ክረምት ነው። ከአቴንስ ቅጥር ውጪ፣ በጦርነት የወደቁ ሰዎች በሚቀበሩበት መሬት ላይ፣ አፈሩ ገና አሁን ተመልሷል። ከመቃብሩ ራቅ ብሎ አንድ መድረክ ተሠርቷል። ከተማዋ እንዲናገር የመረጠችው የጦር መሪ፣ ፔሪክለስ፣ ወደ መድረኩ ይወጣል፤ የሚጀምረውም በምስጋና ሳይሆን የብዙ ጀግኖች ስም በአንድ ሰው አፍ ላይ ባይንጠለጠል ይሻለው እንደነበር በመናገር ነው። ከዚያ በኋላ ስለ ሙታኑ ሳይሆን ስለ ከተማዋ ይናገራል። ንግግሩ ደግሞ የደረሰን በአንድ መጽሐፍ ውስጥ ብቻ ነው፤ ጸሐፊው ቱኪዲደስ ንግግሮቹን ቃል በቃል እንዳልጻፋቸው ራሱ ተናግሯል። ተናጋሪው ሙታኑ ንግግር አያስፈልጋቸውም ብሎ የሚጀምር ከሆነ፣ በሙታን ላይ የሚደረግ ንግግር ለምንድን ነው? በአራት ክፍሎች ይህን ንግግር እንመረምራለን።
ክፍል 1 — ከመቃብሩ ወደ መድረኩ (ሳባ)
መድረኩ — ቦታው አንድ ታሪክ ጸሐፊ «የከተማዋ ውብ ዳርቻ» ብሎ የሚጠራው፣ ከከተማ ቅጥር ውጪ ያለ የጦርነት ሙታን መቀበሪያ ነው። መድረኩ የተሠራው ከተሰበሰበው ሕዝብ በተቻለ መጠን ብዙው እንዲሰማ ብሎ ነው። ከአፈሩ ወዲያ ሕዝቡ ቆሟል — ዜጎች፣ እንግዶች፣ በቀብሩ ላይ ሲያለቅሱ የነበሩ ሴቶች
ሦስቱ ዋና ነጥቦች — አንደኛ፦ ከተማዋ በዓመት አንድ ጊዜ፣ በራሷ ወጪ፣ በዚያ ዓመት ውጊያ የሞቱባትን ሰዎች ትቀብራለች፤ ሕጓም በዚያ ቀን ንግግር እንዲደረግ ያዛል። ሁለተኛ፦ ተናጋሪው ከተማዋ እነዚህን ሰዎች ማክበር አትችልም ይላል፤ እነርሱ ናቸው ከተማዋን ያከበሯት — ስለዚህ ስለ እነርሱ ሳይሆን ስለ ከተማዋ ይናገራል። ሦስተኛ፦ ንግግሩ ያለው በአንድ መጽሐፍ ውስጥ ብቻ ነው፤ የጻፈው የዚያኑ ጦርነት ታሪክ የጻፈው አቴናዊ ቱኪዲደስ ነው
የክረምቱ ልማድ — ሥርዓቱ ከዚህ ጦርነት በፊት ጀምሮ የነበረ ነው። በዓመት አንድ ጊዜ ነው፤ የሚቀብረው ቤተሰብ አይደለም፣ ከተማዋ ናት
ሦስቱ ቀናት — ከቀብሩ ሦስት ቀን በፊት አጥንቶቹ ወደ አንድ ድንኳን ይገባሉ። ድንኳኑ ለሁሉም ክፍት ነው፤ የሚወደው ሰው ያለው መጥቶ የፈለገውን መባ ያኖራል
አሥሩ ሣጥን — በሦስተኛው ቀን ጋሪዎች ከጥድ እንጨት የተሠሩ አሥር ሣጥኖችን ይዘው ይመጣሉ፤ ለእያንዳንዱ ነገድ አንድ። ነገድ በደም የተሳሰረ ጎሳ ሳይሆን ከተማዋ ዜጎቿን ለአስተዳደርና ለውትድርና የከፈለችባቸው አሥር ክፍሎች ናቸው
ባዶው አልጋ — ከአሥሩ ሣጥን ጋር ተነጥፎና አጊጦ የተዘጋጀ፣ ባዶ አልጋ ይወጣል። የተዘጋጀው አስከሬናቸው ላልተገኘ ሰዎች ነው
ሰልፉና ኬራሚኮስ — ሰልፉን የፈለገ ሰው ይከተላል፤ ዜጋም ይሁን እንግዳ። የሚያለቅሱት የሟቾቹ ቤተሰብ ሴቶች ናቸው። መንገዱ የሚያልቀው ከከተማዋ በር ውጪ ኬራሚኮስ በሚባል ቦታ ነው፤ መሬቱ የከተማዋ ነው፣ የቤተሰብ አይደለም። አጥንቱ ወደ ጉድጓዱ ከገባ በኋላ አንድ ሰው ወደ ከፍ ያለ ቦታ ወጥቶ ይናገራል
የመጀመሪያዎቹ ሙታን — በዚያ ክረምት የተቀበሩት በጦርነቱ መጀመሪያ የወደቁት ናቸው፤ ቀብሩ፣ ቱኪዲደስ እንደሚለው፣ የጦርነቱ የመጀመሪያ ዓመት የተጠናቀቀበት ክረምት ነው። ጦርነቱ በአቴንስና በስፓርታ መካከል ነው፤ ከ431 እስከ 404 ዓ.ዓ.፣ ሃያ ሰባት ዓመት። አንዳንድ ታሪክ ጸሐፊዎች የእርስ በርስ ጦርነት ይሉታል
ተናጋሪውን ማን መረጠው — ከተማዋ ናት። መስፈርቱ ተጽፎ ደርሶናል፦ በጥበቡና በስሙ የተመሰከረለት ሰው ይሁን። ማንም አይነሣም፤ ቤተሰብም አይመርጥም
ፔሪክለስ ማን አልነበረም — የአቴንስ ንጉሥ አልነበረም፤ የመንግሥት መሪም አልነበረም። በይፋ የያዘው ሥልጣን አንድ ብቻ ነው፦ የጦር መሪነት — ሕዝቡ በየዓመቱ ከሚመርጣቸው አሥር የጦር መሪዎች አንዱ። ዓመት እየጠበቀ ደጋግሞ ስለተመረጠ ነው ስሙ ከከተማዋ ጋር የተጣበቀው
ንግግሩ የፈለገው ውሳኔ — አንድ ነው፦ ጦርነቱ ይቀጥል። መድረኩ ፊት የቆሙት ቤተሰቦች ናቸው፤ ገና አንድ ክረምት ያስቆጠረውን ጦርነት ሃያ ስድስት ተጨማሪ ዓመት ማስቀጠል የነበረባቸው እነርሱ ናቸው። በዚያ ቀን ይህን የሚያውቅ ማንም አልነበረም
ክፍል 2 — ንግግሩ እንዴት ደረሰን (ኢብሳ)
ጦርነት አዲስ ነገር አይደለም — ጥንታዊት ግብጽ ስለ ራሷ ትታ ካለፈችው ጽሑፍ ሁሉ በዕድሜ የሚበልጠው የዓይን ቀለም መፍጫ የድንጋይ ሰሌዳ ነው፤ በላዩ ላይ ናርመር የሚባል ንጉሥና ሁለት አገር አንድ ለማድረግ ያደረጋቸው ጦርነቶች አሉ። በ31ኛው መቶ ዘመን ዓ.ዓ. ገደማ የተቀረጸ ነው፤ በ1890ዎቹ በአንድ የቤተ መቅደስ ፍርስራሽ ውስጥ ተቆፍሮ ወጣ፤ አሁን ካይሮ ውስጥ ይገኛል። አንድ አገር ስለ ራሱ የተወው የመጀመሪያው ጽሑፍ ስለ ጦርነት ነው
ያልተመለሰው ጥያቄ — ሁለቱን የዓለም ጦርነቶች የተዋጉት ትውልዶች ጦርነትን ሁሉ የሚያስቀር ጦርነት እየተዋጉ እንደሆነ ያምኑ ነበር። ይህን ንግግር የሚያስተምር የታሪክ መምህር አንድ ጥያቄ ያነሣል፤ አይመልሰውም፦ ለአገር መዋጋት ይበልጣል? ወይስ አንድም ጦርነት ትክክል አይደለም ማለት? ኢብሳም እንደ ተጠየቀ ይተወዋል
አንድ ቋንቋ፣ አንድ አማልክት — አቴንስና ስፓርታ እያንዳንዳቸው የሌሎች ከተሞችን ኅብረት ይመሩ ነበር። ሃያ ሰባት ዓመት — አንድ ሰው በዚያ ጦርነት ተወልዶ በዚያው ሊሞት ይችላል። አንድ ቋንቋ ይናገራሉ፤ አንድ ዓይነት አማልክት ያመልካሉ፤ ለተወሰነ ጊዜም አጋሮች ነበሩ። የእርስ በርስ ጦርነት ማለት ይህ ነው፦ ጠላቱ ከውጭ የመጣ ሳይሆን ትናንት አብሮህ የነበረው ነው
ከተማዋ ስትቀብር — ወጪውን፣ ሣጥኖቹን፣ መሬቱንና ተናጋሪውን የምትይዘው ከተማዋ ናት። ለቤተሰቡ የተተወው ድርሻ ሁለት ብቻ ነው፦ መባ ማምጣትና ማልቀስ። አንድ ሰው ለከተማዋ ብሎ ከሞተ፣ አስከሬኑ የከተማዋ ሆነ ማለት ነው። ቱኪዲደስ ለዚያ ቀብር የሚጠቀምበት ሐረግ «በሕዝብ ወጪ» ነው
የመምህሩ አራት ነጥቦች — ያች ከተማ ምን እንደነበረች፦ ለብዙኃኑ የሚበጀው ነገር መሠረት ነው፤ ሰው በፈለገው መንገድ ይኑር — መለኪያው ሌላውን አለመጉዳት ብቻ ነው፤ ሕግ ይከበራል፤ ዜጋ ተብሎ የሚፈለገው በአንድ ነገር ብቻ የተወሰነ ሳይሆን ብዙ የሚችል ሰው ነው
በግንብ ውስጥ — በዚያ ክረምት ከተማዋ ሞልታለች፤ በዙሪያዋ ይኖሩ የነበሩ ብዙ ሰዎች እርሻቸውን ትተው ከተማዋን ከወደቧ ጋር በሚያገናኙት ረጃጅም ግንቦች ውስጥ ገብተዋል
ወረርሽኙ — በሚቀጥለው በጋ መጀመሪያ ቀናት በሽታ ወደ ተጨናነቀችው ከተማ ገባ። ከሞቱት መካከል የፔሪክለስ ሁለቱም ሕጋዊ ልጆች ይገኙበታል፤ በ429 ዓ.ዓ. እርሱ ራሱ በዚያው በሽታ ሞተ
የጸሐፊው አደራደር — መጨናነቁና ወረርሽኙ በምን እንደተያያዙ በእርግጠኝነት የሚናገር የለም፤ የሚታወቀው ቅደም ተከተል ብቻ ነው። ቱኪዲደስ ግን የቀብሩን ንግግር ጨርሶ ወዲያውኑ ወረርሽኙን ያመጣል። ያ የጸሐፊው አደራደር ነው፤ የክስተቶቹ ማስረጃ አይደለም
ንግግሩ እንዴት ደረሰን — የፔሪክለስ ንግግር በእጁ የተጻፈ ቅጂ የለውም። ያለው በአንድ መጽሐፍ ውስጥ ብቻ ነው፦ «የፔሎፖኔዥያ ጦርነት ታሪክ»፣ የቱኪዲደስ
የቱኪዲደስ ዘዴ — አንዳንዶቹን ንግግሮች ራሱ ሰምቷል፤ ሌሎቹን ከተለያዩ ሰዎች አግኝቷል፤ ቃል በቃል በትውስታ ማቆየት ከባድ ነበር ይላል። ልማዱ፣ በራሱ አገላለጽ፦ «ተናጋሪዎቹ እያንዳንዱ አጋጣሚ ከእነርሱ የሚጠይቀው መስሎ በእኔ አስተያየት የታየውን እንዲናገሩ አድርጌአለሁ፤ በእርግጥ በእውነት ከተናገሩት ነገር አጠቃላይ ሐሳብ በተቻለ መጠን ሳልርቅ።»
ዛሬም የሚላከው ወደዚያው ነው — ስለ ዲሞክራሲ ከጥንታዊው ዓለም ከደረሱን ንግግሮች ሁሉ በጣም የሚጠቀሰው፣ ጸሐፊው ራሱ ቃል በቃል አልጻፍኩም ባለበት መጽሐፍ ውስጥ ነው። ማንበብ የሚፈልግ ሰው የሚላከው ወደ የቱኪዲደስ ታሪክ፣ መጽሐፍ ሁለት ነው
ክፍል 3 — ንግግሩ ወደ አምስት ወገን (አበባ)
ንግግሩ በዚያ ሕዝብ ውስጥ ወደ አምስት የተለያዩ ወገኖች ይዞራል — አንዱን ጨርሶ ወደ ሚቀጥለው። አበባ በዚያው ቅደም ተከተል ታነብበዋለች። ከታች ያሉት አምስቱ ክፍሎች የንግግሩ ትረካ ናቸው፤ የአበባ የራሷ ንባብ ያለው በመጨረሻው «ሁለት ጥያቄዎች» ስር ብቻ ነው።
ወደ ሁላችሁ — ሕጉ
ከእርሱ በፊት የተናገሩት አብዛኞቹ ይህን ንግግር የሥርዓቱ አካል ያደረገውን ሰው አመስግነዋል፤ እርሱ ግን በሥራ የታየ ጀግንነት በሥራ በሚታይ ክብር ቢመለስ በቂ ነው ብሎ ያስብ ነበር — «አሁን በዚህ በሕዝብ ወጪ በተዘጋጀ ቀብር እንደምታዩት ያለ ክብር።»
ለምን ከባድ እንደሆነ፦ ሁሉን የሚያውቀው ወዳጅ አንድ ነገር ተረስቷል ብሎ ያስባል፤ እንግዳው ተጋንኗል ብሎ ይጠረጥራል። ሰዎች ሌሎች ሲመሰገኑ የሚታገሡት እኔም እችላለሁ ብለው እስካመኑ ድረስ ነው፤ ከዚያ በላይ ሲሆን «ቅናት ይገባል፤ ከቅናቱ ጋር አለማመን።»
አባቶች ልማዱን ስላጸደቁት፦ «ሕጉን መታዘዝ ግዴታዬ ይሆናል።»
ወደ ሁላችሁ — ከተማዋ
ቀድሞ አባቶች አገሪቱን ነጻ አድርገው አስረከቡ፤ አባቶች ግዛቱን ጨመሩ። የጦርነቱን ታሪክ ግን «ለአድማጮቼ እጅግ የታወቀ ርዕስ» ብሎ ያልፈዋል
በምትኩ ሦስት ነገር፦ ወደዚህ ደረጃ የደረሱበት መንገድ፣ የከተማዋ ታላቅነት ያደገበት የመንግሥት ቅርጽ፣ ያ የወጣበት የሕዝብ ልማድ። መምህሩ ያንን መዞር እንዲህ ያስቀምጠዋል፦ አቴናውያን እነዚህን ሰዎች ማክበር አይችሉም፤ የሞቱት ሰዎች ናቸው አቴንስን ያከበሩት — ስለዚህ ስለ ሰዎቹ ሳይሆን ስለሞቱላት አገር ይናገራል
ከተማዋ የማንንም ጎረቤት ሕግ አልገለበጠችም — «ከመምሰል ይልቅ ለሌሎች ምሳሌ ነን።» አስተዳደሩ ብዙኃኑን ይጠቅማል — «ዲሞክራሲ የተባለው ለዚህ ነው።» ሕጉ በግል ክርክር ለሁሉም እኩል ፍትሕ ይሰጣል፤ ሰው ወደ ፊት የሚወጣው በችሎታው እንጂ በመደቡ አይደለም፤ ድህነትም መንገድ አይዘጋም
ነጻነቱ ወደ ተራ ኑሮም ይዘልቃል፤ ማንም ጎረቤቱን በቅናት አይከታተልም። ያ ቀላልነት ግን ዜጎቹን ሕግ የለሽ አያደርግም፤ የተጻፉትን ሕጎችና «ባይጻፉም ያለ ግልጽ ውርደት ሊጣሱ የማይችሉትን» ሕጎች ይታዘዛሉ
ዓመቱን ሙሉ ጨዋታዎችና መሥዋዕቶች፤ የመላው ዓለም ምርት ወደ ወደቧ ይገባል፤ የውጭ ሰውን በጭራሽ አታባርርም። ተቀናቃኞቻቸው ከሕፃንነት ጀምሮ በአሳማሚ ሥልጠና ጀግንነትን ይፈልጋሉ፤ «እኛ በአቴንስ የፈለግነውን ልክ እየኖርን፣ ሆኖም ማንኛውንም ተገቢ አደጋ ለመጋፈጥ እንዲሁ ዝግጁ ነን።»
«ውበትን ያለ ብክነት እናዳብራለን፤ እውቀትንም ያለ ልፍስፍስነት፤ ሀብትን ከማሳያነት ይልቅ ለጥቅም እንጠቀማለን።» በሕዝብ ሥራ ድርሻ የሌለው ሰው የሚታየው «እንደ ምኞት የሌለው ሳይሆን፣ እንደ ጥቅም የሌለው» ነው፤ ውይይት ደግሞ «ለማንኛውም ጥበብ ያለው ሥራ የማይቀር ቅድመ ሁኔታ» ነው
«በአጭሩ፣ እንደ ከተማ የግሪክ ሁሉ ትምህርት ቤት ነን እላለሁ።» ከተማዋ ገጣሚ አያስፈልጋትም፤ ባሕሩንና ምድሩን ሁሉ የድፍረቷ አውራ ጎዳና አድርጋለች። «እነዚህ ሰዎች በክብር የተዋጉላትና የሞቱላት አቴንስ እንዲህ ናት።»
ወደ ሙታኑ
የሰዎቹ ምስጋና በአብዛኛው ተጠናቅቋል ይላል፤ የገለጻት ከተማ እንደነዚህ ያሉ ሰዎች የሠሯት ናት
ለአገር በሚደረግ ውጊያ መጽናት «የሰውን ሌሎች ጉድለቶች የሚሸፍን ካባ» ነው
«ከመገዛት ይልቅ በመቃወም መሞትን መርጠው፣ የሸሹት ከውርደት ብቻ ነው፤ አደጋን ግን ፊት ለፊት ተጋፈጡት።»
ለቀሩት፦ እንደነርሱ የማይናወጥ ቁርጠኝነት ይኑራችሁ — «የተሻለ ፍጻሜ እንዲኖረው መጸለይ ብትችሉም።» በቃላት አትርኩ፦ «የአቴንስን ኃይል ራሳችሁ መረዳት አለባችሁ፤ ፍቅሯ ልባችሁን እስኪሞላው ድረስ ከቀን ወደ ቀን ዓይናችሁን በእርሷ ላይ መግቡ።»
ሕይወታቸውን ከከተማዋ እግር ሥር አኑረው «ፈጽሞ የማያረጅ ዝና» ተቀብለዋል፤ መቃብራቸው አጥንታቸው የተኛበት መሬት ብቻ ሳይሆን ትውስታ ነው
«ደስታን የነጻነት ፍሬ፣ ነጻነትንም የጀግንነት ፍሬ አድርጋችሁ በመፍረድ፣ የጦርነትን አደጋዎች በጭራሽ አትሽሹ።»
ወደ ወላጆቹ፣ ወደ ልጆቹና ወንድሞቹ፣ ወደ መበለቶቹ
ወላጆቹ — «ስለዚህ የማቀርብላችሁ ማጽናኛ ነው እንጂ ሐዘኔታ አይደለም።» እንዲህ ያለ ክቡር ሞት ዕጣቸው የሆነላቸው ዕድለኞች ናቸው ይላል — «ሆኖም ይህ ከባድ ቃል መሆኑን አውቃለሁ።»
ገና ልጅ መውለድ የሚችሉት — «በእነርሱ ምትክ ሌሎችን የማግኘት ተስፋ ይዘው መጽናት አለባቸው።» አዲሶቹ ልጆች ለመንግሥትም ማጠናከሪያና ዋስትና ይሆናሉ
ዕድሜያቸው ያለፈው — የሕይወታቸው ምርጥ ክፍል ዕድለኛ መሆኑን እንደ ትርፍ ይቁጠሩት፤ «የማያረጀው የክብር ፍቅር ብቻ ነው።»
ልጆቹና ወንድሞቹ — ከፊታቸው ከባድ ትግል አለ፤ በሕይወት ያሉት ከቅናት ጋር ይታገላሉ፤ ሙታኑ ግን «ውድድር በማይገባበት መልካም ፈቃድ» ይከበራሉ
መበለቶቹ — አንድ ዓረፍተ ነገር ብቻ፦ «ከተፈጥሮ ባሕርያችሁ ባለማነስ ክብራችሁ ታላቅ ይሆናል፤ ከሁሉም የላቀችው ደግሞ በወንዶች መካከል፣ ለበጎም ይሁን ለክፉ፣ በጣም ጥቂት የምትወራላት ናት።»
ወደ ከተማዋ — ተመለሱ
«ሥራዬ አሁን ተጠናቅቋል… ቢያንስ በቃል፣ የሕጉ መስፈርቶች አሁን ተሟልተዋል።»
በሥራ ደግሞ፦ «ልጆቻቸውም እስኪጎለምሱ ድረስ በሕዝብ ወጪ ያድጋሉ።»
መምህሩ መዝጊያውን በአንድ ዓረፍተ ነገር ያስቀምጠዋል፦ የተቀበሩት ሰዎች ለቀሩት ትግሉን መረከብን፣ ለሞቱት የሚመጥን መሆንን፣ ጦርነቱን እስከ ፍጻሜው ማድረስን ትተዋል — ያች ዲሞክራሲ እንዳትጠፋ
የመጨረሻው ዓረፍተ ነገር ትእዛዝ ነው፦ «አሁን ለዘመዶቻችሁ ያላችሁን ልቅሶ ስለጨረሳችሁ፣ መሄድ ትችላላችሁ።»
ከዚያ በኋላ — በሚቀጥለው በጋ መጀመሪያ ቀናት በሽታው ወደ ከተማዋ ገባ። ፔሪክለስ ከሥልጣኑ ተነሥቶ ተቀጣ፤ ብዙም ሳይቆይ እንደገና የጦር መሪ ተብሎ ተመረጠ፤ በ429 ዓ.ዓ. በዚያው በሽታ ሞተ። ጦርነቱ ሌላ ሃያ ስድስት ዓመት ቀጠለ፤ በ404 ዓ.ዓ. አቴንስ ተሸነፈች
ሁለት ጥያቄዎች
ወላጁ — ልጁን ሲያመሰግኑለት ለመስማት የመጣ አባት ከተማዋ ስትመሰገን ሰማ፤ ከዚያም ሌላ ልጅ ውለድ ተባለ። የቀብር ንግግር ስለ ሙታኑ መናገርን ለምን ይከለክላል? አበባ የምትለው፦ ይህን ቀብር የከፈለችው ከተማ የሚቀጥለውን ክረምት ሣጥኖችም መቅበር ያለባት እርሷ ናት፤ ስለ እነዚህ ሰዎች የሚደረግ ንግግር መቃብሩ ላይ ያልቃል፤ ስለ ከተማዋ የሚደረግ ንግግር ግን የሚቀጥሉትን ከሕዝቡ መጠየቅ ይችላል
መበለቲቱ — ክብሯ በወንዶች መካከል በጣም ጥቂት መወራት እንደሆነ ተነገራት፤ ያው ንግግር ትንሽ ቀደም ብሎ ከተማዋ ሰው ሁሉ በፈለገው መንገድ እንዲኖር ትፈቅዳለች ብሏል። የከተማዋ ነጻነት፣ ንግግሩ ከሁሉ ያነሰውን ከሰጣት አድማጭ በኩል ሲታይ ምን ይመስላል? አበባ የምትለው፦ የንግግሩ «እኛ» በጉባኤው ውስጥ ያሉት ወንዶች ናቸው፤ መበለቲቱ የተነገራት የዚያ «እኛ» ጫፍ የት እንዳለ ለማሳየት ብቻ ነው
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
ባዶው አልጋ። አሥር ሣጥንና አሥራ አንደኛው ነገር — ባዶው አልጋ። ዳዊት ንግግሩን ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው ደግሞ አነበበው፤ አልጋውም ሣጥኖቹም የሉበትም። ትግሥት ትጨምራለች፦ ከሞቱት ሰዎች አንዱም በስም አልተጠራም — «የቀብር ንግግር ነው፤ ሙታን ግን የሉበትም።»
ምትክ። በሙታኑ ቦታ ከተማዋ ቆማለች።
ዳዊት — ሰዎቹ የሞቱት ለከተማዋ ነው፤ ከዚያ ከተማዋ ቦታቸውን ወሰደች። ንግግሩ ስለ ሙታኑ የሚለው ብቸኛ ነገር — «ከመገዛት ይልቅ በመቃወም መሞትን መርጠው።» — ሙታኑ ብቻ ሊያረጋግጡት የሚችሉት ነው። ከዚያም ወደ አባቶቹ ዞሮ ሌላ ልጅ ይጠይቃል፤ «ምትክ» የሚለውን ቃል ንግግሩ ራሱ ይጠቀማል
ትግሥት — ያ ማጭበርበር አይደለም፤ የሕዝብ ቀብር ማለት ራሱ ያ ነው — አንድን ሞት ወስዶ የሕዝብ ጥያቄ ማድረግ። ፔሪክለስ ደግሞ ደብቆ አላደረገውም፤ «በሕዝብ ወጪ በተዘጋጀ ቀብር» ሁለተኛው ዓረፍተ ነገሩ ነው
የጸሐፊው ዓረፍተ ነገር — ትግሥት ከቱኪዲደስ ታመጣለች፦ በስም ዲሞክራሲ የነበረው፣ በፔሪክለስ እጅ «በመጀመሪያው ዜጋ የሚመራ መንግሥት» ሆነ። በሙታኑ ቦታ የተቀመጠችው «ከተማ» ፊት ነበራት — የተናጋሪው ፊት። ዳዊት ያ ምትኩን ያባብሰዋል ይላል፤ ትግሥት ያሻሽለዋል አላለችም፣ የተናገረችው ስለ ማን እንደተናገረ ነው
የመጀመሪያው ረድፍ — ዳዊት አንድ ትምህርት ቤት ያስባል፦ ተማሪ ሞቷል፤ ርዕሰ መምህሩ ስለ ትምህርት ቤቱ ይናገራል፤ ወላጆቹ ተቀምጠው ይቆያሉ ወይስ ይነሣሉ? ትግሥት፦ በዚያ መሬት ላይ ማንም እንደተነሣ አልተጻፈም። የመምህሩን ጥያቄ — ለአገር መዋጋት ወይስ አንድም ጦርነት ትክክል አይደለም ማለት — መምህሩ አልመለሰውም፤ ትግሥትም አትመልሰውም
በመድረኩ ላይ ያልተጠራ ስም። በንግግሩ ውስጥ አንድም አምላክ በስም አልተጠራም፤ ጸሎት አልቀረበም። ሃይማኖትን የሚነካው «ዓመቱን ሙሉ ጨዋታዎችና መሥዋዕቶች» ብቻ ነው — ከከተማዋ መዝናኛዎች መካከል ተቆጥሮ፤ «መጸለይ» ደግሞ አንድ ጊዜ፣ እንደ ምኞት። በሚቀጥለው ምዕራፍ፣ በወረርሽኙ ላይ፣ ቱኪዲደስ በቤተ መቅደሶች ውስጥ ልመና፣ ትንቢት መጠየቅና የመሳሰሉት ሁሉ እኩል ከንቱ ሆነው ተገኙ ይላል።
ዳዊት — የእርሱ ንባብ፦ በዚያ ንግግር ውስጥ አምላክ በሚቆምበት ቦታ ከተማዋ ቆማለች፤ «ፍቅሯ ልባችሁን እስኪሞላው ድረስ» የሚለው ስለ መንግሥት ሳይሆን ስለ አንድ የሚወደድ ነገር ነው
ትግሥት — የእርሷ ንባብ፦ ዝምታው የተናጋሪው ሳይሆን የጸሐፊው ሊሆን ይችላል፤ አምላክ ያልጠራው ፔሪክለስ ነው ወይስ ቱኪዲደስ — ከጽሑፉ ማወቅ አይቻልም
መምህሩ — አቴናውያን ለአገር መሞት ከሁሉ የላቀ ነው በሚለው እምነት ተነድተዋል ይላል። ሦስት ንባብ አለ፤ ጽሑፉ ውስጥ ያለው ዝምታ ብቻ ነው — ሁለቱም ዝምታው ምን እንደሚያረጋግጥ አይናገሩም
የማን ቃላት። ቱኪዲደስ ንግግሮቹን እርሱ እንዳዘጋጃቸው ተናግሯል።
ዳዊት — ስለዚህ ስለ ዲሞክራሲ ከጥንታዊው ዓለም ከደረሱን ንግግሮች ሁሉ በጣም የሚጠቀሰው የአንድ ታሪክ ጸሐፊ ድርሰት ሊሆን ይችላል
ትግሥት — ዘዴውን የተናገረ ሰው ካልተናገረ ሰው ይሻላል። ጽሑፉ ምንም ይሁን ምን አንድ የአቴንስ ሕዝብ በክረምት ብርድ ቆሞ ሊሰማው የሚችለውን ነገር ያሳያል። ዳዊት፦ ያ የከተማዋ ማስረጃ ነው እንጂ የንግግሩ አይደለም። ትግሥት፦ ለእኔ ሁለቱ የተለያዩ አይደሉም
ፊቱም በሌላ እጅ — የከተማው የቀልድ ገጣሚዎች ስለ ራስ ቅሉ ትልቅነት «ሽንኩርት ራስ» ብለውታል፤ ፕሉታርክ ቀራጺዎች ሁልጊዜ የራስ ቁር አድርገው የሚያሳዩት ለዚያ ነው ይላል። ስሙ ደግሞ ከ«እጅግ» እና «ዝና» የተሠራ ነው። ትግሥት ሦስቱን ጎን ለጎን ታስቀምጣለች — ታላቅ ዝና የሚል ስም፣ ከቁር በታች ብቻ የሚታይ ራስ፣ በሌላ ሰው ፍርድ ውስጥ ብቻ የተያዘ ንግግር — ከዚያ ምንም አትጎትትም
ያልተፈታው — ዳዊት የከተማዋን ማስረጃና የንግግሩን ማስረጃ መለየት ይፈልጋል፤ ማለያየት አልቻለም
የሸክላ ሠሪዎች ሰፈር። ኬራሚኮስ ስሙን ያገኘው እዚያ ከሚሠሩ ሸክላ ሠሪዎች ነው፤ የግሪኩ ቃል የሸክላ አፈር ማለት ነው፤ በእንግሊዝኛ «ሴራሚክ» የሚባለው ከዚያው ነው። ዛሬ በአጥር የተከበበ ቁፋሮ ነው፦ በ1870 በግሪክ የአርኪኦሎጂ ማኅበር ተጀመረ፤ ከ1913 ጀምሮ የጀርመን የአርኪኦሎጂ ተቋም እስከ ዛሬ ቀጥሎበታል። በዚያ የሚያልፈው የምድር ባቡር ማቆሚያ ስሙን ይዞታል። በመጀመሪያው የዓለም ጦርነት ወቅት ደግሞ ከንግግሩ የተወሰዱ ጥቅሶች በሎንዶን አውቶቡሶች ላይ እንደ ማስታወቂያ ተለጥፈው ነበር።
ያልተነገሩ ነገሮች
መቼ መጻፍ እንደጀመረ — ቱኪዲደስ መጻፍ የጀመረው ጦርነቱ «በፈነዳበት ቅጽበት» ነው ይላል፤ ታላቅ ጦርነት እንደሚሆንና «ከእርሱ በፊት ከነበሩት ሁሉ ይበልጥ ሊነገር የሚገባው» እንደሚሆን አምኖ
ወረርሽኙ — ራሱ ታሟል፤ በሌሎችም ላይ አይቶታል። ምልክቶቹን አንድ በአንድ የጻፈው «እንደገና ቢነሣ» እንዲታወቅ ብሎ ነው
አምፊፖሊስ — በሰሜን የአቴንስ የጦር መሪ ነበር፤ ሰባት መርከብ ይዞ ከአምፊፖሊስ የግማሽ ቀን ጉዞ ርቆ። ሲጠራ በዚያው ቀን ምሽት ከሥሯ ያለችውን የወደብ ከተማ ደረሰ፤ አምፊፖሊስ ግን በዚያው ቀን እጅ ሰጥታ ነበር። ወደቡን አዳነ
ስደቱ — «በአምፊፖሊስ ካዘዝኩ በኋላ ከአገሬ ለሃያ ዓመት በስደት መኖር ዕጣዬ ሆነ።» በሁለቱም ወገን ተገኝቷል፤ «በተለይም ከፔሎፖኔዥያ ወገን ጋር»
ያልተጨረሰው መጽሐፍ — «በሙሉ ውስጡ ኖሬበታለሁ» ይላል፤ ጦርነቱ ሦስት ጊዜ ዘጠኝ ዓመት ይቆያል ተብሎ ይነገር እንደነበርም ይመዘግባል። መጽሐፉ ግን በ411 ዓ.ዓ. መሀል ላይ ይቆማል — ከጦርነቱ ፍጻሜ ሰባት ዓመት በፊት
መዝጊያ
ንግግሩ በትእዛዝ ነው የሚያልቀው፤ ልቅሶው አልቋል፤ «መሄድ ትችላላችሁ።» ሕዝቡ ከመድረኩ ይርቃል፤ ከሸክላ ሠሪዎች ሰፈር አልፈው፣ በበሩ በኩል ወደ ከተማዋ ይመለሳሉ። ዳዊት፦ በልጆቻቸው ቦታ ከተማ ይዘው ወደ ቤታቸው ሄዱ። ትግሥት፦ ወደ ቤታቸው የሄዱት ስለተባሉ ነው — እና በሚቀጥለው ክረምት ጋሪዎቹ እንደገና ወጡ። ቱኪዲደስ ልማዱ «በመላው ጦርነት ውስጥ፣ አጋጣሚው በተፈጠረ ቁጥር» ተጠብቆ ቆይቷል ይላል።
ቁልፍ ጥቅሶች
«ሕጉን መታዘዝ ግዴታዬ ይሆናል።» — ፔሪክለስ፣ የንግግሩ መክፈቻ
«ከመምሰል ይልቅ ለሌሎች ምሳሌ ነን።» — ፔሪክለስ ስለ አቴንስ ሕግ
«ውበትን ያለ ብክነት እናዳብራለን፤ እውቀትንም ያለ ልፍስፍስነት፤ ሀብትን ከማሳያነት ይልቅ ለጥቅም እንጠቀማለን።» — ፔሪክለስ
«በአጭሩ፣ እንደ ከተማ የግሪክ ሁሉ ትምህርት ቤት ነን እላለሁ።» — ፔሪክለስ
«ከመገዛት ይልቅ በመቃወም መሞትን መርጠው፣ የሸሹት ከውርደት ብቻ ነው፤ አደጋን ግን ፊት ለፊት ተጋፈጡት።» — ፔሪክለስ ስለ ሙታኑ
«ለጀግኖች መላው ምድር መቃብራቸው ናት፤ ከአገራቸው ራቅ ባሉ ምድሮች፣ የመቃብር ድንጋዩና ጽሑፉ በሚያውጅበት ቦታ ብቻ ሳይሆን፣ በእያንዳንዱ ደረት ውስጥ ከልብ በቀር ምንም ጽላት የማይጠብቀው ያልተጻፈ መዝገብ ተቀምጧል።» — ፔሪክለስ
«ደስታን የነጻነት ፍሬ፣ ነጻነትንም የጀግንነት ፍሬ አድርጋችሁ በመፍረድ፣ የጦርነትን አደጋዎች በጭራሽ አትሽሹ።» — ፔሪክለስ፣ ለቀሩት
«በእነርሱ ምትክ ሌሎችን የማግኘት ተስፋ ይዘው መጽናት አለባቸው።» — ፔሪክለስ፣ ገና ልጅ መውለድ ለሚችሉ ወላጆች
«ከተፈጥሮ ባሕርያችሁ ባለማነስ ክብራችሁ ታላቅ ይሆናል፤ ከሁሉም የላቀችው ደግሞ በወንዶች መካከል፣ ለበጎም ይሁን ለክፉ፣ በጣም ጥቂት የምትወራላት ናት።» — ፔሪክለስ፣ ለመበለቶቹ
«አሁን ለዘመዶቻችሁ ያላችሁን ልቅሶ ስለጨረሳችሁ፣ መሄድ ትችላላችሁ።» — የንግግሩ የመጨረሻ ዓረፍተ ነገር
«ተናጋሪዎቹ እያንዳንዱ አጋጣሚ ከእነርሱ የሚጠይቀው መስሎ በእኔ አስተያየት የታየውን እንዲናገሩ አድርጌአለሁ፤ በእርግጥ በእውነት ከተናገሩት ነገር አጠቃላይ ሐሳብ በተቻለ መጠን ሳልርቅ።» — ቱኪዲደስ ስለ ዘዴው
«በአምፊፖሊስ ካዘዝኩ በኋላ ከአገሬ ለሃያ ዓመት በስደት መኖር ዕጣዬ ሆነ።» — ቱኪዲደስ
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ፔሪክለስ (ሞተ 429 ዓ.ዓ.) — በዚያ ክረምት አቴንስ የቀብር ንግግሩን እንዲያደርግ የመረጠችው የጦር መሪ። ንጉሥም የመንግሥት መሪም አልነበረም፤ ሕዝቡ በየዓመቱ ከሚመርጣቸው አሥር የጦር መሪዎች አንዱ ሆኖ ደጋግሞ ተመረጠ። ሁለቱም ሕጋዊ ልጆቹ በወረርሽኙ ሞቱ፤ ከሥልጣኑ ተነሥቶ ተቀጣ፣ እንደገና ተመረጠ፣ በዚያው በሽታ ሞተ። ስሙ ከ«እጅግ» እና «ዝና» የተሠራ ነው
ቱኪዲደስ — የዚያኑ ጦርነት ታሪክ የጻፈ አቴናዊ፤ የፔሪክለስ ንግግር ያለው በእርሱ መጽሐፍ ውስጥ ብቻ ነው። ንግግሮቹን ቃል በቃል እንዳልጻፋቸው ራሱ ተናግሯል። በአምፊፖሊስ ካዘዘ በኋላ ሃያ ዓመት በስደት ኖረ
ናርመር — በጥንታዊት ግብጽ የድንጋይ ሰሌዳ ላይ የተቀረጸ ንጉሥ፤ ሁለት አገር አንድ ለማድረግ ካደረጋቸው ጦርነቶች ጋር
ፕሉታርክ — ቀራጺዎች ፔሪክለስን ሁልጊዜ የራስ ቁር አድርገው የሚያሳዩት በራስ ቅሉ ትልቅነት ምክንያት ነው ያለ ጸሐፊ
የታሪክ መምህሩ — ይህን ንግግር የሚያስተምር መምህር፤ ስለ ከተማዋ አራት ነጥቦችን ያጠቃለለ፣ ስለ ጦርነት ያነሣውን ጥያቄ ያልመለሰ
ቦታዎች
አቴንስ — ሙታኗን በራሷ ወጪ የምትቀብር፣ ተናጋሪውን የምትመርጥ ከተማ፤ ከወደቧ ጋር በረጃጅም ግንቦች የተገናኘች። በ404 ዓ.ዓ. ተሸነፈች
ስፓርታ — አቴንስ ከ431 እስከ 404 ዓ.ዓ. የተዋጋቻት የግሪክ ከተማ፤ የሌሎች ከተሞችን ኅብረት የምትመራ
ኬራሚኮስ — ከአቴንስ በር ውጪ ያለው የሕዝብ መቃብር፤ ንግግሩ የተነገረበት። ስሙ ከሸክላ ሠሪዎች የመጣ ነው፤ ቁፋሮው በ1870 ተጀመረ፤ የምድር ባቡር ማቆሚያ ስሙን ይዞታል
አምፊፖሊስ — በሰሜን ያለች ከተማ፤ ቱኪዲደስ ሳይደርስ እጅ የሰጠች፣ ለስደቱ ምክንያት የሆነች
ግብጽ፣ ካይሮ — የናርመር የድንጋይ ሰሌዳ የተቀረጸባት ጥንታዊት አገር፤ ሰሌዳው ዛሬ የሚገኝባት ከተማ
ሎንዶን — በመጀመሪያው የዓለም ጦርነት ወቅት ከንግግሩ የተወሰዱ ጥቅሶች አውቶቡሶች ላይ የተለጠፉባት ከተማ
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
ነገድ — በደም የተሳሰረ ጎሳ ሳይሆን አቴንስ ዜጎቿን ለአስተዳደርና ለውትድርና የከፈለችባቸው አሥር ክፍሎች
አሥሩ ሣጥን — ከጥድ እንጨት የተሠሩ፣ ለእያንዳንዱ ነገድ አንድ፤ በሦስተኛው ቀን በጋሪ ይወጣሉ
ባዶው አልጋ — ተነጥፎና አጊጦ የተዘጋጀ፣ አስከሬናቸው ላልተገኘ ሰዎች። ንግግሩ አንድም ጊዜ አይጠቅሰውም
የጦር መሪ — ፔሪክለስ በይፋ የያዘው ብቸኛ ሥልጣን፤ አሥር ናቸው፣ ሕዝቡ በየዓመቱ ይመርጣቸዋል
«በሕዝብ ወጪ» — ቱኪዲደስ ለቀብሩ የሚጠቀምበት ሐረግ፤ ንግግሩም በሁለተኛው ዓረፍተ ነገሩ ያነሣዋል
የእርስ በርስ ጦርነት — አንዳንድ ታሪክ ጸሐፊዎች ለዚህ ጦርነት የሚሰጡት ስም፤ ሁለቱ ከተሞች አንድ ቋንቋ ስለሚናገሩ፣ አንድ ዓይነት አማልክት ስለሚያመልኩ፣ ለተወሰነ ጊዜም አጋሮች ስለነበሩ
«የፔሎፖኔዥያ ጦርነት ታሪክ» — የቱኪዲደስ መጽሐፍ፤ ንግግሩ ያለው በመጽሐፍ ሁለት ነው። በ411 ዓ.ዓ. መሀል ላይ ይቆማል
ወረርሽኙ — ከንግግሩ በኋላ በሚቀጥለው በጋ ወደ ተጨናነቀችው ከተማ የገባ በሽታ፤ ቱኪዲደስ ከንግግሩ ወዲያውኑ ያስቀምጠዋል
«የግሪክ ሁሉ ትምህርት ቤት» — ፔሪክለስ አቴንስን የሰየመበት
«በመጀመሪያው ዜጋ የሚመራ መንግሥት» — ቱኪዲደስ በፔሪክለስ እጅ የነበረችውን፣ በስም ዲሞክራሲ የሆነችውን ከተማ የገለጸበት
ምትክ — ንግግሩ ራሱ የሚጠቀምበት ቃል፤ ለዳዊት የውይይቱ ማዕከል — ሙታኑ በከተማዋ፣ ልጆቹ በሌሎች ልጆች
«ሽንኩርት ራስ» — የከተማው የቀልድ ገጣሚዎች ፔሪክለስን የጠሩበት
«ሴራሚክ» — ከኬራሚኮስ ስም ጋር አንድ ምንጭ ያለው የእንግሊዝኛ ቃል፤ የግሪኩ ቃል የሸክላ አፈር ማለት ነው
የውይይት ጥያቄዎች
በሙታኑ ቦታ ማን ቆመ? ንግግሩ ከሞቱት አንዱንም በስም አይጠራም፤ ሥፍራቸውን ለከተማዋ ይሰጣል። ዳዊት ይህን «ምትክ» ይለዋል፤ ትግሥት ደግሞ የሕዝብ ቀብር ማለት ራሱ ያ ነው ትላለች። ከተማ ለሞቱላት ሰዎች የምትሰጠው ክብር ከራሷ ምስጋና ሊለይ ይችላል?
የማን ቃላት ናቸው? ንግግሩ የደረሰን ጸሐፊው ቃል በቃል አልጻፍኩም ባለበት መጽሐፍ ውስጥ ነው። ያ ንግግሩን የፔሪክለስ ያነሰ፣ የቱኪዲደስ የበለጠ ያደርገዋል? ትግሥት እንደምትለው የአቴንስ ሕዝብ ሊሰማው የሚችለውን ማሳየቱ በቂ ማስረጃ ነው?
የመጀመሪያው ረድፍ — ንግግሩ በ«መሄድ ትችላላችሁ» ያልቃል፤ ሕዝቡ አይመልስም። መምህሩ ያላመለሰው ጥያቄ — ለአገር መዋጋት ይበልጣል ወይስ አንድም ጦርነት ትክክል አይደለም ማለት — በዚያ መሬት ላይ ለቆሙት ወላጆች ምን ይመስል ነበር?
