ግብጽ ለሦስት ሺህ ዓመታት ጽፋለች — በግድግዳ ላይ፣ በሬሳ ሣጥን ላይ፣ በወረቀት ላይ። በዚያ ሁሉ ውስጥ «እስራኤል» የሚለው ስም የተጻፈው አንድ ጊዜ ብቻ ነው፤ የተጻፈውም «ጠፋ፤ ዘሩም የለም» ተብሎ ነው። ይህ ክፍል የሚጀምረው ከዚያ ድንጋይ ነው። ታሪኩን ብዙዎቻችን እናውቀዋለን፤ ስለዚህ ትምህርቱ የሚያሳልፈው ጊዜ በታሪኩ ላይ አይደለም። መጽሐፉ ስሙን ከየት እንዳገኘ፣ ማን ጻፈው በሚለው ጥያቄ ላይ ሁለቱ ወገኖች ምን እንደሚሉ፣ ግብጽ ራሷ ስለ ጡብ፣ ስለ ገለባና ስለ ሠራተኞቿ ምን እንደጻፈች፣ እናም — ከሁሉ በላይ — መጽሐፉ አርባ ምዕራፍ ሆኖ ሳለ ሁላችንም የምናውቀው አሥራ አምስቱን ብቻ መሆኑ ላይ ነው። የቀሩት ሃያ አምስት ሕግና ግንባታ ናቸው። መጽሐፉም ተስፋይቱ ምድር ላይ አይደለም የሚያልቀው። በአንድ ድንኳን ላይ በቆመ ደመና ላይ ነው።
ክፍል 1 — አንድ ጊዜ ብቻ የተጻፈ ስም (ሳባ)
የ Merneptah ድንጋይ — ከክርስቶስ ልደት በፊት አሥራ ሦስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ገደማ የተቀረጸ የድል ዝርዝር። ንጉሡ Merneptah የ Ramses ሁለተኛ ልጅ ነው። ወደ መጨረሻው ላይ «እስራኤል» የሚል ስም አለ፤ ከጎኑ ያለው ምልክት ደግሞ «አገር» ሳይሆን «ሕዝብ» ማለት ነው — መሬት የሌለው፣ በሰዎች ብቻ የሚታወቅ
1896፣ በደቡብ ግብጽ — Flinders Petrie ድንጋዩን ከመሬት አወጣ። ራሱ የግብጽን ጽሕፈት አያነብም፤ ስለዚህ Wilhelm Spiegelberg የተባለ ወጣት ጀርመናዊ ምሁር አስጠራ። ሰውየው አንድ ስም ላይ ደርሶ «ይህ ስም ምንድን ነው» አለ፤ መልሱን የሰጠው Petrie ነው — እስራኤል። ከዚያም Petrie ከዚህ ቁፋሮ ውስጥ ዓለም ከሁሉ በላይ የሚያውቀው ይህ ይሆናል አለ
መጽሐፉ ሁለት ስም አለው — የዕብራይስጥ መጻሕፍት ስም የሚያገኙት ከመጀመሪያው ቃላቸው ነው። ይህ መጽሐፍ «እነዚህ ስሞች ናቸው» ብሎ ስለሚጀምር በዕብራይስጥ «ሽሞት» — «ስሞች» — ይባላል
«ዘጸአት» የግሪኮች ቅጽል ስም ነው — ከክርስቶስ ልደት በፊት በሦስተኛው ክፍለ ዘመን ገደማ በእስክንድርያ የሚኖሩ አይሁዳውያን ምሁራን መጻሕፍቱን ወደ ግሪክኛ ተረጎሙ፤ ልጆቻቸው ዕብራይስጥ አያውቁም ነበር። መጽሐፉንም «ኤክሶዶስ» አሉት — ኤክስ «ወደ ውጭ»፣ ሆዶስ «መንገድ»። «ዘጸአት» የዚያ ትርጉም ነው። «ኦሪት» ደግሞ አምስቱን መጻሕፍት በአንድነት የሚጠራ፣ ከአረማይክ የገባ ቃል ነው
ቀንዱ — ሙሴ ከተራራው ሲወርድ ስለ ፊቱ የተጻፈው የዕብራይስጥ ቃል «ቀረን» የሚል ሥር አለው። ያ ሥር «አበራ» ወይም «ቀንድ» ማለት ይችላል፤ በዚያ ጽሑፍ ውስጥ አናባቢ ስለማይጻፍ ሁለቱ በወረቀት ላይ አንድ ዓይነት ይመስላሉ። Jerome ከክርስቶስ ልደት በኋላ በአራተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ወደ ላቲን ሲተረጉም «ቀንድ» የሚለውን መረጠ
በሮም ያለው ሐውልት — Michelangelo የቀረጸው የሙሴ ሐውልት ራሱ ላይ ሁለት ቀንድ አለው። ሥራው የተሰጠው ለአንድ የሮም ጳጳስ መቃብር ነበር፤ ያ መቃብር አርባ ያህል ሐውልት ይኖረዋል ተብሎ ታስቦ ከዕቅዱ የተጠናቀቀው ጥቂት ነው። ለብዙ መቶ ዓመታት በአውሮፓ ሥዕልና ቅርጽ ውስጥ ሙሴ የሚሣለው እንደዚያ ነበር
ደራሲው — ሁለቱ መልሶች — ትውፊቱ ሙሴ ነው ይላል፤ በአይሁድ፣ በክርስትናና በእስልምና ውስጥ ይኖራል። የቋንቋ ተመራማሪዎች ደግሞ ሦስት ነገር ያነሣሉ፦ (1) አምስቱ መጻሕፍት ስለ ሙሴ ሞት ይናገራሉ፣ «እስከ ዛሬ» የሚል ቃልም ይጠቀማሉ፤ (2) ስለ ሙሴ በምድር ላይ ካሉ ሰዎች ሁሉ የዋህ ነበር ይላሉ — ሰው ስለ ራሱ የሚጽፈው ዓረፍተ ነገር አይደለም፤ (3) አንድ ታሪክ በሁለት ልዩነት ያለው መልክ ይነገራል፣ አምላክን የሚጠሩበት ስም ደግሞ ከቦታ ቦታ ይለወጣል። ስለዚህ ብዙዎቹ መጻሕፍቱ በአንድ ጊዜ የተጻፉ ሳይሆኑ ለብዙ ዘመናት ሲነገሩና ሲጻፉ የኖሩ ወጎች በኋላ ተሰብስበው የተያያዙ ናቸው ይላሉ። ይህን ንባብ የማይቀበሉትም መልስ አላቸው — ትውፊት ራሱ ማስረጃ ነው፤ የስሞቹ መለዋወጥ ደግሞ የአንድ ጸሐፊ ዘይቤ ሊሆን ይችላል። ትምህርቱ አንዱን አልመረጠም
ተመራማሪዎቹ፦ ከሁሉ የሚያረጀው መዝሙሩ ነው — ሕዝቡ ባሕሩን ካለፈ በኋላ ያለው ግጥም ሰዋስውና ቃላቱ ከዙሪያው ትረካ ያረጁ ናቸው። ስለዚህ ብዙዎቹ የሚስማሙበት፦ በዚያ ትልቅ መጽሐፍ ውስጥ በዕድሜ የሚቀድመው ያ አጭር መዝሙር ነው — ሕግ አይደለም፤ ትረካም አይደለም፤ በማርያም ከበሮ የተያዘ ዘፈን ነው
ፋሲካ — ስሙ ከግሪክኛው ፓስኻ፣ እርሱም ከዕብራይስጡ ፔሳኽ። ትርጉሙ «ማለፍ» ማለት ነው፤ የተሰየመውም በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ባለ አንድ ሌሊት ላይ ነው
«ውረድ ሙሴ» — በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን በአሜሪካ ደቡብ በባርነት ይኖሩ የነበሩ ሰዎች መዝሙር። Harriet Tubman ራሷ በባርነት ተወልዳ አምልጣ ወደ ሰሜን ከሄደች በኋላ ወደ ደቡብ ተመልሳ ሌሊት ሌሊት ሰዎችን እየመራች ከአሥር ጊዜ በላይ ተመላለሰች። ሰዎቹ የሰጧት ስም «ሙሴ» ነው
ክፍል 2 — ግብጽ (ኢብሳ)
አገር ሳይሆን ወንዝ — ናይል ከደቡብ ወደ ሰሜን የሚሄድ ቀጭን መስመር ነው፤ ወደ መጨረሻው እንደ አበባ ይከፈታል። በሁለቱም ጎን በረሃ ነው። ከወንዙ ሁለት ሰዓት የእግር መንገድ ብትርቅ ምንም የለም
«ከመት» — ግብጻውያን አገራቸውን የሚጠሩበት ስም፤ «ጥቁሯ ምድር» ማለት ነው። ወንዙ በየዓመቱ የሚተወው ጥቁር ዝቃጭ እህል ያበቅላል። በረሃውን ደግሞ «ቀዪቱ ምድር» ይሉታል
እህልና ስደተኞች — በዙሪያዋ ያሉት አገሮች በዝናብ ይደገፋሉ፤ ዝናብ ሲጠፋ ሰዎች ወደ እህሉ ይሄዳሉ። በግብጽ ሰነዶች ውስጥ ደጋግሞ የሚደገም ልማድ ነው፦ ከበረሃው በኩል ሰዎች ይመጣሉ፤ ግብጽ ትቀበላቸዋለች — ልትሠራባቸው፤ አንዳንዶቹም እስከ ቤተ መንግሥት ይደርሳሉ
Ramses ሁለተኛ — ከክርስቶስ ልደት በፊት በአሥራ ሦስተኛው ክፍለ ዘመን ለስድሳ ዓመታት ገደማ ገዛ፤ በዚያ ዘመን የነበሩ አብዛኞቹ ሰዎች ሌላ ንጉሥ አይተው አያውቁም ነበር። ቤተ መቅደስ ሠራ፣ ሐውልት አቆመ፣ ከእርሱ በፊት በነበሩ ነገሥታት ሐውልት ላይ የራሱን ስም አስቀረጸ
ፒ-ራምሴ — «የ Ramses ቤት» — በሰሜን ግብጽ ያቋቋማት አዲስ ዋና ከተማ። ወንዙ የሚፈስበት ቅርንጫፍ ሲደርቅ ሰዎቹ ሄዱ፤ በኋላ የመጡት ደግሞ ቤተ መቅደሶቹን አፍርሰው ድንጋዮቹን ጭነው ወስደው በሌላ ቦታ ተጠቀሙባቸው። ስለዚህ ተመራማሪዎች መጀመሪያ ያገኙት ከተማዋን ሳይሆን የከተማዋን ድንጋዮች ነው። እውነተኛዋ ቦታ Qantir ነው — ከእርሻ መሬት በታች፤ ከላይ የሚታይ ምንም የለም
ጡብና ገለባ — ጭቃ ከወንዙ ዳር፣ የተከተፈ ደረቅ ሣር ቀላቅሎ፣ በእንጨት ሣጥን ገልብጦ በፀሐይ ማድረቅ። ገለባው ጡቡ ሲደርቅ እንዳይሰነጣጠቅ ይይዘዋል። የግብጽ ሹማምንት ኮታውን ይመዘግቡ ነበር፤ ከዚያ ዘመን በተረፉ ጽሑፎች ውስጥ የጡብ ኮታም አለ፣ «ገለባ የለም» የሚል ቅሬታም አለ
«ዐፒሩ» — ግብጻውያን ቋሚ አገር የሌላቸውን፣ በሸክምና በግንባታ የሚውሉ የሠራተኛ ቡድኖችን የሚጠሩበት ቃል። በአንድ ሰነድ ውስጥ ለወታደሮችና ለ«ዐፒሩ» ስንቅ እንዲሰጥ ታዟል፤ ትልቅ ግንብ ላይ ድንጋይ እየጎተቱ ነበሩ። «ዕብራዊ» ከሚለው ቃል ጋር ይገናኛል ወይ የሚለው እስከ ዛሬ ክርክር ላይ ነው
«ሙሴ» የግብጽ ስም ይመስላል — በግብጽኛ መሰ ማለት «ተወለደ» ወይም «የ… ልጅ» ማለት ነው፤ ብቻውን አይቆምም። Thutmose «የ Thoth ልጅ» (Thoth የጽሕፈትና የጥበብ አምላክ)፣ Ahmose «የጨረቃው ልጅ»፣ Ramses «የ Ra ልጅ» (Ra የፀሐይ አምላክ)። «ሙሴ» የዚያ ግማሽ ነው — አምላኩ የተቆረጠበት ስም። መጽሐፉ ራሱ ግን ሌላ ማብራሪያ ይሰጣል፦ ከውኃ ስለተሳበ ነው ይላል፤ በዕብራይስጥ መሳህ «መሳብ» ማለት ነው
Akhenaten እና አተን — ከ Ramses ሁለተኛ በሰባ ዓመታት ገደማ ቀድሞ የገዛ ንጉሥ። አንድ አምላክ ብቻ ነው ያለው አለ፤ ስሙ አተን ነው፤ የሚታየውም በፀሐይ ውስጥ ነው። የሌሎቹን ቤተ መቅደሶች ዘጋ፣ ገንዘባቸውን አቆመ፣ ስማቸውን ከግድግዳ አስፋቀ፣ በባዶ መሬት ላይ አዲስ ዋና ከተማ ሠራ። ራሱም ለዚያ አምላክ መዝሙር ጻፈ
የተረፈው በመፍረሱ ነው — ከሞተ በኋላ ሁሉም ተገለበጠ፤ ስሙም ከንጉሦች ዝርዝር ተፋቀ። ቤተ መቅደሶቹ ሲፈርሱ ግን ድንጋዮቹ አልተጣሉም — ትንንሽና ተመሳሳይ መጠን ስላላቸው በሌላ ግዙፍ በር ውስጥ ሙሌት ሆነው ተደፈኑ። ከሺህ ዓመታት በኋላ ያ በር ሲፈተሽ በሺዎች የሚቆጠሩ ድንጋዮች ተገኙ። ትምህርቱ ግንኙነት አለ የሚል ማስረጃ የለም ብሎ ያልፈዋል
የውል ቅርጽ — በዚያ ዘመን ትልቅ መንግሥት ከትንሽ መንግሥት ጋር የሚያደርገው ስምምነት ቅርጽ ነበረው። ከኬጢያውያን መንግሥት (በዛሬዋ ቱርክ) ብዙ ተገኝተዋል። ስድስቱ ደረጃዎች፦ (1) ትልቁ ንጉሥ ራሱን ይጠራል፤ (2) ታሪኩን ይነግረዋል፤ (3) ትእዛዞቹን ያስቀምጣል፤ (4) ጽሑፉ የት እንደሚቀመጥና በሕዝብ ፊት እንደሚነበብ ይናገራል፤ (5) ምስክሮች ይጠራሉ፤ (6) በረከትና መርገም ይመጣል። በዚያ ዓለም ውስጥ «ነጻነት» ትልቁ ንጉሥ የሚሰጥህና ትእዛዙን ብትጥስ የሚወስደው ነገር ነው
ክፍል 3 — በአንድ መጽሐፍ ውስጥ ያሉ ሦስት መጻሕፍት (አበባ)
መጽሐፉ አርባ ምዕራፍ አለው። በውስጡ ግን ሦስት መጻሕፍት አሉ፦ የመሸሻ ታሪክ (አሥራ አምስት ምዕራፍ)፣ የሕግ መጽሐፍ፣ እናም የግንባታ መመሪያ። በሁሉም ቤት የሚታወቀው አንዱ ብቻ ነው።
አንደኛው መጽሐፍ — መውጫው
ሁለት አዋላጆች — ንጉሡ ወንድ ልጅ ሲወለድ ግደሉት ብሎ አዘዛቸው፤ አላደረጉትም። ስሞቻቸው ተጽፈዋል፦ ስፍራ እና ጱዓ
ቅርጫቱ — ከሸምበቆ የተሠራ፣ በጭቃና በቅጥራን የተለበጠ። እኅቱ ራቅ ብላ ትጠብቃለች። የንጉሡ ልጅ ስታገኘው እኅትየው ቀርባ አጥቢ ልጥራልሽ አለች — የጠራችው ደግሞ የሕፃኑን እናት ነው። ልጁ ያደገው በሁለት ቤት ውስጥ ነው
የተቀበረው ግብጻዊ — አንድ ግብጻዊ ዕብራዊን ሲመታ አየ። ወዲያና ወዲህ ተመለከተ፤ ገደለው፤ በአሸዋ ቀበረው። በማግስቱ ሁለት ዕብራውያን ሲጣሉ አገኘ። አጥፊውን «ለምን ትመታለህ» አለው፤ ሰውየው «ማን ሾመህ» ብሎ መለሰለት። ሙሴ «ነገሩ ታውቋል» አለ፤ ንጉሡ ሊገድለው ፈለገ፤ ሸሸ
ጉድጓድ ዳር — በምድያም የካህኑን ሰባት ሴት ልጆች ከእረኞች ተከላከለ። ካህኑ ዮቶር ወደ ቤቱ አስገባው፤ ከሴት ልጆቹ አንዷን — ሲፓራ — ሚስት አድርጎ ሰጠው። የቤተ መንግሥት ልጅ በበረሃ እረኛ ሆነ
የማይቃጠለው ቁጥቋጦ — ቆሞ ይነዳል፤ አመድ አይሆንም። ጫማህን አውልቅ ተባለ። አምስት ጊዜ እምቢ አለ፦ «እኔ ማን ነኝ»፤ «ስምህ ማን ነው ብለው ቢጠይቁኝ ምን ልበላቸው»፤ «አያምኑኝም»፤ «አንደበተ ርቱዕ አይደለሁም፤ ምላሴ ይከብዳል»፤ «ሌላ ሰው ላክ»
ስሙ — መልሱ «እኔ ያለሁ ነኝ» ተብሎ ተጽፏል፤ ከዚያም የአራት ፊደል ስም ተሰጠ። ያ ስም በዕብራውያን ዘንድ አይነበብም፤ በአፍ «ጌታዬ» ተብሎ ይተካል። ተጽፎ የሚኖር፤ ተነግሮ የማይኖር ስም ነው። የመጨረሻው እምቢታ ላይ ወንድሙ አሮን እንዲናገርለት ተወሰነ
በመንገድ ላይ — ሦስት ዓረፍተ ነገር ብቻ ነው። በሌሊት ማደሪያ ላይ ሊገድለው ተነሣበት፤ ሲፓራ ድንጋይ ወስዳ ልጃቸውን ገረዘች፤ «የደም ሙሽራ ነህ ለእኔ» አለች። መጽሐፉ ማብራሪያ አልሰጠም
አሥሩ — ደም፣ እንቁራሪት፣ ትንኝ፣ ዝንብ፣ የከብት በሽታ፣ እባጭ፣ በረዶ፣ አንበጣ፣ ጨለማ፣ የበኩር ልጅ። ከመጨረሻው በፊት፦ በግ ይረድ፤ ደሙ በበሩ መቃን ይቀባ፤ ሥጋው ተጠብሶ ቁሞ፣ ጫማ ተጫምቶ፣ በትር ተይዞ ይበላ
ባሕሩ — ከፊታቸው ውኃ፣ ከኋላቸው የንጉሡ ሠረገላ። «ግብጽ ውስጥ መቃብር ስላልነበረ ነው ወይ ወደዚህ በረሃ ያመጣኸን» አሉ። ሙሴ እጁን ዘረጋ፤ ውኃው ተከፈለ፤ ሌሊቱን ሙሉ ኃይለኛ ነፋስ ነፈሰ። ሠረገላዎቹ ሲገቡ ውኃው ተመለሰ። በማግስቱ ማርያም ከበሮ አነሣች
ሁለተኛው መጽሐፍ — ሕጉ
«ማን ሁ» — ጠዋት መሬቱ ላይ ያገኙትን ነጭ ነገር አይተው «ማን ሁ» ብለው ተጠያየቁ — በቋንቋቸው «ይህ ምንድን ነው» ማለት ነው። ስሙ የሆነው ያ ጥያቄ ነው — መና። ለዕለቱ የሚበቃውን ብቻ ሰብስቡ ተባሉ፤ ለነገ ያስቀሩት ትል አወጣ
አማቱ የሰጠው ምክር — ዮቶር ሙሴ ጠዋት እስከ ማታ ብቻውን ሲፈርድ አየ። «ያደረግኸው መልካም አይደለም» አለው። በሺህ፣ በመቶ፣ በሃምሳ፣ በአሥር ላይ ሰዎችን ሹም፤ ትንንሹን እነርሱ ይፍረዱ፤ ትልቁ ብቻ ወደ አንተ ይምጣ። ያ ሰው ግብጻዊ አይደለም፣ ዕብራዊም አይደለም — የሌላ አገር ካህን ነው
አሥሩ ቃላት — መጀመሪያ መጠሪያ («እኔ አምላክህ ነኝ»)፣ ቀጥሎ ታሪክ («ከግብጽ ምድር፣ ከባርነት ቤት ያወጣሁህ»)፣ ከዚያ ትእዛዞቹ። የመጀመሪያዎቹ አራት ስለ አምላክ፣ የመጨረሻዎቹ ስድስት ስለ ሰው ናቸው፤ አባትና እናት የሚለው በሁለቱ መካከል ተቀምጧል
በስብከት የማይነበቡት ገጾች — ከአሥሩ ወዲያው የሚመጣው፣ ሦስት ምዕራፍ ያህል የሆነ ዝርዝር ሕግ ነው፤ አበባ እንደምትለው በስብከት አይነበብም፣ በሥዕልም አይሣልም። የሚወጋ በሬና ባለቤቱ ኃላፊነት። ያልተሸፈነ ጉድጓድ። የተውሶ እንስሳ። የድሃ ሰው ልብስ ፀሐይ ሳትገባ መመለስ — «የሚተኛበት ያ ብቻ ነውና።» እንግዳን አለማስጨነቅ — «የእንግዳን ልብ ታውቃላችሁና፤ በግብጽ ምድር እንግዶች ነበራችሁና»። ሰባተኛው ዓመት መሬቱ ማረፍ፤ የበቀለውን ድሆች መብላት። ሰባተኛው ቀን በሬና አህያ ማረፍ
ጽሑፉ ተነበበ — ሙሴ ሁሉንም ጻፈው፤ መሠዊያ ሠራ፤ ደሙን በሁለት አካፍሎ ግማሹን በመሠዊያው ላይ ረጨ፤ መጽሐፉን በሕዝቡ ፊት አነበበ። «የተናገረውን ሁሉ እናደርጋለን» አሉ። ቀሪውን ደም በሕዝቡ ላይ ረጨ
ሦስተኛው መጽሐፍ — ድንኳኑ
ዝርዝሩ — ሰባት ምዕራፍ ያህል የግንባታ መመሪያ። የመገናኛ ድንኳን — መጠን፣ እንጨት፣ የመጋረጃው ክር ብዛትና ቀለም (ሰማያዊ፣ ሐምራዊ፣ ቀይ)፣ የተቆጠሩ መንጠቆዎች። የምስክር ታቦት — በወርቅ የተለበጠ፤ በክዳኑ ላይ ሁለት ክንፍ ያላቸው ኪሩቤል፤ አራት ቀለበት፤ በውስጣቸው ሁለት ረዣዥም እንጨቶች (መሎጊያ) ይገባሉ፤ ሣጥኑ የሚነሣው በእነርሱ ነው። ትእዛዙ ከቀለበቱ አይውጡ ይላል። መቅረዙ — ስድስት ቅርንጫፍ፣ ከመሃሉ ጋር ሰባት፤ ጽዋዎቹ የለውዝ አበባ ቅርጽ አላቸው። የካህኑ ልብስ — በደረቱ ላይ አሥራ ሁለት ድንጋይ፤ በእያንዳንዱ ላይ አንድ ስም። ጫፉ ላይ ደወሎችና የሮማን ቅርጽ ያላቸው ጌጦች ተራ በተራ — ካህኑ ሲገባና ሲወጣ ድምጹ ይሰማል ተብሏል
ባስልኤል — በወርቅ፣ በብርና በናስ የሚሠራ፣ ድንጋይ የሚቀርጽ፣ እንጨት የሚያበጅ ሠሪ። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ «የአምላክ መንፈስ ሞላበት» የተባለለት ሰው እርሱ ብቻ ነው። ነቢይ አይደለም። ካህን አይደለም
በመሃል ላይ — ሙሴ አርባ ቀን ከላይ ሳለ ሕዝቡ ወደ አሮን ሄደ። አሮን የጆሮ ጌጣቸውን አስመጣ፣ አቀለጠ፣ ጥጃ ቀረጸ፣ በፊቱ መሠዊያ ሠራ፣ በዓል አወጀ። ሙሴ ወርዶ ጽላቶቹን ሰበረ፤ ጥጃውን አቃጥሎ ፈጭቶ በውኃ ላይ በትኖ ሕዝቡን አጠጣ። አሮን የሰጠው መልስ፦ «ወርቅ ስጡኝ አልኋቸው፤ ሰጡኝ፤ ወደ እሳት ጣልኩት፤ ይህም ጥጃ ወጣ»
ሁለተኞቹ ጽላቶች — የመጀመሪያዎቹ ተሰጥተውት ነበር፤ ሁለተኞቹን ራሱ ጠረባቸው። ተመልሶ ሲወርድ ፊቱ ተለውጦ ነበር፤ ሲናገራቸው ይገልጠው፣ ሲጨርስ በመጋረጃ ይሸፍነው ነበር
ግንባታው — መመሪያው ተደገመ፤ አሁን ግን «ሠሩ» ተብሎ። ሕዝቡ ከሚያስፈልገው በላይ አመጣ፤ ማንም አያምጣ የሚል ትእዛዝ ወጣ። መጽሐፉ ውስጥ ያለው ቃል፦ «ሥራው በቃው።»
የመጨረሻዎቹ ሁለት ገጾች — ደመና ድንኳኑን ሸፈነው፤ ሙሴ መግባት አልቻለም። ደመናው ሲነሣ ይነሣሉ፤ ካልተነሣ እስከሚነሣበት ቀን ይቆያሉ። ተስፋይቱ ምድር በዚህ መጽሐፍ ውስጥ የለችም
መጽሐፉ ሲዘጋ የት ናቸው
ስፍራና ጱዓ ከመጀመሪያው ምዕራፍ በኋላ አልተነሡም፤ «ቤት ተሠራላቸው» ይላል · የንጉሡ ልጅ ስም አልተሰጣትም · ዮቶር ምክሩን ሰጥቶ ወደ አገሩ ተመለሰ · ሲፓራ ከመንገዱ ትዕይንት በኋላ በስም አትታይም · ማርያም የመጨረሻዋ ገጽ ከበሮዋ ናት · አሮን ሊቀ ካህን ሆኗል፤ መጽሐፉ ስለ ቅጣቱ ምንም አልጻፈም · ኢያሱ የሙሴ ረዳት · ባስልኤል ሥራውን ጨርሶ ወጥቷል · ፈርዖን ማዕረግ ነው፤ የግል ስሙ አንድ ጊዜም አልተጻፈም · ሙሴ ከድንኳኑ ውጭ ነው
አራት ጥያቄዎች
ይህ መጽሐፍ ስለ ማን ነው? ሙሴ አምስት ጊዜ እምቢ አለ። አበባ የምትለው፦ ለራሱ የጠየቀው አንድ ነገር ብቻ ነው — «ሌላ ሰው ላክ» — ያም አልተሰጠውም። መጽሐፉ ስለ ጀግና ሳይሆን ስለ ተላላኪ ነው፤ አልፈልግም ብሎ ስለ ተሸከመ ሰው ነው
«ነጻነት» ማለት ምንድን ነው? የአሥሩ ቃላት መክፈቻ ኢብሳ ያሳየው የውል ቅርጽ ነው። አበባ የምትለው፦ አንድ ጌታ ተትቶ ወደ ሌላ ጌታ የተገባበት ውል ነው። የተለወጠው ጌታው የሚጠይቀው ነገር ነው — ጡብ ሳይሆን የድሃው ልብስ፣ የበሬው እረፍት፣ የእንግዳው ልብ
ወርቁ ጥጃ ለምን በዚያ ቦታ ተቀመጠ? ከፊቱ የግንባታ መመሪያ፣ ከኋላው የግንባታ ሪፖርት፣ በመሃል ላይ ደግሞ ጥጃው። አበባ የምትለው፦ ሦስቱም ወርቅ ናቸው፤ ሦስቱም በእጅ የተሠሩ ናቸው። ልዩነቱ በዕቃው ሳይሆን በትእዛዙ ውስጥ ነው — አንዱ ተጠይቆ፣ ሌላው ሳይጠየቅ ተሠራ። ትእዛዙ «ምስል አትሥራ» ይላል፤ መጽሐፉ ራሱ ግን ኪሩቤልን ቅረጽ ይላል — ስለዚህ የተከለከለው መሥራት ነው ወይስ መስገድ? አልተፈታም
ለምን በሕንጻ ያልቃል? ባሕር ተከፈለ፤ ተራራ ተናገረ፤ ከዚያ በኋላ ሰባት ምዕራፍ የመጋረጃ መስፍያ ልኬት። አበባ የምትለው፦ የሚሠራው ሁሉ ተሸካሚ ነው። ቤት አይደለም፤ ድንኳን ነው። መጽሐፉ ስለ መድረስ ሳይሆን ስለ መሸከም ነው — ትግሥት ግን ስለ መጠበቅ ትላለች ብላ ትጠረጥራለች
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
ግማሽ መንገድ ላይ የሚያቆም መጽሐፍ
መጽሐፉ የተሰየመው በመውጣቱ ነው፤ መውጣቱ ግን በአሥራ አምስተኛው ምዕራፍ ላይ ያልቃል። ዳዊት፦ የቀረው ሃያ አምስት ምዕራፍ አንድ ችግር ይመልሳል — እነዚያ ሰዎች ሕዝብ አልነበሩም፤ ሥራ የሚያሠራቸው አለቃ ነበራቸው። ሕጉ ማን ከማን ጋር ምን እንደሚያደርግ ይመልሳል፤ ግንባታው ደግሞ አንድ ላይ የሚሠሩት ነገር ነው። ትግሥት፦ የሚሠሩት ቤት አይደለም፤ ድንኳን ነው። የተሰጣቸው መድረሻ ሳይሆን መጓጓዣ ነው
ወርቁ ጥጃ — የዕለቱ የመጀመሪያ አለመግባባት
ዳዊት፦ አሮን ጥጃውን ሠራ፤ መሠዊያ ሠራ፤ በዓል አወጀ። መጽሐፉ ሲዘጋ ግን ሊቀ ካህን ሆኗል፤ ስለ ቅጣቱ አንዲት ቃል የለም። ስለዚህ መጽሐፉ የሚያውቀው ነገር አለ — ሥርዓቱን የሚይዘው ንጹሕ ሰው ሳይሆን በዚያ ቦታ ላይ የተገኘው ሰው ነው። ትግሥት፦ ያ ጥበብ ሳይሆን ስፌት ሊሆን ይችላል — ሁለት የተለያዩ ትውፊቶች ተያይዘው ሲቀመጡ የሚፈጠር። ማረጋገጥ ግን አይቻልም
የማይነገረው ስም
ትግሥት፦ የዕብራይስጥ ጽሑፍ አናባቢ አልነበረውም። ከዘመናት በኋላ ንባቡ እንዳይጠፋ ተብሎ አናባቢዎቹ በትንንሽ ምልክቶች ተጻፉ። በዚያ የአራት ፊደል ስም ላይ ግን የተጻፈው የ«ጌታዬ» አናባቢ ነው — ለአንባቢው «ይህን አትበል፤ ያንን በል» ማለት ነው። አውሮፓውያን ምሁራን ዕብራይስጥ መማር ሲጀምሩ ተነባቢውን ከአናባቢው ጋር አጣምረው አነበቡት፤ ማንም ተናግሮት የማያውቅ ስም ወጣ። ዳዊት፦ ሳባ ስለ ቀንዱ የነገረችንን ያስታውሰኛል። ትግሥት፦ ልዩነቱ ይህ ነው፦ ቀንዱን አንድ ሰው መርጦታል፤ ይህኛውን ግን ማንም አልመረጠውም — ጽሑፉን ላለማጥፋት የተደረገው ጥንቃቄ ራሱ ነው ቃሉን የፈጠረው
ደራሲው — የዕለቱ ሁለተኛ አለመግባባት
ዳዊት፦ አልመርጥም። ሁለቱም ወገኖች ስለ አንድ ነገር ይስማማሉ — ጽሑፉ ከአንድ ሰው ዕድሜ በላይ ተጠብቆ ኖሯል፤ አንዱ በተአምር ይላል፣ ሌላው በጥንቃቄ። ትግሥት፦ ወደ ተመራማሪዎቹ ትንሽ አዘነብላለሁ፤ ምክንያቴ ማርያም ናት። አንድ ገጽ ከዙሪያው በቋንቋ የሚያረጅ ከሆነ ከዙሪያው በፊት ነበረ ማለት ነው። ዳዊት፦ አንድ ደራሲም አሮጌ ዘፈን ሊጠቅስ ይችላል። አልተፈታም
ያልተነገሩ ነገሮች — ስድስት ቦታ በካርታ ላይ
ዳዊት ስድስት ቦታ ይጠራል፤ ትግሥት በካርታ ላይ የት እንዳሉ ትናገራለች።
ቀይ ባሕር — የዕብራይስጡ ጽሑፍ ያም ሱፍ ይላል፤ «የሸምበቆ ባሕር» ማለት ነው። «ቀይ» የመጣው ከግሪኮቹ ተርጓሚዎች ነው። ሸምበቆ በጨው ባሕር ውስጥ አይበቅልም
ሲና — የትኛው ተራራ እንደሆነ ማንም አያውቅም። ዛሬ ተጓዦች የሚሄዱበት ተራራ የተመረጠው ከዚያ ታሪክ ከብዙ መቶ ዓመታት በኋላ በዚያ በረሃ በሰፈሩ መነኰሳት ነው
ጎሶን — ግብጻውያን ግብር፣ ኮታና ስንቅ ሁሉ ጽፈዋል፤ ያንን ስም ግን አልጻፉም
ፒቶም — መጽሐፉ ሁለት መጋዘን ከተማ ይጠራል። የ Ramses ከተማ ተገኝታለች፤ ይህኛዋ ግን አልተወሰነችም — ሁለት የተለያዩ ጉብታዎች ይጠቀሳሉ
ጉዞው — በኋላ ባለው መጽሐፍ ውስጥ አርባ ሁለት የመስፈሪያ ቦታዎች ተዘርዝረዋል፤ በካርታ ላይ በእርግጠኝነት የሚጠቆሙት ጥቂቶቹ ናቸው
ግብጽ — ግሪኮች አይጉፕቶስ ይሏት ነበር፤ ያም በአንዲት ከተማ ውስጥ የነበረ የቤተ መቅደስ ስም ማጣመም ነው — «የፕታህ መንፈስ ቤት»። አገሪቱ ሦስት ስም አላት፦ ራሷ የምትጠራበት (ከመት)፣ ጎረቤቶቿ የሚጠሩበት (ሚጽራይም / ሚስር)፣ እናም ከሩቅ የመጡ ሰዎች ሰምተው ያመጡት። እኛ የያዝነው ሦስተኛውን ነው
መዝጊያ
ትግሥት ወደ ጀመሩበት ደመና ትመለሳለች፦ ደመናው ሲነሣ ይነሣሉ፤ ካልተነሣ አይነሡም። ዳዊት፦ የተማሩት ነገር አለ — ሲነገራቸው መነሣት፣ ሳይነገራቸው ደግሞ አለመነሣት፤ ሁለተኛው የከበደው ነው። ትግሥት፦ በግብጽ ሳሉ ኮታው ይነግራቸው ነበር፤ አሁን ደመናው ይነግራቸዋል። የሚነግራቸው ተለወጠ፤ መጠበቁ ግን አልተለወጠም። ዳዊት፦ በሰባተኛው ቀን የሚያርፉት ውስጥ ከብቱም አለ። ጡብ በሚያሠራ ሥርዓት ውስጥ የበሬ እረፍት አይጻፍም፤ ስለዚህ ሁለቱ ጌቶች አንድ ዓይነት ናቸው ብዬ ልቀበል አልችልም። ትግሥት፦ አልተቀበልኩህም፤ ተሳስተሃል ማለቴ ግን አይደለም። እኔ የያዝኩት ጥያቄ አለ፤ አንተ የያዝከው ዝርዝር አለ። ሁለቱም በዚያ በረሃ ውስጥ ተቀምጠዋል።
ከዚያም ዳዊት ወደ ሳባ ድንጋይ ይመልሳታል። ጸሐፊው የንጉሡን የድል ዝርዝር ሲቀርጽ አንድ ስም ላይ ደረሰ፤ ከጎኑም «ጠፋ፤ ዘሩም የለም» የሚል ዓረፍተ ነገር አኖረ። ትግሥት እንደምትለው ግብጽ በሦስት ሺህ ዓመት ውስጥ ስለዚያ ሕዝብ የጻፈችው ያ አንድ ዓረፍተ ነገር ብቻ ነው፤ የተዘጋ ዓረፍተ ነገርም ነው። ዳዊት ደግሞ የእነርሱ መጽሐፍ አልተዘጋም ይላል — ሕዝቡን ደመናውን እየጠበቁ በበረሃ ውስጥ ትቷቸዋል። ሁለቱም ጽሑፎች ስለ አንድ ሕዝብ ናቸው፤ አንዱ ጨርሷል፤ ሌላው ገና ግማሽ መንገድ ላይ ነው። ትግሥት ትዘጋለች፦ «እኔ የጠየቅሁት ጥያቄ አልተመለሰም፤ መጽሐፉም አልጨረሰም። ሁለታችንም እዚያው ላይ ነን።»
ቁልፍ ጥቅሶች
«እኔ ያለሁ ነኝ» — ሙሴ ስሙን ሲጠይቅ የተሰጠው መልስ
«የእንግዳን ልብ ታውቃላችሁና፤ በግብጽ ምድር እንግዶች ነበራችሁና» — ከአሥሩ ቃላት በኋላ ባለው ሕግ ውስጥ
«የደም ሙሽራ ነህ ለእኔ» — ሲፓራ
«ወርቅ ስጡኝ አልኋቸው፤ ሰጡኝ፤ ወደ እሳት ጣልኩት፤ ይህም ጥጃ ወጣ» — አሮን ለሙሴ
«ሥራው በቃው።» — ሕዝቡ ከሚያስፈልገው በላይ ሲያመጣ
«ጠፋ፤ ዘሩም የለም» — በ Merneptah ድንጋይ ላይ ስለ እስራኤል የተጻፈው
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ሙሴ — ኢብሳ እንደሚለው ስሙ የግብጽ ስም ይመስላል (መሰ፣ «የ… ልጅ»)፤ መጽሐፉ ራሱ ግን ከውኃ ስለተሳበ ነው ይላል። አምስት ጊዜ እምቢ አለ። መጽሐፉ ሲዘጋ ከድንኳኑ ውጭ ነው
አሮን — ወንድሙ፤ ተራራ ላይ ያልወጣው። ጥጃውን የሠራው እርሱ ነው፤ መጽሐፉ ሲዘጋ ሊቀ ካህን ነው
ማርያም — እኅቱ፤ ቅርጫቱን ከሩቅ የጠበቀችው። ከበሮ አንሥታ የዘመረችው መዝሙር፣ ተመራማሪዎቹ እንደሚሉት፣ ከመጽሐፉ ሁሉ በዕድሜ ይቀድማል
ስፍራና ጱዓ — ሁለቱ አዋላጆች፤ ትእዛዙን ያልፈጸሙ
ዮቶር — የምድያም ካህን፤ የሙሴ አማች። የፍርድ ሥርዓቱን የመከረው እርሱ ነው
ሲፓራ — ሚስቱ፤ በመንገድ ላይ ባለው ትዕይንት ውስጥ ያለችው
ኢያሱ — የሙሴ ረዳት
ባስልኤል — ሠሪው፤ «የአምላክ መንፈስ ሞላበት» የተባለለት
ፈርዖን — ማዕረግ እንጂ ስም አይደለም። የግል ስሙ በመጽሐፉ ውስጥ አንድ ጊዜም አልተጻፈም
Merneptah — የ Ramses ሁለተኛ ልጅ፤ በድንጋዩ ላይ የድል ዝርዝሩ የተቀረጸለት
Ramses ሁለተኛ — ለስድሳ ዓመታት ገደማ የገዛ ግንበኛ ንጉሥ፤ ፒ-ራምሴን ያቋቋመ
Akhenaten — አንድ አምላክ ብቻ ነው ያለው ብሎ የሞከረ ንጉሥ፤ ስሙ ከንጉሦች ዝርዝር የተፋቀ
Flinders Petrie / Wilhelm Spiegelberg — ድንጋዩን በ1896 ያወጣው እንግሊዛዊና ጽሑፉን ያነበበው ወጣት ጀርመናዊ ምሁር። Spiegelberg አንድ ስም ላይ ሲቆም እስራኤል መሆኑን የነገረው Petrie ነው
Jerome — መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ላቲን የተረጎመ፤ «ቀንድ» የሚለውን የመረጠ
Michelangelo — ቀንድ ያለውን የሙሴ ሐውልት የቀረጸ
Harriet Tubman — በባርነት ተወልዳ አምልጣ ሰዎችን ለማውጣት ደጋግማ የተመለሰች፤ «ሙሴ» የተባለች
ቦታዎች
ግብጽ — ግሪኮች አይጉፕቶስ አሏት፤ ግብጻውያን «ከመት» — «ጥቁሯ ምድር» — ይሏት ነበር
ናይል — ወንዙ፤ በሁለቱም ጎን በረሃ
ፒ-ራምሴ / Qantir — «የ Ramses ቤት»፤ ተነቅላ የተወሰደች ዋና ከተማ። እውነተኛዋ ቦታ ከእርሻ መሬት በታች ነው
ምድያም — ሙሴ የሸሸበት አገር፤ የዮቶር ቤት
ሲና — ተራራው። የትኛው እንደሆነ አይታወቅም
ጎሶን / ፒቶም — በግብጽ ሰነዶች ውስጥ የማይገኙ ወይም ያልተወሰኑ ስሞች
ቀይ ባሕር — በዕብራይስጡ ያም ሱፍ፣ «የሸምበቆ ባሕር»
እስክንድርያ — መጽሐፉ ወደ ግሪክኛ የተተረጎመባት ከተማ
ኬጢያውያን — በዛሬዋ ቱርክ የነበረ መንግሥት፤ የዚያን ዘመን የውል ቅርጽ የሚከተሉ ብዙ ውሎች ከእነርሱ ተገኝተዋል
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
ሽሞት — የመጽሐፉ የዕብራይስጥ ስም፤ «ስሞች»
ኤክሶዶስ / ዘጸአት — «መውጫ»፤ የግሪኮች ቅጽል ስም
ኦሪት — አምስቱን መጻሕፍት በአንድነት የሚጠራ፣ ከአረማይክ የገባ ቃል
ቀረን — «አበራ» ወይም «ቀንድ» ሊሆን የሚችል የዕብራይስጥ ሥር
ፋሲካ — ከግሪክኛው ፓስኻ፣ ከዕብራይስጡ ፔሳኽ፤ «ማለፍ»
መሰ — በግብጽኛ «የ… ልጅ»። Thutmose፣ Ahmose፣ Ramses
ዐፒሩ — በግብጽ ሰነዶች ውስጥ የሚገኝ የሠራተኛ ቡድን መጠሪያ
ከመት — «ጥቁሯ ምድር»
አተን — የ Akhenaten አምላክ፤ በፀሐይ ውስጥ የሚታይ
መና — ከ«ማን ሁ» — «ይህ ምንድን ነው» — የተወለደ ስም
የመገናኛ ድንኳን / የምስክር ታቦት / ኪሩቤል — በሦስተኛው መጽሐፍ ውስጥ የተሠሩት
ውል — በዚያ ዘመን ትልቅ መንግሥት ከትንሽ መንግሥት ጋር የሚያደርገው ስምምነት፤ ስድስት ደረጃ ያለው ቅርጽ (ብዙዎቹ ከኬጢያውያን ተገኝተዋል)። ኢብሳ እንደሚለው በዚያ ዓለም «ነጻነት» ማለት ትልቁ ንጉሥ የሚሰጥህ ነገር ነው
የውይይት ጥያቄዎች
ትግሥትና ዳዊት እንደሚስማሙበት «መውጫ» የሚለው ስም የሚናገረው ስለ መጀመሪያዎቹ አሥራ አምስት ምዕራፎች ብቻ ነው። ቀሪዎቹ ሃያ አምስት ምዕራፎች ቢወጡ የሚቀረው መጽሐፍ ምን ይመስላል?
አሮን ጥጃውን ሠራ፤ መጽሐፉ ሲዘጋ ግን ሊቀ ካህን ነው። ዳዊት እንደሚለው ይህ የመጽሐፉ እውቀት ነው ወይስ ትግሥት እንደምትለው በሁለት ትውፊት መካከል የቀረ ስፌት?
በሰባተኛው ቀን ከሚያርፉት ውስጥ በሬና እንግዳ አሉ። ዳዊት በዚህ ዝርዝር ምክንያት ሁለቱ ጌቶች አንድ ዓይነት ናቸው ብሎ አይቀበልም፤ ትግሥት ደግሞ የሚነግራቸው ተለወጠ፣ መጠበቁ ግን አልተለወጠም ትላለች። ያ ዝርዝር ስለ ጌታው ምን ይናገራል?
መጽሐፉ ተስፋይቱ ምድር ላይ አይደለም የሚያልቀው። ዳዊት በመዝጊያው ከግብጽ የተዘጋ ዓረፍተ ነገር ጋር ያነጻጽረዋል። ግማሽ መንገድ ላይ የሚያቆም መጽሐፍ ምን ዓይነት መጽሐፍ ነው?
