በሮም መካከል ባለ አንድ አደባባይ ላይ አንድ ሰው ፈረስ ላይ ተቀምጦ ከነሐስ ተሠርቷል። ከዚያ ዘመን የተረፈው በሮማዊ ንጉሠ ነገሥት ላይ የተሠራ ትልቅ የነሐስ የፈረሰኛ ሐውልት ይህ አንድ ብቻ ነው። የተረፈውም ስሙ ስለተሳሳተ ነው — በመካከለኛው ዘመን የነበሩ ሮማውያን የክርስቲያኑ ንጉሥ የ Constantine ሐውልት ነው ብለው ስላመኑ ወደ ማቅለጫው እቶን አልገባም። ሰውየው Marcus Aurelius ይባላል። አሥራ ሁለት ዓመቱ ላይ ፈላስፋ ልሆን ብሎ አልጋውን ትቶ መሬት ላይ ተኛ፤ አርባ ዓመቱ ላይ ግን የተሰጠው ዙፋን ነበር። ከዚያ በኋላ በኖረባቸው አሥራ ዘጠኝ ዓመታት ውስጥ ወረርሽኝ መጣ፣ ድንበሩ ተሰበረ፣ ወንድሙ ሞተ፣ ሚስቱ ሞተች፣ ጄኔራሉ ዐመፀ። እርሱ ደግሞ በየምሽቱ በጦር ሜዳ ድንኳን ውስጥ ተቀምጦ ለራሱ ማስታወሻ ይጽፍ ነበር። ያ ማስታወሻ ለእኛ አልተጻፈም። ለማንም አልተጻፈም። ዛሬ ግን በዓለም ዙሪያ ይነበባል — እናም ያ ራሱ የዚህ ዕለት ጥያቄ ነው።
ክፍል 1 — መሬት ላይ የተኛ ልጅ (ሳባ)
አልጋው ላይ ያልነበረ ልጅ — አንድ እናት በበሩ ላይ ቆማለች። ክፍሉ የሀብታም ቤት ክፍል ነው፤ አልጋ አለ፣ ፍራሽ አለ፣ ብርድ ልብስ አለ። ልጇ ግን መሬት ላይ ነው፤ ከሥሩ ያለው የእንስሳ ቆዳ ብቻ። አሥራ ሁለት ዓመቱ ነው፤ ማንም አላስገደደውም። ፈላስፋ ልሆን ብሎ ስለወሰነ ነው
ልደት — ሮም፣ 121። ሥሩ ከጣሊያን ውጭ ነው — ከዛሬዋ ስፔን ደቡባዊ ክፍል የመጣ የሀብታሞች ቤተሰብ። አባቱ የሞተው እርሱ ገና ሕፃን ሳለ ነው፤ ያሳደገው አያቱ Verus ነው — ስሙ በላቲን «እውነተኛ» ማለት ነው
በጡብ ላይ የተጻፈ ስም — እናቱ Domitia Lucilla ከሮም ወጣ ብሎ ትልቅ የጡብና የጣሪያ ንጣፍ ፋብሪካ ነበራት። በዚያ ዘመን ጡብ ሲሠራ የፋብሪካው ማኅተም በላዩ ላይ ይታተማል፤ ስለዚህ ዛሬም ተመራማሪዎች በጣሊያን ሲቆፍሩ የዚያች ሴት ቤተሰብ ስም ያለበት ጡብ ያገኛሉ። ገንዘቧን ያገኘችው ሰዎች የሚኖሩበትን ግድግዳ በመሸጥ ነው፤ ልጇ ደግሞ በኋላ ስለ «ውስጣዊ ምሽግ» ጻፈ
Verissimus — የዚያን ጊዜ ንጉሠ ነገሥት Hadrian ነበር፤ ሰፊ ጉዞ የሚያደርግ፣ ሕንፃ የሚወድ፣ ግሪክኛ የሚናገር ሰው። በእንግሊዝ ሰሜናዊ ክፍል ከባሕር እስከ ባሕር የተዘረጋውን ግንብ ያሠራው እርሱ ነው። ልጁን ገና ትንሽ ሳለ አስተውሎ ቅጽል ስም ሰጠው — የአያቱን ስም አንድ እርከን ከፍ አድርጎ Verissimus፣ «ከሁሉ የበለጠ እውነተኛ»
ዙፋን የሚተላለፍበት እንግዳ መንገድ — የሮም መንግሥት የዘውድ ሥርዓት አልነበረውም። በወረቀት ላይ አሁንም ሪፐብሊክ ነው፤ ንጉሠ ነገሥቱም «የመጀመሪያው ዜጋ» ተብሎ ነው የሚጠራው። ሥልጣኑ የሚተላለፈው በጉዲፈቻ ነው — ንጉሡ በሕይወት እያለ ሰው መርጦ «ልጄ ነው» ይላል። በዚያ ዘመን አዋቂ ሰውም በጉዲፈቻ ልጅ ሊሆን ይችላል፤ ንብረትና ስም የሚያስተላልፍ ሕጋዊ መሣሪያ ነው
በአንድ ወረቀት ላይ የተወሰነ ሕይወት — Hadrian ሲያረጅ ባለ ሁለት እርከን ዝግጅት አደረገ። Antoninus ን በጉዲፈቻ ልጁ አደረገው፤ ቅድመ ሁኔታም አስቀመጠበት — አንተም በተራህ ሁለት ወጣቶችን በጉዲፈቻ ልጆችህ አድርግ። ከሁለቱ አንዱ Marcus ነው፤ ሌላኛው Lucius። አዲሱ አባቱ በኋላ Antoninus Pius ተባለ — «Pius» ማለት አክባሪ፣ ግዴታውን የሚወጣ። ደግሞም ቀድሞም አጎቱ ነበር፤ የ Marcus አክስት ባል ነው። ጋብቻውም ተመሳሳይ ነው — Marcus ያገባት የአዲሱን አባቱን ልጅ Faustina ን ነው
«ፈላስፋ» ማለት በዚያ ዘመን — የሙያ ስም አልነበረም። ቃሉ ግሪክኛ ነው፤ «ጥበብን መውደድ» ማለት ነው። የሚያመለክተውም አንድ ጥያቄ ብቻ ነው፦ ሕይወትን እንዴት ልኑር? መልሱም በንባብ ሳይሆን በአኗኗር ነው የሚሰጠው — በሚለበሰው ልብስ፣ በሚበላው ምግብ፣ በሚተኛበት አልጋ። ስለዚህ ያ ልጅ መሬት ላይ ሲተኛ ራሱን እያሠቃየ አልነበረም፤ እየተለማመደ ነበር
ሁለት መምህራን — Diognetus ሥዕል አስተማረው፤ ደግሞም ተአምር ሠሪዎችንና መናፍስት እናስወጣለን የሚሉ ሰዎችን አትመን አለው። Rusticus ደግሞ ሁለት ነገር አደረገ፦ በዚያ ዘመን ፋሽን የነበረውን ውብ የንግግር ጥበብ አስቀረው — «ቆንጆ ዓረፍተ ነገር መጻፍ ተው፤ ግልጽ ጻፍ» — ከዚያም አንድ መጽሐፍ ከራሱ ቤተ መጻሕፍት አውጥቶ አዋሰው። ያ ወረቀት የአንድ ባሪያ ንግግር ነው፤ ንግግሩን ያደረገው ሰው ግን ከሞተ ዓመታት አልፈዋል
aequanimitas — Antoninus Pius ለሃያ ሦስት ዓመታት ገደማ ገዛ፤ ጸጥ ያለ ዘመን ነበር። 161 ላይ ታመመ። በሮም ልማድ በየምሽቱ የንጉሡ ጠባቂ አዛዥ ገብቶ የዚያን ሌሊት የይለፍ ቃል ይቀበላል። በዚያች የመጨረሻ ሌሊት ሽማግሌው የሰጠው ቃል aequanimitas ነው — «እኩል» እና «መንፈስ» ከሚሉ ሁለት የላቲን ቃላት የተሠራ፤ መንፈስህ አንድ እርከን ላይ ይቁም ማለት ነው። ቃሉን ከሰጠ በኋላ እንደሚተኛ ሰው ዞር አለ፤ በዚያውም ሞተ
ማንም ያልጠበቀው የመጀመሪያ ሥራ — በ Hadrian ዝግጅት ውስጥ ቀድሞ የተጠቀሰው ስም የ Marcus ነው። እርሱ ግን ወንድሙን Lucius ጠርቶ ተካፈለው። ከዚያ ቀን ጀምሮ የሮም መንግሥት ሁለት ንጉሠ ነገሥት ነበሩት፤ ከዚያ በፊት ተደርጎ አያውቅም። ማካፈል አልነበረበትም። አካፈለ
ክፍል 2 — በረንዳ፣ ወረርሽኝና ድንበር (ኢብሳ)
ስማቸው ከሕንፃ የመጣ ሰዎች — «ስቶይኮች» የሚለው ስም ከሰው አይደለም የመጣው። በጥንቷ አቴንስ ትልቁ የገበያ አደባባይ «አጎራ» ይባላል፤ በዳር ዳሩ ደግሞ ጣሪያና አምዶች ያሏቸው ረዣዥም የተሸፈኑ መተላለፊያዎች ነበሩ — በግሪክኛ «ስቶዋ»። ከእነርሱ አንዷ በሥዕሎቿ ትታወቅ ስለነበር «ያጌጠችው ስቶዋ» ተባለች
ማራቶን በግድግዳው ላይ — በዚያች ስቶዋ ግድግዳ ላይ ከተሣሉት ትዕይንቶች አንዱ ግሪኮች የፋርስን ጦር በማራቶን ሜዳ ላይ ድል ያደረጉበት ውጊያ ነው። ያቺ ሜዳ ስሟን ለአንድ ሩጫ ሰጥታለች — ከውጊያው በኋላ አንድ ሰው ወደ አቴንስ ሮጦ ዜናውን አደረሰ ከሚል ተረት የተነሣ
መግቢያ የሌለው ትምህርት ቤት — በዚያ በረንዳ ላይ ማን ሊቆም ይችላል? ማንም። ክፍያ የለም፤ ምዝገባ የለም። ገበያተኛው ያልፋል፤ ገንዘብ አበዳሪው ጠረጴዛውን ዘርግቷል፤ ውሻ አለ፤ ጫጫታ አለ። ከክርስቶስ ልደት በፊት 300 ገደማ ላይ Zeno የተባለ ከቆጵሮስ ደሴት የመጣ ነጋዴ እዚያ ቆሞ ማስተማር ጀመረ፤ ተከታዮቹም «የበረንዳው ሰዎች» ተባሉ። ይህ ፍልስፍና ከመወለዱ ጀምሮ የመንገድ ላይ ፍልስፍና ነው — ስለዚህ ነው ከአራት መቶ ዓመታት በላይ ቆይቶ አንድ ባሪያና አንድ ንጉሠ ነገሥት አንድ ዓይነት ልምምድ ሲሠሩ የምናገኘው
ስም ያልነበረው ሰው — Rusticus ያዋሰው መጽሐፍ የ Epictetus ንግግር ነው። በዛሬዋ ቱርክ ውስጥ በምትገኝ ከተማ ባሪያ ሆኖ ተወለደ፤ ወደ ሮም መጣ፤ ተሸጠ፤ የገዛውም ሰው ራሱ የቀድሞ ባሪያ የነበረና በቤተ መንግሥት ውስጥ የሚሠራ ነው። ያነክስ ነበር። «Epictetus» ስም አይደለም — በግሪክኛ «የተገዛ» ወይም «በተጨማሪ የተገኘ» ማለት ነው፤ ንብረት ሲመዘገብ የሚጻፍ ዓይነት ቃል። እናቱ የጠራችው ስም ጠፍቷል
አንዲት ቃል ያልጻፈ መምህር — ነጻ ወጣ፤ መምህር ሆነ፤ Domitian ፈላስፎችን ከሮም ሲያባርር ወደ ግሪክ ተሻግሮ ትምህርት ቤት ከፈተ። ራሱ ግን ምንም አልጻፈም። የደረሰን በተማሪው Arrian በኩል ነው — ያው ሰው ስለ Alexander the Great ዘመቻዎች እስከ ዛሬ ከሁሉ የሚታመንበትን የታሪክ መጽሐፍ የጻፈው ነው። በአንድ እጁ የዓለም ድል አድራጊውን ታሪክ ጻፈ፤ በሌላ እጁ የአንድ ባሪያ ትምህርት መዘገበ
ኤንኪሪዲዮን — መጽሐፍ ወይስ ጩቤ? — ከዚያ ማስታወሻ የተሠራው አጭር ማጠቃለያ በግሪክኛ «ኤንኪሪዲዮን» ይባላል፤ ትርጉሙ «በእጅ ውስጥ ያለ» ማለት ነው — የኪስ መጽሐፍ። ያው ቃል በዚያ ዘመን ሌላም ትርጉም ነበረው፦ ጩቤ። ትንሽ መጽሐፍ፤ ወይም ትንሽ መሣሪያ
በእጅህ ያለውና በእጅህ የሌለው — ማጠቃለያው የሚጀምረው በአንድ ክፍፍል ነው። በዓለም ላይ ያሉ ነገሮች ሁሉ በሁለት ይከፈላሉ፦ የእኔ ሥራ የሆነው — ውሳኔዬ፣ ግምቴ፣ እርምጃዬ — እና የእኔ ሥራ ያልሆነው — ሌላው ሁሉ፦ ሰውነቴ፣ ጤናዬ፣ ንብረቴ፣ ሰዎች ስለ እኔ የሚያስቡት፣ እኔ ላይ የሚደርሰው
ግትሩ መደምደሚያ — አንድ ሰው ቢሰድብህ ጉዳት አላደረሰብህም። ጉዳት የደረሰብህ አንተ «ተጎዳሁ» ብለህ ስትወስን ነው። ስድቡ ውጭ ነው፤ ውሳኔው ውስጥ ነው። ይህ ሐሳብ ከአንድ ባሪያ የመጣ መሆኑ ይሰማል — አካሉን የሚያዝ ሰው አለ፣ የሚሄድበትን የሚወስን አለ፣ የሚሸጠው አለ። ስለዚህ «በእጄ ያለው ምንድን ነው?» ሲል ልምምድ እየሠራ አልነበረም፤ መልስ ይፈልግ ነበር
መርከቡና ካፒቴኑ — ሕይወት እንደ መርከብ ጉዞ ናት። መርከቡ ወደብ ላይ ቆሟል፤ ወርደህ ልትዘዋወር፣ ዛጎል ልትለቅም ትችላለህ። ግን ዓይንህ መርከቡ ላይ ይሁን። ካፒቴኑ ሲጣራ ሁሉንም ጥለህ ትሮጣለህ — መቼ እንደሚጣራ አትወስንም
ወይ ሥርዓት ወይ አተሞች — በዚያ ዘመን ተማሪዎች የሚከራከሩበት ጥያቄ ነው፦ በዓለም ውስጥ ዕቅድ አለ ወይስ የለም? አንዱ ወገን «አዎ» ይላል — ዓለም ሥርዓት አላት፣ ያ ሥርዓትም ራሱ አእምሮ ያለው ነገር ነው። ግሪኮች «ሎጎስ» ይሉታል፤ አንዳንዴ አማልክት፣ አንዳንዴ ተፈጥሮ፣ አንዳንዴ ዕድል ብለው ይጠሩታል። ሌላኛው ወገን «አይ» ይላል — ያለው ጥቃቅን ቅንጣቶች ብቻ ናቸው፤ ይጋጫሉ፣ ይለያያሉ፣ ይሰበሰባሉ፤ ማንም አላቀደም
የደራሲው እንግዳ እርምጃ — Marcus ይህን ጥያቄ ደጋግሞ ያነሣል፤ መልስ ግን አይሰጥም። «ወይ ሥርዓት ወይ አተሞች» ብሎ ሁለቱን ጎን ለጎን አስቀምጦ አንድ ነገር ይጨምራል፦ ለዛሬ ሥራዬ ልዩነት የለውም። ዓለም በዕቅድ ብትሠራ ድርሻዬን መሥራት አለብኝ፤ በአጋጣሚ ብትሠራም ራሴን መያዝ አለብኝ። ጥያቄው ተከፍቶ ነው የቀረው
አንድ ገንዘብ፣ ሁለት ቋንቋ — በዚያ መቶ ዓመት ከድንበሩ ወዲህ የሮም መንግሥትን የሚገዳደር ኃይል አልነበረም። ከእንግሊዝ ሰሜን እስከ ግብጽ በረሃ አንድ ሕግ፣ አንድ ገንዘብ፤ የተማረ ሰው የሚናገራቸው ሁለት ቋንቋዎች — በምዕራቡ ላቲን፣ በምሥራቁ ግሪክኛ። የንጉሠ ነገሥቱ ሥራም ተብራርቶ ነበር፤ በተግባር ግን አንድ ትርጉም ብቻ ነበረው፦ ድንበሩ አይሰበር
ከምሥራቅ የመጣው — የመጀመሪያው ጥቃት ከሰው አልመጣም። ሠራዊቱ ከፋርሶች ጋር የገጠመውን ዘመቻ ጨርሶ ሲመለስ በሽታ ይዞ መጣ። 165 ገደማ ተነሣና በፍጥነት ተሰራጨ። የዚያ ዘመን ትልቁ ሐኪም Galen ምልክቶቹን መዝግቧል — ትኩሳት፣ ጥቁር ሽፍታ፣ የአፍ ውስጥ ቁስል። ሐኪሙ ራሱ ሮምን ለቆ ወጣ። ስንት ሰው እንደሞተ አይታወቅም፤ ከተማዎች ግን ባዶ ሆኑ፣ ሠራዊትም ተመናመነ
ኤፒዴሚያ / ፓንዴሚያ — በሽታ በአንድ አገር ውስጥ ሲዛመት ግሪኮች «ኤፒዴሚያ» ይሉታል — «በሕዝቡ ላይ»። በአገሮች ሁሉ ላይ ሲዛመት «ፓንዴሚያ» — «በሕዝቡ ሁሉ ላይ»። ሁለቱም ቃላት ዛሬ በእጃችን ናቸው
የድንበር ሰዎች — ከ Danube ወንዝ ማዶ የሚኖሩ ሕዝቦች ወንዙን ተሻገሩ፤ ሁለቱ በስም ይታወቃሉ — Marcomanni እና Quadi። በጥንታዊው የጀርመን ቋንቋ «ማርክ» ማለት ድንበር ማለት ነው፤ ስለዚህ «Marcomanni» ማለት «የድንበር ሰዎች» ማለት ነው። ያ ሥር እስከ ዛሬ በአውሮፓ ቋንቋዎች ውስጥ አለ — የገጽ ዳር «ማርጅን» ይባላል፤ ዴንማርክ ማለትም «የዴኖች ድንበር» ማለት ነው
የውጭ ጦር በጣሊያን መሬት — ተራሮችን አልፈው ወደ ጣሊያን ገቡና Aquileia ን ከበቡ። ሮም ውስጥ ያደገ ሰው በሕይወቱ የውጭ ጦር በአገሩ ውስጥ ገብቶ አያውቅም
በአደባባይ የተሸጠ ቤተ መንግሥት — ወረርሽኙ ግብር ከፋዩን በልቷል፤ ሠራዊቱ ደግሞ መጠናከር አለበት። ግብር ሊጨምር ይችል ነበር፤ አላደረገም። ያደረገው ሌላ ነው — የቤተ መንግሥቱን ንብረት አውጥቶ በአደባባይ ሸጠው። የወርቅ ዕቃ፣ የቤተሰብ ጌጣጌጥ፣ የሚስቱ የሐር ልብስ፣ ሥዕሎች፣ ሐውልቶች። ሽያጩ ለሁለት ወር ያህል ቀጠለ
ብቻውን መቅረት — አብሮት ይገዛ የነበረው ወንድሙ Lucius በዘመቻ ላይ ሳለ በድንገት ሞተ። Marcus ወደ ሰሜን ሄዶ በዚያ ኖረ — Carnuntum በ Danube ወንዝ ዳር የነበረ የጦር ሰፈር ነው፤ ዛሬ በአውስትሪያ ውስጥ፣ ከ Vienna ወጣ ብሎ
በምሥራቅ የተነሣው ሰው — 175 ላይ «ንጉሡ ሞቷል» የሚል ውሸት ተሰማ። በዚያ አካባቢ ሰፊ ሥልጣን የነበረው ጄኔራል Avidius Cassius ራሱን ንጉሠ ነገሥት አድርጎ አወጀ፤ ግብጽም ተቀበለችው። ለሦስት ወራት ገደማ የምሥራቁ ግማሽ በእጁ ነበር። ከዚያም ራሳቸው መኮንኖቹ ገደሉት
ያልተለመደው ምላሽ — ንጉሡ ወደ ምሥራቅ ሲደርስ ነገሩ አልቆ ነበር። የአመፀኛውን ቤተሰብ አትቅጡ ብሎ ጠየቀ፤ «በሕይወት አግኝቼው ቢሆን ኖሮ ይቅር እለው ነበር» ብሎም ተናግሯል። በዚያው ጉዞ ላይ ግን ሚስቱ Faustina ሞተች
ክፍል 3 — ደብተሩ፦ የዕዳ ዝርዝርና ሁለት ገጽ (አበባ)
ሁለት አድራሻ
ስም የሌለው መጽሐፍ — ደራሲው ስም አልሰጠውም። ዛሬ በእንግሊዝኛ “Meditations” ተብሎ ይጠራል፤ ያንን ስም የሰጡት ከእርሱ ብዙ መቶ ዓመታት በኋላ የመጡ አሳታሚዎች ናቸው። በእጅ ጽሑፉ ላይ ያለው አርእስት ግሪክኛ ነው፤ ትርጉሙም «ወደ ራሱ» — ወይም በሌላ አነጋገር፦ ለራሱ
በግሪክኛ የተጻፈ — የሮም ንጉሠ ነገሥት ሆኖ፣ የላቲን ተናጋሪ ሆኖ፣ የጻፈው በግሪክኛ ነው። ሙሉ በሙሉ። በዚያ ዘመን ግሪክኛ የፍልስፍና ቋንቋ ነበር
ቅርጹ — አሥራ ሁለት ክፍል። ታሪክ የለውም፤ መግቢያ የለውም፤ መደምደሚያ የለውም። አጫጭር ማስታወሻዎች ናቸው — አንዳንዱ ገጽ ይሞላል፣ አንዳንዱ አንድ መስመር ብቻ ነው
መጽሐፉ ራሱን የሚያስቀምጥባቸው ሁለት ቦታ — በሁለተኛው ክፍል ራስጌ ላይ «በ Quadi ምድር፣ በ Granua ወንዝ ዳር የተጻፈ» ይላል፤ ወንዙ ዛሬ በስሎቫኪያ ውስጥ ይገኛል። በሦስተኛው ራስጌ ላይ ደግሞ «በ Carnuntum የተጻፈ» ይላል። ሁለቱም የጦር ሰፈር ናቸው። ሁለቱም በጠላት ድንበር ላይ ናቸው። መጽሐፉ ስለ ራሱ የነገረን ይህን ብቻ ነው
አንደኛው ገጽ፦ የዕዳ ዝርዝር
አንድ ንጉሠ ነገሥት ራሱን የሚያናግርበት መጽሐፍ በምን ይጀምራል? በምክር? በጸሎት? በአንድ ትልቅ ሐሳብ? — በዝርዝር ነው የሚጀምረው። የዕዳ ዝርዝር። የመጀመሪያው ክፍል በሙሉ ሰዎችን በስም እየጠራ «ከዚህ ሰው ይህን ተምሬያለሁ» ይላል። ከአሥራ አምስት በላይ ሰዎች ናቸው፤ በመጨረሻም አማልክትን ይጠራል።
አያቱ Verus (የመጀመሪያዋ መስመር) — ጥሩ ጠባይ፤ እናም ቁጣን መያዝ። ይህ የመጽሐፉ የመጀመሪያ ዓረፍተ ነገር ነው
እናቱ Domitia Lucilla (ሦስተኛዋ መስመር) — ሃይማኖተኝነት፤ ለሰው መስጠት፤ ክፉ ማድረግ ብቻ ሳይሆን ክፉ ማሰብንም መተው። ከዚያም አንድ ሐረግ ይጨምራል — ቀላል የአኗኗር ዘይቤ፣ የሀብታሞች መንገድ ያልሆነ
አሳዳጊው (አምስተኛዋ መስመር) — በዚያ ዘመን በሮም ትልቁ የሕዝብ መዝናኛ የፈረስ ሠረገላ ውድድር ነው። አሽከርካሪዎቹ በቡድን ተከፋፍለው ይወዳደራሉ፤ እያንዳንዱ ቡድን የራሱ ቀለም አለው። ሕዝቡም በእነዚያ ቀለሞች ዙሪያ ተከፋፍሏል — አረንጓዴ የያዘ አለ፣ ሰማያዊ የያዘ አለ፤ ጠብ ይነሣል፣ ሰውም ይሞታል። ከዚያ አሳዳጊ የተማረው ወገን አለመያዝ ነው። ከዚያም ሦስት ነገር — ልፋትን መቻል፣ በጥቂት መርካት፣ በሌላ ሰው ጉዳይ ውስጥ አለመግባት
Diognetus — ተአምር ሠሪዎችንና መናፍስት እናስወጣለን የሚሉ ሰዎችን አለማመን፤ ድርጭት በማዋጋት ጨዋታ ጊዜ አለማጥፋት፤ በልጅነቱ ጽሑፍ መጻፍ፤ እናም በእንጨት አልጋና በቆዳ ላይ መተኛት መፈለግ
Rusticus — ጠባዬን ማረም አለብኝ ብሎ ማሰብ፤ የንግግር ጥበብን ለማሳየት አለመጻፍ፤ ፈላስፋ መስሎ በአደባባይ አለመታየት፤ ደብዳቤን በቀላል አነጋገር መጻፍ። እናም በመጨረሻ፦ የ Epictetus ማስታወሻዎችን አስተዋወቀኝ፤ ከራሱ ቤተ መጻሕፍትም አዋሰኝ
Apollonius — ሰው በሕመም ውስጥ፣ ልጁን በሞት ባጣ ጊዜ፣ በረዥም ሕመም ጊዜ አንድ ዓይነት ሆኖ መገኘት እንደሚችል አየሁ
Fronto — የንግግር ጥበብ አስተማሪው ነበር፤ የተማረው ግን የንግግር ጥበብ አይደለም፦ «በአንድ አምባገነን ውስጥ ምቀኝነት፣ ሁለት ገጽነትና ግብዝነት ምን እንደሚመስሉ አስተዋልኩ»
አዲሱ አባቱ Antoninus Pius (ከሁሉ የሚረዝመው፤ በስም ከሚጠሩት ሰዎችም የመጨረሻው) — በመጽሐፉ ውስጥ ካሉት ሁሉ ይረዝማል፤ ገጽ ይሞላል። ዝርዝሩም ስለ ጦርነት ወይም ስለ ሕግ አይደለም — ስለ ልማድ ነው። አንድ ጉዳይ በደንብ እስኪመረምር ድረስ አይወስንም ነበር፤ ከወሰነ በኋላ ግን አይለዋወጥም። ውዳሴ አይፈልግም። ሠራተኛ ነበር። ሰው ሲናገር ያዳምጥ ነበር። ወቀሳ ሲመጣበት አይመልስም። አዲስ ነገር በመፍጠር አይመካም። ጥሩ ነገር ሲኖር ያለ ትዕቢት ይጠቀምበታል፤ ሲጠፋም ሳይናፍቅ ያልፋል። ሰውነቱን በልክ ይይዝ ነበር፤ ስለዚህ ሐኪም ብዙ አላስፈለገውም
አማልክት (የመጨረሻዋ) — ልጆቼ ሞኞችም አካለ ጎደሎዎችም አልሆኑም። መልካም አያት አገኘሁ። ጥሩ ሚስት አገኘሁ። ፍልስፍና ስፈልግ ጊዜዬን በሌላ ነገር አላጠፋሁም
ከዝርዝሩ በኋላ — ተመልሶ የሚመሰገን አንድ ሰው ብቻ ነው። በስድስተኛው ክፍል ውስጥ ራሱን ሲያዝ «በሁሉም ነገር የ Antoninus ተማሪ ሁን» ይላል፤ ከዚያም የዚህን ዝርዝር ጥቂቱን በድጋሚ ይጽፈዋል
የጠዋቱ ገጽ
ከሁለተኛው ክፍል ጀምሮ መጽሐፉ ይለወጣል። ስሞች ይጠፋሉ። የቀረው አንድ ድምፅ ብቻ ነው፤ ደግሞም ራሱን ነው የሚያናግረው። ያ ድምፅ ወደ ሁለት ገጽ ተመላልሶ ይመጣል።
ከአልጋ መነሣት — ጠዋት ላይ ከአልጋ መነሣት ሲከብድህ ይህን አስብ፦ የሰው ሥራ ልሠራ ነው የምነሣው። ከዚያም ጥያቄ፦ የተፈጠርኩት ለዚህ ነው? ብርድ ልብስ ውስጥ ገብቼ ራሴን ላሙቅ? ወፎች ተነሥተዋል። ጉንዳኖች ተነሥተዋል። ሸረሪቶች ተነሥተዋል። አንተ ግን አልተነሣህም
የቀኑ ሰዎች — ጠዋት ተነሥተህ ራስህን ይህን ንገር፦ ዛሬ ጣልቃ ገብ ሰው አገኛለሁ። ውለታ ቢስ አገኛለሁ። እብሪተኛ አገኛለሁ። አታላይ አገኛለሁ። ምቀኛ አገኛለሁ። ከሰው ጋር መኖር የማይችል አገኛለሁ። ምክንያቱም እነዚህ ሁሉ በጎውንና ክፉውን ስላላወቁ ናቸው
አራት ጥንድ — ማስታወሻው በአንድ ምስል ላይ ያርፋል፦ እኔና እነርሱ ለመተባበር ተፈጥረናል — እንደ ሁለት እግር፤ እንደ ሁለት እጅ፤ እንደ ዓይን ሽፋኖች፤ እንደ የላይኛውና የታችኛው የጥርስ ረድፍ። ምሳሌዎቹ አራት ናቸው፤ አራቱም ጥንድ ናቸው
ግምትህን አንሣ — «ግምትህን አንሣ፤ ተጎዳሁ የሚለው ቅሬታ ይነሣል። ቅሬታው ሲነሣ ጉዳቱ ይነሣል»
ሁለት አማራጭ ብቻ — ስለ ሰዎች ሲናገር የሚሰጠው አማራጭ ሁለት ነው፦ ወይ አስተምራቸው፤ ወይ ችላቸው
የሌሊቱ ገጽ
ገላልጦ የማየት ልምምድ — በፊትህ ያለውን ነገር ገላልጠህ ተመልከት። የተጠበሰ ሥጋ ብለህ የምትጠራው የዓሣ ሬሳ ነው፤ ወይም የወፍ፤ ወይም የአሳማ። ውዱ ወይን ጠጅ የተመረጠ የወይን ጭማቂ ነው። የንጉሥ ልብስ የበግ ጠጉር ነው፤ በአንድ የባሕር ውስጥ ቀንድ አውጣ ደም የተነከረ
ሐምራዊ ማለት ምን ማለት ነበር — በዚያ ዘመን ሐምራዊ ቀለም የሚገኘው ከአንድ የባሕር ውስጥ ትንሽ ፍጡር ነው። በሺህ የሚቆጠሩት ተሰብስበው ይፈጫሉ፤ የሚወጣው ቀለምም እጅግ ውድ ነው። ስለዚህ ሐምራዊ መልበስ የሚችለው ንጉሥና ቤተሰቡ ብቻ ነው። ያንን ልብስ የሚለብሰው ራሱ ደራሲው ነው
መሸሸጊያ — ሰዎች ለራሳቸው መሸሸጊያ ይፈልጋሉ — በገጠር ያለ ቤት፣ የባሕር ዳርቻ፣ ተራራ። ከራስህ ነፍስ የበለጠ ጸጥታ ያለው መሸሸጊያ የለም። እናም በማንኛውም ሰዓት ወደዚያ መግባት ትችላለህ። በሌላ ቦታ ላይ ደግሞ፦ ከስሜት የጸዳ አእምሮ ምሽግ ነው
Alexander እና በቅሎ ነጂው — Alexander the Great እና በጉዞው ላይ በቅሎውን ይነዳ የነበረው ሰው በሞት አንድ ቦታ ላይ ደረሱ። ሁለት አማራጭ ይሰጣል፦ ወይ ሁለቱም ወደ ዓለሙ ዘር ተመልሰዋል፣ ወይ ሁለቱም ወደ አተሞች ተበትነዋል — ኢብሳ ያቀረበው ክርክር ራሱ በመጽሐፉ ውስጥ አለ
ስለ ዝና — ስምህን የሚያስታውሰው ሰው ራሱ ይሞታል፤ ከዚያም እርሱን የሚያስታውሰው ይሞታል። የሚያስታውሰውም አላፊ ነው፣ የሚታወሰውም አላፊ ነው
አራቱ ቃላት — «ከዚህ የተሻለ ነገር ካላገኘህ በዚህ ላይ ቁም» ይላል፦ ፍትሕ፣ እውነት፣ ልክ መጠበቅ፣ ድፍረት
ሁለት ከተማ — «እኔ Antoninus እስከሆንኩ ድረስ ከተማዬ ሮም ናት፤ ሰው እስከሆንኩ ድረስ ግን ከተማዬ ዓለም ናት» ይላል። ያ Antoninus የሚለው ስም የራሱ ነው፤ ከጉዲፈቻ አባቱ የወረሰው
በዝምታ ውስጥ ያለው — ወረርሽኙ በስም አይጠራም፤ አንድ ጊዜ ብቻ እንደ ንጽጽር ያልፋል፦ የአየር መበላሸት ወረርሽኝ ያመጣል፤ የአእምሮ መበላሸት ግን ከዚያ የከፋ ወረርሽኝ ነው። የሚዋጋቸው ሕዝቦችም በማስታወሻዎቹ ውስጥ በስም አይጠሩም — ስማቸው የሚታየው በሁለቱ ራስጌዎች ላይ ብቻ ነው። ልጁም አይጠራም። ከመጀመሪያው ክፍል በኋላ በአሥራ ዘጠኝ ዓመት ውስጥ ስለተከሰተው ማንኛውም ነገር አንድም ዘገባ የለም
ሁለቱ ጥያቄዎች
ይህ ሰው ማንን ያሳምናል? — የሚያስቆመው የመጽሐፉ ሐሳብ ሳይሆን መደጋገሙ ነው። «ሰዎች እንደዚያ ናቸው፤ ተቀበል» ደጋግሞ ተጽፏል፤ «ሞት ተፈጥሮ ነው» በሁሉም ክፍሎች ውስጥ ማለት ይቻላል ተመልሶ ይመጣል፤ «ዝና ምንም አይደለም» ደግሞ ከሁሉ ይበልጣል። የአበባ ንባብ፦ መጽሐፉ የመፍትሔ ማስታወሻ አይደለም፤ የትግል ማስታወሻ ነው። ያንን ሁሉ ጊዜ የጻፈው ስላመነበት ሳይሆን ስላልጸናበት ነው። ትልቁ ማስረጃ የሚናገረው ሳይሆን የሚደጋግመው ነገር ነው። ተቃውሞው፦ አንዳንድ ልምምዶች በተፈጥሯቸው መደጋገምን ይጠይቃሉ — ጸሎት እንደዚያ ነው፤ የሙዚቃ ልምምድም እንደዚያ ነው። ይህን ተቃውሞ በሙሉ መመለስ አልተቻለም
ሌላ ሰው የት ሄደ? — የመጀመሪያው ክፍል በሰዎች የተሞላ ነው፤ እያንዳንዱም በስም ተጠርቷል። ከዚያ በኋላ በሚመጡት አሥራ አንድ ክፍሎች ውስጥ ግን በሕይወት ያለ ሰው በስም አይጠራም። ሰዎች ይመጣሉ፣ ግን እንደ ሁኔታ ነው የሚመጡት — ጣልቃ ገብ፣ ውለታ ቢስ፣ ሊታገሠው የሚገባ ሰው። የአበባ ንባብ፦ ይህ የመጽሐፉ ጉድለት ሳይሆን የመጽሐፉ ዓይነት ውጤት ነው፤ ደብተሩ ለራስ የሚጻፍ ስለሆነ ሌላውን ሰው ማየት የሚችለው በአንድ አቅጣጫ ብቻ ነው። ሌላው ንባብ፦ አንድ ሰው ሌሎችን ሁሉ «የምታገሠው ነገር» አድርጎ የሚያይ ከሆነ ያ ራሱ አንድ ዓይነት ሩቅነት ነው። እናም ያ ሰው የሚያስተዳድረው ሕዝብ አለ፤ ሕዝቡ ደግሞ በዚያ ደብተር ውስጥ የለም። ጥያቄው ሳይዘጋ ወደ ዳዊትና ትግሥት ተላልፏል
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
በሌላ ሰው ስም የተረፈ
ትግሥት ከመጽሐፉ ሳይሆን ከነሐስ ትጀምራለች። በሮም መካከል Capitoline የሚባል ኮረብታ አለ፤ በላዩ ላይ ያለውን አደባባይ ንድፍ የሠራው Michelangelo ነው። በመሃሉ አንድ ሰው ፈረስ ላይ ተቀምጦ ከነሐስ ተሠርቷል፤ እጁን ወደፊት ዘርግቷል።
ከዚያ ዘመን የነበሩ የነሐስ ሐውልቶች ቀለጡ — ነሐስ ገንዘብ ነው፣ መሣሪያ ነው፣ የቤተ ክርስቲያን ደወል ነው። በሮማዊ ንጉሠ ነገሥት ላይ የተሠራ ትልቅ የነሐስ የፈረሰኛ ሐውልት አንድ ብቻ ተርፏል
የተረፈውም ስሙ ስለተሳሳተ ነው። በመካከለኛው ዘመን ሮማውያን የ Constantine ነው ብለው ያምኑ ነበር — ክርስትናን የተቀበለው የመጀመሪያው የሮም ንጉሠ ነገሥት። የክርስቲያኑን ንጉሥ ምስል ማቅለጥ አልፈለጉም
የተዘረጋው እጅ ትርጉም ንግግር ማድረግ ወይም ይቅርታ ማድረግ ነው ይላሉ የታሪክ ሊቃውንት። ለስምንት መቶ ዓመታት ገደማ በዚያ የሚያልፍ ሰው ያንን ክንድ በተሳሳተ ስም ያይ ነበር
ዳዊት፦ ስለዚህ ሰው ስናስብ የምናየው ጨዋ ሽማግሌን፣ ፈረስ ላይ የተቀመጠ የተረጋጋ ሰውን ነው። ያ ሥዕል ከሐውልቱ ነው የመጣው። ከመጽሐፉ አይደለም
ልጁ — የዕለቱ ትልቁ አለመግባባት
ዳዊት፦ ከ Marcus Aurelius በፊት አራት ንጉሠ ነገሥታት ተከታትለው መጡ፤ አራቱም በጉዲፈቻ ወራሽ መረጡ፤ አራቱም መልካም ገዢዎች ተብለው ተመዘገቡ። ያ መስመር የሮም ወርቃማ ዘመን ተብሎ ይጠራል። ግን ከአራቱ ውስጥ በሕይወት የተረፈ ወንድ ልጅ የነበረው አንዱም የለም። ስለዚህ ያ ወርቃማ ሥርዓት ሥርዓት ላይሆን ይችላል — አጋጣሚ ሊሆን ይችላል። አምስተኛው ግን ልጅ ነበረው።
Commodus — አባቱ ገና በሕይወት እያለ ከጎኑ አስቀመጠው። አባቱ ሲሞት በአሥራ ስምንት ዓመቱ ብቻውን ገዢ ሆነ። ራሱን በጦረኞች ሜዳ ውስጥ አስገባ፤ በሕዝብ ፊት ተዋግቷል፤ የሮም ወራት ስሞችን በራሱ ስም ቀይሯል፤ በመጨረሻም በራሱ ቤት ውስጥ ባሉ ሰዎች ተገደለ። ከዚያ በኋላ መንግሥቱ ወደ እርስ በርስ ጦርነት ገባ
የዳዊት ክስ — አንድ ሰው ስለ ግዴታ አሥራ ሁለት ክፍል መጽሐፍ ጻፈ። «የተመደበልህን ሥራ በተቻለህ መጠን ሥራ» የሚል ነው። እናም በዓለም ላይ እርሱ ብቻ ሊሠራው የሚችለው አንድ ሥራ ነበረው — ተተኪ መምረጥ — እናም ተሳሳተ። በደብተሩ ውስጥ ስለዚያ አንድም መስመር የለም
የትግሥት የመጀመሪያ ተቃውሞ — ሌላ ምን አማራጭ ነበረው? 175 ላይ «ንጉሡ ሞቷል» የሚል ውሸት በሦስት ወር ውስጥ የመንግሥቱን ግማሽ ቀደደ። ልጁ ቢታለፍ ኖሮ ያ ልጅ ወዲያውኑ የሚነሣ ሰው ሁሉ ሰንደቅ ይሆን ነበር። ስለዚህ ምርጫው «ጥሩ ተተኪ ወይስ መጥፎ ተተኪ» አልነበረም፤ «መጥፎ ተተኪ ወይስ እርስ በርስ ጦርነት» ነበር። — ግምት ነው። ግን የዳዊትም ግምት ነው፤ «ሌላ ሰው ቢመርጥ ኖሮ ይሻል ነበር» የሚለውም አልተፈተነም
የትግሥት ሁለተኛ ተቃውሞ — ዝምታው ስለ ልጁ ብቻ አይደለም። ደብተሩ ስለ ሚስቱ ሞት ምንም አይናገርም፤ ስለ ወረርሽኙ በስም አይናገርም፤ ስለ ጦርነቱ አይናገርም። ስለ ሁሉም ነገር ነው። ያ ደብተር የማስታወሻ ደብተር ሳይሆን የልምምድ ደብተር ነው
ዳዊት አልተቀበለውም — ሰውየው ሲጽፍ የነበረው ስለ ሰዎች ነው፤ «ዛሬ አታላይ አገኛለሁ» ብሎ ጽፏል። ስለ ሰዎች ማሰብ ከልምምዱ ውስጥ ነው። እናም ከሁሉ የቀረበውን ሰው አላሰበበትም። ትግሥት፦ ወይም አስቦበታል፤ ግን አልጻፈውም። — ዳዊት፦ አልተስማማንም። ትግሥት፦ አንዳችንም ማስረጃ የለንም — ሁለቱም ያንኑ ያልተጻፈ መስመር ያነባሉ
በ Lyon የሆነው
ዳዊት፦ በዚያ ሰው ዘመን፣ 177 ላይ፣ ዛሬ በፈረንሳይ ምሥራቃዊ ክፍል በምትገኘው Lyon ውስጥ ክርስቲያኖች ተያዙ፣ ተሠቃዩ፣ በሕዝብ ፊት በመዝናኛ ሜዳ ውስጥ ተገደሉ።
ማስረጃው — የዚያች ከተማና የአጎራባቿ አማኞች ወደ ምሥራቅ ወዳሉ አብያተ ክርስቲያናት ደብዳቤ ላኩ፤ በኋላም Eusebius የተባለ የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጸሐፊ በመጽሐፉ ውስጥ አስቀመጠው። ስሞችም አሉበት — Blandina የተባለች ባሪያ ሴት፣ Pothinus የተባለ ሽማግሌ ኤጲስ ቆጶስ፣ Ponticus የተባለ የአሥራ አምስት ዓመት ገደማ ልጅ
ንጉሡ የት ነው በዚህ ውስጥ? — በመሃል ላይ። የአውራጃው ገዢ «ምን ላድርግ» ብሎ ጻፈ፤ መልስም ተመለሰለት፦ «የሚክዱት ይለቀቁ፤ የሚጸኑት ይገደሉ።»
በመጽሐፉ ውስጥ — በአሥራ አንደኛው ክፍል ውስጥ ስለ ሞት ዝግጁነት ሲናገር ንጽጽር ያደርጋል፦ ነፍስ ከሰውነት ለመለየት ዝግጁ ብትሆን መልካም ነው፤ ግን ያ ዝግጁነት በማመዛዘን ይሁን፤ በግትርነት አይሁን። ከዚያም «እንደ ክርስቲያኖቹ» የሚል አጭር ሐረግ አለ። ብዙ ምሁራን ይጠራጠሩታል — በኋላ በአንድ ገልባጭ የተጨመረ ሊሆን ይችላል ይላሉ
ትግሥት ታስተካክላለች — እነዚያ ሰዎች የተገደሉት በአዲስ ሕግ አይደለም። ከስድሳ ዓመታት በላይ አስቀድሞ ተመሳሳይ ጥያቄ ተጠይቆ ተመሳሳይ መልስ ተሰጥቶ ነበር። ያ ግን አያቀልለውም — የሚያደርገው ጥያቄውን መለወጥ ነው፦ «ይህ ሰው ጨካኝ ነበር ወይ?» ሳይሆን «አንድ ሰው ስለ ውስጣዊ ነጻነት እየጻፈ ሳለ ውጫዊውን ሥርዓት ሳይነካው ማለፍ ይችላል ወይ?»
ያልተዘጋው ነጥብ — ትግሥት፦ «በእጅህ ያለውና በእጅህ የሌለው» የሚለው ክፍፍል ለ Epictetus ነጻ አውጪ ነው፤ ለአንድ ንጉሠ ነገሥት ግን ተመሳሳይ ክፍፍል ሌላ ነገር ሊሆን ይችላል። ዳዊት ስሙን ይሰጠዋል፦ ማምለጫ። ትግሥት ግን እርግጠኛ አይደለችም፦ ያ ሰው ባሪያዎችን በሚመለከቱና ወላጅ አልባ ልጆችን በሚመለከቱ ሕጎች ላይ ማሻሻያ አድርጓል፤ ስለዚህ ሁሉንም ነገር «በእጄ የለም» ብሎ አላለፈም። — ዳዊት፦ ግን ይህኛውን አለፈው። ትግሥት፦ ደብተሩ ስለዚያ ጉዳይ አንዲት መስመር አልጻፈም፤ ያለን በሌላ ሰው እጅ የተጻፈ ደብዳቤ ብቻ ነው
ማንም ያልተጻፈለት መጽሐፍ
ትግሥት፦ አርእስቱ «ወደ ራሱ» ይላል። ማለትም ደራሲው አንድ አንባቢ ብቻ ነው የነበረው። ራሱ። እናም እኛ እያነበብነው ነው። ይህን ስናደርግ ምን እየሠራን ነው?
ዳዊት፦ ያ ሰው ሲጽፍ አልታተምም ብሎ ነው። ስለዚህ ዛሬ መጽሐፉ የተያዘበት መንገድ ስህተት ነው። በመጽሐፍ መደብር ውስጥ የት ተቀምጧል? ራስን በራስ የመርዳት መደርደሪያ ላይ። ማለትም አንድ ሰው በሌሊት የጻፈውን የግል ትግል ወስደን የምክር መጽሐፍ አደረግነው። ትርጉሙንም ይቀይረዋል፦ አንድ ሰው «ዝና ምንም አይደለም» ብሎ ደጋግሞ ሲጽፍ የሚያሳየው ጥንካሬ ሳይሆን መንገዳገድ ነው። የምክር መጽሐፍ አድርገህ ስታነብ መንገዳገዱ ይሰወራል፤ የቀረው ደረቅ ትእዛዝ ብቻ ነው
ትግሥት፦ ለማንም ያልተጻፈ መጽሐፍ አንድ ብርቅ ባሕርይ አለው — ማንንም አያባብልም። ደራሲው ራሱን ጥሩ አድርጎ የሚያሳይበት ምክንያት የለውም። ስለዚህ ሲወድቅ ይጽፋል፤ ሲናደድ ይጽፋል፤ ጠዋት መነሣት ሲከብደው ይጽፋል። እኛ ስለ ጥንት ሰዎች የምናውቀው በሙሉ ማለት ይቻላል የተጻፈው ለሌላ ሰው ነው — ንግግር፣ ደብዳቤ፣ ታሪክ፣ ሐውልት። ሁሉም ላይ አንድ ሰው ራሱን እያቀረበ ነው። ይህኛው ግን አይደለም
ስርቆት አለ? — ትግሥት፦ ሰውየው ሞቷል፤ ከአንድ ሺህ ስምንት መቶ ዓመታት በላይ ሆኖታል፤ ያ ደብተር እኛን ምንም አልጠየቀንም። ተሰርቆ የተጎዳ ሰው ንገረኝ። ዳዊት፦ ተጎዳ የምለው ሰው የለም። እኔ የምለው መጽሐፉ ተጎዳ ነው። — አልተስማሙም
ያልተነገሩ ነገሮች
ትግሥት ወረቀቱን ይዛለች፤ ዳዊት አላየውም። ስድስቱም ስህተት ናቸው — ሰዎች ስለዚህ ሰው ወይም ስለዚህ መጽሐፍ የሚያምኑት ግን እውነት ያልሆነ። እያንዳንዱ ከመነገሩ በፊት ዳዊት ይገምታል።
«ልጁ ገደለው» — ብዙ ሰው ስለዚህ ሰው የሚያውቀው ከአንድ ፊልም ነው፤ በዚያ ፊልም ውስጥ ልጁ በድንኳን ውስጥ ያንቀዋል። አልሆነም። የጥንት ታሪክ ጸሐፊዎች የሚሉት በሰሜኑ ግንባር ላይ በሕመም ሞተ ነው። አንዱ ግን አንድ ወሬ ጨምሯል — ልጁን ለማስደሰት ሐኪሞቹ ሞቱን አፋጥነውታል የሚል። ስለ ልጁና ስለ ጦረኞች ሜዳው ግን ፊልሙ ትክክል ነው — ፊልሙ አንዱን ግማሽ ትክክል፣ አንዱን ግማሽ ስህተት አድርጎታል
ስሙ — ለብዙ መቶ ዓመታት በአውሮፓ ውስጥ ያንን መጽሐፍ ያነበቡ ሰዎች ደራሲውን «Marcus Aurelius» ብለው አይጠሩትም ነበር። «Antoninus» ይሉታል — የአባቱ ስም። Thomas Jefferson — የአሜሪካ ሦስተኛው ፕሬዚደንትና የነጻነት አዋጁን የጻፈው ሰው — የጥንቱን ዓለም የሥነ ምግባር መምህራን ዘርዝሮ ነበር፤ በዚያ ዝርዝር ውስጥ «Antoninus» ብሎ የጻፈው ይህ ሰው ነው
ዝናቡ — በሮም ውስጥ ባለ አንድ አደባባይ መሃል ላይ ረዥም የድንጋይ ዓምድ ቆሟል፤ በዙሪያው ተጠምጥሞ የተቀረጸው ትዕይንት ያ የድንበር ጦርነት ነው። በአንዱ ቦታ ላይ ጢሙና ክንዱ ውኃ የሚያፈስ ፍጡር አለ — የሮም ሠራዊት በውኃ ጥም ሊያልቅ ሲል ድንገት ዝናብ ወረደና ተረፈ የሚል ታሪክ። ከዚያ በኋላ የመጡ ክርስቲያን ጸሐፊዎች ዝናቡ የመጣው በአንድ ጭፍራ ውስጥ የነበሩ ክርስቲያን ወታደሮች ስለጸለዩ ነው አሉ፤ ያች ጭፍራም «ነጎድጓዳማዪቱ» ትባል ነበር አሉ። ችግሩ፦ ያች ጭፍራ ያንን ስም ከመቶ ዓመታት በላይ አስቀድማ ትጠራበት ነበር — ስሙ ማስረጃ ተደረገ
«ፈላስፋው ንጉሥ የጦረኞችን ውጊያ አገደው።» — አላገደውም። እርሱ በሚገኝባቸው ትዕይንቶች ላይ የመሣሪያዎቹ ስለት እንዲደነዝዝ አዘዘ — ደም እንዳይፈስ አደረገ፤ ትዕይንቱ ግን ቀጠለ። ደግሞም ተመዝግቧል፦ ሜዳው ውስጥ ተቀምጦ ወረቀት ሲያነብ ስለሚውል ሕዝቡ ተቆጥቶበታል
መጽሐፉ «ወዲያውኑ ታዋቂ ሆነ።» — ተቃራኒው። ለብዙ መቶ ዓመታት ማንም አልጠቀሰውም፤ አንድም የጥንት ጸሐፊ ከውስጡ ጠቅሶ አልተገኘም። በግልጽ የተጠቀሰው ከሞቱ ሁለት መቶ ዓመታት ገደማ በኋላ ነው። ከዚያም እንደገና ጠፋ። ዛሬ ሙሉ ቅጂው የተገኘበት አንድ የእጅ ጽሑፍ ብቻ ነው ያለው — በ Vatican ቤተ መጻሕፍት ውስጥ። የታተመው በ1559 በስዊዘርላንድ በምትገኘው Zurich ውስጥ ነው፤ አሳታሚው የተጠቀመው ሌላ የእጅ ጽሑፍ ደግሞ ከዚያ በኋላ ጠፍቷል። መጽሐፉ በአንድ ጠባብ ቀዳዳ ውስጥ አለፈ
«ስቶይክ» — ዛሬ በብዙ ቋንቋዎች ስሜቱን የማያሳይ ሰው ማለት ሆኗል። ከመምህሩ Fronto ጋር የተጻፉ ደብዳቤዎች ግን አሉ፤ እነዚያ ደብዳቤዎች እስከ ቅርብ ጊዜ ጠፍተው ነበር። በዚያ ዘመን ብራና ውድ ስለሆነ ጸሐፍት የድሮውን ጽሑፍ ፍቀው በላዩ ላይ አዲስ ይጽፉ ነበር። በ1815 በ Milan ቤተ መጻሕፍት ውስጥ Angelo Mai የተባለ ጣሊያናዊ ምሁር በአንድ የቤተ ክርስቲያን ጉባኤ ቃለ ጉባኤ ሥር የተደበቀ ጽሑፍ አገኘ — የእነዚያ ሁለት ሰዎች ደብዳቤዎች። ስሜት የማያሳይ ሰው የጻፈውን አይመስሉም፦ ጉንፋን ይዞኛል። ናፍቆኛል። ጉሮሮዬ አመመኝ። አንድ ወጣት ለመምህሩ የሚጽፈውን ነው የሚጽፈው። ቃሉ ተለጠፈበት
መዝጊያ
የመጽሐፉ የመጨረሻ ማስታወሻ በአንድ ምስል ላይ ነው። ሕይወት እንደ ተውኔት ናት። ተዋናዩ በመድረክ ላይ ነው፤ ተውኔቱን ያዘጋጀው ሰው መጥቶ «በቃህ» ይለዋል። ተዋናዩ ይቃወማል፦ «ገና ሦስት ትዕይንት ብቻ ነው የተጫወትኩት፤ አምስት ነበሩ» ይላል። መልሱም ይህ ነው፦ ልክ ነህ፤ ግን በሕይወት ውስጥ ሦስት ትዕይንት ሙሉ ተውኔት ነው። መቼ እንዳለቀ የሚወስነው አንተ አይደለህም — የሚወስነው ቀድሞ ያገጣጠመህና አሁን የሚፈታህ ነው። ስለዚህ ተረጋግተህ ውጣ፤ የሚያሰናብትህም ተረጋግቷል።
ዳዊት በዚያ ገጽ ላይ ነጻነት አየ — ሰውየው ራሱን አሰናበተ፤ ዕድሜ ማጠር ጉድለት አይደለም ብሎ ራሱን አሳመነ
ትግሥት ያነበበችው መታዘዝ ነው — ተዋናዩ አልወሰነም፣ አልፈቀደም፣ ተባረረ። ሲባረርም «እሺ» አለ። ያ ነጻነት አይደለም
ልዩነቱ የት ላይ ነው? — ማን እንደሚይዘው ላይ። ዳዊት «ሰውየው መውጫውን በእጁ ይዞታል» ብሎ ያነባል፤ ትግሥት «በእጁ የያዘው ነገር የለም፤ የያዘው መልሱን ብቻ ነው» ብላ ታነባለች። — «አልፈታውም።»
ከዚያም ትግሥት ወደ መጀመሪያው ገጽ መልሳ ትወስዳለች — ወደ የዕዳ ዝርዝሩ የመጀመሪያዋ መስመር፦ «ከአያቴ Verus፦ ጥሩ ጠባይ፣ እናም ቁጣን መያዝ።» ሁለቱን አጠገብ ለአጠገብ ስታስቀምጣቸው፦ በአንዱ ጫፍ ላይ ሽማግሌ ሰው ከመድረክ ይወርዳል፤ በሌላኛው ጫፍ ላይ ልጅ ስለ ንዴቱ ይማራል። የትኛው ጫፍ መጀመሪያ እንደሆነ ደብተሩ አልጻፈም። ከዚያም ወደ ከፈተችበት ሐውልት ትመለሳለች፦ ያ ሐውልት እስከ ዛሬ የቆመው በተሳሳተ ስም ነው፤ ይህ ደብተር እስከ እኛ የደረሰው በተሳሳተ አድራሻ ነው። ከሁለቱ ስህተቶች የትኛው የበለጠ እንደጠቀመን ግን አላውቅም።
ቁልፍ ጥቅሶች
«የሚያስታውሰውም አላፊ ነው፣ የሚታወሰውም አላፊ ነው።»
«ጠዋት ላይ ከአልጋ መነሣት ሲከብድህ ይህን አስብ … የሰው ሥራ ልሠራ ነው የምነሣው። … ወፎች ተነሥተዋል … ጉንዳኖች ተነሥተዋል። ሸረሪቶች ተነሥተዋል። አንተ ግን አልተነሣህም።»
«ዛሬ ጣልቃ ገብ ሰው አገኛለሁ። ውለታ ቢስ አገኛለሁ። እብሪተኛ አገኛለሁ። አታላይ አገኛለሁ። ምቀኛ አገኛለሁ። ከሰው ጋር መኖር የማይችል አገኛለሁ።»
«እኔና እነርሱ ለመተባበር ተፈጥረናል … እንደ ሁለት እግር፤ እንደ ሁለት እጅ፤ እንደ ዓይን ሽፋኖች፤ እንደ የላይኛውና የታችኛው የጥርስ ረድፍ።»
«ግምትህን አንሣ፤ ተጎዳሁ የሚለው ቅሬታ ይነሣል። ቅሬታው ሲነሣ ጉዳቱ ይነሣል»
«ወይ አስተምራቸው፤ ወይ ችላቸው።»
«የተጠበሰ ሥጋ ብለህ የምትጠራው ነገር የዓሣ ሬሳ ነው … የንጉሥ ልብስ የበግ ጠጉር ነው፤ በአንድ የባሕር ውስጥ ቀንድ አውጣ ደም የተነከረ።»
«ከራስህ ነፍስ የበለጠ ጸጥታ ያለው መሸሸጊያ የለም። እናም በማንኛውም ሰዓት ወደዚያ መግባት ትችላለህ።»
«ከስሜት የጸዳ አእምሮ ምሽግ ነው»
«ከዚህ የተሻለ ነገር ካላገኘህ በዚህ ላይ ቁም … ፍትሕ፣ እውነት፣ ልክ መጠበቅ፣ ድፍረት።»
«እኔ Antoninus እስከሆንኩ ድረስ ከተማዬ ሮም ናት፤ ሰው እስከሆንኩ ድረስ ግን ከተማዬ ዓለም ናት»
«የአየር መበላሸት ወረርሽኝ ያመጣል … የአእምሮ መበላሸት ግን ከዚያ የከፋ ወረርሽኝ ነው»
«በሁሉም ነገር የ Antoninus ተማሪ ሁን»
«ከአያቴ Verus፦ ጥሩ ጠባይ፣ እናም ቁጣን መያዝ።» — የመጽሐፉ የመጀመሪያ ዓረፍተ ነገር
«ገና ሦስት ትዕይንት ብቻ ነው የተጫወትኩት፤ አምስት ነበሩ» / «በሕይወት ውስጥ ሦስት ትዕይንት ሙሉ ተውኔት ነው። … ስለዚህ ተረጋግተህ ውጣ» ይላል፤ «የሚያሰናብትህም ተረጋግቷል።» — የመጽሐፉ የመጨረሻ ማስታወሻ
«aequanimitas» — የ Antoninus Pius የመጨረሻ ሌሊት የይለፍ ቃል
«የሚክዱት ይለቀቁ፤ የሚጸኑት ይገደሉ።» — ለአውራጃው ገዢ የተመለሰው መልስ
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
Marcus Aurelius (121–180) — በሮም የተወለደ፤ ፈላስፋ መሆን ፈልጎ ንጉሠ ነገሥት የሆነ። አሥራ ዘጠኝ ዓመት ገዛ፤ ወንድሙ ከሞተ በኋላ ወደ ሰሜኑ ድንበር ሄዶ በዚያ ኖረ። መጽሐፉን በግሪክኛ ለራሱ ጻፈ
Verus — አያቱ፤ አባቱ ስለሞተ ያሳደገው ሰው። ስሙ በላቲን «እውነተኛ» ማለት ነው። የመጽሐፉ የመጀመሪያ መስመር ስለ እርሱ ነው
Domitia Lucilla — እናቱ፤ ከሮም ወጣ ብሎ ትልቅ የጡብና የጣሪያ ንጣፍ ፋብሪካ ባለቤት
Hadrian — የዚያን ጊዜ ንጉሠ ነገሥት፤ ሰፊ ጉዞ የሚያደርግ፣ ሕንፃ የሚወድ፣ ግሪክኛ የሚናገር። በእንግሊዝ ሰሜን ከባሕር እስከ ባሕር የተዘረጋውን ግንብ አሠራ። «Verissimus» የሚለውን ቅጽል ስም የሰጠው እርሱ ነው
Antoninus Pius — በጉዲፈቻ አባቱ፤ ለሃያ ሦስት ዓመታት ገደማ የገዛ። «Pius» ማለት አክባሪ፣ ግዴታውን የሚወጣ። የመጨረሻ ቃሉ aequanimitas ነበር። በመጽሐፉ ውስጥ ረዥሙ የምስጋና ክፍል የእርሱ ነው
Faustina — ሚስቱ፤ የ Antoninus Pius ልጅ። ከ Avidius Cassius አመፅ በኋላ ወደ ምሥራቅ በተደረገው ጉዞ ላይ ሞተች
Lucius — በጉዲፈቻ ወንድሙ፤ ተካፍሎት የገዛ። ሮም ሁለት ንጉሠ ነገሥት የነበራት ለመጀመሪያ ጊዜ ነው። በዘመቻ ላይ ሳለ በድንገት ሞተ
Commodus — ልጁ፤ አባቱ በሕይወት እያለ ከጎኑ የተቀመጠና በአሥራ ስምንት ዓመቱ ብቻውን ገዢ የሆነ። በጦረኞች ሜዳ ውስጥ ተዋግቷል፤ የወራት ስሞችን በራሱ ስም ቀይሯል፤ በራሱ ቤት ውስጥ ባሉ ሰዎች ተገደለ
Diognetus — ሥዕል ያስተማረው መምህር፤ ተአምር ሠሪዎችን አትመን ያለው። በቆዳ ላይ መተኛት የጀመረው በእርሱ ተጽዕኖ እንደሆነ Marcus ራሱ ይናገራል
Rusticus — የ Epictetus ማስታወሻዎችን ከራሱ ቤተ መጻሕፍት ያዋሰው መምህር፤ ውብ የንግግር ጥበብን ያስቀረው ሰው
Apollonius — በሕመም፣ በልጅ ሞት፣ በረዥም ሕመም ውስጥ አንድ ዓይነት ሆኖ የሚገኝ ሰው ማየት እንደሚቻል ያሳየው መምህር
Fronto — የንግግር ጥበብ አስተማሪው። ደብዳቤዎቻቸው በ1815 በ Milan በአንድ ብራና ሥር ተገኙ
Epictetus — በዛሬዋ ቱርክ ውስጥ ባሪያ ሆኖ የተወለደ፤ ወደ ሮም መጥቶ የተሸጠ፤ ያነክስ የነበረ። ነጻ ወጥቶ መምህር ሆነ። «Epictetus» ስም አይደለም — በግሪክኛ «የተገዛ» ማለት ነው። አንዲት ቃል አልጻፈም
Arrian — የ Epictetus ተማሪ፤ ንግግሩን መዝግቦ ያቆየ። ስለ Alexander the Great ዘመቻዎች እስከ ዛሬ ከሁሉ የሚታመንበትን መጽሐፍ የጻፈውም እርሱ ነው
Zeno — ከቆጵሮስ ደሴት የመጣ ነጋዴ፤ በ«ያጌጠችው ስቶዋ» በረንዳ ላይ ቆሞ ማስተማር የጀመረ
Domitian — ፈላስፎችን ከሮም ያባረረ ንጉሠ ነገሥት
Galen — የዚያ ዘመን ትልቁ ሐኪም፤ የወረርሽኙን ምልክቶች የመዘገበ። ራሱም ሮምን ለቆ ወጣ
Avidius Cassius — በምሥራቅ ሰፊ ሥልጣን የነበረው ጄኔራል፤ በሐሰተኛ የሞት ወሬ ላይ ራሱን ንጉሠ ነገሥት ያወጀ። ለሦስት ወራት ገደማ ቆየ፤ ራሳቸው መኮንኖቹ ገደሉት
Alexander the Great — ከግሪክ ተነሥቶ እስከ ሕንድ ድረስ የዘመተውና በሠላሳዎቹ ዕድሜው የሞተው ንጉሥ። በመጽሐፉ ውስጥ ከበቅሎ ነጂው ጎን ተቀምጧል
Constantine — ክርስትናን የተቀበለው የመጀመሪያው የሮም ንጉሠ ነገሥት። ሐውልቱ የእርሱ ነው ተብሎ ስለታመነ ነው ያልቀለጠው
Michelangelo — በጣሊያን የሕዳሴ ዘመን የነበረው ሠዓሊና ቀራጺ፤ ሐውልቱ የቆመበትን አደባባይ ንድፍ የሠራ
Blandina፣ Pothinus፣ Ponticus — የ Lyon አማኞች ደብዳቤ በስም የሚጠቅሳቸው ሦስት ሰዎች፦ ባሪያ ሴት፣ ሽማግሌ ኤጲስ ቆጶስ፣ የአሥራ አምስት ዓመት ገደማ ልጅ
Eusebius — የ Lyon አማኞችን ደብዳቤ በታሪክ መጽሐፉ ውስጥ ያቆየ የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጸሐፊ
Thomas Jefferson — የአሜሪካ ሦስተኛው ፕሬዚደንትና የነጻነት አዋጁን የጻፈው ሰው። የጥንቱን ዓለም የሥነ ምግባር መምህራን ሲዘረዝር ይህን ሰው «Antoninus» ብሎ ጻፈው
Angelo Mai — በ1815 በ Milan ቤተ መጻሕፍት ውስጥ የ Fronto ደብዳቤዎችን ከአንድ ብራና ሥር ያገኘ ጣሊያናዊ ምሁር
ቦታዎች
ሮም — የተወለደባት ከተማ፤ የቤተ መንግሥቱ ንብረት በአደባባይ የተሸጠባት
Capitoline — በሮም መካከል ያለ ኮረብታ፤ የነሐስ ሐውልቱ የቆመበት አደባባይ ያለበት
አቴንስ — «አጎራ» የሚባል የገበያ አደባባይና በዳር ዳሩ ያሉ የተሸፈኑ በረንዳዎች የነበሩባት ከተማ፤ የስቶይኮች መነሻ
ማራቶን — ግሪኮች የፋርስን ጦር ድል ያደረጉበት ሜዳ፤ በ«ያጌጠችው ስቶዋ» ግድግዳ ላይ ተሥሏል። ስሟን ለረዥሙ ሩጫ ሰጥታለች
ቆጵሮስ — Zeno የመጣባት ደሴት
Danube — የሮም ሰሜናዊ ድንበር የነበረው ወንዝ፤ ማዶው የድንበር ሕዝቦች ይኖሩበታል
Carnuntum — በ Danube ወንዝ ዳር የነበረ የጦር ሰፈር፤ ዛሬ በአውስትሪያ ውስጥ፣ ከ Vienna ወጣ ብሎ። የመጽሐፉ ሦስተኛ ክፍል ራስጌ ላይ ተጠቅሷል
Granua — የመጽሐፉ ሁለተኛ ክፍል የተጻፈበት ወንዝ ዳር፤ ዛሬ በስሎቫኪያ ውስጥ ይገኛል
Aquileia — የድንበር ሕዝቦች ተራሮችን አልፈው ወደ ጣሊያን ገብተው የከበቧት ከተማ
Lyon — ዛሬ በፈረንሳይ ምሥራቃዊ ክፍል የምትገኝ፤ በዚያ ዘመን የሮም ግዛት የነበረች ከተማ
ግብጽ — በአመፁ ወቅት Avidius Cassius ን የተቀበለ ግዛት
Vatican ቤተ መጻሕፍት — የመጽሐፉ ብቸኛው ሙሉ የእጅ ጽሑፍ ያለበት
Zurich — መጽሐፉ በ1559 የታተመባት የስዊዘርላንድ ከተማ
Milan — የ Fronto ደብዳቤዎች በ1815 የተገኙባት ከተማ
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
«ወደ ራሱ» — በእጅ ጽሑፉ ላይ ያለው የግሪክኛ አርእስት፤ ደራሲው ራሱ ለመጽሐፉ ስም አልሰጠውም። “Meditations” ከብዙ መቶ ዓመታት በኋላ አሳታሚዎች የሰጡት ስም ነው
ስቶዋ → ስቶይክ — «ስቶዋ» ማለት ጣሪያና አምዶች ያሉት የተሸፈነ በረንዳ ማለት ነው። የፍልስፍናው ስም ከሰው ሳይሆን ከሕንፃ ነው የመጣው
ኤንኪሪዲዮን — «በእጅ ውስጥ ያለ»፤ የኪስ መጽሐፍ። ያው ቃል በዚያ ዘመን ጩቤ ማለትም ነበር
ሎጎስ — በዓለም ውስጥ ዕቅድ አለ የሚለው ወገን ለዓለም ሥርዓት የሚሰጠው ስም፤ ያ ወገን ሥርዓቱ ራሱ አእምሮ ያለው ነገር ነው ይላል። አንዳንዴ አማልክት፣ አንዳንዴ ተፈጥሮ፣ አንዳንዴ ዕድል ተብሎ ይጠራል
«ወይ ሥርዓት ወይ አተሞች» — በዓለም ውስጥ ዕቅድ አለ ወይስ የለም የሚለው ክርክር። Marcus ሁለቱን ጎን ለጎን አስቀምጦ «ለዛሬ ሥራዬ ልዩነት የለውም» ይላል
«በእጅህ ያለውና በእጅህ የሌለው» — የ Epictetus ማጠቃለያ የሚጀምርበት ክፍፍል። የእኔ ሥራ፦ ውሳኔዬ፣ ግምቴ፣ እርምጃዬ። የእኔ ሥራ ያልሆነው፦ ሌላው ሁሉ
ውስጣዊ ምሽግ — ከስሜት የጸዳ አእምሮ፤ በማንኛውም ሰዓት መግባት የሚቻልበት መሸሸጊያ
aequanimitas — «እኩል» እና «መንፈስ» ከሚሉ ሁለት የላቲን ቃላት የተሠራ፤ መንፈስህ አንድ እርከን ላይ ይቁም ማለት ነው። ወደ ብዙ የአውሮፓ ቋንቋዎች ገብቷል
ጉዲፈቻ እንደ የሥልጣን መተላለፊያ — በሮም የዘውድ ሥርዓት አልነበረም። አዋቂ ሰውም በጉዲፈቻ ልጅ ሊሆን ይችላል፤ ንብረትና ስም የሚያስተላልፍ ሕጋዊ መሣሪያ ነው
ኤፒዴሚያ / ፓንዴሚያ — «በሕዝቡ ላይ» / «በሕዝቡ ሁሉ ላይ»። ሁለቱም ግሪክኛ ናቸው
ማርክ → ማርጅን፣ ዴንማርክ — በጥንታዊው የጀርመን ቋንቋ «ማርክ» ማለት ድንበር ማለት ነው። «Marcomanni» ማለት «የድንበር ሰዎች»
ሐምራዊ ቀለም — ከባሕር ውስጥ ትንሽ ፍጡር የሚገኝ፤ በሺህ የሚቆጠሩት ተፈጭተው የሚወጣ። መልበስ የሚችለው ንጉሥና ቤተሰቡ ብቻ ነው — ቀለሙ ራሱ የሥልጣን ምልክት ነበር
ብራና ላይ ጽሑፍ መደራረብ — ብራና ውድ ስለሆነ ጸሐፍት የድሮውን ፍቀው በላዩ ላይ አዲስ ይጽፉ ነበር። የ Fronto ደብዳቤዎች ከአንድ የቤተ ክርስቲያን ጉባኤ ቃለ ጉባኤ ሥር ተገኙ
«ስቶይክ» የሚለው ዘመናዊ ቃል — ስሜቱን የማያሳይ ሰው ማለት ሆኗል፤ ደብዳቤዎቹ ግን ተቃራኒውን ያሳያሉ
የውይይት ጥያቄዎች
ተተኪው። ስለ ግዴታ መጽሐፍ የጻፈው ሰው እርሱ ብቻ ሊሠራው በሚችለው አንድ ሥራ ላይ ተሳሳተ ወይስ አማራጭ አልነበረውም? ዳዊት «ተሳሳተ» ይላል፤ ትግሥት ምርጫው «መጥፎ ተተኪ ወይስ እርስ በርስ ጦርነት» ነበር ትላለች። ሁለቱም ግምት ናቸው። አንድ ውሳኔ በውጤቱ ብቻ የሚፈረድ ከሆነ፣ በወቅቱ የቆመው ሰው በምን ይፈረድ?
ውስጥና ውጭ። ትግሥት እንደምትለው «በእጅህ ያለውና በእጅህ የሌለው» የሚለው ክፍፍል ለባሪያው ነጻ አውጪ ነው፤ ለሥልጣን ላይ ላለ ሰው ግን ተመሳሳይ ክፍፍል ማምለጫ ሊሆን ይችላል — ራሷም በዚህ እርግጠኛ አይደለችም። አንድ ሰው ስለ ውስጣዊ ነጻነት እየጻፈ ሳለ ውጫዊውን ሥርዓት ሳይነካው ማለፍ ይችላል?
የማን ንባብ? ያ መጽሐፍ ለማንም አልተጻፈም። ዳዊት እንደሚለው ግን ዛሬ በመጽሐፍ መደብር ውስጥ ራስን በራስ የመርዳት መደርደሪያ ላይ ተቀምጧል። ዳዊት «መጽሐፉ ተጎዳ» ይላል፤ ትግሥት «ተሰርቆ የተጎዳ ሰው ንገረኝ።» ትላለች። አንድ ጽሑፍ ካልታሰበለት አንባቢ ጋር ሲገናኝ የሚጠፋ ነገር አለ?
