እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ መጨረሻ ላይ አንድ ቀጭን ሰው በሬዲንግ ባቡር ጣቢያ ሻንጣውን ጠረጴዛ ሥር አስቀምጦ ወጣ። በውስጧ ለሁለት ዓመት ሌሊት ሌሊት የተጻፈ ሩብ ሚሊዮን ቃላት ገደማ ረቂቅ ነበር። ሻንጣዋ እስከ ዛሬም አልተገኘችም። ሰውየው ተመልሶ ተቀመጠና ከትዝታው እንደገና ጻፈው፤ ሁለተኛውን ቅጂ አቃጠለው፤ ሦስተኛውን ጻፈ። ያ ሦስተኛው ነው «ሰባት የጥበብ ምሰሶዎች»። አንድ ሰው መፈጸም እንደማይችል የሚያውቀውን ቃል ለሌላ ሰው ፊት ለፊት ቢገባ፣ ያ ሰው ማን ይሆናል? እና ያንን ካደረገ በኋላ የሚጽፈው መጽሐፍ ምስክርነት ይሆናል ወይስ ራስን የመከላከያ ሰነድ?
ክፍል 1 — በሬዲንግ ጣቢያ የቀረች ሻንጣ (ሳባ)
ሦስት ጊዜ የተጻፈ መጽሐፍ — የመጀመሪያው ረቂቅ በባቡር ጣቢያ ጠፋ፤ ሁለተኛውን ጸሐፊው ራሱ አቃጠለው፤ በእጃችን ያለው ሦስተኛው ነው
ቲ. ኢ. ሎረንስ — ከሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ ስምንት እስከ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት የኖረ እንግሊዛዊ፤ ዓለም «የአረቢያው ሎረንስ» ብሎ ሰየመው፣ እርሱ ግን ያንን ስም እስከ ሞቱ ሲሸሽ ኖረ
ስሙን የተሸከመው ፊልም — በሺህ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሁለት ዴቪድ ሊን «የአረቢያው ሎረንስ»ን ሠራ፤ ሎረንስን የተጫወተው ፒተር ኦቱል ነው። ፊልም ማሳጠር አለበት፤ አስቀድሞ የሚያሳጥረው ደግሞ ጥርጣሬውን ነው
ወታደር ሳይሆን ፍርስራሽ አንባቢ — ኦክስፎርድ ውስጥ ተራ የመመረቂያ ጽሑፍ ለመጻፍ እምቢ ብሎ ወደ ሶርያ ሄደ፤ የመስቀል ጦረኞችን ግንቦች በእግሩ ዞሮ አየ። ስለ ግንብ ማንበብ ይቻላል፤ እርሱ ግን ግንቡን ነካካው
ዲ. ጂ. ሆጋርዝ — መምህሩ፤ ብሪታንያዊ የአርኪዮሎጂ ባለሙያና በተመሳሳይ ጊዜ የስለላ ሰው። በዚያ ዘመን ሁለቱ ሙያዎች አይለያዩም ነበር — ቁፋሮ ፈቃድ የሚያገኝ ሰው መንገዶችን፣ ጉድጓዶችንና የጎሳ አለቆችን ስም ይዞ ይመለሳል
በኤፍራጥስ ዳር የተሠራ ሥልጠና — ከጦርነቱ በፊት በቁፋሮ ላይ ለበርካታ ዓመታት ሠራ፤ አረብኛውን አጠናከረ፣ ከአካባቢው ሠራተኞች ጋር መኖርን ተማረ
በአርኪዮሎጂ ስም የተደረገ ቅኝት — ጦርነቱ ሊፈነዳ ጥቂት ወራት ሲቀሩት ወደ ደቡብ በረሃ ተልኮ የመሬት ቅኝት አደረገ፤ ውጤቱ ወደ ወታደራዊ ካርታ ሄደ
ካይሮ — ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ አራት ላይ ጦርነቱ ሲፈነዳ ወዲያው ወደ ሠራዊት ገብቶ በካይሮ የስለላ ክፍል ውስጥ ሌተናንት ሆነ
ኦቶማን ዘግይቶ ገባ — ጦርነቱ ሲጀምር ኦቶማን ኢምፓየር በውስጡ አልነበረም፤ በዚያው ዓመት መጨረሻ ከጀርመንና ከኦስትሪያ ጎን ተሰለፈ። ከዚያች ቀን ጀምሮ ከግብፅ እስከ ሶርያ፣ ከቀይ ባሕር እስከ መስጴጦምያ ያለው ምድር ወደ ጦር ሜዳነት ተለወጠ
ልብሱ ትሕትና ነው ወይስ መሣሪያ? — አረብኛ እንዲማር ማንም አላዘዘውም፤ ራሱ ፈልጎ ተማረው። ልብሳቸውን ለበሰ፣ ምግባቸውን በላ፣ በግመል ተጓዘ። በተመሳሳይ ጊዜ ግን የስለላ መኮንን ነበር። ሎረንስ ራሱ ይህን ጥያቄ አልመለሰውም
ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት — የአረብ አመጽ — ሸሪፍ ሁሴን ከኦቶማን ተለይቶ የአረብ ጎሳዎችን ነጻነት አወጀ
«ሸሪፍ» ስም ሳይሆን ማዕረግ — ትርጉሙ ከነቢዩ መሐመድ ዘር የተወለደ ማለት ነው፤ ሁሴንም የመካ አሚር ነበር። ማለትም ያመጸው ሰው በሙስሊሙ ዓለም ፊት የሚሰማ ድምፅ ያለው ሰው ነው
በፋይሳል ድንኳን ውስጥ የተባለ ቃል — ሎረንስ አመጹ ዋጋ አለው ወይ የሚለውን ለመመዘን ተልኮ ሁሴንንና ልጁን ፋይሳልን አገኘ። ብሪታንያ አመጹን ትደግፍ፣ ወታደር ግን አትላክ ሲል ቃል ገባ
ወታደር ለምን አልፈለገም — «የአረብ ነጻነት በእንግሊዝ ወታደር እግር የመጣ ከሆነ፣ ነጻነት አይሆንም — ገዥ መቀየር ብቻ ይሆናል።» ከዚያም ብቸኛው የብሪታንያ ወኪል እኔ ልሁን ብሎ ጠየቀ፤ ከፍተኛው ኮማንድ ፈቀደለት
እያወቀ የገባ ቃል — ብሪታንያ በዚያው ወቅት ሌላ ንግግር እያደረገች ነበር፤ ሎረንስ ስለዚያ ያውቅ ነበር። በመጽሐፉ የመክፈቻ ምዕራፍ ላይ ራሱ አምኖ የተቀበለው ጉዳይ ይህ ነው
ክፍል 2 — ቃሉን ባዶ ያደረጉት ወረቀቶች (ኢብሳ)
ሦስት ቃላት፣ ሦስት ዓይነት ነገር — «አረብ» የቋንቋና የትውልድ ስም ነው፤ «ቱርክ» የሌላ ሕዝብ ስም ነው፤ «ሙስሊም» የእምነት ስም ነው። ሦስቱ ይገናኛሉ፤ አንድ ግን አይደሉም
አረብኛ ለእኛ ዘመድ ነው — ሴማዊ ቋንቋ ነው፤ ግእዝ፣ አማርኛና ትግርኛ ከዚያው ቤተሰብ ናቸው። ቤት/ባይት፣ ሰላም/ሰላም፣ ስም/ኢስም፣ ደም/ደም — ከአንድ ሥር የወጡ ናቸው
የቱርክ ሕዝቦች መነሻ — የምሥራቁ የሣር ምድር፤ ዛሬ ሞንጎሊያና ደቡብ ሳይቤሪያ የምንላቸው አካባቢዎች። ቋንቋቸው ከአረብኛ ጋር የቤተሰብ ዝምድና የለውም — አማርኛና እንግሊዝኛ የማይዛመዱትን ያህል
ቃላቱ ግን ተጋብተዋል — የኦቶማን ሥነ ጽሑፍ ቋንቋ በአረብኛና በፋርስኛ ቃላት የተሞላ ነበር፤ ተራው ሰው ራሱ በቀላሉ አያነብበውም ነበር
ኦቶማን — ኦስማን በተባለ መስራች ስም የተጠራ፤ በሺህ አራት መቶ አምሳ ሦስት ቁስጥንጥንያን ያዙ፣ ከስድሳ ዓመታት ገደማ በኋላም ግብፅን፣ ሶርያንና ሒጃዝን ጨመሩ
ካርታውን አታቅልሉት — አረብ የሚባል ሁሉ በዚያ ሥር አልነበረም (ሞሮኮ ፈጽሞ የኦቶማን ግዛት ሆና አታውቅም፤ የአረቢያ መሃል በእውነት ተገዝቶ አያውቅም)፤ ያ አራት መቶ ዓመትም ያልተቋረጠ አልነበረም — ሒጃዝ ራሱ በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ወጥቶ ተመልሷል
ትክክለኛው አገላለጽ — ለአራት መቶ ዓመታት ገደማ፣ በአብዛኛው ጊዜና ቦታ፣ አረብኛ የሚናገር ሕዝብ የሚገዛው አረብኛ በማይናገር መንግሥት ነበር
አረብ ሁሉ ሙስሊም አይደለም — በሶርያና በሊባኖስ አረብኛ የሚናገሩ ክርስቲያኖች ነበሩ፤ በደማስቆ ስለ አረብ ነጻነት ከሚያወሩት ምሁራንም መካከል ነበሩበት። በሕንድ ብቻ ከመላው አረቢያ የሚበልጥ ሙስሊም ነበር
ስለ ነዳጅ ሳይሆን ስለ ሕንድ — ሕንድ የኢምፓየሩ ትልቁ ሀብት ነበረች፤ የብሪታንያው ንጉሥ የሕንድ ንጉሠ ነገሥት የሚል ማዕረግ ይዞ ነበር። መንገዶቹ በስዊዝ ቦይና በቀይ ባሕር በኩል ናቸው
ግብ ሳይሆን ኮሪደር — አንድን ምድር ግብ አድርገህ ካየኸው ሕዝቡን ትጠይቀዋለህ፤ መተላለፊያ አድርገህ ካየኸው በደጅ ላይ እንደተቀመጠ ጠባቂ ታየዋለህ
ኸሊፋነትና ቅዱሳኑ ከተሞች — የኦቶማን ሱልጣን ራሱን ኸሊፋ ብሎም ይጠራ ነበር፤ ማዕረጉን የሚያጸናለት መካና መዲና በእጁ መሆናቸው ነው። ስለዚህ ሒጃዝ ተራ በረሃ ሳይሆን የሃይማኖታዊ ሥልጣኑ መሠረት ነበር
የቅዱስ ጦርነት ጥሪ — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ አራት ኖቬምበር ላይ ታወጀ፤ በብሪታንያ፣ በፈረንሳይና በሩሲያ ሥር ያሉ ሙስሊሞች እንዲነሱ ጥሪ ቀረበ። በለንደን ያንን የፈሩ ሰዎች ነበሩ
ሁሴን ጥሪውን ሰነጠቀው — በቅዱሱ ምድር ላይ የተቀመጠ፣ ከነቢዩ ዘር የሆነ ሰው በሱልጣኑ ላይ ትጥቅ ሲያነሳ ብሪታንያ ያገኘችው ግመልና ጠመንጃ ብቻ አልነበረም — መልስ የሚሆን ድምፅ ነበር
«አረቦች» አንድ ወገን አልነበሩም — በሒጃዝ በረሃ ውስጥ ቤዱዊን (በደዊ = የበረሃ ሰው) የሚባሉ ዘላን ጎሳዎች፤ በደማስቆ የከተማ ምሁራንና የቀድሞ የኦቶማን መኮንኖች፤ በዙሪያቸውም ገበሬዎችና ነጋዴዎች። ቤዱዊን የአኗኗር ስም እንጂ የዘር ስም አይደለም
ማን የአረቦች አፍ ነው? — ኃያል መንግሥት ከተከፋፈለ ወገን ጋር ሲነጋገር ማን ጋር እንደሚነጋገር ራሱ ይመርጣል፤ የመረጠው ሰው በኋላ «የሕዝቡ ወኪል» ተብሎ ይጠራል
አውሮፓ ደክሟል — ቨርዳንና ሶም ላይ በመቶ ሺዎች ወድቀዋል፤ የተገኘው መሬት በእግር የሚለካ ነበር። መንግሥት ርካሽ፣ ፈጣንና በካርታ ላይ የሚታይ ድል ማሳየት ነበረበት
ሦስት ቃል ኪዳን፣ አንድ ምድር — (1) የማክማህን–ሁሴን ደብዳቤዎች፤ ብሪታንያ የአረብ ነጻነትን በሰፊው ትደግፋለች ተባለ፣ ድንበሩ ግን ደብዘዝ ተደረገ። (2) ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት — ማርክ ሳይክስና ፍራንሷ ጆርጅ ፒኮ ያንኑ ምድር በካርታ ተከፋፈሉት፤ ምስጢር ነበር። (3) ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት — የባልፎር መግለጫ
ምስጢሩ የተከፈተበት ዓመት — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት መጨረሻ የሩሲያ አብዮት የዛር ማኅደር ከፍቶ የሳይክስ–ፒኮን ስምምነት አሳተመው፤ ኦቶማን ባለሥልጣናት ወዲያው ወደ አረብ መሪዎች አደረሱት
ለሰባቱ የተሰጠ መልስ — በቀጣዩ ዓመት በካይሮ የነበሩ ሰባት የአረብ ታዋቂ ሰዎች ጥያቄ አቀረቡ፤ መንግሥቱ ባሰጠው መልስ አረቦች ራሳቸው ነጻ ያወጡት መሬት የራሳቸው ይሆናል ተባለ። ደማስቆ ላይ የሆነው ሩጫ ከዚህ አንቀጽ ይመነጫል። ካርታው ግን አልተቀየረም
መጽሐፉ ራሱ ምን ዓይነት ነገር ነው — ሦስተኛውን ጽሑፍ ራሱ አሳጠረው፤ ሦስት መቶ ሠላሳ አምስት ሺህ ቃላት የነበረውን ወደ ሁለት መቶ አምሳ ሺህ አወረደው። ማለትም ከትዝታ የተሠራ፣ ደጋግሞ የተመረጠ ጽሑፍ ነው
በአንድ ሰው ሁለት ማንነት መካከል — ጸሐፊው ተሳታፊ፣ ወታደርና ደመወዝ የተከፈለው የመንግሥት ሰው ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜ ስለዚያው መንግሥት ውሳኔ የሚፈርድ ጸሐፊ ነው። አንባቢው የዓይን ምስክሩን ማመንና ተከሳሹን መጠራጠር በአንድ ገጽ ላይ ማድረግ አለበት
ክፍል 3 — የዕዳ ደብተር (አበባ)
መጽሐፉ ሦስት ሺህ ኪሎ ሜትር የሚያህል በረሃ፣ በደርዘን የሚቆጠሩ ወረራዎችና ሁለት ዓመት ተኩል ይይዛል። አበባ በቀን መቁጠሪያ ሳይሆን በዕዳ በዕዳ ትወስደዋለች፦ ምን ተባለ፣ እና ማን ከፈለ።
አንደኛው ዕዳ፦ በወጅ የተጫነ ወርቅ
ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት፣ ሜይ። ከቀይ ባሕር ዳርቻዋ ወጅ አምሳ ሰው ገደማ ተነሳ
ሸሪፍ ናስር — የፋይሳል መደበኛ ጦር አዛዥ፤ ጩኸት የሌለው፣ ረጅሙን መንገድ አንድ ላይ የሚይዝ ሰው
ዐውዳ አቡ ታዪ — የሁዌይታት ጎሳ አለቃ፤ ድንኳን የሚያውቅ፣ ጉድጓድ የሚያውቅ፣ ድንበር ግን የማያውቅ
ሃያ ሁለት ሺህ የወርቅ ሳንቲም — ከሎረንስ ጋር ነበር። ዘመቻው ከመጀመሪያው ቀን ጀምሮ ሁለት ነገር ነው — የነጻነት ንቅናቄና የተከፈለበት አገልግሎት
ሁለተኛው ዕዳ፦ ዐቃባ ከጀርባዋ
ቱርኮች መድፎቻቸውን በሙሉ ወደ ባሕሩ አዙረው ነበር፤ ቡድኑ ግን ወደ ውስጥ ገባ
ስምንት ሳምንት ገደማ በበረሃ ተጓዙ፤ በመንገዳቸው ጎሳዎችን እያነጋገሩ ከአምሳ ወደ አምስት መቶ በላይ አደጉ
በመጽሐፉ ውስጥ ጉዞው ብዙ ገጽ ይይዛል፤ ውጊያው ጥቂት ገጽ ብቻ ነው። የመጽሐፉ ትልቁ ተቃዋሚ ቱርክ ሳይሆን መሬቱ ነው
ጁላይ መጀመሪያ ላይ ዐውዳ አምሳ ፈረሰኞችን ይዞ ተወረወረ፤ ናስርና ሎረንስ አራት መቶ ግመለኞችን ይዘው ከጎን ገቡ። ቱርኮች መድፎቻቸውን ማዞር አልቻሉም
የዘመቻው መታጠፊያ — ወደብ፣ አቅርቦት፣ እውቅና። ሎረንስ ግን አላረፈም፤ የሲና በረሃን አቋርጦ ወደ ስዊዝ ተጓዘ
ከአለንቢ ጋር የተደረገ ስምምነት — ሎረንስ ቱርኮችን በምሥራቅ ካስቸገራቸው አለንቢ ወደ ኢየሩሳሌም ያዘምታል። በዚያ ስምምነት ውስጥ ስለ ኢየሩሳሌም ተነግሯል፤ ስለ ደማስቆ አልተነገረም
ሦስተኛው ዕዳ፦ ማዳን ሳይሆን ማድከም
የሐጅ ሐዲድ — ከደማስቆ እስከ መዲና ሺህ ሦስት መቶ ኪሎ ሜትር ገደማ። የአርባ ቀን የግመል ጉዞን ወደ አምስት ቀን አወረደው
ገንዘቡ ከየት መጣ — ከአውሮፓ ብድር ሳይሆን ከሙስሊሙ ዓለም በተሰበሰበ መዋጮ፤ አብዛኛውም ከኦቶማን ግዛት ውስጥ። ለተራው ሰው የእምነት ሥራ ነበር
ሁለት ገጽታ — ያ ሐዲድ ተሳላሚ ብቻ ሳይሆን ጦርም ያመላልሳል፤ የመካና የመዲና አሚሮችንም ጥገኛ ያደርጋል
አሥር ሺህ ወታደር በአንዲት የበረሃ ከተማ — መካ አስቀድማ ከእጁ ወጥታለች፤ መዲናን መልቀቅ የቀረውን ማዕረግ መልቀቅ ነው። ጦሩ የተቀመጠው በካርታ ስሌት ሳይሆን በእምነት ስሌት ነው
የሎረንስ ምክር — መዲናን አትያዙ፤ መስመሩን ስበሩ፤ ግን ሙሉ በሙሉ አታጥፉት። መስመሩ በሕይወት ግን በሕመም ላይ ከቆየ ጦሩ ተቀምጦ ይራባል፣ ተቀምጦ ይጠፋል
በተግባር — ሐዲዱ በተደጋጋሚ ተነቀለ፤ በአንድ ወቅት ብቻ ስድስት መቶ ጥንድ ሐዲድ ተነሳ። መዲና በጦርነቱ ጊዜ ሁሉ አልተያዘችም፤ ጦሩም አልመጣም
የስሌቱ ሐሳብ — ደካማ ወገን በተራ ጦርነት ሁልጊዜ ይሸነፋል፤ ስለዚህ ሎረንስ ሒሳቡን ቀየረው። አረቦች ግንባር የላቸውም፣ የሚከላከሉት ከተማ የላቸውም — ጠላት ሊመታው የሚችል ነጥብ የላቸውም። ቱርኮች በተቃራኒው ሁሉንም መጠበቅ አለባቸው
«በሰው ላይ ሳይሆን በቁሳቁስ ላይ» — የሞተ ወታደር ቱርክ ትተካዋለች፤ የተነቀለ ሐዲድ ግን መተካት ወራት ይወስዳል
የጎሳዎቹ ዕዳ — ባቡር የሚያፈነዳው ሰው በዚያው ምድር ላይ ይኖራል፤ ቱርኮች የሚበቀሉት በቅርብ ባለ መንደር ላይ ነው። ሎረንስ ራሱ ስትራቴጂው ርካሽ የሚሆነው በእንግሊዝ ደም ሲሰላ ብቻ እንደሆነ ጽፏል
አራተኛው ዕዳ፦ ሁለት ወጣቶች
ፈራጅና ዳውድ — የሎረንስ አገልጋዮች፤ በመጽሐፉ ውስጥ የሚስቁ፣ የሚያምሱ፣ ቅጣት የሚያበዙ ልጆች ናቸው። አንዱ ያለ ሌላው አይታሰብም
ዳውድ በአዝራቅ አካባቢ በዘብ ላይ ሳለ በቁር ታምሞ ሞተ። ፈራጅ ቀረ፤ ሎረንስ ስለዚያ ወራት ሲጽፍ ልጁ ዝም እንዳለ ይነግረናል
ፈራጅ በአንድ ወረራ ላይ የማይድን ቁስል ተመታ። ቡድኑ በሽሽት ላይ ነው፤ መተውም ይዞ መሮጥም አይቻልም። ሎረንስ ራሱ ገደለው። አልደበቀውም፤ አላሳመረውምም
አምስተኛው ዕዳ፦ ደራ
ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት፣ ኖቬምበር። ቦታውን ሊቃኝ ገብቶ ተያዘ፤ ተደበደበ፤ ከድብደባውም የከፋ ነገር ደረሰበት
ሎረንስ ራሱ በዚያ ሌሊት የደረሰው ነገር ውስጡን በቋሚነት እንደጎዳው ጽፏል
ስለዚያ ሌሊት ያለን ምንጭ የሎረንስ ቃል ብቻ ነው። ተመራማሪዎች እስከ ዛሬ አልተስማሙበትም — አንዳንዶቹ ሙሉ በሙሉ ይቀበሉታል፣ ሌሎች በተለያዩ ጊዜያት የተለያየ ዘገባ መስጠቱን ጠቅሰው ይጠራጠራሉ
ስድስተኛው ዕዳ፦ ጣፋስ
ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት፣ ሴፕቴምበር። የሚያፈገፍገው የኦቶማን ጦር በጣፋስ መንደር ላይ አረፈ፤ ሴቶችና ሕፃናትን ጨምሮ ብዙ ሰው ተጨፈጨፈ
ጣላል — ጣፋስ የእሱ መንደር ናት። መንደሩን አየ፤ ብቻውን ወደ ቱርክ አምድ ጋለበ፤ ተገደለ
በመጽሐፉ ውስጥ ያለው ዓረፍተ ነገር፦ «ከጣፋስ አስፈሪነት በተወለደ እብደት ገደልን፤ ገደልን።» በዚያ ቀን ምርኮኛ አልተወሰደም
ማስተካከያ — ጭፍጨፋውን የጀመረው ሎረንስ አይደለም፤ በመንደሩ ላይ የደረሰው ጥቃት የኦቶማን አምድ ሥራ ነው። ተመራማሪዎችም ትዕዛዙ ምን ያህል የሎረንስ ብቻ እንደነበር ይከራከራሉ። እርሱ ግን ኃላፊነቱን ወደ ሌላ አላዞረም — «ገደልን» ብሎ ራሱን በቁጥሩ ውስጥ አስገባ
ሰባተኛው ዕዳ፦ ደማስቆ
ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት፣ ኦክቶበር መጀመሪያ። የአረብ አስተዳደር ተቋቋመ፤ ፋይሳል መጣ
ሎረንስ ግን ከጥቂት ቀናት በኋላ ፈቃድ ጠይቆ ወጣ። ሁለት ዓመት ተኩል ሲሠራበት የነበረው ግብ በእጁ ገባ፤ እርሱ ግን ተነስቶ ሄደ
ወደ ለንደን ተመልሶ ስለ ድንበሮች ለመከራከር ሞከረ። ስለ ሽልማት ሲጠየቅ እምቢ አለ
መንገዱ ሊቆም የቻለበት ቦታ
በመክፈቻው ምዕራፍ ላይ ሎረንስ የሚናገረው፦ የአረቦች ትግል በብሪታንያ ቃል ላይ ተመሥርቷል፤ እርሱ ግን ያ ቃል ባዶ ወረቀት እንደሚሆን ያምን ነበር። ታማኝ አማካሪ ቢሆን ኖሮ ሰዎቹን ወደ ቤታቸው ይመልሳቸው ነበር። አልመለሳቸውም — ማጭበርበሩን ተሸክሞ ሄደ፣ በዚያም አፍሮ ኖረ
ሁሉም ወዴት ደረሱ
ፋይሳል — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ በደማስቆ የሶርያ ንጉሥ ተባለ፤ በዚያው ዓመት ጁላይ ላይ በሚሳሉን የሶርያ ኃይል ተበተነ፣ ከከተማዋም ተባረረ። በሚቀጥለው ዓመት ብሪታንያ የኢራቅ ንጉሥ አድርጋ አስቀመጠችው። ማስተካከያ፦ ኢራቅ በዚያ ቀን ነጻ አገር አልሆነችም — በብሪታንያ ሞግዚትነት ሥር ነበረች፤ ሙሉ ነጻነት የመጣው ከአሥር ዓመት በላይ ቆይቶ ነው። ሎረንስ ያተረፈው ዙፋን ነው፤ ሉዓላዊነት አይደለም
ሸሪፍ ሁሴን — ግዛቱን በሌላ ኃይል ተነጥቆ ከአረቢያ ወጣ። ልጆቹ ነገሡ፤ እርሱ ግን አልነገሠም
ዐውዳ አቡ ታዪ — ወደ ጎሳው መሬት ተመልሶ ከጦርነቱ ጥቂት ዓመታት በኋላ አረፈ። በአዲሱ ካርታ ውስጥ ቦታ አልነበረውም — ለድንበር አልተዋጋም፣ ለስም ተዋጋ
ሸሪፍ ናስር — በጸጥታ ተመልሶ ሄደ። ስሙን የያዘው መጽሐፉ ብቻ ነው
ጣላል — ጣፋስ ላይ ሞተ፤ መንደሩም ከእሱ ጋር
ፈራጅና ዳውድ — ሁለቱም በዚያ በረሃ ቀሩ
ጄኔራል አለንቢ — ኢየሩሳሌምንና ደማስቆን ይዞ በክብር ተመለሰ፤ በኋላም በግብፅ ከፍተኛ ኮሚሽነር ሆነ
ፈኽሪ ፓሻ — የመዲና ጦር አዛዥ። ጦርነቱ አልቆ ከኦቶማን መንግሥት «እጅህን ስጥ» የሚል ትዕዛዝ ሲደርሰው እምቢ አለ፤ በመጨረሻ የገዛ መኮንኖቹ ያዙትና አስረከቡት። መዲና የተያዘችው በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ ጃንዋሪ ላይ ነው — ጦርነቱ ካበቃ ከሁለት ወር በላይ ቆይቶ
ሎረንስ — ሠራዊቱን ለቆ ወጣ፤ ስሙን ቀይሮ በተራ ወታደርነት ተመዘገበ፤ ተጋልጦ ተባረረ፤ እንደገና በሌላ ስም ገባ። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት በሞተር ብስክሌት አደጋ ሞተ፤ አርባ ስድስት ዓመቱ ነበር
የአበባ ሦስት ጥያቄዎች
ሎረንስ ለምን ደማስቆ ላይ ሳይቆይ ወጣ? — ብዙ ጊዜ የሚሰጠው መልስ ድካም ነው። አበባ አታምንም፦ በአስተዳደሩ ውስጥ ቢቆይ የሚቀጥሉት ወራት ተካፋይ ይሆን ነበር። የፈለገው በካርታው ላይ ሳይሆን በክርክሩ ውስጥ መሆን ነው። ወደ ለንደን ሲደርስ ግን ወንበሩ ተይዞ ነበር
የባቡሩ ስትራቴጂ ጥበብ ነው ወይስ ጭካኔ? — ሁለቱም። ብዙ ሕይወት አድኗል፤ ነገር ግን በቀሉ ወደ ለንደን አይሄድም፣ ወደ አጠገቡ ወዳለ መንደር ይሄዳል
ስለ ራሱ የከፋውን የጻፈ ሰው ታማኝ ነው ማለት ነው? — ጣፋስን፣ ፈራጅን፣ «ማጭበርበር» ብሎ የጠራውን አልደበቀም። ሆኖም ክሱን የመረጠው እርሱ ነው። ሦስት ጊዜ ጻፈው፤ አንዱን አቃጠለው። መጽሐፉ እውነተኛ ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜ የተሠራ ነው — እነዚህ ሁለቱ አይጣረሱም
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
ኑዛዜ ወይስ ፍርድ? — ትግሥት፦ ሎረንስ «ተሳስቻለሁ» አላለም፤ «ትክክለኛው ነገር ምን እንደሆነ አውቅ ነበር» ብሎ ነው። ሁለተኛው ዓረፍተ ነገር ሰውየውን ራሱን ከመፍረዱ በፊት ዳኛ ያደርገዋል
ሦስቱ አማራጮች — እውነቱን ተናግሮ መውጣት፤ ሳያውቅ መቀጠል፤ እያወቀ መቀጠል። ሎረንስ ሦስተኛውን መረጠ። ትግሥት፦ የማያውቅ ሰው ሲያሳስት ስሕተት ሠራ ይባላል፤ የሚያውቅ ሰው ሲያሳስት ግን ወስኗል
የዳዊት መልስ — ምርጫው በጥሩና በመጥፎ መካከል አልነበረም፤ በመጥፎና በባሰ መካከል ነበር። ቢወጣ ኖሮ ብሪታንያ ስለ አረቦች የማይጨነቅ ሌላ መኮንን ትልክ ነበር፣ ደማስቆ ላይም የአረብ አስተዳደር አይቋቋምም ነበር
የትግሥት ምላሽ — «ትንሽ ማግኘት ከምንም ይሻላል» የሚለው ዓረፍተ ነገር ብዙ ጊዜ የሚነገረው ትንሹን ለሚሰጠው ወገን እንጂ ለሚቀበለው አይደለም። ስሌት የሚሠራው በሕይወት ላይ ነው — ጣላል ስለ ስሌት አልተነገረውም
ያልተፈታ ልዩነት — ዳዊት ስላልሆነው ነገር ይከራከራል፤ ትግሥት ስለሆነው። አልተስማሙም
ልብሱ — ዳዊት፦ በዚያ ዘመን ወደ ሌላ ሕዝብ የሚሄድ አውሮፓዊ ለማስተማር ነው የሚሄደው፤ ሎረንስ ግን ተማረ። ትግሥት፦ ተራ ነገር አልነበረም፤ ንጹሕ ግን አልነበረም። ልብሱን የለበሰው ወርቅ ተሸክሞ ጎሳ የሚያሰባስብ የስለላ መኮንን ነው — መከባበርም መሣሪያም በአንድ ጊዜ
ዝናውን ሸሸ ወይስ ተጫወተበት? — ሎውል ቶማስ የከፈተውን ትርኢት ብዙ ሺህ ሰው እያየ ሳለ ሎረንስ ራሱ ብዙ ጊዜ ሄዶ ተመልክቶታል፤ ስሙን ቀይሮ በተመዘገበባቸው ዓመታትም ከዘመኑ ታዋቂ ጸሐፍትና ፖለቲከኞች ጋር ይጻጻፍ ነበር። ዳዊት፦ ወይም ሰውየው በእውነት ተጎድቶ ነበር፤ መደበቅም መታየትም አልሠሩለትም
ሦስት የተለያዩ ነገሮች — መጽሐፉ አለ፤ ሰውየው አለ፤ ስሙ አለ። ሦስቱም አንድ አይደሉም። ሎረንስ ራሱን ለማሳነስ ሁለት መቶ አምሳ ሺህ ቃላት ጻፈ፤ ዓለም በአንድ ፊልም መልሶ አግዝፎ አቆመው
ፊልሙ ማንን ያሳያል — ብቻውን የቆመ አንድ ሰው። ትግሥት፦ ዐቃባን ያሰበው ሎረንስ ብቻ አይደለም፤ ያለ ዐውዳ ጉዞው አይነሳም ነበር፣ ያለ ናስር በመሃል አይቆይም ነበር
ደም ደም ሲወልድ — ጣፋስ ዘመቻውን ገለበጠው፤ እስከዚያ ስለ ነጻነት ይነገር ነበር፣ ከዚያ በኋላ የቀረው ሒሳብ ብቻ ነው። ጦርነት የሚያጠፋው ሰዎችን ብቻ አይደለም — ሰዎችን የሚያስቆሙ ሥርዓቶችንም ያጠፋል። መጀመሪያ ሽማግሌው ይጠፋል፤ ከዚያ ቆጠራው ይጀምራል
በማን ስም ተናገረ? — ሎረንስ በብሪታንያ ስም ተናገረ፤ ብሪታንያ ግን አልፈቀደችለትም። ፋይሳልም በአረብ ጎሳዎች ስም ተናገረ፤ ጎሳዎቹ ግን አንድ ሥርዓት አልነበራቸውም። በዚያ ድንኳን ውስጥ የተደረገው ስምምነት በአየር ላይ ተንጠልጥሏል
ሸክሙን ማን ጫነበት? — ዳዊት፦ ግለሰብ ብቻውን ሊሸከመው የማይችል ሸክም ተጫነበት። ትግሥት፦ ብቸኛው የብሪታንያ ወኪል እኔ ልሁን ብሎ የጠየቀው እርሱ ነው። ማንም አልጫነበትም
ኑዛዜ ወይስ ትርኢት? — ኑዛዜ የሚያደርገው፦ ጣፋስ አለበት፣ ፈራጅ አለበት፣ «ማጭበርበር» የሚለው ቃል በራሱ አፍ ተጽፎ አለበት። ትርኢት የሚያደርገው፦ ሦስት ጊዜ ተጽፏል፣ አንዱ ተቃጥሏል፣ ሦስት መቶ ሠላሳ አምስት ሺህ ቃላት ወደ ሁለት መቶ አምሳ ሺህ ተቆርጠዋል — አርታዒው ተከሳሹ ራሱ ነው
ዳዊት የሚያቀርበው ማስረጃ — ሎረንስ በዚያ መጽሐፍ አልበለጸገም፤ ተከሰረበት እንጂ። ትግሥት ያንን አትክድም፤ ጥርጣሬዋን በእጅጉ ያዳክማል — ግን አላስወገደውም
ያልተነገሩ ነገሮች
ርዕሱ የዚህ መጽሐፍ ሆኖ አልተወለደም። ሎረንስ ከጦርነቱ በፊት ስለ መካከለኛው ምሥራቅ ሰባት ታላላቅ ከተሞች ሌላ መጽሐፍ ሊጽፍ አስቦ ነበር — ካይሮ፣ ስሚርና፣ ቁስጥንጥንያ፣ ቤይሩት፣ አሌፖ፣ ደማስቆና መዲና። ሥራውን ተወው፤ ርዕሱን ግን አላባከነውም። ሐረጉ ራሱ ከመጽሐፈ ምሳሌ የተወሰደ ነው።
በሸጠ ቁጥር ይከስር ነበር። በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ ስድስት ለተመዝጋቢዎች ብቻ ልዩ ዕትም አሳተመ — መቶ ሰባ ገደማ ሙሉ ቅጂዎች፣ እያንዳንዱ በተለየ እጅ ተጠርዞ በታዋቂ ሠዓሊዎች ሥዕል ተሞልቶ። እያንዳንዱ ቅጂ ተመዝጋቢው ከከፈለው ሦስት እጥፍ ያስወጣው ነበር። በሚቀጥለው ዓመት መቶ ሠላሳ ሺህ ቃላት ብቻ ያለው አጭር ዕትም አወጣ፤ በጣም የተሸጠችው ያች ናት።
ታዋቂ ያደረገው መጽሐፉ አይደለም። ሎውል ቶማስ የተባለ አሜሪካዊ ጋዜጠኛ በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ በለንደን ፎቶና ፊልም የተቀላቀለበት ትርኢት ከፈተ። ሁለት ሳምንት ሊቆይ ታስቦ ስድስት ወር ሄደ፤ በአጠቃላይ አራት ሚሊዮን ገደማ ሰው አየው። መጽሐፉ ገና ሳይታተም ሰውየው ዝነኛ ሆኖ ነበር።
በንጉሡና በንግሥቲቱ ፊት እምቢ አለ። በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት ኦክቶበር መጨረሻ ንጉሥ ጆርጅ ወደ ቤተ መንግሥት ጠራው። ሎረንስ ስለ ድንበሮች ለመነጋገር መስሎት ሄደ፤ የተጠራው ግን ለሽልማት ነበር። ማዕረጉን ለመቀበል እምቢ አለ — እንዲህ ያለ ነገር ተሰምቶ አይታወቅም ነበር።
የመጨረሻው የተሸነፈ ሰው በጠላቱ አልተያዘም። የመዲና አዛዥ ፈኽሪ ፓሻ ጦርነቱ ካበቃ በኋላ ከገዛ መንግሥቱ «እጅህን ስጥ» የሚል ትዕዛዝ ደረሰው። እምቢ አለ፤ ከሥራው ተባረረ፤ አሁንም አልሰጠም። በመጨረሻ ራሳቸው መኮንኖቹ አሰሩትና አስረከቡት።
የሞተር ብስክሌት የራስ ቁር። ሎረንስ ሲወድቅ የያዘው ሐኪም ሂው ኬርንስ የተባለ የነርቭ ቀዶ ሕክምና ባለሙያ ነበር። የራስ ቁር ቢኖረው ኖሮ ሰውየው ላይሞት ይችል እንደነበር አስተውሎ በሠራዊት ውስጥ በሞተር ብስክሌት መልእክት አድራሽ ወታደሮች ላይ የሚደርሰውን የራስ ጉዳት አጠናና የራስ ቁር ግዴታ ይሁን የሚል መደምደሚያ አሳተመ። በሠራዊት ውስጥ ወዲያው ተግባራዊ ሆነ፤ ብሪታንያ ግን ለሁሉም አሽከርካሪ ግዴታ ያደረገችው ሎረንስ ከሞተ ከሠላሳ ስምንት ዓመት በኋላ ነው።
ቁልፍ ጥቅሶች
«የሁለቱን ወገን ቋንቋ የሚናገር ሰው የሁለቱንም መልእክት ማድረስ ይችላል፤ የሁለቱንም ውሸት ማድረስም ይችላል።»
— ሳባ«ድንኳን አለ። ሁለት ሰዎች አሉ። አንዱ ለሌላው ስለ ነጻ ሀገር ይናገራል። ተናጋሪው ግን ያች ሀገር እንደማትኖር ቀድሞውኑ ጠርጥሯል።»
— ሳባ«የአረብ ምድር ለብሪታንያ ግብ አልነበረም — መተላለፊያ ኮሪደር ነበር። መንገድ፤ ደጅ።»
— ኢብሳ«ቃል ኪዳን የሚያድነው ኃይል ያለውን ወገን ብቻ ነው።»
— ኢብሳ«ወርቅ ግን ዕዳ አይደለም — ክፍያ ነው። ዕዳ የሚሆነው ከወርቁ ጋር የተገባው ቃል ነው።»
— አበባ«ርካሽ ጦርነት» የሚባል ነገር አለ፤ ግን ለማን ርካሽ እንደሆነ መጠየቅ ያስፈልጋል።
— አበባየማያውቅ ሰው ሲያሳስት «ስሕተት ሠራ» ይባላል። የሚያውቅ ሰው እያወቀ ሲያሳስት ግን ወስኗል፤ ሆን ብሎ አድርጎታል።
— ትግሥት«እርሱ ራሱን ከሰሰ፤ ዓለም ግን አፈ ታሪካዊ ጀግና አደረገው።»
— ትግሥት«ራስን መክሰስ የራስ መከላከያ እጅግ ጠንካራው ቅርጽ ነው።»
— ትግሥት
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ቲ. ኢ. ሎረንስ — የመጽሐፉ ጸሐፊና የአረብ አመጽ የብሪታንያ ወኪል — ከጦርነቱ በኋላ ስሙን ቀይሮ በተራ ወታደርነት ኖረ፤ በሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ አምስት በሞተር ብስክሌት አደጋ ሞተ
ዲ. ጂ. ሆጋርዝ — የሎረንስ መምህር፤ የአርኪዮሎጂ ባለሙያና የስለላ ሰው — ወደ ምሥራቅ የገፋው እርሱ ነው
ሸሪፍ ሁሴን — የመካ አሚርና የአመጹ አስጀማሪ — ልጆቹ ነገሡ፣ እርሱ ግን ግዛቱን ተነጥቆ ከአረቢያ ወጣ
ፋይሳል — የሁሴን ልጅና የአመጹ የመስክ መሪ — በሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ የሶርያ ንጉሥ ተብሎ ተባረረ፣ በሚቀጥለው ዓመት በብሪታንያ ሞግዚትነት ሥር የኢራቅ ንጉሥ ሆነ
ሸሪፍ ናስር — የፋይሳል መደበኛ ጦር አዛዥ — ረጅሙን የዐቃባ ጉዞ አንድ ላይ የያዘ፤ ስሙን የያዘው መጽሐፉ ብቻ ነው
ዐውዳ አቡ ታዪ — የሁዌይታት ጎሳ አለቃ — ዐቃባ ላይ አምሳ ፈረሰኞችን ይዞ የተወረወረ፤ በአዲሱ ካርታ ውስጥ ቦታ አልነበረውም
ፈራጅና ዳውድ — የሎረንስ ሁለት ወጣት አገልጋዮች — ዳውድ በአዝራቅ አካባቢ በቁር ሞተ፤ ፈራጅ በወረራ ላይ ተመትቶ በሎረንስ እጅ አለፈ
ጣላል — የጣፋስ ሰው — መንደሩ ከተጨፈጨፈ በኋላ ብቻውን ወደ ቱርክ አምድ ጋልቦ ተገደለ
ጄኔራል ሰር ኤድመንድ አለንቢ — የብሪታንያ አዛዥ — ከሎረንስ ጋር የተስማማ፤ ኢየሩሳሌምንና ደማስቆን ይዞ በኋላ በግብፅ ከፍተኛ ኮሚሽነር ሆነ
ፈኽሪ ፓሻ — የመዲና ጦር አዛዥ — ጦርነቱ አልቆም እጅ ለመስጠት እምቢ አለ፤ በገዛ መኮንኖቹ ተይዞ ተላለፈ
ማክማህን — በካይሮ የነበረው ከፍተኛ ኮሚሽነር — ከሁሴን ጋር የተጻጻፈው ደብዳቤ የመጀመሪያው ቃል ኪዳን ነው
ማርክ ሳይክስና ፍራንሷ ጆርጅ ፒኮ — እንግሊዛዊና ፈረንሳዊ — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት ምድሩን በምስጢር በካርታ የተከፋፈሉ
ሎውል ቶማስ — አሜሪካዊ ጋዜጠኛ — በሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ዘጠኝ በለንደን የከፈተው ትርኢት ሎረንስን ዝነኛ አደረገው
ዴቪድ ሊንና ፒተር ኦቱል — የሺህ ዘጠኝ መቶ ስድሳ ሁለቱ ፊልም ዳይሬክተርና ተዋናይ — ዛሬ የሎረንስን ስም ተሸክሞ የቆመው ትልቁ ነገር ያ ፊልም ነው
ሂው ኬርንስ — የነርቭ ቀዶ ሕክምና ባለሙያ — የሎረንስ ሞት ወደ የራስ ቁር ጥናትና ወደ ሕግ የመራው
አልፍሬድ ኢልግ — ስዊዘርላንዳዊ መሐንዲስ፤ በሺህ ስምንት መቶ ሰባ ሰባት ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ የዳግማዊ ምኒልክ አማካሪ የሆነ — ከሺህ ስምንት መቶ ዘጠና ሰባት እስከ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሰባት የውጭ ጉዳይ ኃላፊ፣ ቢትወደድ የተባለ፤ በሁለት ዓለም መካከል የቆመ ሰው ምሳሌ ሆኖ ቀረበ
ቦታዎች
ወጅ — በቀይ ባሕር ዳርቻ ያለችው የዐቃባ ዘመቻ መነሻ
ዐቃባ — በቀይ ባሕር ጫፍ ያለች ወደብ — መድፎቿ ወደ ባሕር ዞረው ሳለ ከበረሃው በኩል ተወሰደች፤ የዘመቻው መታጠፊያ
መዲና — ከመካ ቀጥሎ የእስልምና ሁለተኛዋ ቅድስት ከተማ — አሥር ሺህ ገደማ የኦቶማን ጦር የተቀመጠባትና በጦርነቱ ጊዜ ሁሉ ያልተያዘች
ሒጃዝ — የቀይ ባሕር ዳርቻ ክፍል — መካንና መዲናን የያዘ፣ የሱልጣኑ የኸሊፋነት ማዕረግ መሠረት
ደራ — ሎረንስ ሊቃኝ ገብቶ የተያዘባትና የተደበደበባት ከተማ — የመጽሐፉ ማዕከል
ጣፋስ — የጣላል መንደር — በሚያፈገፍገው የኦቶማን ጦር ተጨፍጭፋ ለበቀሉ ቀን ምክንያት የሆነች
ደማስቆ — በኦክቶበር ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስምንት የተከፈተችና የአረብ አስተዳደር የተቋቋመባት
ካይሮ — የብሪታንያ የምሥራቅ ጦርነት ማዕከልና የሎረንስ የስለላ ጠረጴዛ ቦታ
ሚሳሉን — በደማስቆ አቅራቢያ፤ በጁላይ ሺህ ዘጠኝ መቶ ሃያ የሶርያ ኃይል የተበተነበት
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
ሸሪፍ — ማዕረግ እንጂ ስም አይደለም፤ ትርጉሙ ከነቢዩ መሐመድ ዘር የተወለደ ማለት ነው
ኸሊፋ — የመላው ሙስሊም መንፈሳዊ መሪ የሚል የሱልጣኑ ማዕረግ — በመካና በመዲና ላይ ባለው ቁጥጥር የሚጸና
ቤዱዊን — ከአረብኛ «በደዊ» = የበረሃ ሰው — የአኗኗር ስም እንጂ የዘር ስም አይደለም፤ መሬትን በካርታ ሳይሆን በውሃ ጉድጓድና በግጦሽ የሚያውቁ
የማክማህን–ሁሴን ደብዳቤዎች — የመጀመሪያው ቃል ኪዳን፤ የአረብ ነጻነትን በሰፊው የሚደግፍ፣ ድንበሩ ግን ሆን ተብሎ የደበዘዘ
የሳይክስ–ፒኮ ስምምነት — ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ስድስት፤ ሶርያና ሊባኖስ ወደ ፈረንሳይ፣ ሌላው ወደ ብሪታንያ ተጽዕኖ የከፈለ ምስጢራዊ ካርታ
የባልፎር መግለጫ — ሺህ ዘጠኝ መቶ አሥራ ሰባት፤ በፍልስጤም ውስጥ ለአይሁድ ሕዝብ ብሔራዊ መኖሪያ ስለ መመሥረት የሚናገር
የሐጅ ሐዲድ — ከደማስቆ እስከ መዲና ሺህ ሦስት መቶ ኪሎ ሜትር ገደማ የሚረዝም መስመር — በሙስሊሙ ዓለም መዋጮ የተሠራ የተሳላሚ መንገድና በተመሳሳይ ጊዜ የግዛት ገመድ
«በሰው ላይ ሳይሆን በቁሳቁስ ላይ» — የሎረንስ ስልት፦ ጠላትን በራሱ ሸክም ውስጥ ማሰር፤ የሞተ ወታደር ይተካል፣ የተነቀለ ሐዲድ ግን ወራት ይወስዳል
የሔዌት ስምምነት — ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ አራት፤ ብሪታንያ በሱዳን የተከበቡ የግብፅ ጦር ሰፈሮችን ለማውጣት የአጼ ዮሐንስን እርዳታ ጠይቃ በምላሹ በምጽዋ በኩል ነጻ መተላለፊያ ዋስትና የሰጠችበት — ስሌቷ ሲቀየር በዝምታ የተተወ
የውጫሌ ስምምነት አንቀጽ አሥራ ሰባት — ሺህ ስምንት መቶ ሰማንያ ዘጠኝ፤ በአማርኛው «ትችላለች»፣ በጣሊያንኛው «አለባት» — በአንዲት ቃል ውስጥ የነጻ አገርና የጥገኛ አገር ልዩነት። ምኒልክ በሺህ ስምንት መቶ ዘጠና ሦስት ስምምነቱን ሙሉ በሙሉ ሰረዘው
ጉማ — በኦሮሞ ሥርዓት ውስጥ ያለ የደም ካሳና ዕርቅ ሂደት — ሽማግሌዎች ገብተው የበቀል ሰንሰለቱን ለመቁረጥ የተሠራ
ኄር — በሶማሌ ባሕል ውስጥ ያለ ያልተጻፈ የሽማግሌዎች ስምምነት — ማን በማን ስም መናገር እንደሚችልና ካልተፈጸመ ማን እንደሚከፍል አስቀድሞ የሚለይ
የውይይት ጥያቄዎች
እያወቁ መቀጠል። ሎረንስ በሦስት አማራጭ መካከል ሦስተኛውን መረጠ — እያወቀ መቀጠል። ትግሥት ይህ ከሁለቱ የከፋ ነው ትላለች፤ ዳዊት ደግሞ ምርጫው በመጥፎና በባሰ መካከል ነበር ይላል። እናንተ የት ትቆማላችሁ?
በማን ስም? ሎረንስ በብሪታንያ ስም ተናገረ፤ ብሪታንያ ግን አልፈቀደችለትም። ፋይሳልም በጎሳዎቹ ስም ተናገረ፤ ጎሳዎቹ ግን አንድ ሥርዓት አልነበራቸውም። ማን በማን ስም መናገር እንደሚችል የማይታወቅበት ቦታ የተገባ ቃል ምን ዋጋ አለው?
ራስን መክሰስ። ሎረንስ ጥፋቱን ደብቆ ሳይሆን አጉልቶ ጻፈው — ግን ክሱን የመረጠው፣ የቆረጠውና ያሳተመው እርሱ ራሱ ነው። ራስን መክሰስ ሐቀኝነት ነው ወይስ ክሱን በእጅ የማድረግ ዘዴ? ወይስ ሁለቱም በአንድ ወረቀት ላይ ሊኖሩ ይችላሉ?
