር እንኖር ነበር» የሚለው ንግግር በተርጓሚዎች አልፎ በሉዊስ አገላለጽ ተጻፈ፤ ዋና ትርጉሙ ግን ስለ ረሃብና የኃይል ልዩነት ነው
«አዲስ አባት አላችሁ» — ሉዊስና ክላርክ ለሕዝቦቹ ፕሬዚዳንቱን እንደ አዲስ አባት አቀረቡ፤ ሜዳሊያ፣ ባንዲራ፣ ጨርቅና ትንባሆ ሰጡ
ሜዳሊያው አለቃ ይፈጥራል — የፕሬዚዳንቱ ምስልና የተጨባበጡ እጆች ያሉበት ሜዳሊያ የተቀበለ ሰው በመዝገቡ «አለቃ» ይሆናል፤ በኋላ ውል የሚፈርም ስም እንዲሆን ወረቀቱ ማኅበረሰቡን ወደ አንድ ሰው ያጠባል
ሞጋሳና «አዲስ አባት» — ሞጋሳ እንግዳውን ወደ አስተናጋጁ ቤተሰብ ያስገባል፤ የካፒቴኖቹ ንግግር ግን አስተናጋጁን ወደ እንግዳው ሥርዓት ያስገባል
ፉቱሕ አል-ሐበሻ — እንደ ሉዊስና ክላርክ ደብተር የቦታ ስሞችንና የዘመቻ መስመርን የያዘ ዋና ምንጭ ነው፤ ሁለቱም ስለ ሌላው ወገን ያንን ወገን ሳይጠይቁ የተጻፉ ናቸው
ብቸኛ ምንጭ፣ ሁለት ዓይነት ኃይል — ጽሑፉ ስለ ጻፈው ሰው ብቻ ሳይሆን ስላልጻፉት ሰዎችም የመጨረሻው ቃል ሊኖረው ይችላል
ክፍል 3 — ጉዞው ከቀን ወደ ቀን (አበባ)
ጉዞው በቁጥር — ሁለት ዓመት ከአራት ወር፣ 8,000 ማይል ገደማ፤ ታሪኩ በስምንት ወሳኝ ማረፊያዎች ተከተለ
አንደኛው ማረፊያ፦ ግንቦት 1804 — የመነሻው ቀን
ወንዙን ወደ ላይ — ከካምፕ ዱቦይስ ተነስተው ከሚዙሪ ፍሰት ተቃራኒ ቀዘፉ፣ በዘንግ ገፉ፣ ከዳር በገመድ ጎተቱ፤ ጀብዱ በደብተር ሲገባ ማይል፣ ነፋስ፣ ሕመምና ጥገና የሚቆጥር ሒሳብ ሆነ
ተራዎቹ ቀናት ናቸው መጽሐፉ — ትንኞች፣ የእግር ቁስልና የተበጠሰ ገመድ ደጋግመው ይመጣሉ፤ አንድ ጉዞ በአንድ ትልቅ ቅጽበት ሳይሆን በተደጋገሙ ተራ ቀናት ታሪክ ይሆናል
ተፈጥሮን ወደ ሳጥን — አዲስ ተክል ቆርጠው አደረቁ፣ እንስሳትን ለክተው ቆዳቸውን አስቀመጡ፣ አንድ ትንሽ የሜዳ እንስሳም በሕይወት ወደ ጀፈርሰን ደረሰ
ሁለተኛው ማረፊያ፦ ነሐሴ — የቻርልስ ፍሎይድ መቃብር
አንድ ሞት — ፍሎይድ በሆድ ሕመም ሞቶ በኮረብታ ተቀበረ፤ በሁለት ዓመት ከአራት ወር ጉዞ ከቡድኑ የሞተው እሱ ብቻ መሆኑ የዕድል ብቻ ሳይሆን የተግሣጽ፣ ዝግጅትና ጥንቃቄ ውጤት ነው
መቃብርና መተኪያ — ስሙን በእንጨትና በአንድ ወንዝ ላይ ጻፉ፤ በዚያው ቀን ተጓዦቹ በድምፅ ሌላ የቡድን አለቃ መረጡ
ሦስተኛው ማረፊያ፦ መስከረም — የቴቶን ሲዩ ቀረጥ
ሁለት ሥልጣኖች በወንዙ አፍ — ቴቶን ሲዩ በመተላለፊያቸው ለሚያልፍ ነጋዴ ቀረጥ ይጠይቁ ነበር፤ ካፒቴኖቹ ግን ቀረጥ መክፈል የሌላውን ሥልጣን ማመን ነው ብለው እምቢ አሉ
አንዲት ዓረፍተ ነገር መሣሪያ ሲሆን — ጦርነት ሊነሳ ደርሶ ሁለቱም ወገን ወደኋላ አሉ፤ ሉዊስ በውጥረቱ ስለ ሕዝቡ የጻፈው ከባድ ግምገማ ግን በኋላ በሌሎች እጅ መሣሪያ ሆነ
አራተኛው ማረፊያ፦ ክረምት — ማንዳንና ሂዳሳ
የሰሜኑ ሜዳ ገበያ — በመንደሮቹ የካናዳ ነጋዴ፣ የሾሾኔ ፈረስና የደቡብ በቆሎ ይገናኙ ነበር፤ ቡድኑ ወደ ባዶ ምድር ሳይሆን ወደ ተሟላ ገበያ ገባ
ሳካጋዊያ — በልጅነቷ በሂዳሳ ወራሪዎች ተይዛ ከቤተሰቧ ተለየች፣ የሻርቦኖ ሚስት ሆነች፤ ባሏ በተርጓሚነት ሲቀጠር እሷና ሕፃን ልጇ አብረው ተጓዙ
አራት ጊዜ የተጣራ ድምፅ — የሾሾኔ ንግግር ከሳካጋዊያ ወደ ሂዳሳ፣ ከሻርቦኖ ወደ ፈረንሳይኛ፣ ከሌላ ተጓዥ ወደ እንግሊዝኛ ያልፋል፤ በገጹ የቀረው ዋናው ድምፅ ሳይሆን የመጨረሻው ትርጉም ነው
ከካርታው ማዶ — በጸደይ ጀልባ ወደ ምሥራቅ ደብተር፣ ተክል፣ ቆዳና ሕያው እንስሳት ይዛ ተመለሰች፤ 33 ሰዎች ገደማ ግን ካርታ ወደሌለበት ምዕራብ ቀጠሉ
አምስተኛው ማረፊያ፦ ሰኔና ሐምሌ — ፏፏቴው
ግማሽ ቀን አንድ ወር ሲሆን — ጀልባዎችንና ጭነትን በየብስ ለማሳለፍ ያደረጉት ግምት በቁልቋል፣ ድብ፣ በረዶ መሰል ዝናብና ጎርፍ ምክንያት ወደ አንድ ወር ተለወጠ
የሉዊስ የብረት ጀልባ ሳትሠራ — ለዓመታት ያሰበባት ተነቃቃ ጀልባ ሙጫ በማጣት ውኃ አስገባች፤ ጣሏትና ዛፍ ቆርጠው ሌላ ሠሩ
አንድ የተሳሳተ ግምት ወደፊትን አጣበበ — የጠፋው ወር ቡድኑን ወደ ተራሮቹ በበጋ መጨረሻ አደረሰው፤ ከዚያ ወዲያ ጉዞው ከበረዶ ጋር ሩጫ ሆነ
ስድስተኛው ማረፊያ፦ ነሐሴ — የጠፋው የውኃ መንገድ
ሳካጋዊያ የተማረከችበትን ቦታ አወቀች — ሚዙሪ ሦስት በሚሆንበት ቦታ የልጅነቷን ጉዳት አስታወሰች፤ ከዚያም ቀጠለች
ተራራ ከተራራ ማዶ — ሉዊስ ከሚዙሪ ወደ ምዕራብ ወንዝ የሚያሻግር አጭር የውኃ መንገድ ፈልጎ በጫፉ ላይ ተራሮችን ብቻ አየ፤ የጉዞው ትልቁ ተስፋ ሞተ፣ ጉዞው ግን ቀጠለ
ሰባተኛው ማረፊያ፦ ካሜአዋይትና ፈረሶቹ
በድርድሩ መሃል የተገኘ ዘመድ — ሳካጋዊያ የሾሾኔውን አለቃ ካሜአዋይትን አውቃ ሮጣ አቀፈችው፤ «ወንድም» የሚለው የዝምድና ቃል የአጎት ልጅንም ሊያካትት ስለሚችል ትክክለኛው ቅርበት አይታወቅም
ፈረሶቹ ለሁለቱም ሕይወት ናቸው — ቡድኑ ተራራውን ለመሻገር ይፈልጋቸዋል፤ ሾሾኔ ደግሞ በበልግ ጎሽ ለማደን ያስፈልጓቸዋል
የካሜአዋይት ስውር መልእክት — አለቃው ሕዝቡን ይዞ ለመሄድ ሲሞክር ሳካጋዊያ መልእክቱን ሰምታ ለባሏ ነገረች፤ ለሉዊስ ዘግይቶ ደረሰ፣ ካሜአዋይትም ሐሳቡን ለውጦ 29 ገደማ ፈረሶችና መንገድ መሪ ሰጠ
ሳካጋዊያ ማንን መረጠች? — ደብተሩ ድርጊቷን ብቻ መዘገበ፤ ስሜቷንና በዘመዶቿ፣ በቡድኑና በልጇ መካከል ያደረገችውን ውስጣዊ ምርጫ አልጻፈም
ስምንተኛው ማረፊያ፦ መስከረም — በበረዶ ውስጥ
ስድስት ቀን አሥራ አንድ ሲሆን — በረዶ፣ ተዳፋትና ረሃብ ጉዞውን አራዘሙ፤ ስንቃቸው ሲያልቅ ግልገል ፈረሶችን፣ የደረቀ ሾርባ ዱቄትንና የሻማ ስብን በሉ
ደብተሩ ሲራብ ዓረፍተ ነገሩ ያጥራል — ክላርክ «ተጓዦቹ ደክመዋል፤ ደክሜያለሁ፤ የምበላው የለም» በሚሉ አጫጭር ቃላት የአካልን መውደቅ መዘገበ
ኒሚፑ አዳኗቸው — የተራቡትን ተጓዦች በደረቀ ዓሣና በካማስ ሥር መገቡ፤ በኒሚፑ የቃል ትውፊት ዋትኩዌይስ የተባለች ሴት «አትንኩአቸው» ብላ እንዳዳነቻቸው ይነገራል — ስሟ በደብተሩ ሳይሆን በአፍ ተረፈ
ውኃው ጨው ሲሆንና መመለሻው
«ውቅያኖስ ይታያል፤ ታላቅ ደስታ» — ክላርክ ያየው ባሕር ሳይሆን የኮሎምቢያ ወንዝ አፍ ነበር፤ እውነተኛው ባሕር 20 ማይል ገደማ ይቀር ነበር — ደብተሩ የደከመውን ዓይን ስህተት ሳይሰርዝ አስቀረ
ሳካጋዊያና ዮርክ ድምፅ ሰጡ — ክረምቱን የት እንደሚያሳልፉ አስተያየት ሲሰበሰብ የተማረከችው ሴትና በባርነት የሚኖረው ወንድ ሐሳብ ተጠይቆ ተጻፈ፤ የመጨረሻ ውሳኔው ግን በካፒቴኖቹ እጅ ነበር
ፎርት ክላትሶፕ — ዝናብ፣ ቁንጫና ሽፍታ ባለበት ክረምት ጨው ሠሩ፣ ካርታዎችን አጠናቀቁ፣ የሳይንስ ማስታወሻዎቹን አገናዘቡ፤ ሳካጋዊያም ታላቁን ውኃና የሞተውን ዓሣ ነባሪ ለማየት ጠይቃ ሄደች
የብላክፊት ደም — በመመለሻው ሁለት ወጣት ብላክፊት ተገደሉ፤ ስማቸው አልተጻፈም፣ ስለ ሌሊቱም የምናውቀው ከሉዊስ ደብተር ብቻ ነው — ክስተቱ ለዓመታት የጠላትነት ዘር ሆነ
ሉዊስ በተጓዡ ጥይት — አንድ ተጓዥ አጋዘን መስሎት ጭኑን መታው፤ ሉዊስ ለሳምንታት በጀልባ ላይ በሆዱ ተኝቶ ተጓዘ
የደወሎቹ ቀን — በመስከረም 1806 የሴንት ሉዊስ ደወሎች ጮኹ፤ ሞተዋል ተብለው የታሰቡት ተጓዦች ካርታ፣ ደብተር፣ ከ170 በላይ ተክሎችና ከ120 በላይ እንስሳት መዝገብ ይዘው ተመለሱ
ራስን መቻል በሌሎች ደግነት ላይ — ፈረስ የሰጡት ሾሾኔ፣ በተራሮቹ ያዳኑት ኒሚፑ፣ መንገድ ያሳዩት የአካባቢው ሰዎች ናቸው፤ የጀግንነቱ ታሪክ በየወሳኙ ቀን በሌላ ሰው ዕርዳታ ላይ ቆሟል
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
ደብተሩ ስሟን ያውቃል፤ ደመወዙ ግን አያውቃትም — ሳካጋዊያ ከጉዞው ወሳኝ ሰዎች አንዷ ብትሆንም የተቀጠረውና 500 ዶላር ገደማ እንዲሁም የመሬት ወረቀት የተከፈለው ባሏ ሻርቦኖ ነው፤ በውሉ ውስጥ የእሷ ስም የለም
ካሜአዋይት በዛሬና በነገ መካከል — ፈረሶቹን ይዞ ዛሬ ሕዝቡን መመገብ ወይም ሰጥቶ ወደፊት ንግድና ሽጉጥ ማግኘት ነበረበት፤ ሁለቱም የአለቃ ግዴታ ናቸው፣ አንዱ ግን ሌላውን ይበላል
በተስፋ የተከፈለ ዋጋ — ሉዊስ የሚሰጠው ሽጉጥ ሳይኖረው ሜዳሊያ፣ ትንባሆ፣ ቀይ ቀለምና የወደፊት ንግድ ቃል አቀረበ፤ ትግሥት «ተስፋ ተመላሽ የሌለው ገንዘብ ነው» ትላለች
ስም ያለው ምርጫ፣ ትርጉም የሌለው ምርጫ — ካሜአዋይት ፈረሶቹን ላለመስጠት ሊወስን ይችል ነበር፤ አንዱ ወገን ቢያጣ የሚያዝንበት፣ ሌላው ግን ቢያጣ የሚሞትበት ነገር ሲኖር ድርድሩ እኩል አይደለም
ሳካጋዊያ ልጇን መረጠች? — ትግሥት ቡድኑ ካልቀጠለ ልጇም እንደማይተርፍ አይታ መረጃውን አስተላለፈች ትላለች፤ ደብተሩ ግን ድርጊቷን ብቻ እንጂ ምክንያቷን አልጻፈም
መገኘቷ ራሱ መልእክት — ልጅ የያዘች ሴት ከቡድኑ ጋር መኖሯ የጦር ቡድን እንዳልሆኑ ያሳይ ነበር፤ ትግሥት ግን «መገኘቷ ጠቃሚ ነበር» ስንል ማን እንደተጠቀመ መጠየቅ አለብን ትላለች
ሁለቱ ካፒቴኖች ለምን አልተጣሉም? — ሉዊስ ተመራማሪና ግልፍተኛ፣ ክላርክ ታጋሽ አስተዳዳሪና ካርታ ሠሪ ነበር፤ ማሟያነታቸውና መከባበራቸው ጉዞውን አዳነ
ሁለት ድምፅ፣ አንድ አመለካከት — አንድነታቸው በበረዶ ውስጥ ሕይወት አዳነ፤ በዓላማው ላይ ተቃውሞ አለመኖሩ ግን ደብተሩ ስለ ምድሩ አንድ አይነት እይታ ብቻ እንዲይዝ አደረገ
ደብተሩ ማን እጅ ገባ? — ተመራማሪ የተክልን ስምና የድሮውን ሥነ ምህዳር ያነብባል፤ ሠራዊት ግን መተላለፊያን፣ የተዋጊዎችን ቁጥርና የሕዝቦችን ግጭት ያነብባል — አንድ መጽሐፍ ሁለቱንም ያገለግላል
ዜናሁ ለጋላ እንደ ብቸኛ ምንጭ — አባ ባሕርይ በተቃራኒው ወገን ሆኖ የጻፈው ጽሑፍ ስለ ኦሮሞ ሕዝብ የዘመኑ ሰፊ ምንጭ ሆነ፤ ምንጩን መጣል አይቻልም፣ አድልዎውንም መርሳት አይቻልም
የደብተሩ ሰምና ወርቅ — ሰሙ የአየር ሁኔታና የተክል ስም ነው፤ ወርቁ የይገባኛል ጥያቄ ነው
መጥፎ ምንጭ ካለመኖር ይሻላል? — ዳዊት ደብተሩ ባይኖር የተወሰዱት ሕዝቦች ስለ ቅድመ አያቶቻቸው የሚያነብቡት ይጠፋ ነበር ይላል፤ ትግሥት ዛሬ ማኅበረሰቦቹ ጽሑፉን ማንበባቸው «የተረፈውን መልሶ መውሰድ» እንጂ ለጸሐፊዎቹ ምስጋና አይደለም ትላለች
ሉዊስን ወደ አንድ ቆንጆ ታሪክ አናስገባው — «ለአንድ ተልዕኮ ተፈጥሮ ተልዕኮው ሲያልቅ ወደቀ» የሚለው ንባብ ያምራል፤ ሕመም፣ ዕዳ፣ የተከለከሉ ወረቀቶች፣ ሴራ፣ መጠጥና ያልታተሙ ደብተሮች ግን ብዙ ተራ ጫናዎች እንደተደራረቡ ያሳያሉ
አንድ ዓላማ ወይስ ብዙ ገመዶች? — ዳዊት ክላርክ ጉዞ፣ አስተዳደርና ልጅ ማሳደግን ተከታታይ ዓላማዎች አደረገ ይላል፤ ትግሥት ግን «አንድ ዓላማ ብቻ» የበሽታው ምልክት እንጂ ምክንያት ላይሆን ይችላል ትላለች
ስለ ወንዞቹ ጻፈ፤ ስለ መጨረሻው ዝም አለ — ሉዊስ በ35 ዓመቱ ሲሞት ደብተሮቹ ገና አልታተሙም ነበር፤ ስለ መጨረሻ ዓመታቱ የጉዞው ደብተር አንድም ገጽ የለውም — ያ ዝምታ ራሱ የታሪኩ ክፍል ነው
ያልተነገሩ ነገሮች
የሉዊስ ውሻ ስም ለ70 ዓመታት ገደማ «ስካነን» ተብሎ በስህተት ተነበበ፤ ሉዊስ በውሻው ስም የሰየመው ወንዝ ሲገኝ ትክክለኛው ስም ሲማን መሆኑ ተረጋገጠ።
ደብተሮቹ ሙሉ በሙሉ ለመታተም 100 ዓመት ገደማ ፈጁ፤ የአንድ ተጓዥ ደብተር በጓዳ፣ የክላርክ የመስክ ማስታወሻዎች ደግሞ ከጉዞው 150 ዓመት በኋላ በቤት ጠረጴዛ ውስጥ ተገኙ።
የመጀመሪያውን የጉዞ ትረካ የጻፈው የፊላደልፊያው ጠበቃ ኒኮላስ ቢድል በኋላ የሀገሪቱ ትልቅ ባንክ ኃላፊ ሆኖ ከፕሬዚዳንቱ ጋር የፖለቲካ ጦርነት ገጠመ።
በሕይወት የተላኩት አንድ ትንሽ የሜዳ እንስሳና አንድ ወፍ ወደ ፕሬዚዳንቱ ቤት ደርሰው በኋላ ወደ ተፈጥሮ ሙዚየም ተላኩ።
ከቡድኑ ጋር ወደ ምሥራቅ የተጓዘው የማንዳን አለቃ ወደ መንደሩ ለመመለስ ዓመታት ጠበቀ፤ የመጀመሪያው አጃቢ ቡድን ተመልሶ ከተባረረ በኋላ ትልቅ የታጠቀ ቡድን ተመድቦለት ነው ቤቱ የደረሰው።
ሳካጋዊያ በአሜሪካ የአንድ ዶላር ሳንቲም ላይ ትገኛለች፤ በዘመኗ የተሳለ ሥዕል ወይም መልኳን የሚገልጽ ጽሑፍ ስለሌለ በሳንቲሙ ላይ ያለው ፊት የዘመናችን ሌላ ወጣት ሴት ፊት ነው — ስሟን አስቀመጡ፣ ክፍያዋን አልከፈሉም፣ ፊቷንም ራሳቸው ሠሩ።
ቁልፍ ጥቅሶች
«ገዢውም ሆነ ሻጩ ያንን ምድር አይተውት አያውቁም።» — ሳባ
«አንድ ሰው የሚጽፈው ማስታወሻ ትዝታ ነው፤ ሁለት ሰው አገናዝቦ የሚጽፈው ማስታወሻ ግን ማስረጃ ይሆናል።» — ሳባ
«ካርታ የንግድ መሣሪያ ነው። ካርታ የጦር መሣሪያም ነው።» — ኢብሳ
«ደብተሩ ከምግብ በላይ ይጠበቅ ነበር። ምክንያቱም ደብተሩ ራሱ ተልዕኮው ነው።» — ኢብሳ
«ደብተሩ ሲራብ ዓረፍተ ነገሩም ያጥራል።» — አበባ
«ስለ ራስን መቻል የሚነገረው ታሪክ በእያንዳንዱ ወሳኝ ቀን በሌላ ሰው ደግነት ላይ ተንጠልጥሏል።» — አበባ
«ስም ያለው ምርጫ አለ፤ ትርጉም ያለው ምርጫ ግን የለም።» — ትግሥት
«ሁለቱ እጆች ግን የተቀረጹት በአንድ ወገን ነው።» — ትግሥት
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ሜሪዌዘር ሉዊስ — የጉዞው አብሮ መሪ፣ ተፈጥሮ ተመራማሪና ዋና ደብተር ጸሐፊ — በኋላ ገዥ ሆኖ ተሾመ፣ በ35 ዓመቱም በአከራካሪ ሁኔታ ሞተ
ዊሊያም ክላርክ — አብሮ መሪ፣ ካርታ ሠሪና አስተዳዳሪ — በይፋ የመቶ አለቃ ቢሆንም በጉዞው እኩል ካፒቴን ነበር፣ በኋላም ገዥ ሆነ
ቶማስ ጀፈርሰን — የአሜሪካ ሦስተኛው ፕሬዚዳንት — የሉዊዚያናን ግዢና የምዕራብ ተልዕኮ ያከናወነ
ሳካጋዊያ — በልጅነቷ የተማረከች የሾሾኔ ወጣት፤ ተርጓሚ፣ መካከለኛ፣ የጉዞው የሰላም ምልክትና የወረቀቶቹ አዳኝ — በውሉ ስሟ የሌለና ክፍያ ያልተቀበለች
ሻርቦኖ — ፈረንሳዊ ተወላጅ ነጋዴ፣ የሳካጋዊያ ባልና በይፋ የተቀጠረ ተርጓሚ — ክፍያና የመሬት ወረቀት ተቀበለ
ዣን ባቲስት — የሳካጋዊያና የሻርቦኖ ሕፃን ልጅ — በኋላ ክላርክ አሳዳጊው ሆኖ ተመዘገበ
ካሜአዋይት — የሾሾኔ አለቃና የሳካጋዊያ ዘመድ — በሕዝቡ ረሃብና በተስፋ የቀረበ የወደፊት ንግድ መካከል ፈረሶችን ሰጠ
ዮርክ — በክላርክ ባርነት ሥር ሆኖ ጉዞውን ሙሉ የተጓዘ ሰው — በፎርት ክላትሶፕ ውሳኔ ሐሳቡ ተጠይቆ ተጻፈ፣ ከጉዞው በኋላ ግን ወደ ባርነት ተመለሰ
ቻርልስ ፍሎይድ — በጉዞው የሞተ ብቸኛው የቡድኑ አባል — በሕመም ሞቶ በኮረብታ ተቀበረ
ዋትኩዌይስ — በኒሚፑ የቃል ትውፊት እንግዶቹ እንዳይገደሉ የተከራከረች ሴት — ስሟ በደብተሩ አልተጻፈም
ሲማን — የሉዊስ ትልቅ ውሻ — ጉዞውን ሙሉ ተጓዘ፣ ስሙም ለ70 ዓመታት በስህተት ሲነበብ ቆየ
አንድሪው ኤሊኮት — ሉዊስን በኮከብ ቦታ መወሰን ያስተማረ የመሬት መለኪያ ባለሙያ
ቤንጃሚን ረሽ — ለሉዊስ ሕክምና ያስተማረ
ሮበርት ፓተርሰን — ሉዊስን ሒሳብና የባሕር ጉዞ ስሌት ያስተማረ
ካስፐር ዊስታር — ለሉዊስ የአጥንትና የቅሪተ አካል ጥናት ያስተማረ
ቤንጃሚን ስሚዝ ባርተን — ለሉዊስ የዕፅዋት ዕውቀት ያስጨበጠ
ዐረብ ፈቂህ — ፉቱሕ አል-ሐበሻን የጻፈው ሺሃብ አድ-ዲን አሕመድ — የዘመቻ መስመርን በቦታ ስሞች ያስቀረ
አባ ባሕርይ — በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጨረሻ ስለ ኦሮሞ መስፋፋት የጻፈ መነኩሴ — ጽሑፉ ዋና ምንጭና የአድልዎ ክርክር በአንድ ጊዜ ሆኗል
ኒኮላስ ቢድል — የመጀመሪያውን የጉዞ ትረካ ያዘጋጀ ጠበቃ — በኋላ የታላቅ ባንክ ኃላፊ ሆነ
ቦታዎች
ሉዊዚያና — በ1803 አሜሪካ ከፈረንሳይ የገዛችው ግዙፍ ግዛት
ሚዙሪ ወንዝ — የጉዞው ዋና የምዕራብ መንገድና የቆየ የፀጉር ንግድ መረብ
ካምፕ ዱቦይስ — ቡድኑ በግንቦት 1804 የተነሳበት ሰፈር
ማንዳንና ሂዳሳ መንደሮች — የሰሜኑ ሜዳ ገበያና ቡድኑ የመጀመሪያውን ክረምት ያሳለፈበት
ፎርት ክላትሶፕ — በፓሲፊክ አቅራቢያ የተሠራ የዝናብ ክረምት ሰፈር — ካርታዎችና የሳይንስ መዝገቦች የተጠናቀቁበት
ኮሎምቢያ ወንዝ — ቡድኑን ወደ ፓሲፊክ ያወረደው ወንዝ — ሰፊው አፉ መጀመሪያ ውቅያኖስ ተብሎ ተሳስቶ ተመዘገበ
ሴንት ሉዊስ — ተጓዦቹ በመስከረም 1806 ተመልሰው የገቡበትና የከተማው ደወሎች የጮኹበት
ጊሽ ዓባይ — «ግኝት» በማን እይታ እንደሚሰየም ለማሳየት የቀረበው የዓባይ ምንጭ
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
የጉዞ ማስታወሻ — መጨረሻውን ሳያውቅ በየቀኑ የሚጻፍ መዝገብ — ትዝታ፣ ሳይንስ፣ ካርታና የመንግሥት ማስረጃ በአንድ ጽሑፍ
ግኝት — ከጥንት ለሚኖሩበት ሕዝቦች የታወቀ ምድር በእንግዳ ደብተርና ቤተ መጻሕፍት ሲመዘገብ «አዲስ» ተብሎ የሚጠራበት የኃይል ቃል
የሉዊዚያና ግዢ — የአሜሪካን ስፋት በእጥፍ ገደማ ያሳደገው የ1803 ግዢ — በምድሩ የነበሩት ሕዝቦች ሳይጠየቁ
የብረት ሜዳሊያ — የፕሬዚዳንቱ ምስልና የተጨባበጡ እጆች የተቀረጹበት ስጦታ — የዲፕሎማሲ፣ የአለቅነት ሹመትና የወደፊት ውል መሣሪያ
የተርጓሚ ሰንሰለት — ንግግር በብዙ ሰዎችና ቋንቋዎች አልፎ ወደ ደብተር የሚደርስበት ሂደት — የሚቀረው የመጀመሪያው ድምፅ ሳይሆን የተጣራ ትርጉም ነው
የሽጉጥ ቁስል — የንግድና የቅኝ ግዛት ፖሊሲ በሕዝቦች መካከል የፈጠረው የጦር መሣሪያ፣ የምግብና የእንቅስቃሴ ልዩነት
ሞጋሳ — እንግዳን ወደ አስተናጋጁ የዘር ሐረግ፣ መብትና ግዴታ የሚያስገባ የኦሮሞ ሥርዓት
ፉቱሕ አል-ሐበሻ — የዐረብ ፈቂህ የዘመቻ ትረካ — የቦታ ስሞቹ እንደ ካርታ የሚያገለግሉ፣ ግን የሌላውን ወገን ያልጠየቀ ዋና ምንጭ
ሰምና ወርቅ — ደብተሩን በሁለት ደረጃ የማንበብ ዘዴ፤ በላዩ የተፈጥሮ መዝገብ፣ ከውስጡ የይገባኛልና የኃይል ሰነድ
የውይይት ጥያቄዎች
ማን ነው የሚያገኘው? ለነዋሪዎቹ ከጥንት የታወቀ ምድር በእንግዳ ደብተር ሲገባ «ተገኘ» ማለት ምን ዓይነት ኃይልን ያሳያል? ማወቅ፣ መመዝገብና መግዛት ከየት ተለያይተው የት ይገናኛሉ?
ምርጫ መቼ ነው እውነተኛ ምርጫ የሚሆነው? ካሜአዋይት ፈረሶቹን ላለመስጠት ይችል ነበር፤ ግን ድርድሩ በረሃብ፣ በሽጉጥ እጦትና በወደፊት ተስፋ መካከል ነበር። እኩል ያልሆነ አቅም ስምምነትን መቼ ግዴታ ያደርገዋል?
ደብተሩ ማን እጅ ገባ? አንድ ሰነድ ሳይንስን፣ ትውስታንና ከጽሑፍ ውጭ የቀሩ ሕዝቦችን ስም ሲያድን፣ በተመሳሳይ ጊዜም መሬታቸውን ለሚወስድ ኃይል መንገድ ሲያሳይ፣ እንዴት ነው በፍትሕ ልናነበው የምንችለው?
