ከአራቱ ወንጌላት አጭሩ ነው። በቋንቋው ደግሞ ሸካራው ነው። ብዙ ምሁራን እንደሚሉት ከአራቱ መጀመሪያ የተጻፈውም እርሱ ነው። ደራሲው ራሱን በስም አይጠራም። በአትክልቱ ቦታ ኢየሱስ በተያዘበት ሌሊት ግን አንድ ስም የሌለው ወጣት ከኋላ ይከተል ነበር፤ በሰውነቱ ላይ የተልባ እግር ጨርቅ ብቻ ነው ያለው። ወታደሮቹ ሲይዙት ጨርቁን በእጃቸው ጥሎ ራቁቱን ወደ ሌሊቱ ሮጠ። መጽሐፉ ስሙን አይነግረንም፤ ዳግመኛም አይጠቅሰውም፤ ከአራቱ ወንጌላት ውስጥ ይህን ወጣት የሚያውቀው ይህ መጽሐፍ ብቻ ነው። ጥያቄያችንም ይህ ነው፦ ይህ መጽሐፍ እንዴት ተሠራ? ደግሞስ አንድ የምሥራች የሚባል መጽሐፍ ለምን «ፈርተው ነበርና» በሚል ቃል ያልቃል?
ክፍል 1 — ልብሱን ጥሎ የሸሸ ወጣት (ሳባ)
አንድ ሽማግሌ ያለው
መጽሐፉ ስለ ጸሐፊው አንዲት ቃል አይናገርም — «የማርቆስ ወንጌል» የሚለው ርዕስ በኋላ በገልባጮች የተጨመረ ነው
ፓፒያስ — በዛሬዋ ቱርክ ውስጥ ሄራፖሊስ በምትባል ከተማ የነበረ ጳጳስ፤ ኢየሱስ ከሞተ ከመቶ ዓመት ገደማ በኋላ የኖረ። ሽማግሌዎችን እየፈለገ ከሐዋርያት የሰሙትን ይጠይቅ ነበር። መጽሐፉ ራሱ ጠፍቷል፤ ጥቂት ዓረፍተ ነገሮቹ የተረፉት አውሳብዮስ የተባለ የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጸሐፊ ከሁለት መቶ ዓመት በኋላ ስለጠቀሳቸው ነው
ፓፒያስ ያለው — ማርቆስ የጴጥሮስ አስተርጓሚ ነበር፤ ጴጥሮስ የሚያስተምረውን በትክክል ጻፈ፤ ግን በቅደም ተከተል አልጻፈም። ማርቆስ ራሱ ኢየሱስን አላየውም። ጴጥሮስም ታሪኩን እንደ ሰሚዎቹ ፍላጎት ያቀርብ ነበር እንጂ ከመጀመሪያ እስከ መጨረሻ አልነበረም
ስለዚህ ስለ ማርቆስ ወንጌል የተጻፈው የመጀመሪያው ዓረፍተ ነገር ምስጋና አይደለም — ማብራሪያ ነው፤ «በቅደም ተከተል ስላልጻፈው አትውቀሱት» የሚል
ዮሐንስ ማርቆስ — በአዲስ ኪዳን ውስጥ በዚያ ስም የሚጠራ ሰው። እናቱ ማርያም በኢየሩሳሌም ቤት ነበራት፤ የመጀመሪያዎቹ ክርስቲያኖች የሚሰበሰቡት በዚያ ቤት ነበር፤ ጴጥሮስ ከእስር ቤት ሲያመልጥ ቀጥታ የሄደው ወደዚያ ቤት ነው። ከጳውሎስና ከበርናባስ ጋር ጉዞ ጀምሮ መሐል ላይ ትቷቸው ተመለሰ፤ ጳውሎስም ተቆጣ። በኋላ ጴጥሮስ በደብዳቤው መጨረሻ «ልጄ ማርቆስ ሰላምታ ያቀርብላችኋል» ይላል፤ ደብዳቤው የተጻፈው «ከባቢሎን» ነው — በዚያ ዘመን ክርስቲያኖች ሮምን በዚያ ስም ይጠሩ ነበር
ትውፊቱ — ያ ቤት የመጨረሻው እራት የተበላበት ቤት ነው፤ ያ ራቁቱን የሸሸ ወጣትም የዚያ ቤት ልጅ፣ ማርቆስ ራሱ ነው ይላል። ትውፊት ነው፤ ማስረጃ አይደለም — መጽሐፉ ራሱ ያንን አይልም
ወንጌሉ የሚናገረው ቋንቋ
ግሪክኛ ነው፤ ግን የተማረ ሰው ግሪክኛ አይደለም — አጭር ዓረፍተ ነገር፤ «እና» እያለ የሚቀጥል። ደግሞም አንድ ቃል፦ «ወዲያው» — በዚህ አጭር መጽሐፍ ውስጥ ከአርባ ጊዜ በላይ። ታሪኩ ይሮጣል
በዚያ ግሪክኛ ውስጥ አራማይክ ተደብቋል — አራማይክ በዚያ ዘመን በዚያ አገር ሕዝቡ የሚናገረው ቋንቋ ነው፤ የዕብራይስጥ የቅርብ ዘመድ። ሌሎቹ ወንጌላት የኢየሱስን ቃላት ተርጉመው ያቀርባሉ፤ ይህ መጽሐፍ ግን አልፎ አልፎ የአራማይኩን ቃል እንዳለ አስቀምጦ ከዚያ ይተረጉመዋል
«ጣሊታ ቁሚ» — «ልጅ ሆይ፣ ተነሺ ማለት ነው» ብሎ መጽሐፉ ራሱ ያብራራል። ቁሚ የእናንተው ቃል ነው — አራማይክና አማርኛ የአንድ ቤተሰብ ልጆች ናቸው
«ኤፍታህ» — «ተከፈት»። «አባ» — በአትክልቱ ውስጥ ሲጸልይ። «ኤሎሄ ኤሎሄ ላማ ሰበቅታኒ» — በመስቀል ላይ፤ መጽሐፉ ያንንም ይተረጉማል
ሦስተኛው ቋንቋ ላቲን ነው — ሌጌዎን የሮም የጦር ክፍል ስም ነው፤ ዲናር የሮም የብር ሳንቲም፤ የመቶ አለቃ የላቲኑ ቃል በግሪክ ፊደል ተጽፎ፤ የገዢው ግቢም በላቲን ስሙ ይጠራል
ከሁሉ የሚገርመው ትንሽዬ ሳንቲም ነው — አንዲት ድሃ መበለት ወደ ቤተ መቅደሱ ሣጥን ሁለት ሌፕታ ትጥላለች። መጽሐፉ «ሁለት ሌፕታ፣ ማለትም አንድ ኳድራንስ» ብሎ ያብራራል፤ ኳድራንስ የሮም ትንሹ የመዳብ ሳንቲም ነው። ጸሐፊው የይሁዳን ሳንቲም በሮም ሳንቲም እየተረጎመ ነው
የአይሁድን ልማድ ያብራራል — ፈሪሳውያን ከመብላታቸው በፊት እንደሚታጠቡ፣ ከገበያ ሲመለሱ እንደሚታጠቡ፣ ጽዋና ማሰሮ እንደሚያጥቡ ይነግረናል። አይሁዳዊ አንባቢ ያንን ማብራሪያ አይፈልግም
የቀሬናው ስምዖን — መጽሐፉ «የእስክንድሮስና የሩፎስ አባት» ይለዋል። ያ ማብራሪያ የሚሠራው ሰሚዎቹ እነዚያን ልጆች የሚያውቁ ከሆነ ብቻ ነው
ስለዚህ ብዙ ምሁራን ይላሉ — መጽሐፉ የተጻፈው በሮም ሳንቲም ለሚቆጥሩ፣ የአይሁድን ልማድ ለማያውቁ፣ ግን የኢየሱስን ቃላት በአራማይክ መስማት ለሚፈልጉ ክርስቲያኖች ነው። ብዙዎቹ ቦታው ሮም ናት ብለው ያምናሉ፤ ዘመኑም ኢየሱስ ከሞተ ከሠላሳ አምስት እስከ አርባ አምስት ዓመት ገደማ በኋላ
በጥላ ሥር የቆየ መጽሐፍ
ለአሥራ አራት መቶ ዓመታት ያህል ትንሹ ተደርጎ ይታይ ነበር — በማርቆስ ውስጥ ያለው ታሪክ ሁሉ ማለት ይቻላል በማቴዎስ ውስጥ አለ፤ ከአሥር ዘጠኙ። በሉቃስ ውስጥ ከግማሽ በላይ። ማቴዎስ ደግሞ የልደት ታሪክ፣ ረጅም ስብከቶችና ትንሣኤ አለው
አውግስጢኖስ — በሰሜን አፍሪካ የኖረ ታላቅ ጳጳስና ጸሐፊ፤ ኢየሱስ ከሞተ ከአራት መቶ ዓመት ገደማ በኋላ። ማርቆስን «የማቴዎስ ተከታይና አሳጣሪ» አለው። ያ ፍርድ ለዘመናት ቆየ፤ ስለ ማርቆስ በጣም ጥቂት ተጻፈ፤ ገልባጮችም ብዙም አልገለበጡትም
ላክማን — በሺህ ስምንት መቶ ሠላሳዎቹ ውስጥ ሦስቱን መጻሕፍት ጎን ለጎን ያስቀመጠ ጀርመናዊ ምሁር። ያገኘው፦ ማቴዎስና ሉቃስ በቅደም ተከተል ሲስማሙ የሚስማሙት ማርቆስ ባስቀመጠው ቅደም ተከተል ላይ ነው፤ ሲለያዩ አንዱ ከማርቆስ ጋር ይሄዳል፣ ሌላው ይርቃል፤ ሁለቱም አንድ ላይ ከማርቆስ ርቀው አያውቁም
ቀላሉ ማብራሪያ — ማርቆስ አሳጣሪ አይደለም፤ ምንጭ ነው። ማቴዎስና ሉቃስ ማርቆስን ፊታቸው አስቀምጠው ነው የጻፉት። ስለዚህ ትንሹ መጽሐፍ የመጀመሪያው መጽሐፍ ሆነ
ባዶው ዓምድ
በእጃችሁ ባለው መጽሐፍ ቅዱስ — የመጨረሻው ምዕራፍ ሃያ ቁጥር አለው፤ ትንሣኤ አለ፤ ኢየሱስ ለመግደላዊት ማርያም፣ ለሁለት ሰዎችና ለአሥራ አንዱ ይታያል፤ ወደ ሰማይ ያርጋል
በጣም ጥንታዊዎቹ ቅጂዎች ግን በስምንተኛው ቁጥር ላይ ይቆማሉ — ሦስት ሴቶች፣ ባዶ መቃብር፣ «ተነሥቷል፤ ሄዳችሁ ለደቀ መዛሙርቱ ንገሩ» የሚል ወጣት፤ ከዚያ ሽሽትና «ለማንም ምንም አልነገሩም፤ ፈርተው ነበርና።»
በግሪኩ የመጨረሻው ቃል «ና» ነው — «ነበርና» ውስጥ ያለው። በግሪክኛ ያ ቃል ዓረፍተ ነገር አይጨርስም፤ መጽሐፍ ማጠናቀቅ ደግሞ ይበልጥ እንግዳ ነው። አንድ ሰው መጽሐፉን «ምክንያቱም» ብሎ የዘጋ ያህል ነው
ሁለቱ ጥንታዊ ብራናዎች — በዓለም ላይ ሁለት በጣም ጥንታዊ ሙሉ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂዎች አሉ፤ ሁለቱም በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በብራና የተጻፉ። አንዱ በቫቲካን ቤተ መጻሕፍት፣ ሌላው በለንደን። ሁለቱም ወንጌሉን «ፈርተው ነበርና» ላይ ያቆሙታል
የቫቲካኑ ቅጂ — ገልባጩ ማርቆስን ሲጨርስ አንድ ሙሉ ዓምድ ባዶ ትቶ አለፈ። በዚያ ብራና አዲስ ኪዳን ውስጥ ባዶ ዓምድ ያለው በዚያ ቦታ ብቻ ነው
በዘመኑ የነበሩ ሰዎችም ያውቁ ነበር — አውሳብዮስ «ትክክለኞቹ ቅጂዎች እዚያ ላይ ያልቃሉ» ብሎ ጽፏል፤ ላቲን መጽሐፍ ቅዱስን የተረጎመው ጄሮም ተመሳሳይ ነገር ብሏል
አሥራ ሁለቱ ተጨማሪ ቁጥሮች — ከየት እንደመጡ በእርግጠኝነት አይታወቅም። አዲስ አይደሉም — በሁለተኛው መቶ ክፍለ ዘመን የነበረ ጸሐፊ ጠቅሷቸዋል። ጥቂት ቅጂዎች ደግሞ ሌላ አጭር መጨረሻ አላቸው፤ አንድ ዓረፍተ ነገር ብቻ። ማለትም ጥንት የነበሩ ሰዎችም መጽሐፉ በዚያ ላይ ሲያልቅ ተመቻቸው ማለት አይደለም፤ ጨመሩበት
ጥያቄው ክፍት ነው — የመጀመሪያው ጸሐፊ በዚያ ላይ አቆመ? ወይስ የመጨረሻው ገጽ ጠፋ? በአራተኛው ክፍል ዳዊትና ትግሥት በዚያ ላይ ይለያያሉ
ክፍል 2 — ሁለት ዘመንና አንድ ሳንቲም (ኢብሳ)
አንዲት ሐይቅ፣ ሁለት ገዢ
ሁለት ዘመን — አንደኛው ታሪኩ የሆነበት፣ ሁለተኛው መጽሐፉ የተጻፈበት። በሁለቱ መካከል አርባ ዓመት ገደማ አለ፤ በእነዚያ ዓመታት ውስጥ ታሪኩ የሆነባት ከተማ ጠፍታለች
የገሊላ ባሕር — ባሕር አይደለችም፤ ንጹሕ ውኃ ያለባት ሐይቅ ናት፤ በዙሪያዋ የዓሣ አጥማጆች መንደሮች አሉ። ገሊላ የአገሪቱ ሰሜናዊ ክፍል ናት፣ የእርሻ ምድር ናት፣ ከኢየሩሳሌም የሦስት ቀን መንገድ ትርቃለች
ሄሮድስ — መጽሐፉ «ንጉሥ» ይለዋል፤ በእውነቱ ንጉሥ አልነበረም — ሮም የሰጠችው ማዕረግ ከዚያ ያነሰ ነው። አባቱ ታላቁ ሄሮድስ ግን ንጉሥ ነበር፤ ኢየሱስ ሕፃን ሳለ ሞተ፤ ሮም አገሩን ለልጆቹ አከፋፈለች። ይህኛው ገሊላንና ከሐይቁ በስተደቡብ ከዮርዳኖስ ማዶ ያለውን ምድር አገኘ፤ ከአርባ ዓመት በላይ ገዛ
ጢብርያዶስ — በሐይቁ ዳር የሠራት አዲስ ከተማ፤ ስሟን በሮም ንጉሠ ነገሥት ስም ጠራት። የተሠራችው በመቃብር ቦታ ላይ ነው፤ ዮሴፉስ እንደሚነግረን ሕግ የሚያከብር አይሁዳዊ አይገባም ነበር፤ ሄሮድስ ሰዎችን በግድና በስጦታ አስፍሯት ነው። በመጽሐፉ ውስጥ ኢየሱስ ወደዚያች ከተማ ገብቶ አያውቅም
ቅፍርናሆም — ከሐይቁ ሰሜናዊ ዳር፤ መጽሐፉ አብዛኛውን ጊዜውን የሚያሳልፈው እዚያ ነው፤ የጴጥሮስ ቤት እዚያ ነው። የቀረጥ ጣቢያ ያለበት የድንበር መንደር ናት — ከሐይቁ በስተሰሜን ምሥራቅ ያለው ምድር የሄሮድስ ወንድም ግዛት ነው፤ ከአንዱ ግዛት ወደ ሌላው የሚያልፍ ዕቃ እዚያ ይቀረጣል
ይሁዳና ኢየሩሳሌም — ይሁዳ የሄሮድስ አይደለችም። ኢየሱስ ልጅ ሳለ ሮም ያችን ግዛት ከሄሮድስ ቤተሰብ ወስዳ በራሷ ሰው አስተዳደረቻት። ያ ሰው በኢየሩሳሌም አይኖርም፤ በባሕሩ ዳር በቂሳርያ ይኖራል፤ ወደ ኢየሩሳሌም የሚወጣው በበዓል ጊዜ ነው፣ ወታደር ይዞ፤ ወታደሮቹ ከቤተ መቅደሱ አጠገብ ባለ ምሽግ ውስጥ ይሰፍራሉ
ጲላጦስና ጢባርዮስ — በመጽሐፉ ዘመን ገዢው ጲላጦስ ነው፤ ከእርሱ በላይ ንጉሠ ነገሥቱ ጢባርዮስ። መጽሐፉ ጢባርዮስን በስም አይጠራውም፤ ሳንቲሙ ግን ይጠራዋል
ጢባርዮስ በደሴት ላይ — በዘመኑ መጨረሻ አካባቢ ሮምን ትቶ በአንድ ደሴት ተቀምጦ ነበር፤ ከዚያ ደሴት ሆኖ ግን ሰዎችን ያስከስስ ነበር። ንጉሠ ነገሥቱን የሚያዋርድ ቃል መናገር ወንጀል ሆኖ ነበር፤ በዚያ ወንጀል ታላላቅ ሰዎች ሞቱ። ስለዚህ «ንጉሥ ነኝ» የሚል ሰው የሚለቅ ገዢ የራሱን ነፍስ አደጋ ላይ ይጥላል። ይህ በመጽሐፉ ውስጥ አልተጻፈም
ይሁዳ የገሊላው — ኢየሱስ ልጅ ሳለ ሮም የይሁዳን ሕዝብ ለቀረጥ ቆጠረች። አንድ የገሊላ ሰው «ለቄሳር ቀረጥ መክፈል አምላክን መካድ ነው» ብሎ አመጽ አስነሣ፤ ተገደለ፤ ስሙ ግን ቀረ። ከዚያ በኋላ «የገሊላ ሰው» የሚለው ቃል በኢየሩሳሌም ጆሮ ውስጥ አንድ ነገር ያስታውስ ነበር — ገረዲቱ ጴጥሮስን «አንተም የገሊላ ሰው ነህ» ስትለው ተራ ቃል አይደለም
ገና ያላለቀ ቤተ መቅደስ
ታላቁ ሄሮድስ የድሮውን ቤተ መቅደስ አፍርሶ በአዲስ መልክ መሥራት ጀመረ — ግቢውን አስፋፋ፤ ተራራውን በግንብ ከበበ። በዚያ ግንብ ውስጥ ርዝመቱ የአንድ ቤት ርዝመት የሆነ ድንጋይ አለ፤ ዛሬም አለ — ደቀ መዛሙርቱ «እነዚህን ድንጋዮች ተመልከት» ያሉት ስለ እነዚያ ነው
ግንባታው በሄሮድስ ዘመንም በኢየሱስ ዘመንም አላለቀም — ዮሴፉስ እንደሚለው ሥራው ያለቀው ኢየሱስ ከሞተ ከሠላሳ ሦስት ዓመት ገደማ በኋላ ነው፤ ያኔ አሥራ ስምንት ሺህ ሠራተኞች ሥራ አጥተው ወጡ። ሕንፃው ካለቀ ከስድስት ዓመት በኋላ ተቃጠለ
ቤተ መቅደሱ ምንድን ነው — ለአይሁድ እምነት መሥዋዕት የሚቀርብበት ብቸኛው ቦታ ነው፤ በምድር ላይ ሌላ የለም። ስለዚህ ከመላው ዓለም ሰዎች ገንዘብ ይዘው ይመጣሉ። ቤተ መቅደሱ የራሱ ግብር አለው፤ ግብሩ የሚከፈለው በተወሰነ ሳንቲም ብቻ ነው — ስለዚህ በግቢው ውስጥ ገንዘብ ለዋጮች ተቀምጠዋል፤ መሥዋዕት የሚሆኑ እንስሳት ይሸጣሉ። ግምጃ ቤቱ የአገሪቱ ትልቁ የገንዘብ ማከማቻ ነው። ማለትም ቤተ ጸሎት ብቻ አይደለም፦ የገበያ ቦታ ነው፤ የባንክ ቦታ ነው፤ ካህናቱ የሚያስተዳድሩት ትልቅ ተቋም ነው
ሊቀ ካህናቱ ራሱን ችሎ አይሾምም — የሮም ገዢ ይሾመዋል፤ ካልወደደውም ያነሣዋል። በዙሪያው ሸንጎ አለ፤ የከተማዋ የበላይ ምክር ቤት። የመጽሐፉ መጨረሻ ላይ የሚሆነው ነገር በዚያ ሸንጎ ውስጥ ይጀምራል
አራቱ ተከራካሪዎች — ፈሪሳውያን ካህናት አይደሉም፤ ሕጉን በጥልቅ የሚያውቁ ተራ ሰዎች ናቸው፤ ሕጉ የተጻፈው ብቻ አይደለም — በአፍ የተላለፈ ልማድም አለ፤ እጅ መታጠብ የዚያ ልማድ አካል ነው። ጸሐፍት ሕጉን የሚያነቡ፣ የሚገለብጡ፣ የሚተረጉሙ ባለሙያዎች። ሰዱቃውያን የካህናት ቤተሰቦችና ከሀብታሞቹ ወገን ናቸው፤ ትንሣኤ የለም ብለው ያምናሉ። የሄሮድስ ወገኖች ከንጉሡ ቤት ጋር የቆሙ ሰዎች። እርስ በርሳቸው አይስማሙም፤ በመጽሐፉ ውስጥ ግን በአንድ ነገር ላይ ይስማማሉ
የቄሳር ፊት
ዲናር — በመጽሐፉ ውስጥ ደጋግሞ የሚጠቀስ የብር ሳንቲም፤ የአንድ ቀን የሠራተኛ ደመወዝ። «ሁለት መቶ ዲናር እንጀራ እንግዛ?»፤ አንድ ሽቶ «ሦስት መቶ ዲናር ይሸጥ ነበር»
በሳንቲሙ ላይ ያለው — የጢባርዮስ ፊት፤ ዙሪያውን «ጢባርዮስ ቄሳር፣ የመለኮታዊው አውግስጦስ ልጅ»። አውግስጦስ የጢባርዮስ አባትና የሮም የመጀመሪያው ንጉሠ ነገሥት ነው፤ ሲሞት የሮም ምክር ቤት አምላክ ብሎ አወጀው። ስለዚህ ልጁ በሳንቲሙ ላይ «የአምላክ ልጅ» ተብሎ ተጻፈ
በይሁዳና በገሊላ የሚሠሩ ሳንቲሞች የሰው ፊት አይኖራቸውም — የአይሁድ ሕግ ምስል ይከለክላል። ስለዚህ የሰው ፊት ያለበት የብር ሳንቲም በዚያ አገር የባዕድ ነገር ነው፤ የቄሳር ነገር ነው። ቀረጡ ደግሞ የሚከፈለው በዚያ ሳንቲም ነው
የቀረጡ ጥያቄ — ፈሪሳውያንና የሄሮድስ ወገኖች አብረው መጥተው ይጠይቁታል። እርሱ «ዲናር አምጡልኝ» ይላል። እርሱ በእጁ የለውም፤ እነርሱ አላቸው
ወንጌል የሚለው ቃል
«የኢየሱስ ክርስቶስ ወንጌል መጀመሪያ» — በዚያ አንድ ዓረፍተ ነገር ውስጥ ሦስት ቃላት አሉ፤ ሦስቱም በዚያ ዘመን ሌላ ትርጉም ነበራቸው
ወንጌል — የግሪክ ቃል ነው፤ እናንተ በአማርኛ የምትጠቀሙበት ቃል ከዚያው ግሪክ ቃል በግእዝ በኩል የመጣ ነው። «የምሥራች» ማለት ነው — ግን ማንኛውም የምሥራች አይደለም፦ ጦርነት ሲያሸንፉ ወደ ከተማ የሚላከው ዜና፤ የንጉሥ ልጅ ሲወለድ የሚታወጀው ዜና። የመንግሥት ቃል ነው
የፕሪዬኔ ጽሑፍ — በዛሬዋ ቱርክ ውስጥ ፕሪዬኔ በምትባል የጥንት ከተማ የተገኘ የድንጋይ ጽሑፍ፤ ኢየሱስ ከመወለዱ ጥቂት ዓመታት በፊት የተጻፈ። የከተማዋ የቀን አቆጣጠር ከንጉሠ ነገሥቱ የልደት ቀን እንዲጀምር የተላለፈ ውሳኔ ነው፤ እናም እንዲህ ይላል፦ «የአምላኩ አውግስጦስ የልደት ቀን ለዓለም የምሥራች መጀመሪያ ሆነ።» «የምሥራች» ያለበት ቃል ያው ወንጌል የሚለው ቃል ነው
ክርስቶስ — የግሪክ ቃል፤ «የተቀባ» ማለት ነው፤ በዕብራይስጥ መሲሕ። በአይሁድ ልማድ የሚቀባው ንጉሥ ነው። ስለዚህ ክርስቶስ ማለት ንጉሥ ማለት ነው
«የእግዚአብሔር ልጅ» — በአብዛኞቹ ቅጂዎች በዚያው መስመር ላይ አለ። ያ ቃል በሳንቲሙ ላይ ያለው ቃል ነው
ማለትም — የመጽሐፉ የመጀመሪያ መስመር ሦስት የመንግሥት ቃላት ወስዶ ለአንድ የገሊላ ሰው ሰጥቷል
መጽሐፉ የተጻፈበት ዓመት
በሮም — በዚያ ዘመን ክርስቲያኖች ትንሽ ማኅበረሰብ ነበሩ፤ ከጥቂት ዓመታት በፊት ብዙዎቹ በንጉሠ ነገሥቱ ትእዛዝ ተገድለው ነበር። በትውፊት እንደሚነገረው ጴጥሮስና ጳውሎስ የሞቱት በእነዚያ ዓመታት በዚያች ከተማ ነው — ስለዚህ ስለ ጴጥሮስ የሰማውን የሚጽፍ ሰው የሚጽፈው ጴጥሮስ ከሞተ በኋላ ሊሆን ይችላል። ድምፁ የጠፋ ሰው ቃል
ጦርነቱ — በዚያው ዓመታት በይሁዳ አይሁድ በሮም ላይ አመጹ፤ ሮም ሠራዊት ላከች፤ ጦርነቱ አራት ዓመት ፈጀ። ኢየሱስ ከሞተ ከአርባ ዓመት ገደማ በኋላ የሮም ሠራዊት ኢየሩሳሌምን ያዘ፤ ቤተ መቅደሱም ተቃጠለ — ግንባታው ገና ያለቀው ሕንፃ በዚያ ዓመት አመድ ሆነ
አሥራ ሦስተኛው ምዕራፍ — ኢየሱስ ከቤተ መቅደሱ ትይዩ ተቀምጦ «ድንጋይ በድንጋይ ላይ አይቀርም» ይላል። ይህን መጽሐፍ ለመጀመሪያ ጊዜ የሰሙት ሰዎች ያንን መስመር የሰሙት ቤተ መቅደሱ ተከቦ ሳለ ነው፤ ወይም አመድ ከሆነ በኋላ — በእርግጠኝነት አይታወቅም፤ ግን ከሁለቱ አንዱ ነው
ተነብቦ ሳይሆን ተሰምቶ
አብዛኛው ሰው ማንበብ አይችልም — መጽሐፉ የሚቀርበው በስብሰባ ውስጥ ተነብቦ ነው
አንድ ምስክር — ኢየሱስ ከሞተ ከመቶ ሃያ ዓመት ገደማ በኋላ በሮም የኖረ ክርስቲያን ጸሐፊ ስብሰባቸውን ገልጿል፦ በእሁድ ቀን ይሰበሰባሉ፤ አንድ ሰው ተነሥቶ «የሐዋርያት ትዝታ» የተባሉትን ጽሑፎች ያነባል፤ ጊዜው እስከፈቀደ ድረስ ይነበባል
ይህን መጽሐፍ ጮክ ብሎ ማንበብ ከሰዓት ተኩል ትንሽ ይበልጣል — ማለትም በአንድ ምሽት ይሰማል። በጆሮ ሲሰማ «ወዲያው» የሚለው ቃልና «እና... እና...» የሚለው አጻጻፍ ሌላ ነገር ይሆናል፦ የሚያነብ ሰው ሸካራ ብሎ የሚያልፈውን ነገር የሚሰማ ሰው እንደ ፍጥነት ይሰማዋል
ክፍል 3 — ሰባት ዝምታና አንድ «ንገሩ» (አበባ)
ሰባቱ ዝምታዎች
መጽሐፉ ኢየሱስ ማን እንደሆነ የሚያውቅ ሁሉ ላይ አንድ ትእዛዝ ይጥላል፦ ዝም በል። አበባ በትረካው ውስጥ ቆጥራቸዋለች።
| # | ማን | የተባለው | |---|---|---| | 1 | በቅፍርናሆም ምኩራብ ውስጥ የጮኸው ርኩስ መንፈስ | «ዝም በል፤ ውጣ» | | 2 | በበሩ ላይ ከተሰበሰበው ሕዝብ የወጡት አጋንንት | «እርሱን ያውቁት ስለነበር እንዲናገሩ አልፈቀደላቸውም» | | 3 | የተነጻው ለምጻም | «ለማንም ምንም እንዳትናገር ተጠንቀቅ» — ወጥቶ ለሁሉም ነገረ | | 4 | የኢያኢሮስ ቤት | «ይህን ማንም እንዳያውቅ አጥብቆ አዘዛቸው» | | 5 | ደንቆሮና ኮልታፋው ሰው | «ለማንም እንዳይናገሩ አዘዛቸው» — እነርሱ ግን «በጨመረ ቁጥር» ይናገሩ ነበር | | 6 | ጴጥሮስ፣ በፊልጶስ ቂሳርያ መንገድ ላይ | «ስለ እርሱ ለማንም እንዳይናገሩ አዘዛቸው» — ይህኛው ስለ ራሱ ነው | | 7 | ሦስቱ በተራራው ላይ | «የሰው ልጅ ከሙታን እስኪነሣ ድረስ» — ጊዜ ገደብ ያለው ብቸኛው |
«ንገር» የተባሉትና ዝም ያልተባሉት
ሌጌዎን — ከሐይቁ ማዶ፣ የአይሁድ ባልሆነ ምድር። አብሮት ሊሄድ ፈለገ፤ እርሱ ግን «ወደ ቤትህ ሂድ፤ ጌታ ያደረገልህን ንገራቸው» አለው። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ «ንገር» የተባለው የመጀመሪያው ሰው ነው
ስም የሌላት ሴት — በቢታንያ ውድ ሽቶ በራሱ ላይ ያፈሰሰችው። «ይህ ወንጌል በዓለም ሁሉ በሚሰበክበት ሁሉ እርሷ ያደረገችው ለመታሰቢያዋ ይነገራል።»
በርጤሜዎስ — በኢያሪኮ የመንገድ ዳር ዓይነ ስውር ለማኝ። «የዳዊት ልጅ ኢየሱስ ሆይ፣ ማረኝ» ብሎ ጮኸ፤ ሰዎች ዝም እንዲል ገሠጹት፤ ይበልጥ ጮኸ። በአደባባይ የንጉሥ ስም የሰጠው የመጀመሪያው ሰው ነው፤ ማንም ዝም አላለውም
የመቶ አለቃው — በመስቀሉ ትይዩ የቆመ የሮም መኮንን። እንዴት እንደሞተ አይቶ «ይህ ሰው በእውነት የእግዚአብሔር ልጅ ነበር» አለ። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ በራሱ አፍ ስለ እርሱ ያንን ያለው ሰው ይህ ወታደር ብቻ ነው
ሦስቱ ሴቶች — «ሂዱና ለደቀ መዛሙርቱ ለጴጥሮስም ንገሩ፤ ወደ ገሊላ ይቀድማችኋል፤ እንዳላችሁ በዚያ ታዩታላችሁ።» ተባሉ። «ለማንም ምንም አልነገሩም፤ ፈርተው ነበርና።»
በትረካው ውስጥ የሚያስተውሉት
መጽሐፉ ልደት የለውም — የቤተልሔም ታሪክ የለውም። ጥምቀት፣ «የተቀደደ» ሰማይ፣ ርግብ፣ ድምፅ፣ ወደ ምድረ በዳ «ገፋው» — ይህ ሁሉ በአሥራ ሦስት ቁጥር ውስጥ ያልቃል
መግደል ገና ሦስተኛው ምዕራፍ መጀመሪያ ላይ ተወስኗል — በሰንበት እጁ የሰለለውን ሰው ከፈወሰ በኋላ ፈሪሳውያን ወጥተው ከሄሮድስ ወገኖች ጋር ተማከሩ
«ስድብ» የሚለው ቃል በመጨረሻ ይመለሳል — መጀመሪያ በጣራ በኩል ለወረደው ሽባ ኃጢአቱ ሲሰረይለት ጸሐፍት በልባቸው ያሉት፤ ከዚያም በሌሊቱ ችሎት ላይ ሊቀ ካህናቱ ልብሱን ቀዶ የሚለው
«አብዷል» — ሊይዙት የመጡት ቤተሰቦቹ ምክንያት
ስለ ደቀ መዛሙርቱ የተጻፈ — «ስለ እንጀራው አላስተዋሉም ነበር፤ ልባቸው ደንዝዞ ነበር።»
ኢየሱስ ተከራክሮ ቃሉን የቀየረበት ብቸኛው ቦታ — በጢሮስ አገር፤ ግሪካዊቷ ሴት «ውሾችም ግን ከማዕድ በታች የልጆችን ፍርፋሪ ይበላሉ» ካለችው በኋላ
በሁለት ደረጃ የተፈጸመ ብቸኛው ፈውስ — በቤተ ሳይዳ፤ «ሰዎችን አያለሁ፤ እንደ ዛፍ ሲመላለሱ አያቸዋለሁ»
«አልቻለም» — በናዝሬት፦ «በዚያ አንድም ተአምር ማድረግ አልቻለም።» ቃሉ አልቻለም ነው
ስለ ሞቱ ሦስት ጊዜ ተናግሯል — ሦስተኛው ላይ ዝርዝሩ በዛ፦ ይሳለቁበታል፣ ይተፉበታል፣ ይገርፉታል፣ ይገድሉታል። ስለ ሞቱ ምክንያት የሚናገረው በመላው መጽሐፍ አንድ ቦታ ብቻ ነው — «ነፍሱንም ለብዙዎች ቤዛ አድርጎ ሊሰጥ»
ሲንዶን — በአትክልቱ ወጣት ላይ ያለው የተልባ እግር ጨርቅ ስም። ያ ቃል በዚህ መጽሐፍ ውስጥ አንድ ጊዜ ብቻ ይመለሳል — የአርማትያስ ዮሴፍ ሥጋውን የጠቀለለበት በፍታ
«እኔ ነኝ» — ሊቀ ካህናቱ «የቡሩክ ልጅ ክርስቶስ አንተ ነህ?» ብሎ ሲጠይቀው። ከመጽሐፉ መጀመሪያ ጀምሮ በራሱ አፍ ይህን የተናገረው ለመጀመሪያ ጊዜ እዚህ ነው
ሁለት ተቀደደ — ሰማይ በጥምቀቱ ላይ፤ የቤተ መቅደሱ መጋረጃ በሞቱ ላይ። መጽሐፉ ለሁለቱ አንድ ቃል ተጠቅሟል
ሴቶቹ በስም የተጠሩት ከሞተ በኋላ ነው — መግደላዊት ማርያም፣ የታናሹ ያዕቆብና የዮሳ እናት ማርያም፣ ሰሎሜ። «በገሊላ ሳለ ይከተሉትና ያገለግሉት ነበር» ይላል — እስከዚያ ድረስ ግን በስም አልተጠቀሱም
መጽሐፉ የተዋቸው
ይሁዳ — በመሳም ትዕይንት ላይ ነው የመጨረሻው። ምን እንደሆነ አይነግረንም
ጴጥሮስ — በግቢው ውስጥ እያለቀሰ ወድቆ። ስሙ ግን አንድ ጊዜ ተመልሶ ተጠራ፦ በመቃብሩ ውስጥ በወጣቱ አፍ፣ «ለጴጥሮስም ንገሩ»
አሥራ ሁለቱ — ከጌቴሴማኒ በኋላ አንዳቸውም አልታዩም
ሄሮድስ — ኢየሱስን በዓይኑ አላየውም፤ በዚህ መጽሐፍ በሄሮድስ ፊት የሚደረግ ችሎት የለም
ጲላጦስ — ሥጋውን ሲሰጥ ነው የመጨረሻው
ወጣቱ — ልብሱን ጥሎ ሸሽቷል። ሴቶቹ — ተልእኮ ተቀብለው ዝም ብለዋል
ኢየሱስ — መጽሐፉ ከሞተ በኋላ አያሳየንም። «ተነሥቷል» የሚለውን ቃል የሰማነው ከወጣቱ አፍ ብቻ ነው፤ መጽሐፉ ባዶ መቃብር ያሳየናል፤ ሰውየውን አያሳየንም
ሦስት ጥያቄዎች
ለምን ዝም? — ቭሬደ የተባለ ጀርመናዊ ምሁር ከመቶ ሃያ ዓመት በፊት ገደማ በጻፈው መጽሐፍ፦ በሕይወቱ ዘመን ማንም ክርስቶስ ብሎ አልጠራውም፤ ስሙ የመጣው ከሞቱ በኋላ ነው፤ ዝምታዎቹ የጸሐፊው መሣሪያ ናቸው፣ የታሪኩ አካል አይደሉም። ሁለተኛው አንባቢ በተቃራኒው፦ ዝምታው ገደብ አለው («እስኪነሣ ድረስ»)፤ በአይሁድ ምድር ሁሉም ዝም ተብለዋል፣ ሌጌዎን ግን በባዕድ ምድር «ንገር» ተብሏል፤ «አንተ ክርስቶስ ነህ» የሚለው ቃል ያለ መስቀሉ ስም ብቻ ነው፤ ሙሉ የሚሆነው መስቀሉ ሲመጣ ነው
ለምን እዚህ? — አንዱ ገጹ ተቀድዷል ይላል፤ ማስረጃውም ከመጽሐፉ በኋላ የመጡ ክርስቲያኖች አንድ ሳይሆን ሁለት መጨረሻ መጨመራቸው ነው። ሌላው የታሰበበት ነው ይላል፦ መጽሐፉ በዓይነቱ የመጀመሪያው ነው፤ «መጽሐፍ እንዲህ አያልቅም» የሚለው ሕግ ገና አልተጻፈም ነበር፤ መጽሐፉ ሁሉ በሽሽት የተሞላ ነው፤ «ወደ ገሊላ ይቀድማችኋል» የሚለው ቃል አድማጩን ወደ መጽሐፉ የመጀመሪያ ገጽ ይመልሰዋል፤ «ንገሩ» የተባሉት ዝም ካሉ የሚናገረው መጽሐፉን የሚሰማው ሰው ነው
የማን ፍርድ? — ሁለት ችሎት፣ ሁለት ክስ፦ በሌሊት «ስድብ»፣ በማለዳ «የአይሁድ ንጉሥ» — በመስቀሉ ላይ የተጻፈው ቃል። አንዱ አንባቢ መጽሐፉ ካህናቱን ይወቅሳል፣ ጲላጦስን ያለሰልሳል ይላል፤ ሮም ውስጥ ላሉ ክርስቲያኖች የተጻፈ መጽሐፍ ስለ ሮም ገዢ በጥንቃቄ ይጽፋል። ሌላው አልተለሳለሰም ይላል፦ ተጠራጥሮ፣ ጠይቆ፣ ንጹሕ መሆኑን አውቆ፣ ሕዝብን ለማስደሰት ብሎ ገድሏል፤ ነፍስ የገደለው በርባን ተፈቷል፤ በመስቀሉ ላይ የተጻፈው ቃል የሮም ቃል ነው፣ የካህናቱ አይደለም
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
ሁለት ወጣት — የዕለቱ የመጀመሪያ አለመግባባት
ዳዊት — በግሪኩ ለሁለቱም አንድ ቃል ተጠቅሟል፤ «ወጣት» የሚለው ቃል በመላው መጽሐፍ ሁለት ጊዜ ብቻ ይመጣል — አንዴ በአትክልቱ ራቁቱን እየሸሸ፣ አንዴ በመቃብሩ ነጭ ልብስ ለብሶ ተቀምጦ። አንድ ሰው ነው፤ ሸሽቶ የተመለሰ
ትግሥት — ቆጠራው ልክ ነው፤ ሦስት ልብስ አንድ እያደረገ ነው ግን። የአትክልቱ ወጣት የለበሰው ሲንዶን ነው፤ የመቃብሩ ወጣት የለበሰው ሌላ ቃል ነው — ነጭ ካባ። ሲንዶን ተመልሶ የመጣው በአስከሬኑ ላይ ነው — የአርማትያስ ዮሴፍ የገዛው በፍታ። የወጣቱ ክር ወደ መልአኩ አይሄድም፤ ወደ ሬሳው ነው
ዳዊት — ያ የእርሱን ንባብ ያጠናክራል እንጂ አያፈርስም፦ ልብሱ ወደ ሬሳው ሄደ፤ ልጁ ወደ መቃብሩ መጣ
አልተስማሙም — ትግሥት፦ «ልጁ መጣ የምትለውን መጽሐፉ አላለውም። አንተ ነህ ያልከው።»
ሦስት ሴቶች
ዳዊት — የመጽሐፉ የመጨረሻ ሦስት ትዕይንት በሦስት ሴቶች ዓይን ነው የተነገረው፤ አሥራ ሁለቱ ወንዶች የሉም። ዮሴፉስ በአይሁድ ችሎት የሴቶች ምስክርነት ተቀባይነት እንደሌለው ጽፏል፤ ማስረጃ የሚፈልግ ጸሐፊ እነዚህን ምስክሮች አይመርጥም፤ ስለዚህ ጸሐፊው የሆነውን ነው የጻፈው
ትግሥት — ወይም ወንዶቹን ከወቀሳ ለማውጣት የፈለገ ጸሐፊ ነው። ወንዶቹ ሸሽተዋል፤ ማን ቀረ? ሴቶቹ። ያ ማስረጃ ሳይሆን ግድ ነው
ዳዊት — ግድ ከሆነ ለምን አሳፈራቸው? «ለማንም ምንም አልነገሩም» ብሎ ጻፈ። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ አንድም ሰው በአግባቡ አልወጣም
ትግሥት — አንድ ሰው ወጥቷል፦ የመቶ አለቃው። ባዕድ ወታደር፤ ስም የሌለው። ትክክለኛውን ቃል የተናገሩት ሁሉ ስም የላቸውም — የመቶ አለቃው፣ ሽቶ ያፈሰሰችው ሴት፣ የአትክልቱ ወጣት፣ ሌጌዎን፤ ስም ያላቸው ሁሉ ሸሽተዋል
ዳዊት — በርጤሜዎስ ስም አለው፤ ተከትሎታል። የአርማትያስ ዮሴፍም ስም አለው፤ ደፍሮ ገብቷል። ትግሥት ተቀበለች፦ ሁለት ሰው — አንዱ ለማኝ፣ አንዱ የፈረደበት ሸንጎ አባል
ዶሮ ሁለት ጊዜ — የዕለቱ ሁለተኛ አለመግባባት
ዳዊት — መጽሐፉን የነገረው ጴጥሮስ ነው ብሎ ያምናል። ምክንያቱ መጽሐፉ ለጴጥሮስ ጨካኝ መሆኑ ነው፦ «ሰይጣን» ተብሏል፤ «የሚለውን አላወቀም» ተብሏል፤ ሦስት ጊዜ ካደ፤ መጽሐፉም «እየተራገመ» ይላል። አንድ ሰው ስለ ራሱ እንዲህ ያለ ታሪክ ቢያስተላልፍ ብቻ ነው እንዲህ የሚጻፈው። እናም ዶሮው ሁለት ጊዜ ጮኸ፤ ሌሎቹ ወንጌላት አንድ ጊዜ ነው የሚሉት — ሁለት ጊዜ የሚያስታውሰው በዚያ ግቢ ውስጥ የነበረው ሰው ነው
ትግሥት — ጭካኔው የሁለት አቅጣጫ ማስረጃ ነው፤ ጴጥሮስን የማይወድ ሰውም እንዲህ ይጽፋል። ደግሞም ጂኦግራፊው፦ በመጽሐፉ ውስጥ ኢየሱስ ከጢሮስ ተነሥቶ በሲዶና በኩል ወደ ገሊላ ሐይቅ ይመለሳል፤ ሲዶና ከጢሮስ በሰሜን ናት፣ ሐይቁ በደቡብ። ወደ ደቡብ ለመሄድ ወደ ሰሜን መሄድ ነው — የገሊላ ዓሣ አጥማጅ የነገረው ሰው እንዲህ አይጽፍም
ዳዊት — ከሠላሳ ዓመት በኋላ በሮም ተቀምጦ ከትዝታ ከጻፈ ይጽፋል። ፓፒያስ ራሱ «በቅደም ተከተል አይደለም» ብሏል፤ ቅደም ተከተል ያልጠበቀ ሰው መንገድም አይጠብቅም
ትግሥት — ሄሮድስንም ተመልከት፦ መጽሐፉ የዮሐንስን ሞት በግብዣ፣ በጭፈራና በሳህን ይተርካል፤ ዮሴፉስ ግን በፍርሃት ይተርካል — ሄሮድስ አመጽ ፈርቶ በሩቅ ምሽግ ውስጥ አስገደለው ይላል። የገሊላ ዓሣ አጥማጅ በሄሮድስ ቤተ መንግሥት በግብዣ ላይ ምን እንደተባለ ከየት ያውቃል?
ዳዊት — ዮሴፉስ የገዢዎችን ምክንያት ይጽፋል፤ ይህ መጽሐፍ የቤት ውስጥ ወሬ ይጽፋል። ሰው በአንድ ምክንያት ብቻ አይገድልም፤ ሁለቱም እውነት ሊሆኑ ይችላሉ
ትግሥት — ወሬ ትዝታ አይደለም፤ ወሬ ጴጥሮስን አይፈልግም። ስለዚህ ስህተቱም ማስረጃ ነው፣ ትክክሉም ማስረጃ ነው — እንዲህ ያለ ክርክር አይረታም። «የጴጥሮስ ድምፅ በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ካለ፣ በሚያለቅስበት ቦታ ነው ያለው።» ዳዊት፦ «ያ ደግሞ በቂ ነው።» ትግሥት፦ «ላንተ።»
የቄሳር ሳንቲም
ትግሥት — ብዙ ሰው «የቄሳርን ለቄሳር፣ የእግዚአብሔርንም ለእግዚአብሔር» የሚለውን እንደ ማምለጫ ያነበዋል፤ እርሷ እንደዚያ አታነብም። ጥያቄው «ምስሉ የማን ነው?» ነው፤ የሚሰማ ሰው መልሱን ያውቃል። ግን ሁለተኛ ጥያቄም ይሰማል፦ የእግዚአብሔር ምስል ያለበት ምንድን ነው? ሳንቲም አይደለም። ሰው ነው። ማምለጫ አይደለም — ሁለተኛ ጥያቄ ነው
ዳዊት — ውብ ነው፤ ግን መጽሐፉ አላለውም — መጽሐፉ ያለው «ተደነቁ» ነው። ይህ መጽሐፍ ተነብቦ የተሰማው በሮም ነው፤ የሰሙት ያንኑ ሳንቲም ለዚያው መንግሥት የሚከፍሉ ሰዎች ናቸው — እነርሱ የሰሙት «ክፈሉ» የሚል ነው፤ ጸሐፊውም ያንን ያውቅ ነበር
ትግሥት — «ጸሐፊው ምን ያውቅ እንደነበር አታውቅም።» ዳዊት፦ «አላውቅም። መጽሐፉ የተጻፈበትን ከተማ አውቃለሁ።»
ትግሥት — በዚያው ምዕራፍ ውስጥ አንዲት መበለት ሁለት ትንንሽ ሳንቲም ትጥላለች፤ ፊት የሌለባቸው። መጽሐፉ ሁለቱን ሳንቲም በአንድ ምዕራፍ አስቀምጧል፤ «ያ በአጋጣሚ ነው ብለህ ካመንክ፣ ከእኔ የበለጠ እምነት ያለህ አንተ ነህ።»
ዳዊት — «ልቀበልሽ። ግን ስለ ጸሐፊው ዓላማ ብቻ ነው የምቀበልሽ፤ ስለ አድማጩ ጆሮ አይደለም።»
ያልተነገሩ ነገሮች — ከቅርቡ ወደ ሩቁ
ትግሥትና ዳዊት በየተራ ይነግራሉ፤ ትግሥት ትጀምራለች፣ ዳዊት ይጨርሳል።
ከሃምሳ ዓመት በፊት ገደማ — አሌክ ማክኮወን የተባለ እንግሊዛዊ ተዋናይ ይህን መጽሐፍ ሙሉውን በቃሉ አጥንቶ በለንደን መድረክ ላይ ብቻውን አቀረበው፤ ትዕይንት የለም — ጠረጴዛና ወንበር ብቻ። ከዚያ ወደ ኒው ዮርክ ወሰደው። ሰዎች ትኬት ገዝተው ወንጌል ሲነበብ ሰሙ
ከሰባ ዓመት በፊት ገደማ — ሞርተን ስሚዝ የተባለ አሜሪካዊ ምሁር ከኢየሩሳሌም ወጣ ብሎ በበረሃ ባለ ማር ሳባ ገዳም ውስጥ፣ በአንድ የታተመ መጽሐፍ የመጨረሻ ገጾች ላይ በእጅ የተጻፈ ደብዳቤ አገኘሁ አለ። ደብዳቤው የእስክንድርያው ቀሌምንጦስ የጻፈው ነው ተብሏል፤ «የማርቆስ ምሥጢራዊ ወንጌል» የሚል ሌላ ቅጂ እንደነበረ ይናገራል። ችግሩ፦ ደብዳቤው ከተገኘ ከሃያ ዓመት ገደማ በኋላ ጠፋ፤ ከዚያ ወዲህ በማንም ዓይን አልታየም — ፎቶግራፍ ብቻ ነው ያለው። ምሁራን እስከ ዛሬ ተከፍለዋል፦ እውነተኛ ነው የሚሉ አሉ፤ ስሚዝ ራሱ የሠራው ነው የሚሉ አሉ
የለንደኑ ብራና እንዴት መጣ — በሲና በረሃ ካለ ገዳም ወደ ሩሲያ ንጉሥ ተወስዶ ነበር፤ ከሩሲያ አብዮት በኋላ የሶቪየት መንግሥት ገንዘብ ስላስፈለገው ሸጠው፤ የገዛው የብሪታንያ ሙዚየም ነው፤ ገንዘቡ የተሰበሰበው በሕዝብ መዋጮ ነው። ማለትም መጽሐፉ በዚያ ቃል ላይ እንደሚያልቅ ከሚያሳዩን ሁለት ብራናዎች አንዱ በአንድ አምላክ የለሽ መንግሥት እጅ አልፎ ነው የመጣው
ከመቶ ዓመት በፊት ገደማ — በአሜሪካ ተራሮች ውስጥ ሄንስሊ የተባለ ሰባኪ «እባቦችን ያነሣሉ፤ የሚገድል መርዝ ቢጠጡም አይጎዳቸውም» የሚል ጥቅስ አነበበና በዚያ ጥቅስ ላይ ቤተ ክርስቲያን መሠረተ፤ እስከ ዛሬ በእጃቸው እባብ ይዘው የሚያመልኩ ጉባኤዎች አሉ። ያ ጥቅስ የሚገኘው በአሥራ ስድስተኛው ምዕራፍ መጨረሻ ላይ ነው — በጥንታዊዎቹ ቅጂዎች ውስጥ በሌለው ክፍል ውስጥ። ሄንስሊ ራሱ በእባብ ንክሻ ሞተ
ከሺህ ሁለት መቶ ዓመት በፊት ገደማ — ሁለት የቬኒስ ነጋዴዎች ወደ እስክንድርያ መጡ። በትውፊት ማርቆስ የእስክንድርያን ቤተ ክርስቲያን መሥርቶ በዚያ ሞቷል፤ ሬሳውም እዚያ ነበር። ነጋዴዎቹ ሬሳውን ሰርቀው ወደ መርከባቸው ወሰዱ፤ ተቆጣጣሪዎች እንዳይፈትሹ በአሳማ ሥጋ ሸፈኑት። ያ ሬሳ ዛሬ የቬኒስ ትልቁ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ነው፤ የከተማዋ ምልክት ክንፍ ያለው አንበሳ ነው። ግን ማርቆስ ሁልጊዜ አንበሳ አልነበረም — ጥንታዊው ደራሲ ኢሬኔዎስ ለማርቆስ የሰጠው ንስር ነበር፤ አንበሳውን የሰጠው ጄሮም ነው። ቬኒስ የጄሮምን አንበሳ ነው የወሰደችው
ያለ ዓመት — በእስክንድርያ የማርቆስ ወንበር ላይ የተቀመጡ ሰዎች «ፓፓ» የሚል ስም ነበራቸው፤ በግሪክ አባት ማለት ነው። እስከምናውቀው ድረስ በጽሑፍ ውስጥ ያ ስም ለመጀመሪያ ጊዜ የተሰጠው ለሮም ጳጳስ አይደለም — ለእስክንድርያ ጳጳስ ነው፤ ሄራቅላስ ለሚባል ሰው። እናንተ ጳጳስ የምትሉት ቃል ከዚያው ቃል ነው የመጣው
መዝጊያ
ዳዊት ገጹን ይፈልጋል — መጽሐፉ ተቀድዷል ብሎ ያምናል። ወጣቱ «ወደ ገሊላ ይቀድማችኋል፤ በዚያ ታዩታላችሁ» ብሏል፤ ያ የተሰጠ ቀጠሮ ነው፤ ቀጠሮ የሚሰጥ መጽሐፍ ቀጠሮውን ያሳያል። ደግሞም ከመጽሐፉ በኋላ የመጡ ሰዎች ሁለት መጨረሻ ጨምረውለታል፤ ሰዎች ጉድለት የሚሞሉት ጉድለት ሲሰማቸው ነው — «እነርሱ ከእኔ ይልቅ ለመጽሐፉ ቅርብ ነበሩ። እነርሱም ያ ገጽ ጎድሏል ብለው አምነዋል።»
ትግሥት ባዶውን ዓምድ ትይዛለች — በዚህ መጽሐፍ ውስጥ አድማጩ ምን እንደሚያስብ ያልተነገረበት አንድ ቦታ ብቻ ነው፤ ይህ። በሁሉም ቦታ መጽሐፉ ይነግረናል — «ደነገጡ»፣ «ተደነቁ»፣ «ልባቸው ደንዝዞ ነበር»፤ እዚህ ብቻ ዝም ይላል። እናም የቫቲካኑ ገልባጭ ዓምዱን ባዶ ትቷል፤ ሁለት ምክንያት ብቻ ነው ያለው — ወይ ገጽ ይጠብቅ ነበር፣ ወይ ገጹን ለመሙላት አልፈለገም። እርሷ ሁለተኛውን ትመርጣለች
አልተስማሙም፤ አልተፈታምም — ዳዊት፦ «ጸሐፊው ምን እንደፈለገ አታውቂም።» ትግሥት፦ «አላውቅም። ዓምዱን አውቃለሁ።» የመጨረሻውን ቃል ዳዊት ይላል፦ «ልጁ ለብሶ ተመልሷል፣ ገጹም ይመጣል እላለሁ። አንቺ ልጁ ወደ ሬሳው ሄዷል፣ ዓምዱም ባዶ ይቀራል ትያለሽ። ሁለታችንም ያንኑ ዓረፍተ ነገር አንብበናል፤ «ፈርተው ነበርና።»»
ቁልፍ ጥቅሶች
«ለማንም ምንም አልነገሩም፤ ፈርተው ነበርና።» — የመጽሐፉ የመጨረሻ ቃል በጥንታዊዎቹ ቅጂዎች ውስጥ
«የኢየሱስ ክርስቶስ ወንጌል መጀመሪያ።» — የመጀመሪያው መስመር፤ ኢብሳ እንደሚለው ቃላቱ የመንግሥት ቃላት ናቸው፤ ሦስተኛው «የእግዚአብሔር ልጅ» በአብዛኞቹ ቅጂዎች በዚያው መስመር ላይ አለ
«ጣሊታ ቁሚ» — «ልጅ ሆይ፣ ተነሺ ማለት ነው»፤ መጽሐፉ የአራማይኩን ቃል እንዳለ አስቀምጦ ራሱ ይተረጉመዋል
«ሁለት ሌፕታ፣ ማለትም አንድ ኳድራንስ» — የይሁዳ ሳንቲም በሮም ሳንቲም የተተረጎመበት መስመር
«ጢባርዮስ ቄሳር፣ የመለኮታዊው አውግስጦስ ልጅ» — በዲናሩ ዙሪያ ያለው ጽሑፍ
«የአምላኩ አውግስጦስ የልደት ቀን ለዓለም የምሥራች መጀመሪያ ሆነ።» — የፕሪዬኔ የድንጋይ ጽሑፍ፤ ኢየሱስ ከመወለዱ ጥቂት ዓመታት በፊት
«በቅደም ተከተል አልጻፈም።» — ስለዚህ መጽሐፍ የተጻፈው የመጀመሪያው ቃል፤ የፓፒያስ
«የማቴዎስ ተከታይና አሳጣሪ» — የአውግስጢኖስ ፍርድ፤ ለዘመናት ቆየ
«ድንጋይ በድንጋይ ላይ አይቀርም» — የመጽሐፉ የመጀመሪያ አድማጮች ያንን ሰሙት ቤተ መቅደሱ ተከቦ ሳለ ወይም አመድ ከሆነ በኋላ
«አምናለሁ፤ አለማመኔን እርዳኝ።» — ከተራራው ሥር የልጁ አባት
«ይህ ሰው በእውነት የእግዚአብሔር ልጅ ነበር» — በራሱ አፍ ያንን ያለው በመጽሐፉ ውስጥ የመቶ አለቃው ብቻ ነው
«ሂዱና ለደቀ መዛሙርቱ ለጴጥሮስም ንገሩ፤ ወደ ገሊላ ይቀድማችኋል፤ እንዳላችሁ በዚያ ታዩታላችሁ።» — በመቃብሩ ውስጥ የወጣቱ ቃል፤ ጴጥሮስ ካለቀሰ በኋላ ስሙ ተመልሶ የተጠራበት ብቸኛው ቦታ
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
ማርቆስ — መጽሐፉ በስሙ የሚጠራበት ሰው። መጽሐፉ ራሱ ስለ ጸሐፊው አንዲት ቃል አይናገርም፤ ርዕሱ በኋላ በገልባጮች የተጨመረ ነው። በአዲስ ኪዳን ዮሐንስ ማርቆስ የሚባል ሰው አለ፤ የእናቱ ቤት የመጀመሪያዎቹ ክርስቲያኖች መሰብሰቢያ ነበር። በትውፊት የእስክንድርያን ቤተ ክርስቲያን መሥርቶ በዚያ ሞቷል
ፓፒያስ — በሄራፖሊስ የነበረ ጳጳስ፤ ኢየሱስ ከሞተ ከመቶ ዓመት ገደማ በኋላ። ስለዚህ መጽሐፍ የተጻፈውን የመጀመሪያውን ቃል የተናገረ፦ ማርቆስ የጴጥሮስ አስተርጓሚ ነበር፣ በትክክል ጻፈ፣ ግን በቅደም ተከተል አልጻፈም። መጽሐፉ ጠፍቷል
አውሳብዮስ — የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጸሐፊ፤ ፓፒያስን ከሁለት መቶ ዓመት በኋላ ጠቅሶ ያተረፈው። «ትክክለኞቹ ቅጂዎች እዚያ ላይ ያልቃሉ» ብሎ ጽፏል
ጄሮም — ላቲን መጽሐፍ ቅዱስን የተረጎመው። ስለ መጽሐፉ መጨረሻ አውሳብዮስ ያለውን ተመሳሳይ ነገር ብሏል፤ ደግሞም ለማርቆስ አንበሳውን የሰጠው እርሱ ነው
ኢሬኔዎስ — ጥንታዊ ደራሲ፤ ለማርቆስ የሰጠው ንስር ነበር
አውግስጢኖስ — በሰሜን አፍሪካ የኖረ ታላቅ ጳጳስና ጸሐፊ፤ ኢየሱስ ከሞተ ከአራት መቶ ዓመት ገደማ በኋላ። ማርቆስን «የማቴዎስ ተከታይና አሳጣሪ» ብሎ ፈረደ
ላክማን — ጀርመናዊ ምሁር፤ በሺህ ስምንት መቶ ሠላሳዎቹ ሦስቱን መጻሕፍት ጎን ለጎን አስቀመጠ። ላገኘው ንድፍ በጣም ቀላሉ ማብራሪያ ማርቆስ ምንጭ ነው የሚል ነው
ቭሬደ — ጀርመናዊ ምሁር፤ ከመቶ ሃያ ዓመት በፊት ገደማ The Messianic Secret የሚል መጽሐፍ ጽፎ ዝምታዎቹ የጸሐፊው መሣሪያ ናቸው አለ
ዮሴፉስ — የአይሁድ የታሪክ ጸሐፊ። ሕግ የሚያከብር አይሁዳዊ ወደ ጢብርያዶስ እንደማይገባ፣ የቤተ መቅደሱ ሥራ መቼ እንዳለቀና አሥራ ስምንት ሺህ ሠራተኞች ሥራ አጥተው መውጣታቸውን፣ የዮሐንስን ሞትም በሌላ መልኩ ጽፏል። ዳዊት እንደሚለው ደግሞ በአይሁድ ችሎት የሴቶች ምስክርነት ተቀባይነት እንደሌለው ጽፏል
ኢየሱስ — መጽሐፉ ስለ እርሱ የሚናገረው። መጽሐፉ ልደቱን አይተርክም፤ ከሞተ በኋላም አያሳየንም። «የቡሩክ ልጅ ክርስቶስ አንተ ነህ?» ተብሎ «እኔ ነኝ» ብሎ በራሱ አፍ የመለሰው ለመጀመሪያ ጊዜ በችሎቱ ፊት ነው
ጴጥሮስ — ስምዖን የተባለው ዓሣ አጥማጅ፤ ቤቱ በቅፍርናሆም። «አንተ ክርስቶስ ነህ» ብሎ ተናግሮ ዝም ተብሏል፤ «ሰይጣን» ተብሏል፤ ሦስት ጊዜ ክዶ እያለቀሰ ወድቋል — በመጽሐፉ ውስጥ የመጨረሻው ምስሉ ያ ነው። ስሙ አንድ ጊዜ ብቻ ተመልሶ ተጠራ፦ «ለጴጥሮስም ንገሩ»
ዮሐንስ (መጥምቁ) — በምድረ በዳ የግመል ጠጉር ለብሶ በዮርዳኖስ ወንዝ ሰዎችን የሚያጠምቅ። ሄሮድስ የወንድሙን ሚስት ማግባቱን «አይፈቀድልህም» ብሎ ተቃወመ፤ በሄሮድስ የልደት ግብዣ ላይ የሄሮድያዳ ልጅ «የዮሐንስን ራስ በሳህን» ጠየቀች፤ ንጉሡም ራሱን አስመጣ — መጽሐፉ በግብዣ፣ ዮሴፉስ በፍርሃት ይተርካል
ሄሮድስ — ገሊላን የገዛ፤ መጽሐፉ «ንጉሥ» ይለዋል ግን አልነበረም። ጢብርያዶስን ሠራ፤ ከአርባ ዓመት በላይ ገዛ። በዚህ መጽሐፍ ኢየሱስን በዓይኑ አላየውም
ታላቁ ሄሮድስ — አባቱ፤ እውነተኛ ንጉሥ፤ ኢየሱስ ሕፃን ሳለ ሞተ። ቤተ መቅደሱን በአዲስ መልክ መሥራት የጀመረው እርሱ ነው
ጲላጦስ — በኢየሱስ ዘመን የይሁዳ የሮም ገዢ፤ በቂሳርያ የሚኖር። ኢየሱስን «የአይሁድ ንጉሥ አንተ ነህ?» ብሎ ጠየቀው፤ ሕዝቡንም «ምን ክፉ አደረገ?» አለ። ሕዝቡን ለማስደሰት በርባንን ፈታ
ጢባርዮስ — የሮም ንጉሠ ነገሥት፤ መጽሐፉ በስም አይጠራውም፤ ሳንቲሙ ግን ይጠራዋል። በዘመኑ መጨረሻ በደሴት ተቀምጦ ንጉሠ ነገሥቱን ማዋረድ ወንጀል ባደረገ ሕግ ሰዎችን ያስከስስ ነበር
አውግስጦስ — የጢባርዮስ አባትና የሮም የመጀመሪያው ንጉሠ ነገሥት፤ ሲሞት የሮም ምክር ቤት አምላክ ብሎ አወጀው — በዚያ ምክንያት ልጁ በሳንቲሙ ላይ «የአምላክ ልጅ» ተብሎ ተጻፈ
ይሁዳ የገሊላው — ኢየሱስ ልጅ ሳለ «ለቄሳር ቀረጥ መክፈል አምላክን መካድ ነው» ብሎ አመጽ ያስነሣ ሰው፤ ተገደለ፤ ስሙ ግን ቀረ
የአስቆሮቱ ይሁዳ — የአሥራ ሁለቱ ዝርዝር የሚያልቀው በስሙ ነው፤ «አሳልፎ የሰጠው» ተብሎ። በመሳም ትዕይንት ላይ ነው የመጨረሻው፤ ምን እንደሆነ አይነግረንም
ኢያኢሮስ — የምኩራብ አለቃ፤ የአሥራ ሁለት ዓመት ልጁ ተነሥታለች
በርጤሜዎስ — በኢያሪኮ የመንገድ ዳር ዓይነ ስውር ለማኝ። በአደባባይ የንጉሥ ስም የሰጠው የመጀመሪያው ሰው፤ ማንም ዝም አላለውም
የቀሬናው ስምዖን — መስቀሉን ያሸከሙት መንገደኛ፤ ቀሬና በሊቢያ ያለች ከተማ ናት። መጽሐፉ «የእስክንድሮስና የሩፎስ አባት» ይለዋል — ማብራሪያው የሚሠራው ሰሚዎቹ ልጆቹን የሚያውቁ ከሆነ ብቻ ነው
የመቶ አለቃው — በመስቀሉ ትይዩ የቆመ የሮም መኮንን፤ ስም የለውም። በራሱ አፍ «የእግዚአብሔር ልጅ» ያለው በመጽሐፉ ውስጥ እርሱ ብቻ ነው
የአርማትያስ ዮሴፍ — የሸንጎው አባል፤ «ደፍሮ» ወደ ጲላጦስ ገብቶ ሥጋውን ለመነ፤ ሲንዶን የተባለውን በፍታ የገዛው እርሱ ነው
ሦስቱ ሴቶች — መግደላዊት ማርያም፣ የታናሹ ያዕቆብና የዮሳ እናት ማርያም፣ ሰሎሜ። «በገሊላ ሳለ ይከተሉትና ያገለግሉት ነበር»፤ በስም የተጠሩት ግን ከሞተ በኋላ ነው
አሌክ ማክኮወን — እንግሊዛዊ ተዋናይ፤ መጽሐፉን ሙሉውን በቃሉ አጥንቶ ብቻውን በመድረክ አቀረበው
ሞርተን ስሚዝ — አሜሪካዊ ምሁር፤ በማር ሳባ ገዳም «የማርቆስ ምሥጢራዊ ወንጌል» የሚጠቅስ ደብዳቤ አገኘሁ አለ። ደብዳቤው ጠፍቷል፤ ፎቶግራፍ ብቻ ነው ያለው
የእስክንድርያው ቀሌምንጦስ — የጥንት ክርስቲያን መምህር፤ ያ ደብዳቤ የእርሱ ነው ተብሏል
ሄንስሊ — በአሜሪካ ተራሮች የነበረ ሰባኪ፤ በአሥራ ስድስተኛው ምዕራፍ መጨረሻ ላይ ባለ ጥቅስ ላይ ቤተ ክርስቲያን መሠረተ። ራሱ በእባብ ንክሻ ሞተ
ሄራቅላስ — የእስክንድርያ ጳጳስ፤ እስከምናውቀው ድረስ በጽሑፍ «ፓፓ» ተብሎ የተጠራ የመጀመሪያው ሰው
ቦታዎች
የገሊላ ባሕር — ባሕር አይደለችም፤ ንጹሕ ውኃ ያለባት ሐይቅ ናት፤ በዙሪያዋ የዓሣ አጥማጆች መንደሮች አሉ
ገሊላ — የአገሪቱ ሰሜናዊ ክፍል፤ የእርሻ ምድር፤ ከኢየሩሳሌም የሦስት ቀን መንገድ ትርቃለች። «የገሊላ ሰው» የሚለው ቃል በኢየሩሳሌም ጆሮ ውስጥ አንድ ነገር ያስታውስ ነበር
ቅፍርናሆም — ከሐይቁ ሰሜናዊ ዳር፤ የጴጥሮስ ቤት፤ የቀረጥ ጣቢያ ያለበት የድንበር መንደር
ጢብርያዶስ — ሄሮድስ በሐይቁ ዳር የሠራት ከተማ፤ በመቃብር ቦታ ላይ፤ በሮም ንጉሠ ነገሥት ስም የተጠራች። በመጽሐፉ ውስጥ ኢየሱስ ገብቶባት አያውቅም
ናዝሬት — የመጣበት መንደር፤ «በዚያ አንድም ተአምር ማድረግ አልቻለም።»
ይሁዳና ኢየሩሳሌም — ደቡባዊው ክፍል፤ ሮም ከሄሮድስ ቤተሰብ ወስዳ በራሷ ሰው የምታስተዳድረው
ቂሳርያ — በባሕሩ ዳር፤ የሮም ገዢ የሚኖርባት ከተማ
ቤተ መቅደሱ — ለአይሁድ እምነት መሥዋዕት የሚቀርብበት በምድር ላይ ብቸኛው ቦታ፤ ደግሞም የገበያ ቦታ፣ የባንክ ቦታ፣ ካህናቱ የሚያስተዳድሩት ትልቅ ተቋም። ግንባታው በኢየሱስ ዘመን አላለቀም፤ ካለቀ ከስድስት ዓመት በኋላ ተቃጠለ
ጢሮስና ሲዶና — ከገሊላ በሰሜን ያሉ የባሕር ዳር ከተሞች፤ የአይሁድ ያልሆነ ምድር። መጽሐፉ ኢየሱስን ከጢሮስ በሲዶና በኩል ወደ ሐይቁ ይመልሰዋል — ትግሥት እንደምትለው ወደ ደቡብ ለመሄድ ወደ ሰሜን መሄድ ነው
ፊልጶስ ቂሳርያ — ከሐይቁ ሩቅ፤ የዮርዳኖስ ምንጭ ያለበት፤ የሄሮድስ ወንድም በቄሳር ስም የሰየማት
ቤተ ሳይዳ — በሐይቁ ዳር፤ በሁለት ደረጃ የተፈጸመው ብቸኛው ፈውስ የሆነበት
ኢያሪኮ — ከኢየሩሳሌም በታች ያለች ከተማ፤ የበርጤሜዎስ መንገድ
ደብረ ዘይትና ጌቴሴማኒ — ከኢየሩሳሌም አጠገብ ያለ ኮረብታና ከሥሩ ያለ የአትክልት ቦታ
ጎልጎታ — መጽሐፉ «የራስ ቅል ቦታ» ብሎ የሚተረጉመው
ሮም — ብዙ ምሁራን መጽሐፉ የተጻፈበት ናት ይላሉ። በዚያ ዘመን ክርስቲያኖች «ባቢሎን» ብለው ይጠሯት ነበር፤ የጴጥሮስ ደብዳቤ የተጻፈው «ከባቢሎን» ነው
ሄራፖሊስና ፕሪዬኔ — በዛሬዋ ቱርክ ውስጥ፤ አንዷ የፓፒያስ ከተማ፣ ሌላዋ «ወንጌል» የሚለው ቃል ያለበት የድንጋይ ጽሑፍ የተገኘባት
ቫቲካንና ለንደን — ሁለቱ ጥንታዊ ብራናዎች ያሉባቸው ቦታዎች። የቫቲካኑ ላይ ባዶ ዓምድ አለ
ማር ሳባ — ከኢየሩሳሌም ወጣ ብሎ በበረሃ ያለ ጥንታዊ ገዳም
እስክንድርያና ቬኒስ — በትውፊት የማርቆስ ሬሳ ከአንዷ ወደ ሌላዋ ተሰርቆ ተወስዷል፤ የቬኒስ ምልክትም ክንፍ ያለው አንበሳ ሆነ
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
ወንጌል — የግሪክ ቃል፤ «የምሥራች» ማለት ነው። እናንተ የምትጠቀሙበት ቃል ከዚያው በግእዝ በኩል የመጣ ነው። ግን ማንኛውም የምሥራች አይደለም፦ የድል ዜናና የንጉሥ ልጅ የልደት ዜና — የመንግሥት ቃል ነው
ክርስቶስ — «የተቀባ» ማለት ነው፤ በዕብራይስጥ መሲሕ። በአይሁድ ልማድ የሚቀባው ንጉሥ ነው — ስለዚህ ክርስቶስ ማለት ንጉሥ ማለት ነው
«የእግዚአብሔር ልጅ» — በአብዛኞቹ ቅጂዎች በመጽሐፉ የመጀመሪያ መስመር ላይ ያለ ቃል፤ በዲናሩ ላይም ያለ ቃል
«ወዲያው» — በዚህ አጭር መጽሐፍ ውስጥ ከአርባ ጊዜ በላይ ይመጣል፤ ታሪኩን የሚያሮጠው
አራማይክ — በዚያ ዘመን በዚያ አገር ሕዝቡ የሚናገረው ቋንቋ፤ የዕብራይስጥ የቅርብ ዘመድ። ኢየሱስ የሚናገረው ያ ነው፤ ይህ መጽሐፍ ደግሞ አልፎ አልፎ ቃሉን እንዳለ አስቀምጦ ራሱ ይተረጉመዋል
ጣሊታ ቁሚ / ኤፍታህ / አባ / ኤሎሄ ኤሎሄ ላማ ሰበቅታኒ — ሳባ የምትጠቅሳቸው አራት የአራማይክ ድምፆች። ቁሚ የእናንተው ቃል ነው — አራማይክና አማርኛ የአንድ ቤተሰብ ልጆች ናቸው
ሌጌዎን — የሮም የጦር ክፍል ስም፤ በመጽሐፉ ውስጥ ርኩስ መንፈስ ራሱን የሚጠራበት
ዲናር — የሮም የብር ሳንቲም፤ የአንድ ቀን የሠራተኛ ደመወዝ
ሌፕታና ኳድራንስ — የመበለቷ ሁለት ትንንሽ ሳንቲሞችና መጽሐፉ በሮም ገንዘብ የተረጎመበት አቻ፤ ኳድራንስ የሮም ትንሹ የመዳብ ሳንቲም ነው
ሲንዶን — በግሪኩ የተልባ እግር ጨርቅ። በመጽሐፉ ውስጥ ሁለት ጊዜ ብቻ ይመጣል፦ በአትክልቱ ወጣት ላይ፣ እናም በአስከሬኑ ላይ
«ወጣት» — ዳዊት እንደሚለው፣ ትግሥትም እንደምትቀበለው፣ በግሪኩ ሁለት ጊዜ ብቻ የሚመጣ ቃል፦ ራቁቱን የሸሸው፣ እናም በመቃብሩ ተቀምጦ የተናገረው
«ተቀደደ» — መጽሐፉ ለሰማይና ለቤተ መቅደሱ መጋረጃ የተጠቀመው አንድ ቃል
«ስድብ» — በጣራ በኩል በወረደው ሽባ ትዕይንት ላይ በጸሐፍት ልብ የተነሣ ቃል፤ በሌሊቱ ችሎት ላይ የተመለሰ ክስ
ፈሪሳውያን / ጸሐፍት / ሰዱቃውያን / የሄሮድስ ወገኖች — በመጽሐፉ ውስጥ ከኢየሱስ ጋር የሚከራከሩ አራት ወገኖች። እርስ በርሳቸው አይስማሙም፤ በአንድ ነገር ላይ ግን ይስማማሉ
ሸንጎ — በሊቀ ካህናቱ ዙሪያ ያለው የከተማዋ የበላይ ምክር ቤት። ሊቀ ካህናቱን የሚሾመውና የሚያነሣው የሮም ገዢ ነው
ባዶው ዓምድ — በቫቲካኑ ብራና ውስጥ ገልባጩ ማርቆስን ከጨረሰ በኋላ ባዶ ትቶ ያለፈው ሙሉ ዓምድ፤ በዚያ አዲስ ኪዳን ውስጥ ብቸኛው ባዶ ዓምድ
«ፓፓ» — በግሪክ አባት ማለት ነው። እስከምናውቀው ድረስ በጽሑፍ ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ የተሰጠው ለእስክንድርያ ጳጳስ ነው፤ ጳጳስ የምትሉት ቃል ከዚያው ነው
የውይይት ጥያቄዎች
የአትክልቱ ወጣትና የመቃብሩ ወጣት አንድ ሰው ናቸው? ዳዊት አንድ ቃል ሁለት ጊዜ ብቻ መምጣቱን ይይዛል፤ ትግሥት ሲንዶን የሚሄደው ወደ ሬሳው ነው ትላለች። የትኛው ክር ይበልጥ ያሳምናል?
መጽሐፉ በ«ፈርተው ነበርና» ላይ ያለቀው ገጹ ስለተቀደደ ነው ወይስ ስለታሰበበት? ዳዊት ገጹን ይፈልጋል፤ ትግሥት ባዶውን ዓምድ ትይዛለች። ጥንት የነበሩ ሰዎች ራሳቸው ሁለት መጨረሻ መጨመራቸው ማስረጃ ነው — ግን ለየትኛው ወገን?
መጽሐፉ ለጴጥሮስ ጨካኝ ነው፤ በዚህ ሁለቱም ይስማማሉ። ያ የጴጥሮስ ድምፅ ምልክት ነው (ዳዊት) ወይስ የሁለት አቅጣጫ ማስረጃ (ትግሥት)? ተመሳሳይ ማስረጃ ሁለቱንም ካረጋገጠ ክርክሩ እንዴት ይፈታል?
«የቄሳርን ለቄሳር፣ የእግዚአብሔርንም ለእግዚአብሔር» — ማምለጫ ነው (ብዙ ሰው)፣ ሁለተኛ ጥያቄ ነው (ትግሥት)፣ ወይስ በሮም ለሚሰሙት «ክፈሉ» (ዳዊት)? ዳዊት መጽሐፉ ፊት ያለበትንና ፊት የሌለበትን ሳንቲም በአንድ ምዕራፍ ማስቀመጡን ለጸሐፊው ዓላማ ተቀብሏል፤ ለአድማጩ ጆሮ ግን አልተቀበለም። ልዩነቱ ምንድን ነው?
ትግሥት እንደምትለው በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ትክክለኛውን ቃል የተናገሩት ስም የላቸውም፤ ስም ያላቸው ሸሽተዋል። በርጤሜዎስና የአርማትያስ ዮሴፍ ግን ሁለቱም ስም አላቸው። ደንቡ ደንብ ነው ወይስ አጋጣሚ?
የመጽሐፉ የመጨረሻ ሦስት ትዕይንት በሦስት ሴቶች ዓይን ነው። ዳዊት ዮሴፉስን ጠቅሶ እንደሚለው በአይሁድ ችሎት ምስክርነታቸው ተቀባይነት የለውም። ያ የታሪኩን እውነተኛነት ያጠናክራል ወይስ የጸሐፊውን ግድ ያሳያል?
«ንገሩ» የተባሉት ዝም ካሉ የሚናገረው ማን ነው?
