አንድ ሰው በራሱ ከተማ ቅጥር ላይ ወጥቶ ይራመዳል። ከሩቅ ጉዞ ተመልሶ የመጣ ነው፤ ተራራ አልፏል፣ ውኃ ተሻግሯል፣ የዓለምን ጫፍ አይቷል። እጁ ግን ባዶ ነው። ከቅጥሩ ላይ ሆኖ ወደ ታች ተመለከተና አንድ ዓረፍተ ነገር ተናገረ፦ ያደረግሁት ነገር መልካም ነው። ግጥሙ የሚያበቃው እዚያ ላይ ነው። እኛ የምንጀምረው ግን እዚያ ላይ ነው። ሁለት ጥያቄ ይዘን፦ ያ ሰው ከከተማው ወጥቶ ሲሄድ ምን ፍለጋ ነበር? ደግሞም ያንን አንድ ዓረፍተ ነገር አራት ሺህ ዓመታት አሻግሮ እኛ ጆሮ ላይ ያደረሰው ማን ነው?
ክፍል 1 — ቅጥር ላይ የቆመ ሰውና ስሙን የያዘው ጭቃ (ሳባ)
ሦስቱ ዋና ነጥቦች — አንደኛ፦ የመጀመሪያው ግጥም የተጻፈው ስለ ማን ነው — ስለ እውነተኛ ሰው ወይስ ስለ ተፈጠረ ጀግና? ሁለተኛ፦ ቅጥር የሚያሠራ ንጉሥ ስሙ እንዲኖር ቅጥሩ ላይ ይተማመናል፤ ስሙን የያዘው ግን ምንድን ነው? ሦስተኛ፦ አንድ ግጥም ብዙ ቅርጽ አለው ሲባል ምን ማለት ነው?
ግጥሙ የያዘው ቦታ — እስከምናውቀው ድረስ ከሰው ልጅ እጅ ወደ እኛ የደረሰ ጥንታዊው ግጥም ነው። የተሰየመውም በቅጥሩ ላይ በቆመው ሰው ስም ነው
እውነተኛ ሰው ነበር
ንጉሡ — እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር ከክርስቶስ ልደት በፊት ሁለት ሺህ ስድስት መቶ ዓመት ገደማ፣ ኡሩክ በምትባል ከተማ ላይ የነገሠ። ኡሩክ ዛሬ የለችም፤ የቆመችበት መሬት ግን ዛሬ ኢራቅ የምንላት አገር ውስጥ ነው
የዘመኑ ርቀት — ግጥሙ ራሱ ጥንታዊ ነው ብለን እናወራለን። ግጥሙ ሲጻፍ ግን ሰውየው ራሱ ከሞተ ብዙ ዘመን ሆኖታል — ጥንታዊው ግጥም እንኳ ስለ ጥንታዊ ሰው ነው የሚያወራው
የቅጥሩ ምስክርነት፣ በጥንቃቄ የተቀመጠ — ኡሩክን ከበው የነበሩት ቅጥሮች የተሠሩት በእርሱ ትእዛዝ ነው ተብሎ ተመስክሮለታል። ተመስክሮለታል እንጂ ሠራው ተብሎ አልተጻፈም። ልዩነቱ ትንሽ ይመስላል፤ ትንሽ ግን አይደለም
ጥንታዊው ስም — ገና ቀድሞ፣ ሱመር በሚባል ጥንታዊ ሕዝብ ባህል ውስጥ፣ ሰዎች ስለ እርሱ ተረት ይተርኩ ነበር — ተጽፎ ሳይሆን ተነግሮ። ከእነዚያ ተረቶች የተረፈልን ስያሜ ሁለት ስም ነው፦ የደስታ ሰው። የሐዘን ሰው። አንዱ በሌላው አልተተካም፤ አንዱ በሌላው ላይ ተጨምሮም አልተጻፈም። ጎን ለጎን ተቀምጠዋል
ግጥሙ ያለፈባቸው ቅርጾች
አንድ ሰው በአንድ ጊዜ የጻፈው አይደለም — ብዙ ቅርጽ አልፏል
የመጀመሪያው ረዘም ያለ ግጥም — ከክርስቶስ ልደት በፊት ሁለት ሺህ አንድ መቶ ዓመት ገደማ፤ ማለት ንጉሡ ከሞተ አምስት መቶ ዓመት ገደማ በኋላ። ያ ርቀት ራሱ ጥያቄ ነው፦ በዚያ መሀል ስሙን የያዘው ማን ነው?
የመጨረሻው ቅርጽ — ከክርስቶስ ልደት በፊት የሁለተኛው ሺህ ዓመት መጨረሻ አካባቢ የወጣው ሰፊና በጥንቃቄ የተሠራ ቅርጽ። ዛሬ ጊልጋመሽ ስንል በአብዛኛው የምናወራው ስለዚያ ነው
አብሮ የወረደው ስም — በዚያ የመጨረሻ ቅርጽ ላይ ሺን ኤቂ ኡንኒኒ የሚባል ስም ተጣብቆ ወርዷል። ስለ እርሱ የምናውቀው ነገር የለም ማለት ይቻላል — መቼ እንደተወለደ፣ የት እንደኖረ አናውቅም። ስለ ስም መትረፍ የሚያወራ ግጥም ነው፤ ከግጥሙ ጋር አብሮ የተረፈው ደግሞ የመጨረሻውን ቅርጽ የሰጠው ሰው ስም ነው
በሸክላ ላይ የቀረው
ብዙ ቅጂ — ግጥሙ በጣም ብዙ ጊዜ ተገልብጧል። አንድ ጽሑፍ ብዙ ቦታ ተገልብጦ ከተቀመጠ አንዱ ቢጠፋ ሌላው ይኖራል፤ አንዱ ቢሰበር ሌላው ይቀራል
የተገኙበት ቦታ — የአሦር ንጉሥ በነበረው በአሹርባኒፓል የሸክላ ጽላቶች መካከል
የክፍሉ ቋጠሮ — ስለ ኡሩክ ንጉሥ የሚያወራው ግጥም ተርፎ የደረሰን በሌላ ንጉሥ ቤት ውስጥ ተከማችቶ ስለተገኘ ነው። ንጉሡ ስሙ እንዲኖር ቅጥር ላይ ተማምኖ ነበር። ስሙን የያዘው ግን ጭቃ ነው
ሁለት ሺህ ዓመት ጸጥታ
ጽሕፈቱ ሲሞት ግጥሙም ሞተ — የተጻፈበት ጽሕፈት ከጥቅም ወጣ፤ የሚያነበው ሰው ቀስ በቀስ አለቀ። ለሁለት ሺህ ዓመታት ገደማ ማንም አላነበበውም
በጸጥታው ውስጥ ያለው ጠባብ ስንጥቅ — አሊያኖስ የተባለ ግሪካዊ ጸሐፊ፣ ሁለት መቶ ዓመተ ምሕረት ገደማ፣ ጊልጋሞስ ስለሚባል ንጉሥ አንድ የልደት ታሪክ ጽፎ ነበር። በግሪክና በሮም ጽሑፍ ውስጥ ይህ ስም የተገኘው እዚያ አንድ ቦታ ላይ ብቻ ነው፤ ግጥሙን ግን አያውቀውም። አንድ ሰው ስሙን ብቻ ይዞ አልፏል
መመለሱ — በአሥራ ዘጠነኛው መቶ ዘመን፤ ነነዌ በምትባል ጥንታዊ ከተማ ፍርስራሽ ውስጥ የተቆፈረ የተሰባበረ ሸክላ ውስጥ። ቁርጥራጭ በቁርጥራጭ ተለቅሞ፣ ተነባቢ ሆኖ፣ እንደገና ተጻፈ
ሥራው ገና አላለቀም — እስከ ዛሬ ድረስ ቁርጥራጮች እየተገኙ፣ እየተነበቡ፣ ከቀድሞዎቹ ጋር እየተገጣጠሙ ነው። ስለዚህ ዛሬ የምናውቀው ጊልጋመሽ ትላንት ከምናውቀው ትንሽ ይረዝማል
ክፍል 2 — ውኃ ለማከፋፈል የተሠራ መንግሥት (ኢብሳ)
ኢብሳ የተረከባቸው ሁለት ጥያቄዎች፦ ያን ያህል ቅጥር የሚያሠራ ከተማ ምን ዓይነት ከተማ ናት? ደግሞም ስለ ነገሥታቷ ዙፋን ላይ የተቀመጡት በአምላክ ተመርጠው ነው ይባላል — ለምን?
በሁለቱ ወንዞች መካከል
መስጴጦምያ — ትርጉሙ በሁለት ወንዞች መካከል ያለ ምድር ማለት ነው። ዛሬ ያች ምድር ኢራቅ ትባላለች
ሁለቱ ወንዞች — ጤግሮስና ኤፍራጥስ። ምድሪቱ ስሟን ያገኘችው ከእነርሱ ነው
የሥልጣኔው ልዩ መልክ — አንድ ትልቅ አገር አልተመሠረተም። የተመሠረቱት ራሳቸውን የቻሉ ከተሞች ናቸው — ኡሩክ አንዷ ናት፤ ኡር ሌላዋ
ውኃውን ማን ያከፋፍለው
ዝናብ ተማምኖ መኖር አይቻልም — ሰብል የሚያድገው በዝናብ ሳይሆን ከወንዙ በሚወጣ ውኃ ነው። ውኃውን ከወንዙ አውጥቶ በቦይ ወደ እርሻው መምራት መስኖ ይባላል
ቦይ ግላዊ ጉዳይ አይደለም — ከወንዙ ተነስቶ ብዙ እርሻ የሚያቋርጥ መስመር ነው። ማን የት ውኃ ይወስዳል? ማን መጀመሪያ ይጠጣል? ቦዩ ሲደፈን ማን ይቆፍረዋል? ወደ ላይኛው እርሻ የገባው ውኃ ለታችኛው አልደረሰም ሲባል ማን ይፈርዳል?
መልሱ መንግሥት ነው — በዚያ ምድር ላይ ውስብስብ የመንግሥት አወቃቀር የተፈጠረው ውኃውን ለማስተዳደር ነው። ትእዛዙ የመጣው ከላይ ነው፤ ቁጥጥሩም ፍጹም ነበር
ውጤቱ — መስኖ ሕዝቡን ከአየር ጠባይ ምኞት ነጻ አወጣው። ዝናብ ጠፋ ብሎ የሚራብ ከተማ አልሆነም፤ ትልልቆቹ ከተሞች ራሳቸውን መመገብ ቻሉ
ሁለቱ ነገሮች የሚገናኙበት — ብዙ ሺህ ሰው ሰብስቦ ቦይ ማስቆፈር የሚችል ሥርዓት፣ ብዙ ሺህ ሰው ሰብስቦ ቅጥር ማሠራትም ይችላል። ቅጥሩ ሁለት ነገር ያሳያል፦ ሰው የማደራጀት ችሎታውን፣ እናም በዚያች ምድር ከተሞች መካከል የማያቋርጥ ጦርነት እንደነበረ
የክፍሉ ማጠቃለያ ዓረፍተ ነገር — ቅጥር የሚያሠራ ሰው ጠላት አለው ማለት ነው
ዙፋንና አማልክት
የንጉሡ መሠረት — ከተማ መንግሥታቱ የቆሙት በንጉሥ ፍጹም ሥልጣን ላይ ነው፤ የሚገዛውም አምላክ መርጦ ዙፋን ላይ ስላስቀመጠው ነው። ይህ አባባል አልነበረም — የገዢዎቹ ስሞች ራሳቸው ይህንኑ ያንጸባርቁ ነበር
በዓባይ ሸለቆ የተለየ ነበር — ፈርዖን በምድር ላይ ያለ አምላክ ነው ተብሎ ተቀባይነት አግኝቷል፤ ፒራሚዶቹም የተሠሩት ለዘላለም ይኖራል የሚለውን እምነት ለማክበር ነው። የባቤል ግንብም ሆነ ፒራሚዶቹ አንድ ነገር ይመሰክራሉ፦ የተቀደሰውና የዕለት ተዕለቱ ዓለም ሁለት የተለያዩ ዓለሞች አይደሉም
አማልክቱ ቅርብ ናቸው — ብዙ ናቸው፤ ሰው መሰል ናቸው፤ ሊደረስባቸው ይቻላል፤ በሰው ጉዳይ ውስጥ በቀጥታ ጣልቃ ይገባሉ። የሚገቡበት መንገድ ትንቢትና ሕልም ነው
የሚያዙት ነገር — ማን እንደሚገዛ የሚመርጡት እነርሱ ናቸው፤ የሕግ ደንብ የሚያቆሙትም እነርሱ ናቸው። ዙፋንም ሕግም የሚወርዱት ከአንድ ቦታ ነው
ለምን ይህ ትንሽ ነገር አይደለም — አማልክት ሩቅ ከሆኑ ሰው ማመልከቻ ማቅረብ አይችልም። ቅርብ ከሆኑ ግን ይችላል። የሚሰማ ጆሮ አለ ብሎ የሚያምን ሰው ደግሞ ያመለክታል
ሰው መሰል ናቸው ማለት — ስሜት አላቸው፤ ደስ ይላቸዋል፤ ይቆጣሉም። ከሰው ጋር የሚያደርጉት ግንኙነት በሩቅ ሳይሆን ፊት ለፊት ነው
ተዘፍኖ ሳይሆን ተጽፎ
የፈጠራ ፍንዳታው — ከክርስቶስ ልደት በፊት ሦስት ሺህ ዓመት ገደማ ይህች ምድርም የዓባይ ሸለቆም አንድ ዓይነት ነገር አጋጠማቸው። ማን እንደጀመረው አይታወቅም፤ የተረፉት ውጤቶቹ ናቸው፤ ሦስት ናቸው፦ የጽሕፈት ሥርዓት፣ ውስብስብ የመንግሥት አወቃቀር፣ ግዙፍ ሕንጻ
ልዩነቱ — አብዛኛው ጥንታዊ ግጥም የሚወለደው በአፍ ነው፤ ተዘፍኖ፣ ተነግሮ፣ ከትውልድ ወደ ትውልድ ተላልፎ ቆይቶ ይጻፋል። የጊልጋመሽ ግጥም ግን ገና ከመጀመሪያው አካባቢ ተጽፎ ነው የተቀመጠው። የቃል ቅንብር ውጤት አይደለም
ሁለቱ መስመሮች — የቃል ተረቶቹ አልቆሙም። አንዱ በአፍ ይሄዳል፤ ሌላው በሸክላ ላይ ተጽፎ ይቀመጣል። በአፍ የሚሄድ ታሪክ በተናጋሪው አፍ ውስጥ ይለዋወጣል፤ ተናጋሪው ሲሞት ያ ዓይነቱ አነጋገር አብሮት ይሞታል። ዛሬ በእጃችን ያለው የሁለተኛው መስመር ውጤት ነው፤ የመጀመሪያው ምን ይመስል እንደነበር አናውቅም
ቋንቋውም ተለወጠ — ተረቶቹን መጀመሪያ የተረከው ሕዝብ ሱመር ይባላል፤ የሱመር ቋንቋ ሴማዊ ከሚባሉት ቋንቋዎች ጋር ዝምድና የለውም። ግጥሙ የተጻፈው ግን በአካድኛ ነው — አካድኛ የባቢሎን ቋንቋ ነው፤ ሴማዊ ደግሞ ነው። ሁለቱ የተለያዩ የቋንቋ ቤተሰቦች ናቸው
ውጤቱ — ጀግናው መጀመሪያ ስለ እርሱ ከተነገረበት ቋንቋ በላይ ኖረ
የሌላ ንጉሥ ቤት
አሹርባኒፓል — የአሦር ንጉሥ፤ የግጥሙ ቅጂዎች የተገኙት በእርሱ የሸክላ ጽላቶች መካከል ነው
አሦር ከተማ አይደለችም — መንግሥት ናት፤ ደግሞም ሰፊ ናት። አሦራውያን በሁለቱ ወንዞች መካከል ያለችውን ምድር በሙሉ ገዝተዋል፤ ሥልጣናቸውን ወደ ምዕራብ ገፍተው እስከ ሜዲትራኒያን ባሕር አድርሰዋል፤ ግብጽንም ለተወሰነ ጊዜ ተቆጣጥረዋታል
የተቀመጠው ገደብ — አሹርባኒፓል ለምን እንደሰበሰበው የሚነግረን ሰነድ የለም። ስለዚህ አልገምትም — ኢብሳ ራሱ ያስቀመጠው ወሰን ነው
የሚያስገርመው ቁጥር — ግጥሙ ጊልጋመሽን ሁለት ሦስተኛው አምላክ ነው ይላል፤ እናቱ አምላክ ናት፤ አባቱም ከፊሉ አምላክ ነው። ስለዚህ በቅጥሩ ውስጥ ሁለት ሦስተኛው አምላክ የሆነ ንጉሥ አለ፤ ሕዝቡ ደግሞ ስለ እርሱ ማመልከቻ አቅርቧል
ክፍል 3 — ሁለት ጉዞና በመካከላቸው አንድ አልጋ (አበባ)
የክፍሉ አቀማመጥ፦ ቦታው ኡሩክ ናት — በሁለት ወንዞች መካከል ባለው ሜዳ ላይ የተመሠረተች፣ ዙሪያዋ በቅጥር የተከበበች፣ ራሷን የቻለች። ውጭ እርሻ አለ፤ የሚያጠጣው ከወንዙ የተመራ ውኃ ነው። ውስጥ ቤተ መቅደስ አለ፤ በዚያች ከተማ ውስጥ ቤተ መቅደስና መንግሥት ሁለት የተለያዩ ዓለሞች አይደሉም። የሚገዛት ንጉሥ ሙሉ ሰው አይደለም። ግጥሙ የሚቀርበው በሦስት ነገር ነው፦ ሁለት ጉዞ፣ በሁለቱ መካከል አንድ አልጋ፣ በመጨረሻም አጭር መመለሻ
መጀመሪያው
ጠባቂ የሌለው ንጉሥ — ጊልጋመሽ ገዢ ነው። ኃይሉን ይመካበታል፤ ደብቆ አይዝም፤ ያሳያል፤ የሠራቸውን ነገሮች እየቆጠረ ራሱ ያከብራል። ኃይሉንም ያለ አግባብ ይጠቀምበታል
ግጥሙ የሚነግረን ውጤቱን ነው — ምን አደረገ ብሎ በዝርዝር አይነግረንም። የከተማዋ ሰዎች አንድ አቋም ያዙ፦ የንጉሡ ጠባይ ከቁጥጥር ውጭ ወጥቷል። ይህ የአንድ ሰው ቅሬታ አይደለም፤ የከተማዋ ሰዎች የያዙት አቋም ነው
ወዴት ዞሩ — ንጉሡን ዙፋን ላይ ያስቀመጡት አማልክቱ ናቸው፤ ስለዚህ የኡሩክ ሕዝብ ወደ አማልክቱ ዘወር አለ። እርዳታ ጠየቀ
ኤንኪዱ — አማልክቱ መልስ ሰጡ። መልሳቸው ሰው ነው። የዱር ሰው ነው — ቤት አያውቅም፤ ቅጥር አያውቅም፤ ንጉሥ የሚባል ነገር አያውቅም። አቤቱታው የቀረበው በንጉሥ ላይ ነው፤ የመጣው መልስ ግን ንጉሥ አይደለም። ሠራዊት አይደለም። ሕግ አይደለም። ከከተማ ውጭ የኖረ አንድ ሰው ነው
ወደ ሰው ኑሮ ያስገባችው ሴት — በቤተ መቅደስ ውስጥ የምታገለግል ሴት ናት፤ ሥራዋም ከወንድ ጋር መተኛት ነው። አበባ የሚያስጠነቅቀው ነጥብ፦ በዚያ ዓለም ውስጥ ቤተ መቅደስና ከተማ ሁለት የተለያዩ ተቋማት አይደሉም። ቤተ መቅደሱ የከተማዋ ቤት ነው። ስለዚህ ወደ ኤንኪዱ የመጣችው ከከተማዋ ውስጥ የመጣች ሴት ናት
መገናኘታቸው — ኤንኪዱ ወደ ኡሩክ መጣ። የተገናኙት በንግግር አይደለም። ተጋጠሙ — ከተማ ውስጥ ካደገው ንጉሥና ከሜዳ ከመጣው ሰው ማን ይበልጣል የሚል የኃይል ፈተና። ከትግሉ በኋላ ወዳጆች ሆኑ
የመጀመሪያው ጉዞ፦ ስም ለማውጣት
ምክንያቱ በግጥሙ ውስጥ በግልጽ ተጽፎአል — ተከታታይ ጀብዱ ለመፈጸም ወጡ፤ ለራሳቸው ስም ለማውጣት፤ ሰዎች ጊልጋመሽን ለዘላለም እንዲያስታውሱት
ሁምባባ — ጭራቅ ነው። ግጥሙ ስለ እርሱ የሚሰጠን ቃል አንድ ነው፦ ኃይለኛ። ኤንኪዱና ጊልጋመሽ አብረው ወጡ፤ ገጠሙት፤ አሸነፉት፤ ገደሉትም
እምቢታው — ኢሽታር የምትባል አምላክ ጊልጋመሽን ወደደችው፤ ፍቅሯን አቀረበችለት፤ እርሱ እምቢ አላት። አማልክቱ ቅርብ ስለሆኑ እምቢ ያላት ፊት ለፊት ነው
በሬው — ለአምላክቷ የደረሰባት ስድብ በቀል ተፈለገለት። አንድ ጨካኝ በሬ ተላከ፤ ግጥሙ ስለ እርሱ የሚለው አንድ ቃል አለ፦ የሁከት ምልክት። ሁለቱ ገጠሙት፤ በሬው ወደቀ
አልጋው
ኤንኪዱ ታመመ — ከሜዳ የመጣ ሰው ነው፤ ወደ ከተማ መጥቶ ንጉሡን ታገለ፤ ወዳጁ ሆነ፤ አብሮት ጭራቅ ገደለ፤ አብሮት በሬ ጣለ። አሁን ግን አልጋ ላይ ተኝቷል
የያዘው ምንድን ነው — ጭራቅ አይደለም። በሬ አይደለም። በሽታ ነው
ግጥሙ የሚናገረው አንድ ነገር ብቻ ነው — ኤንኪዱ ሞተ
በጊልጋመሽ ላይ የመጣው — ተመሰቃቀለ፤ ከዚያም አንድ ዕውቀት መጣበት፤ ያ ዕውቀት ደግሞ ውጦ ያዘው። እርሱም አንድ ቀን መሞት አለበት
ሁለተኛው ጉዞ፦ ሞትን ለማሸነፍ
አዲሱ ጥያቄ — ሞትን እንዴት ማሸነፍ ይቻላል? ሲፈልግ አንድ ነገር አወቀ፦ ኡትናፒሽቲም የሚባል ሰው አለ፤ ያ ሰው አይሞትም። ሄዶ ምስጢሩን ሊጠይቀው ወሰነ
መንገዱ፣ በሦስት — ጨለማዎቹ ተራሮች፣ ከዚያ ጊንጥ የሚመስል ጭራቅ — ይህኛውን ግን አልገደለውም፤ ግጥሙ ስለ ውጊያ አይናገርም፤ ማለፉን ብቻ ነው የሚናገረው — በመጨረሻም የሞት ባሕር የሚባል ባሕር። ሦስቱም ትልቅ ናቸው፤ በግጥሙ ውስጥ የያዙት ቦታ ግን ትንሽ ነው
የሰጠው መልስ ሳይሆን ታሪክ ነው — ጊልጋመሽ የመጣው እንዴት አልሞትም በሚል ጥያቄ ነው። ኡትናፒሽቲም ግን የራሱን ታሪክ ነገረው
የጥፋት ውኃው — አማልክቱ የሰውን ዘር ለማጥፋት ወሰኑ — በአንድ ከተማ ላይ አይደለም፤ በአንድ ሕዝብ ላይም አይደለም፤ በሰው ዘር ሁሉ ላይ ነው። ኡትናፒሽቲም መርከብ ሥራ የሚል ትእዛዝ ተሰጠው፤ ሠራ፤ ከፍጥረታት ሁሉና ቤተሰቡን አስገባ። በዚያ መርከብ ውስጥ የገባው ሁሉ ኖረ፤ ውጭ የቀረው ሁሉ ቀረ
የተራኪው ቦታ — ግጥሙ የጥፋት ውኃውን ከውጭ ሆኖ አይተርከውም። በተረፈው ሰው አፍ ውስጥ አድርጎ ነው የሚያቀርበው። ስለዚህ ስለ ውኃው የምንሰማው ከውኃው ውስጥ ከነበረ ሰው ነው
ሽልማቱና ምክንያቱ — አማልክቱ የዘላለም ሕይወት ሰጡት፤ የሰጡበትም ምክንያት በግጥሙ ውስጥ ተጽፎአል፦ ለተቀበለው መከራ ዋጋ ተብሎ ነው
እንቅልፉ — ጊልጋመሽ ተራራውን፣ ጭራቁን፣ የሞት ባሕርን አልፎ የማይሞተው ሰው ፊት ደረሰ፤ ጥያቄውንም ጠየቀ። የተጠየቀው ጉዞ አይደለም። ውጊያ አይደለም። ዋጋ አይደለም። ተራራም አልተጠቀሰም፤ ባሕርም አልተጠቀሰም። ሳትተኛ ቆይ። — ጊልጋመሽ ወዲያውኑ ተኛ
ሁለተኛው በር — ከእንቅልፉ ሲነቃ ኡትናፒሽቲም ሌላ ነገር ነገረው፦ ከባሕሩ ግርጌ የዘላለም ሕይወት ተክል አለ፤ አውጥተህ አምጣ። ወረደ፤ አገኘው፤ ይዞትም ወጣ — የፈለገው ነገር በእጁ ውስጥ ደረሰ
እባቡ — አንድ እባብ መጣ። ተክሉን በላው። ሄደም። ከየት እንደመጣ ግጥሙ አይነግረንም። ስም የለውም። ተልኮም አልመጣም። መጥቶ በላና ሄደ። ጊልጋመሽ በዚያን ጊዜ አንድ ነገር ተረዳ፦ እርሱ ይሞታል
መመለሻው
ወደ ኡሩክ ተመለሰ — ከከተማዋ ቅጥር ላይ ወጥቶ ዙሪያውን ተመለከተ። ቅጥሩ እዚያው አለ፤ ከመሄዱ በፊት እንደተወው አለ። ከዚያ አለ፦ «ያደረግሁት ነገር መልካም ነው።»
የቀረው ዕድሜ — ሁለት ነገር እያወቀ ኖረ፦ አንደኛው ይሞታል፤ ሁለተኛው ከእርሱ የሚቀረው ስሙና ትቶት የሚሄደው ሥራ ነው
ማን ምን ሆነ
ኤንኪዱ — ታሞ ሞተ። አማልክቱ ሠርተው ከሜዳ የላኩት፣ ቆይቶ የጊልጋመሽ ወዳጅ የሆነው። የሞተው ጦርነት ላይ አይደለም። አልጋ ላይ ነው
ሁምባባ — ተገደለ፤ ሁለቱ ወዳጆች አብረው ገደሉት። ግጥሙ የሚነግረን ኃይለኛ መሆኑንና መገደሉን ብቻ ነው
በሬው — ወደቀ። ለአምላክቷ በቀል ተብሎ የተላከ ጨካኝ በሬ ነው፤ የተላከው በሁለቱ ላይ ነው፤ የወደቀውም በሁለቱ እጅ ነው
አምላክቷ ኢሽታር — ፍቅሯ ተመልሶባታል፤ በቀሏም አልተሳካም። ግጥሙ ግን አልገደላትም። እዚያው ቆማ ነው ያለችው
ከቤተ መቅደስ የመጣችው ሴት — ኤንኪዱን ወደ ሰው ኑሮ ያስገባችው እርሷ ናት፤ ስሟን ግን አናውቅም። ይህን መናገር የመዝገቡ አካል ነው
ኡትናፒሽቲም — በሕይወት አለ። አሁንም አለ። ከሞት ባሕር ማዶ ከቤተሰቡ ጋር ይኖራል
እባቡ — ተክሉን በልቶ ሄደ
ጊልጋመሽ — ቤቱ ገባ። ሟች ሆኖ፣ ቅጥሩ ላይ ቆሞ
ሁለቱ ጥያቄዎች
እስከዚህ ድረስ የነገርኳችሁ የሆነውን ነገር ብቻ ነው። አሁን ደግሞ የእኔን ንባብ ልጨምር። — አበባ፤ ከዚህ በታች ያለው ሁሉ የእርሷ ንባብ ነው
አበባ የምትለው፣ ስለ ሁለቱ ስሞች — ያ ስም ከግጥሙ ይቀድማል፤ ገና ግጥሙ ሳይጻፍ፣ ሰዎች ተረት እየተረኩ ሳሉ የተሰጠ ነው — ስለ ጊልጋመሽ ከሚታወቀው ሁሉ ጥንታዊው ነገር ማለት ነው። ንባቧ፦ ግጥሙ ራሱ እነዚያ ሁለት ቃላት በቅደም ተከተል ተቀምጠው ናቸው — ከአልጋው በፊት ያለው ሁሉ የመጀመሪያው ስም ነው (ጭራቅ ማሸነፍ፣ በሬ መጣል፣ አምላክን ፊት ለፊት እምቢ ማለት)፤ ከአልጋው በኋላ ያለው ሁሉ ሁለተኛው ስም ነው (ተራራ ማቋረጥ፣ ባሕር መሻገር፣ ተክል ማምጣትና ማጣት)
ሁለቱ ጉዞዎች አንድ ጉዞ ናቸው — ሁለት ጊዜ የተሞከረ አንድ ጉዞ። የመጀመሪያው ስም ለማውጣት፣ ሁለተኛው ሕይወት ለማግኘት። የተለወጠው ዋጋው ብቻ ነው። ሰውየው አልተለወጠም። አሁንም ወጥቶ ነው የሚሄደው። አሁንም የሚፈልገው ነገር ከቅጥሩ ውጭ ነው ብሎ ያምናል
በሁለቱም የሚደገመው ነገር — ወጥቶ ያገኘውን ነገር ይዞ አይቀርም። ሁምባባን ገድሎ ከሁምባባ ያመጣው ነገር የለም። ተክሉን አውጥቶ ተክሉ በእጁ አልቀረም። ከሁለቱም የተረፈለት ስሙ ብቻ ነው፤ ስም ደግሞ በእጅ የሚያዝ ነገር አይደለም
«የደስታ ሰው» የሚያሳየው — ይህ ሰው መጀመሪያ ላይ ደስተኛ ነበር። ግጥሙ የሚጀምረው በሐዘን አይደለም። የሚጀምረው ጫፍ ላይ በቆመ ሰው ነው
ሁለቱ በሮች — ኡትናፒሽቲም ሁለት ጊዜ በር ከፈተለት። የመጀመሪያው መቆየትን ይጠይቃል፦ ሳትተኛ ቆይ። ሁለተኛው መሥራትን ይጠይቃል፦ ወርደህ ተክሉን አምጣ። ሰውየው በሁለተኛው ተሳካለት፤ በመጀመሪያው ግን ወደቀ — ሕይወቱን ሙሉ ያደረገው ነገር መሥራት ነው፤ ዝም ብሎ መቀመጥ ግን አልቻለም። የተጠየቀው ብቸኛ ቀላል ነገር ያ ነበር
«ያደረግሁት ነገር መልካም ነው» ላይ ያለው ጥያቄ — ፍርድ ነው ወይስ እጅ መስጠት? አበባ የምታየው፦ ይህን ሲል የሚያየው ቅጥሩን ነው፤ ቅጥሩ ደግሞ አዲስ ነገር አይደለም — ታሪኩ ከመጀመሩ በፊት፣ ገና ጀብዱ ሳይጀምር፣ ገና ኤንኪዱ ሳይመጣ የተሠራ ነው። ስለዚህ የሞት ባሕር ተሻግሮ አዲስ ነገር ፍለጋ ሄዶ ተመልሶ የሚያመሰግነው ቀድሞውኑ በእጁ የነበረውን ነገር ነው። ያገኘው ነገር ቢኖር ስለ ቀድሞው ንብረቱ የተለወጠ አመለካከት ነው
ሁለቱ ንባቦች፣ ሁለቱም ክፍት — አንደኛው፦ ሰውየው ተምሯል፤ የሚፈለገው ነገር ሩቅ አይደለም፤ በእጁ ውስጥ ነበር፤ ለማየት ግን መሄድ ነበረበት። ሁለተኛው፦ ሰውየው ተሸንፎ ተመልሶ የተሸነፈበትን ነገር እያመሰገነ ነው። ያጣውን መጥራት ስላልቻለ ያለውን አወደሰ። ግጥሙ አይናገርም። ዓረፍተ ነገሩን ተናግሮ ያቆማል
አበባ የምትጨምረው አንድ ነገር — ያ ዓረፍተ ነገር ስለ ጉዞው አይደለም። ስለ ኤንኪዱም አይደለም። ስለ ተክሉም አይደለም። ስለ ቅጥሩ ነው። ሰውየው መጨረሻ ላይ የሚያወራው ስለ ጠፋው ወዳጁ ሳይሆን ስለ ሠራው ግንብ ነው። ግጥሙ ያንን ምርጫ አድርጎ ዝም አለ
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
የሚጀምረው በክርክር ነው። ዳዊት እንቅልፉን ይይዛል — ተራራውን አልፏል፣ ጭራቁን አልፏል፣ የሞት ባሕር ተሻግሯል፤ መልሱ አንድ ዓረፍተ ነገር ብቻ ነው፤ ተኛ። ትግሥት አትቀበለውም፦ «አንተ የያዝከው በጣም የተመቸ ትዕይንት ነው። እኔ የቀረብኝ ሌላ ነው። አልጋው።» ጥያቄዋም አንድ ብቻ ነው፦ በዚያ ክፍል ውስጥ ማን ነበር?
የተሠራው ሰው
ትግሥት የምትይዘው መስመር — ኤንኪዱ የተፈጠረው በአጋጣሚ አይደለም። የኡሩክ ሕዝብ አቤቱታ አቅርቦ ነው፤ አቤቱታውም ግልጽ ነው። ኤንኪዱ ወደዚህ ታሪክ የገባው በአንድ ተግባር ነው። ንጉሡን ለመግታት
የሆነው ግን — ተታገሉ፤ ተዋደዱ፤ አብረው ወጡ፤ አብረው ገደሉ። ገታሪው ወደ ረዳትነት ተቀየረ ይላል ዳዊት። ትግሥት ትከልሳለች፦ «ከረዳትም በላይ። አጋር ሆነ።» — ንጉሡ የሕዝብ አቤቱታ የቀረበበትን ጠባይ አላቆመም። ጠባዩን ወደ ጀብዱ ቀየረው። ኤንኪዱ ደግሞ ከጎኑ ነው። እናም በዚያው ሞተ
የዳዊት ትይዩ — አንድ ድርጅት አለ፤ መሥራቹን ማንም አያቆመውም። ቦርዱ ተሰብስቦ የሚገድበው ሰው ያመጣል። ከስድስት ወር በኋላ በስብሰባ ውስጥ መሥራቹን ከሁሉ በላይ የሚከላከለው ያ ሰው ነው። ማንም አላታለለውም። ቀርቦ ስላወቀው ነው
አለመግባባቱ — ዳዊት፦ አማልክቱ የተጠየቁት ሰው እንዲልኩ ነው፤ ላኩ። ትግሥት፦ «የተጠየቁት እርዳታ ነው። ሰው መላካቸው የእነርሱ ሐሳብ ነው።» እናም ያ ሐሳብ አልሠራም — ሕዝቡ ያመለከተው ስለ ንጉሡ ጠባይ ነው፤ ንጉሡ ጠባዩን አልቀየረም፤ የሞተው ኤንኪዱ ነው
ትግሥት የምታስተካክለው ቃል — «ተሸነፉ አላልኩም»። ያለችው ይህ ነው፦ «አመልካቾቹ ምንም አላገኙም።» — ይህ በግጥሙ ውስጥ የተጻፈ ነው። ማንም ተመልሶ አልጠየቃቸውም
እንቅልፉ
የዳዊት ጥያቄ — ፈተና ነው ወይስ ቀልድ? ፈተና ከሆነ ጨካኝ ፈተና ነው። ንቃ ተብሎ የሚነቃ ሰው የለም። ሰውየው ደግሞ ሞትን ለማምለጥ መጥቶ በእንቅልፍ ወደቀ
የትግሥት ሦስተኛ አማራጭ — «ወይም ደግሞ ተረት ነው።» — ግጥሙን የሚያጠኑ ሰዎች ራሳቸው የሚያነሱት ጥያቄ ነው። ተረት ውስጥ አንድ ቀላል ሁኔታ ተቀምጦ ጀግናው በዚያች ትንሽ ሁኔታ ላይ ይወድቃል፦ ተከልክሎ የነበረውን በር ይከፍታል፤ ወደ ኋላ አይታይ ተብሎ ወደ ኋላ ይመለከታል፤ ሳትተኛ ተብሎ ይተኛል
ሁለቱም መልስ አላገኙም — ዳዊት፦ ተረት ስለሆነ ቀልድ ይሆናል ማለት አይደለም። ትግሥት፦ «አልመለሰውም። መልስ አለኝ ብዬም አልተናገርኩም።»
ውኃው፣ ሁለት ጊዜ
ዳዊት የሚያነሳው — የኡትናፒሽቲም ታሪክ፦ አማልክቱ ወሰኑ፤ ለአንድ ሰው ግን መርከብ ሥራ አሉት፤ ሠራ፤ ውኃው መጣ፤ እነርሱ ብቻ ተረፉ
ትግሥት፦ «ብዙ አድማጭ አሁን አንድ ነገር እያሰበ ነው።» — እናም ስለዚያ በጥንቃቄ መናገር ተገቢ ነው
የተቀመጠው ገደብ፣ በቃል ደረጃ — ምንጫችን የሚለው አንድ ነገር ብቻ ነው፦ ይህ ታሪክ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ባለው የጥፋት ውኃ ታሪክ ውስጥ ማስተጋባቱን ትቷል ይላል። ቃሉ ማስተጋባት ነው። ትግሥት፦ «ማስተጋባት ማለት መመሳሰል ማለት ነው። መመሳሰል ደግሞ አቅጣጫ አይሰጥም። ማን ከማን ወሰደ የሚለው ጥያቄ በዚያ ቃል ውስጥ የለም።» — ሁለቱም አልጨመሩበትም
የትግሥት ትዝብት — አማልክቱ የሰጡት ምክንያት በግጥሙ ውስጥ ተጽፎአል፦ ለተቀበለው መከራ ዋጋ ተብሎ ነው። ማለት ሁሉንም ሰው አጥቶ ስለተረፈ ተሸለመ። ሽልማቱ ደግሞ ተጨማሪ የመትረፍ ጊዜ ነው። ጊልጋመሽ ወደዚያ ሰው ሄዶ የሚጠይቀው ደግሞ ያንኑ ነው
ቅጥሩና ሕዝቡ
ትግሥት የምትቆጥረው — በዚህ ግጥም ውስጥ የኡሩክ ሕዝብ የሚናገረው አንድ ጊዜ ብቻ ነው። አቤቱታ ሲያቀርብ። ከዚያ በኋላ ድምፃቸው የለም። ግጥሙ የሚያልቀው ንጉሡ ስለ ራሱ ሲፈርድ ነው። ስለዚህ፦ «በዚህ መዝገብ ውስጥ ያለው ብቸኛ ፍርድ የተከሳሹ ነው። ከሳሾቹ ተጠይቀው አያውቁም።»
የዳዊት መቃወሚያ — ከተሞች ጎን ለጎን ይኖራሉ፤ በመካከላቸውም የማያቋርጥ ጦርነት አለ። ቅጥሩ ያንን ጦርነት የሚከለክለው ግድግዳ ነው። ቦዩም እንዲሁ ነው። ያማረሩት ሰዎችና ቅጥሩ የሚያድናቸው ሰዎች አንድ ናቸው። ከተማ ማለት ይህ ነው። ሰው የሚጠላውና ሰው የሚያድነው ነገር አንድ ሰው እጅ ውስጥ ሲሆን
ትግሥት የምትከልሰው — «ያንን አልክድም። የምክደው ሌላ ነው። ቅጥር ስለሠራ አቤቱታው ቀረ የሚል ነገር በግጥሙ ውስጥ የለም። አንተ ያንን መደምደሚያ እያመጣህ ነው።» ግጥሙ ያደረገው ነገር ቀላል ነው። ሕዝቡን አናግሮ አልመለሰላቸውም
የተዘጋበት መንገድ — ዳዊት «አልመለሰላቸውም። ቅጥሩ ውስጥ ግን አሉ።»፤ ትግሥት «አልፈታሁትም።»
ስም
የዳዊት ችግር — ግጥሙ ራሱ ጥያቄውን ጠይቆታል፦ ዕድላችን ምንድን ነው? ለምን እንሞታለን? ለምን ለዘላለም መኖር አንችልም? የደረሰበት መልስ ግን ስለ ሞት አይደለም — ስለ አኗኗሩ፣ ስለ ሥራው፣ ስለሚተወው ስም ነው። ስለዚህ፦ «ይህ መልስ አይደለም። ርዕስ መቀየር ነው።»
የትግሥት መልስ — «ወይም ደግሞ ግጥሙ ሐቀኛ ነው። ለምን እንሞታለን ለሚል ጥያቄ መልስ ያለው ሰው የለም። መልስ የሚሰጥ ግጥም ቢኖር ደግሞ ውሸት ይሆን ነበር።» — ጥያቄውን ጠይቆ ሳይመልስ ትቶታል፤ እርሷ ያንን እንደ ጥንካሬ ታየዋለች
የልዩነቱ ስፋት — ዳዊት «ሳይመልስ ግን አልተወውም። ስም የሚል መልስ አለው።» ትግሥት «ስም መልስ ነው ብሎ አልጻፈም። ንጉሡ የደረሰበት ነገር ነው ብሎ ጻፈ።» — ሁለቱም ልዩነቱ ትልቅ መሆኑን ተስማሙ፤ ዳዊት ግን «አሁንም አላመንኩም» አለ
የሚዘጋው ትይዩ — ትግሥት ወደ ሳባ ጥቅስ ትመለሳለች፦ ያ ሰውና የኡሩክ ንጉሥ ከአራት ሺህ ዓመት በላይ ይራራቃሉ። ጥያቄው ግን አልተቀየረም። መልሱም አልተገኘም
ያልተነገሩ ነገሮች
እስክንድር — ከዚህ ግጥም በኋላ በብዙ መቶ ዘመናት የመጣ ንጉሥ አለ፤ ታላቁ እስክንድር ይባላል። ስለ እርሱ የተፈጠረውን ምስል ከቀረጹት ነገሮች አንዱ ይህ ታሪክ ነው — ማለት ጊልጋመሽ ከሞተ በኋላ ሌላ ሰው ውስጥ መኖሩን ቀጠለ
ወርካ — ኡሩክ ዛሬ የለችም፤ ስሟ ግን አልጠፋም። የቦታው የአረብኛ ስም ተል አል ወርካ ይባላል፤ አካድኛው ኡሩክ ወደ አረብኛ ሲገባ ወርካ ሆነ፤ ወደ ዕብራይስጥ ሲገባ ደግሞ ኤሬክ ሆነ። ስለ ኢራቅ ስም ግን ትግሥት አትወስንም፦ ከኡሩክ የወረደ ነው የሚል በጣም የተለመደ አባባል አለ፤ ያ አባባል ግን ተከራካሪ አለው — ሌላው ማብራሪያ ስሙን ውኃ ካለው፣ ሥር የሰደደ መሬት ከሚያመለክት የአረብኛ ሥር ያወጣዋል። «ስለዚህ አልወስንም።»
የነገሥታት ዝርዝር — ከሱመር የወረደ የነገሥታት ዝርዝር የሚባል ሰነድ አለ፤ በዚያ ውስጥ ጊልጋመሽ ገብቷል፤ የተሰጠው የንግሥና ዘመን አንድ መቶ ሃያ ስድስት ዓመት ነው። ማንም እንደወረደ አያምነውም — ዝርዝሩ ከጥፋት ውኃ በፊት ለነበሩ ነገሥታት በአሥር ሺዎች የሚቆጠር ዘመን ይሰጣል። «የሚገርመው ቁጥሩ አይደለም። አንድ የነገሥታት ዝርዝር እርሱን ማስገባቱ ነው»
ጫካው — በሁለት ሺህ አሥራ አንደኛው ዓመት በኢራቅ ኩርዲስታን ውስጥ ያለው የሱለይማኒያ ሙዚየም ከአንድ አዘዋዋሪ አንድ ጽላት ገዛ፤ ስምንት መቶ ዶላር ከፍሎ። የገዛውም ፋሩቅ አል ራዊ የተባለ ምሁር ግዙት ብሎ ስለመከረው ነው። ያ ጽላት ወደ አምስተኛው ጽላት ሃያ ገደማ አዲስ መስመር ጨመረ — ሁምባባ የሚኖርበት ጫካ ጫጫታ ያለበት ነው፤ ጦጣ አለ፤ ጩኸት የሚያሰሙ ነፍሳት አሉ፤ ወፍ አለ። ሁምባባን በየቀኑ ያዝናኑት የነበሩት እነዚያ ናቸው። ከግድያው በኋላ ደግሞ ሁለቱ ጀግኖች በጫካው ላይ ስላደረሱት ነገር ይጸጸታሉ። የታተመው በሁለት ሺህ አሥራ አራተኛው ዓመት ነው፤ ያሳተሙት ፋሩቅ አል ራዊና አንድሩ ጆርጅ የተባሉ ሁለት ምሁራን ናቸው። ትግሥት የምትዘጋው በዚህ ነው፦ «አንድ ሰው ስምንት መቶ ዶላር ስለከፈለ ጫካው ጫጫታ አገኘ።»
የሕልም ጽላት — ከግጥሙ ውስጥ አንድ ክፍል የያዘ ጽላት ነው። ከባሕረ ሰላጤው ጦርነት በኋላ ተዘርፎ ወጣ፤ በሁለት ሺህ ሦስተኛው ዓመት በለንደን ተሸጠ — ከየት እንደመጣ የሚያሳይ ደብዳቤ አብሮት ነበር፤ ደብዳቤው ግን የተጭበረበረ ነው። በሁለት ሺህ አሥራ አራተኛው ዓመት የገዛው ሆቢ ሎቢ የሚባል የአሜሪካ የዕደ ጥበብ ሱቆች ሰንሰለት መሥራች ነው፤ የገዛውም በዋሽንግተን ለሚሠራ የመጽሐፍ ቅዱስ ሙዚየም ነው። የፌዴራል መርማሪዎች ያዙት፤ በፍርድ ቤት ትእዛዝ ተወረሰ፤ በሁለት ሺህ ሃያ አንደኛው ዓመት ወደ ኢራቅ ተመለሰ፤ አብሮት አሥራ ሰባት ሺህ ገደማ ሌሎች ቅርሶች ተመልሰዋል
ስሚዝ — ጆርጅ ስሚዝ ግጥሙን መልሶ ያነበበው ሰው ነው። መጀመሪያ የተማረው ሌላ ሙያ ነው — በአሥራ አራት ዓመቱ በለንደን በአንድ የኅትመት ድርጅት ተለማማጅ ሆኖ ገባ፤ የተማረውም የገንዘብ ኖት ላይ የሚቀረጽ ሥዕል ነው። ቆይቶ በብሪታንያ ሙዚየም ውስጥ ረዳት ሆኖ ሲሠራ፣ በምሳ ሰዓቱ ብቻውን ጥንታዊውን ጽሕፈት አጠና። አንድ ቀን የጥፋት ውኃውን ቁራጭ አነበበው፤ ተነስቶም ተናገረ፦ «ከሁለት ሺህ ዓመት እርሳት በኋላ ይህን ያነበበ የመጀመሪያው ሰው እኔ ነኝ»። ከዚያ በዚያው ክፍል ውስጥ በሰው ሁሉ ፊት ልብሱን ማውለቅ ጀመረ
መዝጊያ
ዳዊት በእባቡ ይዘጋል — ንጉሡ ተራራ አቋርጦ፣ ባሕር ተሻግሮ፣ ውኃ ውስጥ ወርዶ ያወጣውን ተክል፣ እባቡ አልፎ እያለ በላው። ግጥሙ መጨረሻውን የሰጠው ለእርሱ ነው — ዳዊት ደግሞ በዚህ ግጥም ውስጥ አንድ ነገር ፍለጋ ያልወጣ ብቸኛ ፍጡር እርሱ ነው ይላል
ትግሥት ያንን ውቅር አትቀበልም — «እባብ በዚህ ግጥም ውስጥ ገጸ ባሕርይ አይደለም ዳዊት። አየር ነው። ዝናብ እንደሚጥል ነው። ስም የለውም፤ ተልእኮ የለውም፤ ተመልሶም አይመጣም።»
ስለ ቀልዱ — ዳዊት «ያ ራሱ የቀልዱ አካል አይደለም?» ይላል። ትግሥት፦ «ቀልድ የምንሰማው እኛ ነን። አራት ሺህ ዓመት ካለፈ በኋላ አንድን ትዕይንት አንስተን ጥሩ ቀልድ ማድረግ ልማዳችን ሆኗል።» ግጥሙ ግን ስለ እባቡ የጻፈው አንድ ዓረፍተ ነገር ብቻ ነው። በላውና ሄደ
የመጨረሻው ልውውጥ — ዳዊት «አንዲት ዓረፍተ ነገር ግን ታሪኩን ዘጋችው።» ትግሥት፦ «ግጥሙ ተዘግቷል። መጨረሻውን ያመጣው ግን ማንም ያላቀደው ነገር ነው። ሰውየው ስሙ እንዲኖር ሲል የዓለምን ጫፍ አየ። ስሙ ኖረ። ተክሉ ግን የለም፤ የበላውም እንስሳ ወዴት እንደገባ አይታወቅም።»
ቁልፍ ጥቅሶች
«ያደረግሁት ነገር መልካም ነው።» — የግጥሙ የመጨረሻ ዓረፍተ ነገር፤ ጊልጋመሽ ተመልሶ ከቅጥሩ ላይ ሆኖ
«ሁሉም ሰው መሞት እንዳለበት አውቅ ነበር፤ ለእኔ ግን የተለየ ነገር ይደረጋል ብዬ አስብ ነበር።» — ዊልያም ሳሮያን፤ ክፍል አንድ የሚከፈትበትና ክፍል አራት የሚዘጋበት
የደስታ ሰው። የሐዘን ሰው። — እስከምናውቀው ድረስ ሰዎች ለዚህ ሰው የሰጡት ጥንታዊው ስም፤ ከግጥሙ የሚቀድም
ተመስክሮለታል እንጂ ሠራው ተብሎ አልተጻፈም። — ሳባ፣ ስለ ኡሩክ ቅጥር
ስሙን የያዘው ግን ጭቃ ነው። — ሳባ፤ ንጉሡ ስሙ እንዲኖር ቅጥር ላይ ተማምኖ ነበር
ቅጥር የሚያሠራ ሰው ጠላት አለው ማለት ነው። — ኢብሳ
የሚሰማ ጆሮ አለ ብሎ የሚያምን ሰው ደግሞ ያመለክታል። — ኢብሳ፣ ስለ ቅርብ አማልክት
ጀግናው መጀመሪያ ስለ እርሱ ከተነገረበት ቋንቋ በላይ ኖረ። — ኢብሳ፤ ሱመርኛ ሞተ፣ ግጥሙ በአካድኛ ቀረ
አሹርባኒፓል ለምን እንደሰበሰበው የሚነግረን ሰነድ የለም። ስለዚህ አልገምትም። — ኢብሳ
በዚያ መርከብ ውስጥ የገባው ሁሉ ኖረ፤ ውጭ የቀረው ሁሉ ቀረ። — አበባ፣ የኡትናፒሽቲም ታሪክ
ሳትተኛ ቆይ። — ኡትናፒሽቲም ለጊልጋመሽ ያስቀመጠው ብቸኛ ሁኔታ
ተኛ። — ግጥሙ የሚመልሰው በአንድ ቃል ነው
ኤንኪዱ ሞተ። — ግጥሙ በአልጋው ላይ የሚናገረው ሁሉ
መጥቶ በላና ሄደ። — አበባ ስለ እባቡ፤ ስም የለውም፣ ተልኮም አልመጣም
አመልካቾቹ ምንም አላገኙም። — ትግሥት፣ ስለ ኡሩክ ሕዝብ አቤቱታ
ቃሉ ማስተጋባት ነው። — ዳዊት፤ ስለ ጥፋት ውኃው ተመሳሳይነት የተቀመጠው ገደብ
ሽልማቱ ደግሞ ተጨማሪ የመትረፍ ጊዜ ነው። — ትግሥት፣ ስለ ኡትናፒሽቲም ዘላለማዊነት
በዚህ መዝገብ ውስጥ ያለው ብቸኛ ፍርድ የተከሳሹ ነው። — ትግሥት
ሰው የሚጠላውና ሰው የሚያድነው ነገር አንድ ሰው እጅ ውስጥ ሲሆን። — ዳዊት፣ ከተማ ማለት ምን ማለት እንደሆነ
ስም መልስ ነው ብሎ አልጻፈም። ንጉሡ የደረሰበት ነገር ነው ብሎ ጻፈ። — ትግሥት
ጥያቄው ግን አልተቀየረም። መልሱም አልተገኘም። — ትግሥት፣ ሳሮያንንና የኡሩክን ንጉሥ አጠገብ አድርጋ
አንድ ሰው ስምንት መቶ ዶላር ስለከፈለ ጫካው ጫጫታ አገኘ። — ትግሥት፣ ስለ የሱለይማኒያ ጽላት
ከሁለት ሺህ ዓመት እርሳት በኋላ ይህን ያነበበ የመጀመሪያው ሰው እኔ ነኝ — ጆርጅ ስሚዝ፣ የጥፋት ውኃውን ቁራጭ አንብቦ
ገጸ ባሕርይ አይደለም ዳዊት። አየር ነው። — ትግሥት ስለ እባቡ
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ጊልጋመሽ — የኡሩክ ንጉሥ፤ ከክርስቶስ ልደት በፊት ሁለት ሺህ ስድስት መቶ ዓመት ገደማ የነገሠ እውነተኛ ታሪካዊ ሰው። ኡሩክን ከበው የነበሩት ቅጥሮች የተሠሩት በእርሱ ትእዛዝ ነው ተብሎ ተመስክሮለታል። በግጥሙ ውስጥ ሁለት ሦስተኛው አምላክ ነው — እናቱ አምላክ ናት፤ አባቱም ከፊሉ አምላክ ነው። ሁለት ጉዞ ወጣ፤ ከሁለቱም ባዶ እጁን ተመለሰ፤ ሟች መሆኑን አውቆ ቅጥሩ ላይ ቆመ
ኤንኪዱ — አማልክቱ የሠሩት የዱር ሰው፤ የተፈጠረው በአጋጣሚ አይደለም — የኡሩክ ሕዝብ አቤቱታ አቅርቦ ነው። ወደ ታሪኩ የገባው ንጉሡን ለመግታት ነው፤ ተጋጥሞ ወዳጅ ሆነ፤ አብሮት ጭራቅ ገደለ፤ አብሮት በሬ ጣለ። የሞተው ጦርነት ላይ አይደለም። አልጋ ላይ ነው
ኡትናፒሽቲም — ከጥፋት ውኃ የተረፈ ሰው፤ አማልክቱ የዘላለም ሕይወት የሰጡት፣ ለተቀበለው መከራ ዋጋ ተብሎ። ጊልጋመሽ የመጣው ወደ እርሱ ነው። መልስ ሳይሆን ታሪክ ነው የሰጠው፤ ከዚያም ሁለት በር ከፈተለት። ከሞት ባሕር ማዶ ከቤተሰቡ ጋር ይኖራል
ኢሽታር — አምላክ። ጊልጋመሽን ወደደችው፤ ፍቅሯን አቀረበችለት፤ እምቢ አላት፤ ደግሞም ፊት ለፊት ነው። ለደረሰባት ስድብ በቀል ተፈለገ፤ በቀሏም አልተሳካም። ግጥሙ አልገደላትም — እዚያው ቆማ ነው ያለችው
ሁምባባ — ጭራቅ። ግጥሙ ስለ እርሱ የሚሰጠን ቃል አንድ ነው፦ ኃይለኛ። ሁለቱ ወዳጆች አብረው ገደሉት። በሁለት ሺህ አሥራ አንደኛው ዓመት በተገዛው ጽላት መሠረት፣ የሚኖርበት ጫካ ጫጫታ ያለበት ነው፤ ሁለቱም ጀግኖች ከግድያው በኋላ ይጸጸታሉ
ከቤተ መቅደስ የመጣችው ሴት — ኤንኪዱን ወደ ሰው ኑሮ ያስገባችው። በቤተ መቅደስ ውስጥ የምታገለግል ሴት ናት — ስለዚህ ከከተማዋ ውስጥ የመጣች ሰው ናት። ስሟን አናውቅም፤ ይህን መናገር የመዝገቡ አካል ነው
ሺን ኤቂ ኡንኒኒ — በግጥሙ የመጨረሻ ቅርጽ ላይ ተጣብቆ የወረደ ስም። ስለ እርሱ የምናውቀው ነገር የለም ማለት ይቻላል — መቼ እንደተወለደ፣ የት እንደኖረ አናውቅም። የተረፈው አንድ ነገር ብቻ ነው፦ ግጥሙ ወደ እኛ ሲወርድ ስሙ አብሮት ወርዷል
አሹርባኒፓል — የአሦር ንጉሥ። የግጥሙ ቅጂዎች የተገኙት በእርሱ የሸክላ ጽላቶች መካከል ነው። ለምን እንደሰበሰበው የሚነግረን ሰነድ የለም
አሊያኖስ — ግሪካዊ ጸሐፊ፤ ሁለት መቶ ዓመተ ምሕረት ገደማ። ጊልጋሞስ ስለሚባል ንጉሥ የልደት ታሪክ ጽፎ ነበር፤ በግሪክና በሮም ጽሑፍ ውስጥ ይህ ስም የተገኘው እዚያ አንድ ቦታ ላይ ብቻ ነው። ግጥሙን ግን አያውቀውም — የያዘው የተበታተነ ፍርፋሪ ነው
ጆርጅ ስሚዝ — ግጥሙን መልሶ ያነበበው ሰው። በአሥራ አራት ዓመቱ በለንደን በአንድ የኅትመት ድርጅት ተለማማጅ ሆኖ ገባ፤ የተማረው የገንዘብ ኖት ላይ የሚቀረጽ ሥዕል ነው። በብሪታንያ ሙዚየም ረዳት ሆኖ ሲሠራ በምሳ ሰዓቱ ብቻውን ጥንታዊውን ጽሕፈት አጠና። የጥፋት ውኃውን ቁራጭ አንብቦ በሰው ሁሉ ፊት ልብሱን ማውለቅ ጀመረ
ፋሩቅ አል ራዊ — ምሁር። የሱለይማኒያ ሙዚየም ጽላቱን እንዲገዛ የመከረው እርሱ ነው፤ በሁለት ሺህ አሥራ አራተኛው ዓመት ከአንድሩ ጆርጅ ጋር አሳተመው
አንድሩ ጆርጅ — ምሁር፤ የጫካውን መስመሮች ከፋሩቅ አል ራዊ ጋር ያሳተመ
ታላቁ እስክንድር — ከዚህ ግጥም በኋላ በብዙ መቶ ዘመናት የመጣ ንጉሥ። ስለ እርሱ የተፈጠረውን ምስል ከቀረጹት ነገሮች አንዱ ይህ ታሪክ ነው
ዊልያም ሳሮያን — በሃያኛው መቶ ዘመን አጋማሽ የነበረ አሜሪካዊ ጸሐፊ። ክፍል አንድ የሚከፈትበትና ክፍል አራት የሚዘጋበት ዓረፍተ ነገር የእርሱ ነው
ቦታዎች
ኡሩክ — ግጥሙ የሚጀምርባትና የሚያልቅባት ከተማ፤ በሁለት ወንዞች መካከል ባለው ሜዳ ላይ የተመሠረተች፣ ዙሪያዋ በቅጥር የተከበበች፣ ራሷን የቻለች። ዛሬ የለችም፤ የቆመችበት መሬት ግን ኢራቅ ውስጥ ነው። የቦታው የአረብኛ ስም ተል አል ወርካ ይባላል — አካድኛው ኡሩክ ወደ አረብኛ ሲገባ ወርካ ሆነ፤ ወደ ዕብራይስጥ ሲገባ ኤሬክ ሆነ
መስጴጦምያ — ትርጉሙ በሁለት ወንዞች መካከል ያለ ምድር ማለት ነው፤ ዛሬ ኢራቅ ትባላለች። አንድ ትልቅ አገር አልተመሠረተባትም — የተመሠረቱት ራሳቸውን የቻሉ ከተሞች ናቸው
ጤግሮስና ኤፍራጥስ — ሁለቱ ወንዞች፤ ምድሪቱ ስሟን ያገኘችው ከእነርሱ ነው
ኡር — ራሷን ከቻሉት ከተሞች ሌላዋ
አሦር — ከተማ አይደለችም፤ መንግሥት ናት፣ ደግሞም ሰፊ። አሦራውያን በሁለቱ ወንዞች መካከል ያለችውን ምድር በሙሉ ገዝተዋል፤ ሥልጣናቸውን ወደ ምዕራብ ገፍተው እስከ ሜዲትራኒያን ባሕር አድርሰዋል፤ ግብጽንም ለተወሰነ ጊዜ ተቆጣጥረዋታል
ነነዌ — ጥንታዊ ከተማ፤ ግጥሙ በአሥራ ዘጠነኛው መቶ ዘመን የተመለሰው ከፍርስራሿ ውስጥ በተቆፈረ የተሰባበረ ሸክላ ውስጥ ነው
የዓባይ ሸለቆ — ፈርዖን በምድር ላይ ያለ አምላክ ነው ተብሎ ተቀባይነት ያገኘበት፤ ፒራሚዶቹ የተሠሩት ለዘላለም ይኖራል የሚለውን እምነት ለማክበር ነው። ከክርስቶስ ልደት በፊት ሦስት ሺህ ዓመት ገደማ ከመስጴጦምያ ጋር አንድ ዓይነት ነገር አጋጠመው
ኢራቅ — ዛሬ ያች ምድር የምትባልበት ስም። ስሙ ከኡሩክ የወረደ ነው የሚል በጣም የተለመደ አባባል አለ፤ ተከራካሪ ግን አለው — ሌላው ማብራሪያ ውኃ ካለው፣ ሥር የሰደደ መሬት ከሚያመለክት የአረብኛ ሥር ያወጣዋል። ትግሥት አልወስንም ብላለች
የሞት ባሕር — ጊልጋመሽ ወደ ኡትናፒሽቲም ሲሄድ የተሻገረው ባሕር፤ የመንገዱ ሦስተኛ ነገር
ሜዲትራኒያን ባሕር — አሦራውያን ሥልጣናቸውን ወደ ምዕራብ ገፍተው ያደረሱበት
ግብጽ — አሦራውያን ለተወሰነ ጊዜ የተቆጣጠሯት
ለንደን — ጆርጅ ስሚዝ በአሥራ አራት ዓመቱ በኅትመት ድርጅት ተለማማጅ የሆነባት፤ ደግሞም የሕልም ጽላት በሁለት ሺህ ሦስተኛው ዓመት የተሸጠባት
የብሪታንያ ሙዚየም — ስሚዝ ረዳት ሆኖ የሠራበት፤ በምሳ ሰዓቱ ብቻውን ጽሕፈቱን ያጠናበት
የሱለይማኒያ ሙዚየም — በኢራቅ ኩርዲስታን ውስጥ፤ በሁለት ሺህ አሥራ አንደኛው ዓመት ከአንድ አዘዋዋሪ የጫካውን ጽላት በስምንት መቶ ዶላር የገዛ
ዋሽንግተን — የሕልም ጽላት የተገዛለት የመጽሐፍ ቅዱስ ሙዚየም የሚሠራባት
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
መስኖ — ውኃውን ከወንዙ አውጥቶ በቦይ ወደ እርሻው መምራት። በዚያ ምድር ዝናብ ተማምኖ መኖር አይቻልም፤ መስኖ ሕዝቡን ከአየር ጠባይ ምኞት ነጻ አወጣው
ቦይ — አንድ ሰው በጓሮው የሚቆፍረው ጉድጓድ አይደለም፤ ከወንዙ ተነስቶ ብዙ እርሻ የሚያቋርጥ መስመር ነው። የሚያስነሳቸው ጥያቄዎች መልስ ያስፈልጋቸዋል፤ መልሱ ደግሞ መንግሥት ነው
ከተማ መንግሥት — በንጉሥ ፍጹም ሥልጣን ላይ የቆመ። ንጉሡ የሚገዛው አምላክ መርጦ ዙፋን ላይ ስላስቀመጠው ነው፤ ይህ አባባል አልነበረም — የገዢዎቹ ስሞች ራሳቸው ያንጸባርቁ ነበር
ሱመር — ስለ ጊልጋመሽ ተረቶቹን መጀመሪያ የተረከው ጥንታዊ ሕዝብ። የሱመር ቋንቋ ሴማዊ ከሚባሉት ቋንቋዎች ጋር ዝምድና የለውም። የነገሥታት ዝርዝሩም ከዚያ ሕዝብ የወረደ ነው
አካድኛ — ግጥሙ የተጻፈበት ቋንቋ፤ የባቢሎን ቋንቋ ነው፤ ሴማዊ ደግሞ ነው። ከሱመርኛ የተለየ የቋንቋ ቤተሰብ ነው — ስለዚህ ጀግናው መጀመሪያ ስለ እርሱ ከተነገረበት ቋንቋ በላይ ኖረ
«የደስታ ሰው፣ የሐዘን ሰው» — እስከምናውቀው ድረስ ሰዎች ለዚህ ሰው የሰጡት ጥንታዊው ስም፤ ከሱመር ተረቶች የመጣ፣ ከግጥሙ የሚቀድም። ሁለት ስም ነው፤ አንዱ በሌላው አልተተካም፤ ጎን ለጎን ተቀምጠዋል። አበባ የምታየው፦ ግጥሙ ራሱ እነዚያ ሁለት ቃላት በቅደም ተከተል ተቀምጠው ናቸው — ከአልጋው በፊትና ከአልጋው በኋላ
ተዘፍኖ ሳይሆን ተጽፎ — አብዛኛው ጥንታዊ ግጥም የሚወለደው በአፍ ነው፤ ይህኛው ግን ገና ከመጀመሪያው አካባቢ ተጽፎ ነው የተቀመጠው። የቃል ተረቶቹ ግን አልቆሙም — ሁለት መስመር ነው፤ አንዱ በአፍ ይሄዳል፣ ሌላው በሸክላ ላይ ተጽፎ ይቀመጣል
የሸክላ ጽላት — ግጥሙ የተገለበጠበትና የተጠበቀበት። አንድ ጽሑፍ ብዙ ቦታ ተገልብጦ ከተቀመጠ አንዱ ቢጠፋ ሌላው ይኖራል — ስሙን የያዘው ጭቃ ነው
ሁለት ሺህ ዓመት ጸጥታ — ጽሕፈቱ ከጥቅም ሲወጣ ግጥሙም አብሮ ሞተ፤ ለሁለት ሺህ ዓመታት ገደማ ማንም አላነበበውም። በጸጥታው ውስጥ ያለው ብቸኛ ስንጥቅ የአሊያኖስ የልደት ታሪክ ነው
የነገሥታት ዝርዝር — ከሱመር የወረደ ሰነድ። ጊልጋመሽ ገብቷል፤ የተሰጠው የንግሥና ዘመን አንድ መቶ ሃያ ስድስት ዓመት ነው፤ ማንም እንደወረደ አያምነውም — ዝርዝሩ ከጥፋት ውኃ በፊት ለነበሩ ነገሥታት በአሥር ሺዎች የሚቆጠር ዘመን ይሰጣል። የሚገርመው ቁጥሩ አይደለም፤ አንድ የነገሥታት ዝርዝር እርሱን ማስገባቱ ነው
አምስተኛው ጽላት — በሁለት ሺህ አሥራ አንደኛው ዓመት የተገዛው ጽላት ሃያ ገደማ አዲስ መስመር የጨመረበት። መስመሮቹ ትዕይንቱን ይቀይሩታል — ጫካው ጫጫታ ያለበት ነው፤ ሁለቱ ጀግኖች ከግድያው በኋላ ይጸጸታሉ
የሕልም ጽላት — ከግጥሙ ውስጥ አንድ ክፍል የያዘ ጽላት። ከባሕረ ሰላጤው ጦርነት በኋላ ተዘርፎ ወጣ፤ በተጭበረበረ ደብዳቤ ታጅቦ ተሸጠ፤ በፍርድ ቤት ትእዛዝ ተወረሰ፤ ወደ ኢራቅ ተመለሰ — አብሮት አሥራ ሰባት ሺህ ገደማ ሌሎች ቅርሶች
የጥፋት ውኃ — አማልክቱ የሰውን ዘር ለማጥፋት የወሰኑበት። ግጥሙ ከውጭ ሆኖ አይተርከውም፤ በተረፈው ሰው አፍ ውስጥ አድርጎ ነው የሚያቀርበው
ማስተጋባት — ምንጩ ስለ ብሉይ ኪዳኑ የጥፋት ውኃ ታሪክ የሚጠቀመው ቃል። ማስተጋባት ማለት መመሳሰል ማለት ነው፤ መመሳሰል ደግሞ አቅጣጫ አይሰጥም — ማን ከማን ወሰደ የሚለው ጥያቄ በዚያ ቃል ውስጥ የለም
የዘላለም ሕይወት ተክል — ከባሕሩ ግርጌ ያለ፤ ኡትናፒሽቲም የከፈተው ሁለተኛው በር። ጊልጋመሽ አወጣው፤ በእጁ ግን አልቀረም
እባቡ — ተክሉን በልቶ የሄደ። ከየት እንደመጣ ግጥሙ አይነግረንም። ስም የለውም። ተልኮም አልመጣም። ግጥሙ ስለ እርሱ የጻፈው አንድ ዓረፍተ ነገር ብቻ ነው
በሬው — ለኢሽታር በቀል ተብሎ የተላከ ጨካኝ በሬ። ግጥሙ ስለ እርሱ የሚለው አንድ ቃል አለ፦ የሁከት ምልክት
ማመልከቻ — አማልክቱ ቅርብ ስለሆኑ ሰው ሊያቀርበው የሚችለው። የኡሩክ ሕዝብ በዚህ ግጥም ውስጥ የሚናገረው አንድ ጊዜ ብቻ ነው — አቤቱታ ሲያቀርብ። ከዚያ በኋላ ድምፃቸው የለም
የውይይት ጥያቄዎች
የተሠራው ገታሪ። ኤንኪዱ ወደ ታሪኩ የገባው ንጉሡን ለመግታት ነው፤ የጨረሰው ግን ከጎኑ ሆኖ ነው። ዳዊት ያንን እንደ ተፈጥሮ ሂደት ያያል — «ማንም አላታለለውም። ቀርቦ ስላወቀው ነው» ይላል። ትግሥት ውጤቱን ትቆጥራለች፦ ንጉሡ ጠባዩን አልቀየረም፤ የሞተው ኤንኪዱ ነው። አንድ ሰው ኃይልን ለመግታት ተልኮ ወደ ኃይሉ ጎን ሲሄድ — የተሸነፈው እርሱ ነው ወይስ የላከው ወገን?
ሳትተኛ ቆይ። ጨካኝ ፈተና ነው ወይስ ቀልድ ወይስ የተረት ልማድ? ትግሥት ሦስተኛውን አማራጭ አቅርባ «መልስ አለኝ ብዬም አልተናገርኩም» ብላለች። ሕይወቱን ሙሉ ሲሠራ የኖረ ሰው በመቀመጥ ሲወድቅ፣ ግጥሙ የሚያሳየው ድክመቱን ነው ወይስ የጥያቄውን ዓይነት?
ብቸኛው ፍርድ። ግጥሙ የሚያልቀው ንጉሡ ስለ ራሱ ሲፈርድ ነው፤ ከሳሾቹ ተመልሰው አልተጠየቁም። ዳዊት ግን ቅጥሩ የሚያድናቸውና ያማረሩት ሰዎች አንድ መሆናቸውን ያሳያል። ተጠቃሚ መሆን ምስክርነትን ይተካል? ወይስ ትግሥት እንደምትለው ያ መደምደሚያ ከግጥሙ ውጭ የመጣ ነው?
ስም መልስ ነው? ግጥሙ ለምን እንሞታለን ብሎ ጠይቆ የደረሰው መልስ ስለ ሥራና ስለሚተው ስም ነው። ዳዊት «ርዕስ መቀየር ነው» ይላል፤ ትግሥት ግጥሙ ሆን ብሎ ሳይመልስ መተዉን እንደ ጥንካሬ ታየዋለች። ጥያቄውን ሳይመልስ የተወ ሥራ ሐቀኛ ነው ወይስ ያመለጠ?
ስም የሌለው መጨረሻ። ዳዊት መጨረሻውን ለእባቡ ይሰጣል፤ ትግሥት ደግሞ እባቡ ገጸ ባሕርይ እንዳልሆነ — «አየር ነው። ዝናብ እንደሚጥል ነው» — ትላለች። አንድ ታሪክ በማንም ያልታቀደ ነገር ሲዘጋ፣ ያ ትርጉም ነው ወይስ ትርጉም ማጣት ራሱ?
