በየመን ዋና ከተማ በሰንዓ ውስጥ አንድ ትልቅ ጥንታዊ መስጊድ አለ። 1972 ላይ ከባድ ዝናብ ጣለ፤ ግድግዳው ተጎዳ፤ ግንበኞች ጣሪያውን ሊጠግኑ ወደ ላይ ወጡ። በሕንጻው ውስጥ ሁለት ጣሪያ አለ፤ በሁለቱ መካከል ያለውን ጠባብ ክፍተት ሲገልጡት ተሞልቶ አገኙት — ብራናና ወረቀት፣ ተከምሮ፣ ተጨማምቆ፣ አቧራ በልቶት፣ ለብዙ መቶ ዓመታት ማንም ሳይነካው። ልማዱ ይህ ነው፦ የተቀደሰ ጽሑፍ ሲያረጅ አይጣልም፤ አይቃጠልም፤ ይቀበራል። በዚያ ክምር ውስጥ ደግሞ በዓለም ላይ ካሉት የቁርኣን ቅጂዎች ሁሉ ከመጀመሪያዎቹ የሚቆጠሩ ገጾች ነበሩ። አንድ ገጽ አንሥተህ ስታይ ግን ነጥብ የለውም፤ አናባቢ የሚያሳይ ምልክትም የለውም። ማለትም ያንን ገጽ ማንበብ የሚችለው ጽሑፉን አስቀድሞ የሚያውቀው ሰው ብቻ ነው። ጥያቄያችንም ከዚያ ይነሣል፦ ስሙ ራሱ «አንብብ» የሚል ትእዛዝ የሆነ መጽሐፍ ለምን በወረቀት ላይ ብቻውን አይቆምም? ደግሞስ ወደ ሌላ ቋንቋ ሲተላለፍ ስሙ የማይሄድለት መጽሐፍ እንዴት ወደ ብዙ ሕዝብ ደረሰ?
ክፍል 1 — በጣሪያ ውስጥ የነበረ ክምር (ሳባ)
ሰንዓ፣ 1972 — በመስጊዱ ሁለት ጣሪያዎች መካከል የተገኘው ክምር። የተቀደሰ ጽሑፍ አይጣልም፤ ይቀበራል ወይም በዚያው ተቀምጦ ይኖራል፤ ያ ጠባብ ክፍተት የመቃብር ያህል ሆኖ ኖሮ ነበር
ነጥብ የሌለው ጽሕፈት — በዛሬው የአረብኛ ፊደል አንዳንድ ፊደሎች ተመሳሳይ ቅርጽ አላቸው፤ የሚለያዩት ከላይ ወይም ከታች በሚቀመጥ ነጥብ ነው። በጥንቱ ጽሕፈት ውስጥ ያ ነጥብ የለም፤ አናባቢ ምልክቶችም የሉም። የተጻፈው አጥንቱ ብቻ ነው — ወረቀቱ አዲስ ነገር አይነግርህም፤ በአፍህ ውስጥ ያለውን ያስታውስሃል
ስሙ ድርጊት ነው — በአረብኛ «ቀረአ» ማለት «አነበበ» ነው፤ በጥንቱ አገባብ ግን «ጮኾ አነበበ»፣ «ደገመ»፣ «አሰማ» ማለት ነው። ከዚያ ግስ የወጣው ስም «ቁርኣን» — «ንባቡ» ወይም «የሚነበበው»። የመጽሐፉ ስም መጽሐፍ ማለት አይደለም
ትእዛዙ ስም ሆነ — በትውፊቱ አነጋገር መጽሐፉ የተጀመረው በአንድ ቃል ነው። በተራራ ዋሻ ውስጥ ብቻውን ለተቀመጠ ሰው አንድ ድምፅ «አንብብ» አለው፤ ሰውየው «እኔ አንባቢ አይደለሁም» አለ፤ ድምፁ ደገመው
በሱርስት ውስጥ ያለው ሥር — ያው ግስ በአጎራባች ሴማዊ ቋንቋ በሱርስት ውስጥም አለ፤ በዚያ ቋንቋ በጸሎት ጊዜ ጮኾ የሚነበበውን የመጽሐፍ ክፍል ለመጥራት ይውል ነበር። እነዚያ ቋንቋዎች ተዛማጅ ናቸው፤ አማርኛም ከዚያው ቤተሰብ ውስጥ ነው
114 ሱራ — እያንዳንዱ ክፍል «ሱራ» ይባላል፤ በውስጡ ያሉት አጫጭር ክፍልፋዮች ደግሞ «አያ» — ትርጉሙ «ምልክት» ማለት ነው። በመጽሐፉ ውስጥ ከ6,000 በላይ ናቸው
በርዝመት የተደረደረ — በዘመን አይደለም፤ በርዕስም አይደለም። ከመክፈቻው አጭር ጸሎት በኋላ የሚመጣው ሁለተኛው ሱራ ረዥሙ ነው፤ ወደ ኋላ እየሄድክ ስትሄድ እያጠሩ ይሄዳሉ፤ አንዱ 3 አያ ብቻ ነው ያለው
በዘመን ወደ ኋላ መደርደር — ቃላቱ በ22 ዓመታት ገደማ ውስጥ በተለያየ ጊዜ ተነግረዋል፤ መጀመሪያ የተነገሩት አጫጭሮቹ ናቸው። ስለዚህ ከመጀመሪያው ገጽ የሚጀምር ሰው የሚጀምረው ከታሪኩ መጨረሻ አካባቢ ነው
በግመል ትከሻ አጥንት ላይ — ቃላቱ ሲወርዱ ወዲያውኑ ይሸመደዳሉ፤ የሚጽፉ ጥቂት ሰዎች ደግሞ በተገኘው ነገር ላይ ይመዘግቡታል — የተላጠ የዘንባባ ግንድ፣ ቀጭንና ጠፍጣፋ ነጭ ድንጋይ፣ የቆዳ ቁራጭ፣ የግመል ትከሻ አጥንት። ማለትም ለረዥም ጊዜ የነበረው ሁለት ነገር ነው፦ በሰዎች ራስ ውስጥ ያለው ሙሉ ጽሑፍ፣ እናም በተለያዩ እጆች ውስጥ የተበታተኑ ቁርጥራጮች
በአንድ ውጊያ የተነሣ ጥያቄ — ነቢዩ ከሞተ በኋላ በአረቢያ ውስጥ ጦርነት ተነሣ፤ በአንድ ውጊያ ላይ ከሞቱት መካከል መጽሐፉን በቃላቸው የያዙ ሰዎች ነበሩ። መጽሐፉ የሚኖረው በሰዎች ትውስታ ውስጥ ከሆነ፣ ሰዎቹ ሲሞቱ ምን ይሆናል?
ዘይድና የመጀመሪያው ቅጂ — ከነቢዩ በኋላ የመጣው መሪ አቡ በክር ትእዛዝ ሰጠ፤ በነቢዩ ሕይወት ጊዜ ጽሑፍ ይመዘግብ የነበረው ወጣቱ ጸሐፊ ዘይድ ተመረጠ፤ ሁሉንም ሰብስቦ በአንድ ቅጂ ላይ አኖረው። ስለዚያ ሥራ የተነገረው ቃል፦ «ተራራ አንሥተህ አስቀምጥ ብትሉኝ ኖሮ ከዚህ አይከብደኝም ነበር»
የዑስማን ውሳኔ — ከ20 ዓመታት ገደማ በኋላ ሃይማኖቱ ከአረቢያ ወጥቶ ተስፋፍቷል፤ ከተለያዩ ከተሞች የመጡ ሰዎችም በአነባበብ ይለያዩ ነበር። ስለዚህ ዑስማን አንድ መደበኛ ቅጂ አዘጋጅቶ ወደ ትልልቅ ከተሞች ላከ፤ የቀሩት እንዲወገዱ አዘዘ። ዛሬ በእጃችን ያለው መጽሐፍ የዚያ ውሳኔ ውጤት ነው
ትርጉም ተብሎ የማይጠራ ትርጉም — በዚህ እምነት ውስጥ የሚቀደሰው ሐሳቡ ብቻ አይደለም፤ የተነገረበት አረብኛም ጭምር ነው። ስለዚህ ወደ ሌላ ቋንቋ የተላለፈው ጽሑፍ ቁርኣን ተብሎ አይጠራም
ፒክታል፣ 1930 — ማርማዱክ ፒክታል የተባለ እንግሊዛዊ፣ ራሱም ወደ እስልምና የገባ ሰው፣ መጽሐፉን ወደ እንግሊዝኛ አሻገረው። ሲሰይመው ግን «ቁርኣን» አላለውም፤ «የቁርኣን ትርጉም» አለው። ከእርሱ በኋላ የመጡ ብዙዎችም ያንኑ አደረጉ
በጠላቱ የተሠራ የመጀመሪያ ትርጉም — በ12ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ በፈረንሳይ ውስጥ የክሉኒ ገዳም አለቃ ጴጥሮስ ወደ ስፔን ሄዶ አረብኛ የሚያውቁ ሰዎችን ቀጥሮ ወደ ላቲን አስተረጎመው። ዓላማው ማስተማር ሳይሆን መከራከር ነበር፤ ርዕሱም «የሐሰተኛው ነቢይ ሕግ» ይላል። ያ ትርጉም ግን ለ400 ዓመታት አውሮፓ ስለዚህ መጽሐፍ የሚያውቅበት ብቸኛው መንገድ ሆኖ ኖረ
በቬኒስ የጠፋው ኅትመት — በ16ኛው ክፍለ ዘመን በዚያች የባሕር ላይ የንግድ ከተማ አንድ አታሚ ቤተሰብ ቁርኣንን በአረብኛ አትሞ ወደ ምሥራቅ ለመሸጥ አሰበ። አተመውም፤ ከዚያ ግን ሙሉ ኅትመቱ ጠፋ። ለብዙ መቶ ዓመታት የሚነገረው ተቃጥሏል፣ ተወግዷል የሚል ነበር
በመነኰሳት ቤተ መጻሕፍት ውስጥ — ከ40 ዓመታት ገደማ በፊት አንዲት ተመራማሪ በዚያችው ከተማ ውስጥ አንድ ቅጂ አገኘች። ስትመረምረው ኅትመቱ በስሕተት የተሞላ ነው — አታሚዎቹ አረብኛ አያውቁም ነበር፤ ፊደሎቹ ተሳስተዋል፤ ነጥቦቹ ተለዋውጠዋል። የሰንዓው ገጽ ነጥብ ስለሌለው አልተነበበም፤ የቬኒሱ ኅትመት ደግሞ ነጥቡ ስለተሳሳተ አልተነበበም
ክፍል 2 — በመካከል ያለችው አገር (ኢብሳ)
ራሱን «ሮም» የሚል መንግሥት — ዋና ከተማዋ በጣሊያን ያለችው ሮም አይደለችም። በ6ኛው ክፍለ ዘመን መቀመጫው ወደ ምሥራቅ፣ ወደ ቁስጥንጥንያ ተዛውሮ ነበር፤ የሚነገረው ቋንቋ ግሪክኛ፣ ሃይማኖቱ ክርስትና ነው። ሰዎቹ ግን እስከ መጨረሻው ራሳቸውን ሮማውያን ብለው ነው የሚጠሩት
የውስጥ ስንጥቅ — ስለ ክርስቶስ ማንነት የሚነሣ ክርክር ነበር፤ በግብጽና በሶርያ ያሉት አብያተ ክርስቲያናት በአንድ በኩል፣ የቁስጥንጥንያው መንግሥት በሌላ በኩል ተለያዩ። ንጉሦቹ በኃይል ሊያስማሙ ሞከሩ፤ አልሆነም። በጠርዙ ላይ ያሉ ሕዝቦች በዋና ከተማዋ ላይ ቅሬታ ይዘው ይኖሩ ነበር
ፋርስና ሳሳናውያን — በምሥራቅ በኩል ያለው ሁለተኛው መንግሥት፤ የገዢዎቹ ቤተሰብ ሳሳናውያን፣ ዋና ከተማቸው በጤግሮስ ወንዝ ዳር ያለችው ጤሲፎን
የመጨረሻው ጦርነት — ሁለቱ ለ300 ዓመታት ገደማ ተዋግተዋል፤ የመጨረሻው ግን ከሁሉ የከፋ ነበር። በ7ኛው ክፍለ ዘመን መባቻ ፋርሶች አሸነፉ፤ ሶርያን፣ ግብጽንና ኢየሩሳሌምን ወሰዱ። በኢየሩሳሌም ውስጥ ለክርስቲያኖች ከሁሉ የተቀደሰ የሚሉት ንዋይ ነበር — በክርስቶስ ላይ የተሰቀለበት መስቀል ነው ተብሎ የሚታመን እንጨት፤ ወደ ጤሲፎን ወሰዱት
ሄራቅሊዮስ — በቁስጥንጥንያ አዲስ ንጉሥ ተነሣ፤ የቤተ ክርስቲያኑን ወርቅ አቅልጦ ሠራዊት አቋቁሞ ወደ ፋርስ ዘመተ። ከዓመታት ውጊያ በኋላ አሸነፈ፤ መስቀሉንም መልሶ ወሰደው
ውጤቱ — ሁለቱ መንግሥታት ለሩብ ምዕተ ዓመት ገደማ ተናንቀዋል፤ ሁለቱም ግምጃ ቤታቸው ባዷል፤ ሁለቱም ወታደራቸው ደክሟል። ሁለቱም ጠርዛቸውን ማየት አቁመዋል
አንድ አምላክ። አንድ ውሳኔ። ሁለት መድረሻ። — የፋርስ እምነት ዘራቱስትራ ያስተማረው ነው፦ አንድ ታላቅ አምላክ አለ፤ ስሙ አሁራ ማዝዳ፤ የእውነትና የብርሃን አምላክ። በተቃራኒው ያለው አጥፊ መንፈስ «ሐሰት» ይባላል። ሰው ከሞተ በኋላ በአንድ ድልድይ ላይ ያልፋል፤ ሥራው ይመዘናል። በቤተ መቅደሶቻቸው ውስጥ እሳት ይነዳል፤ እንዳይጠፋ ተጠብቆ ይኖራል። በክርስትና ውስጥም አንድ አምላክ አለ፤ ጻድቁ ወደ ገነት፣ በዳዩ ወደ እሳት
ደጋፊ የተደረጉ ጎሳዎች — አረቢያ በሮማውያንም ሆነ በፋርሶች ተይዛ አታውቅም፤ ሁለቱም ግን በጠርዟ ላይ ደርሰዋል። ሮማውያን በሶርያ በኩል ካሉት ገሳናውያን — ክርስቲያኖች ነበሩ — ጋር ተስማሙ፤ ፋርሶች ደግሞ በኢራቅ በኩል ሒራ በምትባል ከተማ ዙሪያ ካሉት ጋር። አረቦች ገና ከጅምሩ በሁለቱ ግዛቶች ስም እርስ በርስ ይዋጉ ነበር፤ ደመወዝም ይከፈላቸው ነበር
ጎሳ እንጂ መንግሥት የለም — ንጉሥ የለም። ግብር የለም። መንግሥት የለም። ያለው ደም ነው። ማንነት በአባት ስም ይለካል፤ ጥበቃ ከጎሳ ይመጣል፤ ጎሳህ ካልደገፈህ በበረሃው ውስጥ በሕይወት አትቆይም
ግብር የማይከፈልበት ጭነት — ከሕንድ ውቅያኖስ የሚመጣ ሽቶ፣ ቅመም፣ ጨርቅ በበረሃው አልፎ ወደ ሰሜን ይሄዳል። በዚያው መንገድ ላይ ግን ሌላ ጭነት ይጓዛል — ወሬ፣ ሐሳብ። የግመል ተጓዦች ማታ ማታ በእሳት ዙሪያ ይቀመጣሉ፤ ሶርያዊ ነጋዴ አለ፣ ፋርሳዊ አለ፣ አይሁዳዊ አለ፣ መነኰስ አለ። ማንም ትምህርት ቤት አልከፈተም። ሐሳቡ ግን ገባ
ብቸኛዋ ጥበብ — በዚያ ኅብረተሰብ ውስጥ ሠዓሊ የለም፤ ግንበኛ ትልቅ ሕንጻ አልሠራም፤ ፈላስፋ አልነበረም። ግጥም ግን ነበራቸው። ጥብቅ ሕግ አለው፦ እያንዳንዱ ስንኝ በተወሰነ ልክ መሄድ አለበት፤ የግጥሙ ርዝመት በሙሉ በአንድ ዓይነት አነባበብ መዘጋት አለበት። ደግሞም አይጻፍም፤ ይሸመደዳል። እያንዳንዱ ታዋቂ ገጣሚ ራሱን የሚያስተጋባ ሰው ነበረው — ከአፍ ወደ ጆሮ፣ ከጆሮ ወደ አፍ
ኡካዝ — ጣኢፍ ከምትባል ከተማ አጠገብ በዓመት አንድ ጊዜ የሚዘጋጅ ትልቅ ገበያ፤ ጦርነት በተከለከለበት ወር ላይ ነው የሚደረገው። ገጣሚዎች ይወዳደራሉ፤ የሚያሸንፈው ግጥም በዚያ ዓመት በአረቢያ ሁሉ ይሰማል። ግጥም መግጠም ማለት ለጎሳህ ስም መሥራት ማለት ነው
«የተሰቀሉት» — ከዚያ ዘመን ሰባት ታላላቅ ግጥሞች ተመርጠው ተጠብቀዋል፤ በትውፊቱ አነጋገር በካዕባ ግድግዳ ላይ ተሰቅለው ነበር፤ ስማቸውም ያንን ይላል። የኋላ ተመራማሪዎች በዚያ ላይ ይከራከራሉ። በምንም ይሁን በምንም ግን ያ ሕዝብ ግጥምን ከሁሉ ከፍ ባለ ቦታ ላይ ያስቀምጠው ነበር፤ ጆሯቸው የሠለጠነ ነው
ካህኑ — በእያንዳንዱ አካባቢ የተሰወረውን ነገር የሚናገር ሰው አለ። አነጋገሩ ግን የተለየ ነው፦ በተራ ንግግርም በግጥምም አይናገርም — አጫጭር ሐረጎች፣ በሚያስተጋባ ድምፅ የሚዘጉ፣ ግልጽ ያልሆኑ። በተለምዶ የሚጀምረው በመሐላ ነው፦ «በንጋቱ እምላለሁ»። «በሌሊቱ እምላለሁ»። ራሱን ችሎ አይናገርም፤ አንድ መንፈስ ያናግረኛል ይላል
ጅን — በዚያ ሕዝብ እምነት ውስጥ በበረሃ የሚኖሩ የማይታዩ ፍጡራን፤ ገጣሚም ካህንም ከእነርሱ ጋር ግንኙነት አላቸው ተብሎ ይታመን ነበር። ኋላ ላይ በመሐላ የሚጀምሩ አጫጭር ሐረጎችን የተናገረው ሰው የተሰጠው የመጀመሪያ ስም ይህ ነበር፦ ገጣሚ ነው፤ ካህን ነው፤ ጅን ይዞታል
ካዕባ — በመካ መሃል ላይ ያለ ትልቅ ያልሆነ ካሬ ቅርጽ ያለው የድንጋይ ሕንጻ፤ ስሙ «ኪዩብ» ማለት ነው። በአንዱ ማዕዘኑ ላይ አንድ ጥቁር ድንጋይ ተቀምጧል፤ በዚያ ሕዝብ እምነት ውስጥ ከሰማይ የወረደ ነው። በሕንጻው ውስጥና በዙሪያው ብዙ ጣዖታት ነበሩ፤ እያንዳንዱ ጎሳ የራሱን አምላክ አምጥቶ አስቀምጧል
ሃይማኖትና ንግድ አንድ ናቸው — በየዓመቱ ሰዎች ይመጣሉ፤ ይዞራሉ፤ ይሠዋሉ፤ ይነግዳሉ። ተሳላሚ ይመገባል፤ ያድራል፤ ይገዛል፤ የከተማዋ ጠባቂ ጎሳ ቁረይሽ ከዚያ ሁሉ ይጠቀማል። አንድ ሰው ተነሥቶ «እነዚህ ጣዖታት ምንም አይደሉም» ሲል የነካው ነገር እምነት ብቻ አልነበረም
ወደ ባዶ ቦታ አልገባም — በዚያች ከተማና በዙሪያዋ አይሁዳውያን ነበሩ፤ በተለይ ወደ ሰሜን በኩል ባለችው በየስሪብ ውስጥ ጠንካራ ማኅበረሰብ ነበራቸው። ክርስቲያኖችም ነበሩ፤ በደቡብ በኩል ነጅራን ውስጥ ጳጳስና ቤተ ክርስቲያን ነበራቸው። ሦስተኛ ወገንም ነበር — ጣዖት ያላመለኩ፣ ወደ አይሁድም ወደ ክርስትናም ያልገቡ፣ አንድ አምላክ አለ ብለው ብቻ የሚያምኑ፤ በአረብኛ የተሰጣቸው ስም «ሐኒፍ» ነው
ግመል የሚነዳ ሰው — በ6ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ ተወለደ። አባቱ ከመወለዱ በፊት ሞቷል፤ እናቱ ገና ልጅ ሳለ ሞተች፤ አያቱ አሳደገው፤ አያቱ ሲሞት አጎቱ አቡ ጣሊብ ተረከበው — በከተማዋ ተከብሮ የሚኖር ሰው ነው፤ ሀብታም ግን አልነበረም። አባት ከሌለህ በጎሳ ውስጥ ያለህ ቦታ የመጨረሻው ነው
ኸዲጃ — ሲያድግ ከግመል ተጓዦች ጋር ወደ ሶርያ በኩል ይሄድ ነበር፤ ስለዚህ የእሳት ዙሪያው ንግግር በዚህ ሰው ጆሮ ውስጥ ገብቷል። 25 ዓመት ገደማ ሲሆነው ኸዲጃ ቀጠረችው — ባሏ ሞቶባት የራሷን የንግድ ሥራ የምታስተዳድር፣ ከእርሱ በዕድሜ የምትበልጥ ሴት ናት። ጭነቷን ወስዶ ተመልሶ ትርፉንም ሂሳቡንም አስረከበ፤ ከዚያ በኋላ ያገባት እርሷ ናት። እርሷ በሕይወት እያለች ሌላ ሚስት አላገባም
«አል-አሚን» — በዚያች ከተማ ያገኘው ቅጽል ስም፤ ትርጉሙ «የሚታመነው» — ዕቃ የሚያስቀምጡበት ሰው ማለት ነው
ጥቁሩ ድንጋይ — ካዕባ ተጎድቶ ግድግዳው ፈረሰ፤ ሲታደስ ድንጋዩን ማን ወደ ማዕዘኑ እንደሚመልሰው ክርክሩ ወደ ደም ሊደርስ ደረሰ። በመጨረሻ ተስማሙ፦ ነገ ጠዋት በዚህ በር የሚገባው የመጀመሪያው ሰው ይፍረድልን። የገባው እርሱ ነበር። ልብስ አንጥፎ ድንጋዩን በመሃሉ አስቀመጠ፤ የእያንዳንዱን ጎሳ አለቃ ጠርቶ የልብሱን ጫፍ አስያዘው፤ ሁሉም አብረው አነሡት፤ ወደ ማዕዘኑ ሲደርስ ራሱ በእጁ አስገባው። «ማንም አልተሸነፈም። ማንም አልበለጠም።»
«ሮማውያን» የተባለው ሱራ — ከ114ቱ ክፍሎች አንዱ ስሙ «ሮማውያን» ይባላል፤ መክፈቻውም ሮማውያን ተሸነፉ፤ ከዚያም ከተሸነፉ በኋላ ደግመው ያሸንፋሉ ይላል። አረቢያ በዚያ ጦርነት ዳር ላይ ተቀምጣ ትመለከት አልነበረም፤ ውጤቱን ትጠባበቅ ነበር፤ ውርርድም ነበር ይባላል
የተዳከሙት ሁለቱ — ከዚያ ጦርነት በኋላ ባሉት አሥርተ ዓመታት ከበረሃው የወጡ ሠራዊቶች ሁለቱንም ገጠሙ፦ ፋርስ ጨርሶ ጠፋ፤ የቁስጥንጥንያው መንግሥት ግብጹንና ሶርያውን አጥቶ ግማሽ ሆኖ ቀረ። ያዳከማቸው ሦስተኛው ወገን አልነበረም። ራሳቸው ናቸው
ክፍል 3 — ከመጨረሻው ገጽ የተከፈተ መጽሐፍ (አበባ)
አበባ መጽሐፉን የምትከፍተው ከመጀመሪያው ገጽ አይደለም። በሦስት ንባብ ውስጥ ታሳልፈናለች፦ የመጨረሻዎቹ ገጾች — በዘመን ግን የመጀመሪያዎቹ፤ መሃል ላይ ያሉት፤ የመጀመሪያዎቹ ገጾች — በዘመን ግን የመጨረሻዎቹ። መጨረሻ ላይ ወደ መክፈቻው ትመለሳለች።
አንደኛው ንባብ — የመጨረሻዎቹ ገጾች
ዋሻው — ከመካ ውጭ ባለ ተራራ ጎን ላይ ያለ ትንሽ ዋሻ፤ ሁለት ሦስት ሰው ቢገባ ይሞላል። ግመል የሚነዳው ሰው ስንቅ ይዞ ብቻውን ይወጣ ነበር። 40 ዓመት ገደማ ሲሞላው በዚያ ሳለ በትውፊቱ አነጋገር አንድ መልአክ መጣበት — በአረብኛ ጅብሪል፣ በእኛ ደግሞ ገብርኤል። «አንብብ» አለው፤ ሰውየው «እኔ አንባቢ አይደለሁም» አለ፤ መልአኩ ያዘውና አጠበቀው፤ ሦስተኛ ጊዜ ሲሆን ቀጠለ
አምስቱ ሐረጎች — «አንብብ በፈጠረው ጌታህ ስም። ሰውን ከረጋ ደም ፈጠረው። አንብብ፤ ጌታህ ከሁሉ የከበረ ነው። በብዕር ያስተማረ። ሰውን የማያውቀውን ያስተማረ።» በመጽሐፉ ውስጥ የመጀመሪያዎቹ ናቸው፤ በዛሬው መጽሐፍ ግን የተቀመጡት በ96ኛው ክፍል ውስጥ ነው
«ሸፍኑኝ» — ከተራራው ወርዶ እየተንቀጠቀጠ ወደ ቤቱ ሮጠ። ኸዲጃ በልብስ ሸፈነችው፤ ያየውን ነገር ነገራት፤ ራሴን እፈራለሁ አላት። እርሷ የመለሰችለት ቃል ተጠብቆ ይነገራል፦ «አላህ አያዋርድህም» — ዝምድናን ትጠብቃለህ፤ ደካማውን ትሸከማለህ፤ እንግዳን ትቀበላለህ፤ በእውነት ላይ ላሉ ሰዎች ትቆማለህ
የአጎቷ ልጅ — ሽማግሌ፣ ዓይነ ስውር የሆነ፣ የቀድሞ መጻሕፍትን የሚያውቅ ሰው። ታሪኩን ሰምቶ «ሙሴ ላይ የመጣው ነው» አለ፤ ከዚያም ጨመረበት፦ ሕዝብህ ያባርርሃል
«የተጠቀለለው» እና «የተከናነበው» — ሁለት ክፍሎች በዚያ ስም ተሰይመዋል፤ ሁለቱም የሚጀምሩት ሰውየውን በዚያ ስም እየጠሩ ነው — በልብስ ተጠቅልሎ የተቀመጠ ሰው
በመሐላ የሚጀምሩ ቃላት — የመጨረሻዎቹ ገጾች አጫጭር ናቸው፤ አንዳንዶቹ ከ10 ሐረግ አይበልጡም። «በንጋቱ ብርሃን እምላለሁ፤ በሌሊቱም ጸጥታ ሲወርድ።» «በበለሱና በወይራው እምላለሁ።» «በንጋት እምላለሁ፤ በአሥሩ ሌሊቶችም።» «እየተነፈሱ በሚሮጡ ፈረሶች እምላለሁ።» የካህኑ መንገድ ነው፤ የሚነገረው ነገር ግን አንድ ነው — ፍርድ አለ። ሰማይ ይሰነጠቃል፤ ተራሮች እንደ ተነደፈ ሱፍ ይሆናሉ፤ ሰዎችም ሥራቸውን ያያሉ። መጽሐፉ ራሱ ደግሞ ገጣሚ አይደለም፣ ካህንም አይደለም ብሎ ደጋግሞ ይክዳል
ዝምታው — ከመጀመሪያው ቃል በኋላ ምንም ሳይመጣ ቆየ፤ በትውፊቱ አነጋገር ያ ዝምታ አጭር አልነበረም። ሰውየው ተጠራጠረ፤ ተጣለሁ ብሎ አሰበ። ከዚያ የመጣው ክፍል በንጋቱ ብርሃን ምሎ ይጀምራል፤ ቀጥሎም፦ «ጌታህ አልተወህም፤ አልጠላህም።» ከዚያ በኋላ የሚመጡት ሐረጎች ጥያቄ መልክ አላቸው — አባት የሌለህ ሆኖ አላገኘህም ወይ? መጠጊያም አልሰጠህም ወይ? ድሃ ሆነህ አላገኘህም ወይ? ሀብትስ አልሰጠህም ወይ? ከዚያም ሦስት ትእዛዝ፦ አባት የሌለውን አትጨቁን። ለማኙን አትከልክል። ስለ ጌታህ ችሮታ ተናገር
አራት ሐረግ — በዚያው አካባቢ ካሉት አጫጭሮች አንዱ፦ «በል፦ እርሱ አላህ አንድ ነው። አላህ የሁሉ መጠጊያ ነው። አልወለደም፤ አልተወለደምም። አንድም አቻ የለውም።»
በስም የተጠራው ተቃዋሚ — ተቃዋሚዎቹ ብዙ ናቸው፤ በመጽሐፉ ውስጥ በስሙ የተጠራው ግን አንድ ብቻ ነው — አጎቱ «አቡ ለሀብ»፣ ትርጉሙም «የነበልባል አባት»። አንድ ሙሉ አጭር ክፍል በእርሱ ላይ ወርዷል፦ ሁለት እጆቹ ይጥፉ፤ ሀብቱም ያተረፈውም አይጠቅመውም። ስለ ሚስቱም ይናገራል — ማገዶ ተሸካሚ ይላታል፤ በአንገቷ ላይ የተጠማዘዘ ገመድ አለ ይላል
ሚዛኑ — ስለ ገንዘብ የሚናገሩ ገጾች። አንዱ «ፍርዱን የሚክድ ሰው አየኸው ወይ?» ብሎ ይጀምራል፤ አባት የሌለውን የሚገፋ፣ ድሃውን ማብላት የማያበረታታ፣ ጸሎት እየሰገዱ ልባቸው በዚያ ላይ የሌለ ሰዎችን፣ ትንሹንም እርዳታ የሚከለክሉትን ይጠራል። ሌላው ሀብት እያካበተ የሚቆጥር ሰውን ይጠራል። ሦስተኛው ወደ ገበያ ይወርዳል — በመስፈሪያ የሚያጭበረብሩ ሰዎችን፤ ሲወስዱ ሙሉ አድርገው ይወስዳሉ፤ ሲሰጡ ግን ያጎድላሉ። እነዚህ ገጾች የወረዱት በነጋዴዎች ከተማ ውስጥ ነው
ሁለተኛው ንባብ — መሃል ላይ ያሉት
ወደ መሃል ስንመጣ ክፍሎቹ ይረዝማሉ፤ ድምፁም ይለወጣል፤ መሐላዎቹ ይቀንሳሉ፤ ተረኮች ይመጣሉ።
ተመሳሳይ ቅርጽ ያለው ታሪክ — ወደ አንድ ሕዝብ አንድ ሰው ተላከ፤ «አንድ አምላክ ብቻ አምልኩ» አለ፤ ሕዝቡ አልሰማም፤ ዋሸህ አሉት፤ ጅን ይዞሃል አሉት፤ ተሳለቁበት፤ ከዚያም መጣ። ኖኅ አለ፤ መርከቡና ውኃው። ሁድ ወደ ዓድ ተላከ። ሷሊሕ ወደ ሠሙድ ተላከ። እነዚህ ሁለቱ በዕብራይስጡ መጻሕፍት ውስጥ የሉም፤ የአረቢያ ናቸው
ሴቲቱ ግመል — የሷሊሕ ሕዝብ ማስረጃ ጠየቀ፤ አንዲት ሴት ግመል ተሰጠቻቸው፤ እንዳትነካ ተባሉ፤ ገደሏት፤ ከዚያ ደግሞ መጣ። እነዚያ ሕዝቦች ይኖሩባቸው የነበሩ ፍርስራሾች በአረቢያ በረሃ ውስጥ ይታዩ ነበር፤ መጽሐፉም ደጋግሞ «በምድር ላይ ተጓዙና ተመልከቱ» ይላል
እሳቱ — አብርሃም በእነዚያ ገጾች ውስጥ ወጣት ሆኖ ነው የሚታየው። ሕዝቡ በዓል ላይ ሲሄድ ብቻውን ቀርቶ ጣዖታቱን ሰባበራቸው፤ ትልቁን ብቻ ተወ፤ መጥረቢያውንም በእርሱ ትከሻ ላይ አኖረው። ማን አደረገው ሲሉት «ትልቁን ጠይቁት» አለ፤ «እነዚህ አይናገሩም» አሉት፤ ከዚያም መያዣ አገኙበትና እሳት አነደዱ። በዚያ ገጽ ላይ ትእዛዙ የተሰጠው ለሰውየው አይደለም፤ ለእሳቱ ነው፦ «እሳት ሆይ ብርድና ሰላም ሁን»
ከሁሉ የሚያምረው ታሪክ — መጽሐፉ በአጠቃላይ አንድን ታሪክ ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው በተከታታይ አይተርክም። በዮሴፍ ክፍል ውስጥ ግን ያደርገዋል — ሕልሙ፣ ወንድሞቹ፣ ጉድጓዱ፣ የተሸጠበት ዋጋ፣ የጌታው ሚስት፣ እስር ቤቱ፣ የሁለቱ እስረኞች ሕልም፣ የንጉሡ ሰባት ላሞች፣ ረሃቡ፣ እናም ወንድሞቹ ሳያውቁት ፊቱ ላይ የቆሙበት ቀን። ክፍሉ ራሱ «ከታሪኮች ሁሉ የሚያምረውን እንተርክልሃለን» ይላል። ብዙ ጊዜ የሚጠቀሰው ትዕይንት ደግሞ ይህ ነው፦ የጌታው ሚስት ሴቶቹን ጠርታ ግብዣ አዘጋጀች፤ ለእያንዳንዷ ቢላዋ ሰጠቻት፤ ወጣቱን አስገባችው፤ ሲያዩት እጃቸውን ቆረጡ
ዘንባባው ሥር — አንድ ክፍል በማርያም ስም ተሰይሟል። ብቻዋን ወደ ሩቅ ቦታ ሄደች፤ ምጡ ያዛት፤ ወደ አንድ የዘንባባ ግንድ ተጠጋች፤ ከዚያም ተናገረች፦ «ከዚህ በፊት በሞትሁና ጨርሶ የተረሳሁ በሆንሁ»። ከሥሯ ድምፅ መጣ — አትዘኚ፤ ከሥርሽ ጅረት አለ፤ የዘንባባውን ግንድ ወደ አንቺ ነቅንቂ፤ የበሰለ ተምር ይረግፍልሻል። ልጁን ይዛ ወደ ሕዝቧ ስትመጣ ተጠራጠሩባት፤ እርሷ ግን አልተናገረችም፤ ወደ ሕፃኑ አመለከተች፤ በዚያ ገጽ ላይ የሚናገረው ሕፃኑ ነው
ዒሳ — በዚያ መጽሐፍ ውስጥ ኢየሱስ የሚጠራው በዚያ ስም ነው። መጽሐፉ ነቢይ ነው ይላል፤ የአላህ ልጅ አይደለም ይላል። ስለ ሞቱም አልገደሉትም፤ አልሰቀሉትም፤ ግን እንደዚያ መሰላቸው ይላል፤ ወደ ራሱም አነሣው ይላል
በዋሻ ውስጥ የተኙት — በአንድ ክፍል ውስጥ ሦስት ተከታታይ ታሪኮች አሉ። አንደኛው ስለ ወጣቶች ነው፦ እምነታቸውን ስለያዙ ከከተማቸው ሸሽተው ወደ ዋሻ ገብተው ተኙ። መጽሐፉ ስለ ቁጥራቸው የሚከራከሩ ሰዎችን ይጠቅሳል — ሦስት ናቸው ውሻቸው አራተኛ የሚሉ፣ አምስት ናቸው ውሻቸው ስድስተኛ የሚሉ፣ ሰባት ናቸው ውሻቸው ስምንተኛ የሚሉ — ከዚያም ብዛታቸውን የሚያውቅ ጥቂት ነው፤ አትከራከሩባቸው ይላል
ሦስቱ ድርጊቶች — ሁለተኛው ታሪክ ጉዞ ነው። ሙሴ ስም ካልተሰጠው አገልጋይ ጋር ተጓዘ፤ ያ ሰው በመንገዳቸው ላይ ሦስት ነገር አደረገ — መርከብ ሰበረ፤ አንድ ልጅ ገደለ፤ ሊፈርስ ያለውን ግንብ ደገመ። ሙሴ በየተራ ተቃወመው፤ በመጨረሻ ሰውየው የእያንዳንዱን ምክንያት ነግሮት ተለያዩ
ባለ ሁለቱ ቀንድ — ሦስተኛው ስለ አንድ ተጓዥ ንጉሥ ነው። ወደ ምዕራብ ሄደ፤ ወደ ምሥራቅም ሄደ፤ በሁለት ተራራ መካከል ደረሰ፤ በዚያ ያሉ ሰዎች ግንብ እንዲሠራላቸው ለመኑት፤ ብረትና መዳብ አቅልጦ ሠራው
ወፏ ያመጣችው ወሬ — በሌላ ክፍል ውስጥ ሰሎሞን የአዕዋፍን ቋንቋ ያውቃል። ሠራዊቱን ሲቆጥር ሁድሁድ የምትባል ወፍ ጠፋች፤ ተቆጣ፤ ወፏም ተመልሳ ወሬ አመጣች — አንዲት አገር አገኘሁ፤ ንግሥት ትገዛታለች፤ ትልቅ ዙፋን አላት፤ ሕዝቧም ለፀሐይ ይሰግዳል። ደብዳቤ ተጻፈ፤ ወፏም ወስዳ ጣለችው። ንግሥቲቱ ስጦታ ላከች፤ አልተቀበለም፤ ከዚያም ራሷ መጣች። ግቢ ውስጥ ስታስገባ መሬቱን ውኃ መስሏት ልብሷን ሰበሰበች፤ ብርጭቆ ነበር። በዚያ ገጽ ላይ ስሟ አልተጻፈም፤ «የሳባ ንግሥት» ተብላ ብቻ ነው የተጠቀሰችው
ሦስተኛው ንባብ — የመጀመሪያዎቹ ገጾች
እነዚህ ረዣዥሞቹ ናቸው፤ በዘመን ግን የመጨረሻዎቹ። በዚያ መካከል አንድ ነገር ተለውጧል፦ ሰውየው ከመካ ወጥቷል።
ወደ ሰሜን የተደረገው ጉዞ — በየስሪብ ውስጥ ሁለት ትላልቅ ጎሳዎች ለረዥም ዘመን ተጣልተው ደም ተቀዳድተዋል፤ የሚያስታርቅ አጡ። ስለዚህ ውጭ ያለ ሰው ፈልገው ወደ መካ መልእክተኞች ላኩ። እርሱም ተነሥቶ ሄደ፤ ተከታዮቹም ተከትለውት ሄዱ። ያቺ ከተማም ስሟ ተለወጠ፤ «መዲና» ትባል ጀመር
የተለወጠው ሥራ — እስከዚያ ድረስ የሚነገረው ለተቃዋሚ ነበር፤ አሁን የሚነገረው ለማኅበረሰብ ነው። ስለዚህ ውርስ ገባ። ውል ገባ። ጋብቻ ገባ። ምግብ ገባ። ጦርነት ገባ
አቅጣጫው — በዚያች ከተማ ሲሰግዱ ፊታቸውን የሚያዞሩት ወደ ኢየሩሳሌም ነበር። ከዚያ አንድ ገጽ ወረደ — «ፊትህ ወደ ሰማይ ሲገላበጥ አይተናል» — ከዚያም ትእዛዝ፦ «ፊትህን ወደ ተከበረው መስጊድ አዙር»። ማለትም ወደ መካ፤ ወደ ካዕባ፤ ወደ ወጡበት ከተማ። መጽሐፉ ራሱ ሰዎች የሚያነሡትን ተቃውሞ ይጠቅሳል
ላሚቱ — የመጽሐፉ ረዥሙ ክፍል በዚያ ስም ተሰይሟል፤ ስሙን ያገኘው በውስጡ ካለ አጭር ታሪክ ነው። ሙሴ ለሕዝቡ አንድ ላም እረዱ አላቸው፤ የትኛዋ? ተመለሰላቸው፤ ቀለሟ ምንድን ነው? ተመለሰላቸው፤ ሦስተኛ ጊዜ ጠየቁ፤ በመጨረሻ አረዷት። ያ ታሪክ ጥቂት ሐረግ ብቻ ነው፤ ክፍሉ ግን በእርሱ ተሰይሟል፤ ርዝመቱ 286 አንቀጽ ነው። በውስጡ ጾሙ አለ፤ የተከለከለውና የተፈቀደው አለ፤ ጦርነትን የሚመለከቱ ገጾች አሉ፤ «የዙፋኑ አንቀጽ» የሚባል ታዋቂ አንቀጽም አለ
ረዥሙ አንቀጽ — በመላው መጽሐፍ ውስጥ ረዥሙ አንቀጽ በዚያው ክፍል ውስጥ ነው። ስለ ብድር ነው፦ እስከ ተወሰነ ጊዜ ድረስ በዕዳ ስትዋዋሉ ጻፉት፤ ጸሐፊም በመካከላችሁ በትክክል ይጻፍ፤ ዕዳው ያለበት ሰው ያስጽፍ፤ ምስክሮችም አቁሙ፤ ትንሽም ትልቅም ቢሆን መጻፉን አትሰልቹ። እዚያው አጠገቡ ደግሞ መጽሐፉ ወለድን ይከለክላል
ማስገደድ የለም — በዚያው ረዥም ክፍል ውስጥ ብዙ ጊዜ የሚጠቀስ አጭር ሐረግ አለ፦ «በሃይማኖት ማስገደድ የለም»። በሌላ ቦታ ደግሞ ስለ መዋጋት የሚናገሩ ገጾች አሉ፤ የተጀመሩበት ጊዜ አለ፤ የሚናገሩበት ሁኔታም አለ። ስለ እነዚያ ገጾችና ስለዚህ ሐረግ ሰዎች ለብዙ መቶ ዓመታት ተከራክረዋል
ያለ መክፈቻ የሚጀምረው — እያንዳንዱ ክፍል «በአላህ ስም እጅግ በጣም ርኅሩኅ በጣም አዛኝ በሆነው» ብሎ ይጀምራል። በመላው መጽሐፍ ውስጥ ግን አንድ ክፍል ብቻ ያለ እርሱ ይጀምራል — 9ኛው፤ ስለ ውል መፍረስና ስለ ጦርነት የሚናገር ክፍል ነው። ለምን እንደሆነ መጽሐፉ ራሱ አልተናገረም፤ ከጥንት ጀምሮ ምሁራን ተከራክረዋል
መክፈቻው
የመጽሐፉ የመጀመሪያ ክፍል አጭር ነው — 7 ሐረግ ብቻ፤ በሶላት ውስጥ በየቀኑ ደጋግሞ የሚነበበውም ይኸው ነው። የሚያስገርመው ማን እንደሚናገር ነው። በዚያ መጽሐፍ ውስጥ በአብዛኛው የሚናገረው አላህ ነው፤ ሰውየው የሚነገረው ነው፤ ደጋግሞ የሚመጣ «በል» የሚል ትእዛዝም አለ። በመክፈቻው ላይ ግን ተገልብጧል፦ ምስጋና ለዓለማት ጌታ ይላል፤ አንተን እናመልካለን፤ አንተንም እርዳታ እንጠይቃለን ይላል፤ ከዚያም ይለምናል — ቀጥተኛውን መንገድ አሳየን። መጽሐፉ የሚከፈተው በአምላክ ንግግር አይደለም። መጽሐፉ የሚከፈተው በሰው ልመና ነው።
ስማቸው የተጻፈው
ነቢያት — በስም የተጠሩት 25 ገደማ ናቸው፦ አዳም፣ ኖኅ፣ አብርሃም፣ ዮሴፍ፣ ዳዊት፣ ሰሎሞን፣ ዮናስ፣ ዘካርያስ፣ ዮሐንስ፣ ዒሳ
ከሁሉ በብዛት የተጠራው — ሙሴ ነው፤ ከ130 ጊዜ በላይ
መልእክቱን የተቀበለው ሰው — በስሙ የተጠራው 4 ጊዜ ብቻ ነው
በስም የተጠራች ሴት — በመላው መጽሐፍ ውስጥ አንዲት ናት፦ ማርያም። የፈርዖን ሚስት ስም የላትም። የዮሴፍ ጌታ ሚስት ስም የላትም። የሳባ ንግሥት ስም የላትም። የነቢዩ ሚስቶች ስም የላቸውም። ፈርዖንም ስም የለውም — «ፈርዖን» የሚለው ማዕረግ ብቻ ነው ያለው
ከዚያ ዘመን የተጠሩ ሁለቱ — አንዱ ተቃዋሚው አቡ ለሀብ ነው። ሁለተኛው ዘይድ የሚባል የነቢዩ የቤት ሰው ነው። ሳባ የጠቀሰችው ሰብሳቢው ጸሐፊ ግን ሌላ ዘይድ ነው
ሁለት ጥያቄዎች
1. ይህ መጽሐፍ ለምን ታሪክ በቅደም ተከተል አይተርክም? — አበባ የምትለው፦ ይህ መጽሐፍ ታሪኩን ለማይሰማ ሰው አልቀረበም። ኢብሳ እንደነገረን በዚያ በረሃ ውስጥ አይሁዳውያንም ክርስቲያኖችም ነበሩ፤ የግመል ተጓዦችም ታሪኮቹን በእሳት ዙሪያ ሰምተዋል፤ ስለዚህ አድማጩ ኖኅን ያውቀዋል። መጽሐፉ የሚያደርገው ማስተዋወቅ ሳይሆን መጥቀስ ነው። ደግሞም ተረኩ ራሱ ሙግት ነው — መልእክተኛ መጣ፤ ሕዝቡ አልሰማም፤ ውጤቱ መጣ — የሚነግረው ነገር «እናንተም በዚያው ቅርጽ ውስጥ ናችሁ» የሚል ነው። ተቃውሞዋም አለ፦ የዮሴፍ ክፍል ከዚያ ውጭ ነው፤ ተከታታይ ነው፤ ራሱንም «ከታሪኮች ሁሉ የሚያምረው» ብሎ ይሰይማል። ስለዚህ መጽሐፉ ተከታታይ ተረክ መሥራት አይችልም ማለት አይደለም፤ አልመረጠውም ማለት ነው። ለምን አንዴ ብቻ እንደመረጠው ግን አላውቅም ትላለች
2. በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ማን ነው የሚናገረው? — በአብዛኛው ገጽ ላይ ተናጋሪው አንድ ነው፤ ስለ ራሱ ሲናገር ደግሞ ብዙ ጊዜ በብዙ ቁጥር ነው — «እኛ ላክን»፣ «እኛ ፈጠርን» — በአረብኛም ሆነ በእኛ ቋንቋ ውስጥ ያ የክብር አነጋገር ነው። ከዚያ ግን «በል» የሚል ቃል ደጋግሞ ይመጣል፦ መጽሐፉ ለሰውየው መልስ ይሰጠዋል፤ ከዚያም መልሱን እንዲናገር ያዘዋል። የአበባ ንባብ፦ ይህ መጽሐፍ የተጻፈው እንዲነበብ አይደለም፤ እንዲነገር ነው። ስለዚህ የተናጋሪውን መመሪያ በውስጡ ይዞ ቀርቷል — ልክ አንድ ተዋናይ የሚያገኘው ጽሑፍ ንግግሩንም መመሪያውንም እንደሚይዘው። ይህን ግን ሁሉም አይቀበሉትም፦ ብዙ ምሁራን መክፈቻው ራሱ የተሰጠ ጸሎት ነው ይላሉ። አበባም የምናገረው ስለ ምንጩ አይደለም፤ ስለ ድምፁ ነው ትላለች
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
ስም መቁጠር — የዕለቱ የመጀመሪያ አለመግባባት
ዳዊት፦ ሙሴ ከ130 ጊዜ በላይ ተጠርቷል፤ መልእክቱን የተቀበለው ሰው ራሱ ግን 4 ጊዜ ብቻ። ስለዚህ ይህ መጽሐፍ ስለ ሰውየው መጽሐፍ አይደለም። ትግሥት፦ ስም መቁጠር መገኘትን አይለካም። ያንን ሰው ፈልገህ ከሆነ የምትቆጥረው ስሙን አይደለም — «በል» የሚለውን ቁጠር፤ በመቶዎች የሚቆጠር ጊዜ ይመጣል። በስሙ አልተጠራም ማለት አልቀረበም ማለት አይደለም፤ የተጠራው በሥራው ነው።
ዳዊት ግማሹን ተቀብሎ የሙሴን ቁጥር ማብራሪያ ጠየቀ። ትግሥት፦ በዚያ በረሃ አይሁዳውያንም ክርስቲያኖችም ነበሩ፤ ሁለቱም ሙሴን ያውቁታል፤ የታሪኩ ቅርጽም ይህ ነው — አንድ ሰው ተነሣ፤ ንጉሡን ተቃወመ፤ ሕዝቡን ይዞ ከከተማ ወጣ። መዲና የሄደ ሰው ያንን ቅርጽ ያውቀዋል፤ ማለትም ሙሴ እንደ ቀደመ ታሪክ ሳይሆን እንደ መስተዋት ነው። ዳዊት አልተቀበለውም፦ ሙሴ ከተጠራባቸው ቦታዎች በብዙዎቹ የሚነገረው ስለ መውጣት አይደለም — ስለ ተራራው ነው፤ ስለ ጽላቶቹ ነው፤ ስለ ወርቁ ጥጃ ነው።
በአንድ ቋንቋ ውስጥ የተቆለፈ መጽሐፍ
ዳዊት፦ መጽሐፉ ካልተተረጎመ ከሕዝቡ ጋር ተቆራኝቶ ይቀራል። ትግሥት፦ የሆነው ተቃራኒው ነው። አንድ መጽሐፍ ወደ አንተ ቋንቋ ካልመጣ አንተ ወደ እርሱ ቋንቋ ትሄዳለህ። ስለዚህ ከአረቢያ ውጭ የተወለዱ ሚሊዮን ሰዎች አረብኛ ተማሩ — በፋርስ፣ በኢራቅ፣ በስፔን። ከዚያም ቋንቋው የመጽሐፉ ቋንቋ ብቻ ሆኖ አልቀረም፦ የሒሳብ ቋንቋ ሆነ። የሕክምና ቋንቋ ሆነ። የከዋክብት ቋንቋ ሆነ። ተተርጉሞ ቢሆን ኖሮ ትርጉሙ ብቻ ይጓዝ ነበር፤ ስላልተተረጎመ ግን ቋንቋው ተጓዘ።
ዳዊት፦ ግን አንድ ዋጋ ዘለሽ አለፍሽ። ዛሬ በዓለም ላይ ያሉ አብዛኞቹ አማኞች አረብኛ አይናገሩም፤ በየቀኑ የሚደግሙት ጽሑፍ በጆሯቸው ውስጥ ያለ ድምፅ ነው። ብዙዎቹ ትርጉሙን ለብቻው ያነቡታል፤ ያ ግን ሌላ መጽሐፍ ነው — ስሙ እንኳን «ትርጉም» ተብሎ ነው የሚጻፈው። ትግሥት፦ ዋጋ መሆኑን ተቀብያለሁ፤ ኪሳራ መሆኑን ግን አልተቀበልኩም። ከ1,300 ዓመታት በላይ አልፏል፤ መጽሐፉ በአሥርና በመቶ ቋንቋዎች ውስጥ አልፏል፤ ጽሑፉ ግን አልተሸራረፈም። ምክንያቱም የሚደገመው ቃል በቃል ስለሆነ ነው፤ አንድ ቃል ብትቀይር ይሰማል። አረብኛ የማይናገር ልጅ የሚይዘው ድምፁን ነው፤ ስለዚህ የማይረዳው ቢሆንም ጠባቂ ነው። ዳዊት፦ ጠባቂ መሆንና አንባቢ መሆን ግን አንድ አይደለም። ትግሥት፦ አንድ አይደለም። እኔም አንድ ናቸው አላልኩም።
ሁለቱ ገጾች
አበባ ሁለት ዓይነት ገጽ ጎን ለጎን አስቀምጣ ትታለች፦ «በሃይማኖት ማስገደድ የለም» የሚለው፣ እና ስለ መዋጋት የሚናገሩት።
ዳዊት፦ በሁለቱ መካከል ችግር አላይም። በዚያ ኅብረተሰብ ውስጥ መንግሥት የለም፤ ጥበቃ ከጎሳ ይመጣል፤ ጎሳህን ትተህ ስትወጣ ጥበቃህን አጣህ ማለት ነው። መዲና የገባው ማኅበረሰብ ደግሞ የተከበበ ማኅበረሰብ ነው። ስለ መዋጋት የሚናገሩት ገጾች የወረዱት ጦርነት ውስጥ ነው፤ የተነገሩበት ሁኔታ አላቸው። ትግሥት፦ ያ የአንድ ወገን ንባብ ነው — ደግሞም በዚያ እምነት ውስጥ የተነሣ ንባብ ነው፤ ከውጭ የመጣ አይደለም። ሌላ ወገንም ግን አለ። በዚያ ትውፊት ውስጥ «ናስኽ» የሚል ቃል አለ፤ ትርጉሙም አንድ ኋላ የወረደ ገጽ ቀድሞ የወረደውን ሊሽር ይችላል የሚል ነው። ስለዚህ ጥያቄው «የትኛው የትኛውን ሻረው?» ሆነ። አንዳንዶች የመዲናዎቹ ገጾች የቀደሙትን ሽረዋል አሉ፤ ሌሎች አልሽሩም፣ እያንዳንዱ ገጽ በራሱ አጋጣሚ ውስጥ ይነበባል አሉ። ዳዊት፦ ማን አሸነፈ? ትግሥት፦ ገና አልተቋጨም። እስከ ዛሬ ሁለቱም ንባቦች በሕይወት አሉ። ይህ ክርክር በዚያ መጽሐፍ አማኞች መካከል ለሺህ ዓመታት የተካሄደ ነው፤ እኛ ዛሬ የምናገኘው መጨረሻውን ሳይሆን መሃሉን ነው።
ዳዊት፦ አንድ ነገር እጨምራለሁ። ከበረሃው የወጡት ሠራዊቶች በጥቂት አሥርተ ዓመታት ውስጥ ሰፊ መሬት ያዙ፤ ይህ የታሪክ እውነት ነው። ግን መሬቱ በፍጥነት ተያዘ፤ ሕዝቡ ግን በፍጥነት አልተለወጠም — በብዙ አገሮች አብዛኛው ሕዝብ ወደ አዲሱ እምነት የገባው ከሁለትና ከሦስት መቶ ዓመታት በኋላ ነው። ስለዚህ «በሰይፍ ተስፋፋ» የሚለው ዓረፍተ ነገር ግማሽ ታሪክ ነው። ትግሥት፦ ግማሹ ግን ግማሽ ነው። መሬቱ የተያዘው በጦርነት ነው። እናም ጥያቄዬ ይህ ነው፦ አንድ መጽሐፍ በሁለቱም አቅጣጫ ሊነበብ የሚችል ገጽ ሲይዝ ጥፋቱ የማን ነው? የጻፈው ወይስ የመረጠው? ዳዊት፦ አልፈታውም። የማውቀው ይህን ብቻ ነው — ማንኛውም ረዥም መጽሐፍ ተነባቢ ገጽ ይዟል፤ የሚነበብበት መንገድ ደግሞ በአንባቢው ዘመን ይወሰናል። ትግሥት፦ ያ መልስ አይደለም። ዳዊት፦ አይደለም።
ያልተነገሩ ነገሮች — ከአረብኛ የወጡ ስድስት ቃላት
ትግሥት ካርታም ዓመተ ዘመንም ሳትይዝ ስድስት ቃል ይዛ መጣች፤ ሁሉም ከአረብኛ ወጥተው በአውሮፓ ቋንቋዎች ውስጥ የሰፈሩ ናቸው። ምክንያቱ ደግሞ ቋንቋው ስለተጓዘ ነው።
ዜሮ — በአረብኛ «ሲፍር» ማለት «ባዶ» ማለት ነው። ወደ ጣሊያንኛ ገባ፤ ከዚያም ወደ ሌሎቹ። ከዚያው አንድ ሥር ሁለት ቃል ወጣ — «ዜሮ» የሚለውና በእንግሊዝኛ ምስጢራዊ ጽሕፈትን የሚያመለክተው «ሳይፈር» የሚለው
አልጀብራ — በ9ኛው ክፍለ ዘመን አል-ኸዋሪዝሚ የተባለ የሒሳብ ሊቅ አንድ መጽሐፍ ጻፈ፤ በርዕሱ ውስጥ «አል-ጀብር» የሚል ቃል ነበር — «የተሰበረውን መልሶ ማገጣጠም» ማለት ነው። የመጽሐፉ ርዕስ የትምህርቱ ስም ሆነ
አልጎሪዝም — የሰውየው ስም ራሱ ወደ ላቲን ሲገባ ተጣመመ፤ ከዚያ የወጣው ቃል ይህ ነው። ዛሬ ስለ ስልክህ ስታወራ የምትጠቀምበት ቃል የአንድ ሰው ስም ነው
አድሚራል — የባሕር ኃይል አዛዥ። ከአረብኛ «አሚር» ማለትም «አዛዥ» ከሚለው ነው፤ ሙሉው ሐረግ «የባሕር አዛዥ» ማለት ነበር
ማጋዚን — በአረብኛ «መኽዘን» ማለት «መጋዘን» ማለት ነው። መጀመሪያ ወደ ጣሊያንኛ የገባው በዚያው ትርጉም ነው፤ ከዚያ ተለወጠ — ጥይት የሚቀመጥበት ቦታም፣ ጽሑፍ የሚከማችበት መጽሔትም ማጋዚን ተባለ። ሦስቱም አንድ ሥር ናቸው
ሱከር (ስኳር) እና ቆጥን — ስኳር ከሕንድ ተነሥቶ ወደ ፋርስ፣ ከፋርስ ወደ አረብኛ፣ ከአረብኛ ወደ አውሮፓ ተጉዟል። በእንግሊዝኛ ጥጥን የሚያመለክተው ቃልም ከአረብኛ ነው
ዳዊት፦ ስድስቱም አንድ ነገር ያሳያሉ። መጽሐፉ ራሱ ወደ ቋንቋቸው አልገባም። ቋንቋው ግን ወደ እነርሱ ገባ።
መዝጊያ
ዳዊት በአንድ ቃል ላይ ቆመ፦ በዋሻው ውስጥ የተነገረው «አንብብ» ነው፤ ሰውየው የመለሰው «እኔ አንባቢ አይደለሁም» ነው። ያ መልስ ደግሞ ሁሉንም ይይዛል — መጽሐፉ የመጣው በሚጽፍ ሰው በኩል አይደለም፤ በዚያ ስለሆነ የሰውየው ድርሰት አይደለም የሚለው መከራከሪያ ተነሣ።
ትግሥት አንድ ቃል አነሣች፦ መጽሐፉ ራሱ ስለዚያ ሰው የሚጠቀምበት «ኡሚይ» የሚል ቃል አለ። ብዙዎቹ «የማይጽፍ» ወይም «የማያነብ» ብለው ተርጉመውታል፤ ትውፊቱም በዚያ ላይ ቆሟል። ሌሎች ግን ቃሉ «ኡማ» ማለትም «ሕዝብ» ከሚለው ሥር ነው ይላሉ፤ ስለዚህ ትርጉሙ «መጽሐፍ ካልተሰጠው ሕዝብ የሆነ» ማለት ነው — አይሁዳዊም ክርስቲያንም ካልሆነው ሕዝብ የመጣ። ሁለቱም ንባቦች የቆዩ ናቸው፤ ሁለቱም በምሁራን ተይዘዋል፤ ትግሥት አልመርጥም ትላለች። ዳዊት ልብ በይ ይላታል፦ ካንቺ ንባብ ብንነሣ የመግቢያችን ትዕይንት ይለወጣል — «እኔ አንባቢ አይደለሁም» ማለት ችሎታ ሳይሆን ማንነት መናገር ይሆናል። ትግሥት ይለወጣል ትላለች፤ ግን ስለ ሰውየው ሳይሆን ስለ ቃሉ ብቻ ነው የምናገረው፤ ቃሉ ሁለት በር አለው፤ ሁለቱም ለሺህ ሦስት መቶ ዓመታት ተከፍተው ኖረዋል ትላለች።
ዳዊት የመጀመሪያውን በር ይዞ ወጣ፤ ትንሽ ነገርም ጨመረ፦ በዋሻው ውስጥ የተነገሩት አምስት ሐረጎች መጨረሻ ላይ አላህ ሰውን ያስተማረው «በብዕር» ነው ይላል። በዚያ ገጽ ላይ ብዕሩ አለ። በተናገረው ሰው እጅ ውስጥ ግን የለም። ትግሥት ደግሞ ሳባ ወደ ጀመረችበት ቦታ ተመለሰች፦ በሰንዓ መስጊድ ጣሪያ ውስጥ የተከመሩት ገጾች ነጥብ የላቸውም። ብራናው ብቻውን ዝም ይላል፤ የሚያነበው ጽሑፉን አስቀድሞ በአፉ የያዘ ሰው ብቻ ነው። ብዕር ያለፈበት ገጽ ነው፤ ብቻውን ግን አይናገርም።
ቁልፍ ጥቅሶች
«አንብብ» — በዋሻው ውስጥ የተነገረው የመጀመሪያ ቃል
«እኔ አንባቢ አይደለሁም» — የሰውየው መልስ
«አንብብ በፈጠረው ጌታህ ስም። ሰውን ከረጋ ደም ፈጠረው። አንብብ፤ ጌታህ ከሁሉ የከበረ ነው። በብዕር ያስተማረ። ሰውን የማያውቀውን ያስተማረ።» — በመጽሐፉ ውስጥ የመጀመሪያዎቹ አምስት ሐረጎች፤ በዛሬው መጽሐፍ ግን በ96ኛው ክፍል ውስጥ
«አላህ አያዋርድህም» — ኸዲጃ፣ ከተራራው ወርዶ ሲመጣ
«ጌታህ አልተወህም፤ አልጠላህም።» — ከዝምታው በኋላ የመጣው ክፍል
«በል፦ እርሱ አላህ አንድ ነው። አላህ የሁሉ መጠጊያ ነው። አልወለደም፤ አልተወለደምም። አንድም አቻ የለውም።» — በመጽሐፉ ውስጥ ካሉት አጫጭሮች አንዱ፤ አራት ሐረግ ብቻ
«እሳት ሆይ ብርድና ሰላም ሁን» — ትእዛዙ የተሰጠው ለአብርሃም አይደለም፤ ለእሳቱ ነው
«በምድር ላይ ተጓዙና ተመልከቱ» — መጽሐፉ፣ ስለ ጠፉት ሕዝቦች ፍርስራሽ ሲናገር
«በሃይማኖት ማስገደድ የለም» — በመጽሐፉ ረዥሙ ክፍል ውስጥ ያለ አጭር ሐረግ
«ተራራ አንሥተህ አስቀምጥ ብትሉኝ ኖሮ ከዚህ አይከብደኝም ነበር» — ስለ መጀመሪያው ስብስብ ሥራ የተነገረው ቃል
«ማንም አልተሸነፈም። ማንም አልበለጠም።» — ኢብሳ፣ ጥቁሩ ድንጋይ ወደ ማዕዘኑ ሲመለስ
«በዚያ ገጽ ላይ ብዕሩ አለ። በተናገረው ሰው እጅ ውስጥ ግን የለም።» — ዳዊት፣ በመዝጊያው ላይ
«ብራናው ብቻውን ዝም ይላል፤ የሚያነበው ጽሑፉን አስቀድሞ በአፉ የያዘ ሰው ብቻ ነው።» — ትግሥት፣ የመጨረሻው ቃል
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
መልእክቱን የተቀበለው ሰው — በአራቱም ክፍሎች ውስጥ በስሙ አልተጠራም። ግመል የሚነዳ፣ አባት የሌለው፣ በአያቱና በአጎቱ ያደገ፤ በከተማዋ «የሚታመነው» ተብሎ የሚጠራ። በመጽሐፉ ውስጥ ራሱ በስሙ የተጠራው 4 ጊዜ ብቻ ነው
ኸዲጃ — ባሏ ሞቶባት የራሷን የንግድ ሥራ የምታስተዳድር ሀብታም ሴት፤ ቀጠረችው፣ ከዚያም አገባችው። ከዋሻው ወርዶ ሲመጣ በልብስ የሸፈነችውና «አላህ አያዋርድህም» ያለችው
አቡ ጣሊብ — አጎቱ፤ አያቱ ከሞተ በኋላ የተረከበው። በከተማዋ ተከብሮ የሚኖር ሰው ነው፤ ሀብታም ግን አልነበረም
አቡ ለሀብ — ሌላው አጎቱና ተቃዋሚው። «የነበልባል አባት» ማለት ነው። በመጽሐፉ ውስጥ በስሙ የተጠራው ብቸኛው ተቃዋሚ
አቡ በክር — ከነቢዩ በኋላ የመጣው መሪ፤ ጽሑፉ እንዲሰበሰብ ትእዛዝ የሰጠው
ዘይድ — ሁለት ሰዎች በዚህ ስም ይመጣሉ፦ በነቢዩ ሕይወት ጊዜ ጽሑፍ ይመዘግብ የነበረው ወጣት ጸሐፊ፣ ሁሉንም ሰብስቦ በአንድ ቅጂ ላይ ያኖረው። እናም ከዚያ ዘመን በመጽሐፉ ውስጥ በስም ከተጠሩት ሁለቱ አንዱ የሆነው የነቢዩ የቤት ሰው — ሌላ ዘይድ ነው
ዑስማን — ሃይማኖቱ ከአረቢያ ወጥቶ ከተስፋፋ በኋላ የነበረው መሪ፤ አንድ መደበኛ ቅጂ አዘጋጅቶ ወደ ትልልቅ ከተሞች የላከና የቀሩት እንዲወገዱ ያዘዘ
ሄራቅሊዮስ — የቁስጥንጥንያው ንጉሥ፤ የቤተ ክርስቲያኑን ወርቅ አቅልጦ ሠራዊት አቋቁሞ ወደ ፋርስ ዘምቶ መስቀሉን መልሶ የወሰደ
ዘራቱስትራ — የፋርስ እምነት መሠረት ያስተማረ ጥንታዊ ነቢይ
ጴጥሮስ — የክሉኒ ገዳም አለቃ፤ ወደ ስፔን ሄዶ የመጀመሪያውን የአውሮፓ ትርጉም ወደ ላቲን ያሠራ። ዓላማው ማስተማር ሳይሆን መከራከር ነበር
ማርማዱክ ፒክታል — ወደ እስልምና የገባ እንግሊዛዊ፤ በ1930 ወደ እንግሊዝኛ አሻግሮ «የቁርኣን ትርጉም» ብሎ የሰየመው
አል-ኸዋሪዝሚ — በ9ኛው ክፍለ ዘመን የነበረ የሒሳብ ሊቅ፤ ከመጽሐፉ ርዕስ «አልጀብራ»፣ ከስሙ ደግሞ «አልጎሪዝም» የወጣ
ጅብሪል / ገብርኤል — በዋሻው ውስጥ የመጣው መልአክ፤ በአረብኛና በእኛ ቋንቋ ያለው ስሙ
ሙሴ — በመጽሐፉ ውስጥ ከሁሉ በብዛት የተጠራው ስም፤ ከ130 ጊዜ በላይ። የላሚቱ ታሪክም፣ ስም ካልተሰጠው አገልጋይ ጋር የተደረገው ጉዞም የእርሱ ናቸው
ማርያም — በመላው መጽሐፍ ውስጥ በስም የተጠራች ብቸኛዋ ሴት፤ አንድ ክፍልም በስሟ ተሰይሟል
ዒሳ — በዚያ መጽሐፍ ውስጥ ኢየሱስ የሚጠራበት ስም። ነቢይ ነው ይላል፤ የአላህ ልጅ አይደለም ይላል፤ አልገደሉትም፤ አልሰቀሉትም ይላል
ሁድ እና ሷሊሕ — ወደ ዓድና ወደ ሠሙድ የተላኩ ነቢያት። በዕብራይስጡ መጻሕፍት ውስጥ የሉም፤ የአረቢያ ናቸው
ሰሎሞን — በዚያ ንባብ ውስጥ የአዕዋፍን ቋንቋ የሚያውቅ፤ ሁድሁድ የተባለችው ወፍ ወሬ ያመጣችለት
የሳባ ንግሥት — ወፏ ያገኘቻት አገር ገዢ፤ ስጦታ የላከችና ራሷ የመጣች። በዚያ ገጽ ላይ ስሟ አልተጻፈም
ቦታዎች
ሰንዓ — የየመን ዋና ከተማ፤ በመስጊዷ ጣሪያ ውስጥ ነጥብ የሌላቸው ጥንታዊ ገጾች የተገኙባት
መካ — የካዕባ ከተማ፤ የተሳላሚና የነጋዴ ከተማ፤ ቁረይሽ የሚጠብቃት
የስሪብ / መዲና — ከመካ ወደ ሰሜን በኩል ያለች የዘንባባ ከተማ፤ ጠንካራ የአይሁዳውያን ማኅበረሰብ የነበረባት። ሁለቱ ተጣይ ጎሳዎቿ ውጭ ያለ ሰው ከጠሩ በኋላ ስሟ ተለወጠ
ጣኢፍ — የኡካዝ ገበያ በአጠገቧ የሚደረግባት ከተማ
ነጅራን — በደቡብ በኩል ክርስቲያኖች ጳጳስና ቤተ ክርስቲያን የነበራቸው ቦታ
ቁስጥንጥንያ — ራሱን «ሮም» የሚለው መንግሥት መቀመጫ፤ ግሪክኛ የሚነገርባት
ጤሲፎን — የሳሳናውያን ዋና ከተማ፤ በጤግሮስ ወንዝ ዳር። ፋርሶች መስቀሉን ወስደው ያኖሩባት
ኢየሩሳሌም — ፋርሶች የያዟትና መስቀሉን ያነሡባት፤ በመዲና ውስጥ መጀመሪያ ፊት ይዞርባት የነበረች
ሶርያ እና ግብጽ — ፋርሶች የወሰዷቸው፤ ሮማውያን ተመልሰው አሸነፉ፤ በኋላ ግን የቁስጥንጥንያው መንግሥት አጣቸው
ሒራ — በኢራቅ በኩል ያለች ከተማ፤ ፋርሶች ከዙሪያዋ ካሉት አረቦች ጋር የተስማሙባት
ስፔን — ጴጥሮስ አረብኛ የሚያውቁ ሰዎችን የቀጠረባት
ክሉኒ — በፈረንሳይ የነበረ ትልቅ ገዳም፤ የመጀመሪያው የአውሮፓ ትርጉም የተጀመረበት
ቬኒስ — በጣሊያን የነበረች የባሕር ላይ የንግድ ከተማ፤ የጠፋው የአረብኛ ኅትመት የታተመባትና ከብዙ መቶ ዓመታት በኋላ አንድ ቅጂው በመነኰሳት ቤተ መጻሕፍት ውስጥ የተገኘባት
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
ቀረአ — «አነበበ»፤ በጥንቱ አገባብ «ጮኾ አነበበ»፣ «ደገመ»፣ «አሰማ»
ቁርኣን — ከዚያ ግስ የወጣ ስም፤ «ንባቡ» ወይም «የሚነበበው»። ስሙ ስለ ወረቀት ሳይሆን ስለ ድምፅ ነው
ሱራ — የመጽሐፉ ክፍል፤ 114 ናቸው። ተደረደሩት በርዝመት ነው፤ ስለዚህ በዘመን ወደ ኋላ
አያ — በሱራ ውስጥ ያለ አጭር ክፍልፋይ፤ ትርጉሙ «ምልክት»፤ ከ6,000 በላይ
ሱርስት — አጎራባች ሴማዊ ቋንቋ፤ ተመሳሳይ ሥር በጸሎት ጊዜ ጮኾ የሚነበበውን የመጽሐፍ ክፍል ለመጥራት ይውል ነበር
ካዕባ — «ኪዩብ»። በመካ መሃል ያለ ካሬ የድንጋይ ሕንጻ፤ በአንዱ ማዕዘኑ ላይ ከሰማይ የወረደ ነው ተብሎ የሚታመን ጥቁር ድንጋይ አለ
ቁረይሽ — የከተማዋ ጠባቂ ጎሳ፤ ከተሳላሚው እንቅስቃሴ የሚጠቀም
ካህን — የተሰወረውን ነገር የሚናገር ሰው። በተራ ንግግርም በግጥምም አይናገርም — አጫጭር ሐረጎች፣ በሚያስተጋባ ድምፅ የሚዘጉ፤ በመሐላ ይጀምራል
ጅን — በበረሃ ውስጥ የሚኖሩ የማይታዩ ፍጡራን፤ ገጣሚም ካህንም ከእነርሱ ጋር ግንኙነት አላቸው ተብሎ ይታመን ነበር
ሐኒፍ — ጣዖት ያላመለኩ፣ ወደ አይሁድም ወደ ክርስትናም ያልገቡ፣ አንድ አምላክ አለ ብለው ብቻ ያመኑ ሰዎች
«የተሰቀሉት» — ከዚያ ዘመን ተመርጠው የተጠበቁ ሰባት ታላላቅ ግጥሞች፤ በትውፊቱ አነጋገር በካዕባ ግድግዳ ላይ ተሰቅለው ነበር። የኋላ ተመራማሪዎች በዚያ ላይ ይከራከራሉ
ገሳናውያን — በሶርያ በኩል የነበሩ ክርስቲያን የአረብ ጎሳዎች፤ ሮማውያን ደጋፊ ያደረጓቸው
ሳሳናውያን — የፋርስ ገዢዎች ቤተሰብ
አሁራ ማዝዳ እና «ሐሰት» — የእውነትና የብርሃን አምላክ፣ እና በተቃራኒው ያለው አጥፊ መንፈስ
«አል-አሚን» — «የሚታመነው»፤ ዕቃ የሚያስቀምጡበት ሰው
«በል» — በመጽሐፉ ውስጥ ደጋግሞ የሚመጣ ትእዛዝ። መጽሐፉ መልሱን ሰጥቶ መልሱን እንዲናገር ያዘዋል፤ ስለዚህ ትእዛዙም መልሱም አብረው ተጽፈዋል
ላሚቱ — የመጽሐፉ ረዥሙ ክፍል፤ 286 አንቀጽ። በውስጡ ጾሙ፣ የተከለከለውና የተፈቀደው፣ ጦርነትን የሚመለከቱ ገጾችና «የዙፋኑ አንቀጽ» አሉ
ናስኽ — በዚያ ትውፊት ውስጥ ያለ ቃል፦ አንድ ኋላ የወረደ ገጽ ቀድሞ የወረደውን ሊሽር ይችላል። የትኛው የትኛውን ሻረው የሚለው ገና አልተቋጨም
ኡሚይ — መጽሐፉ ስለዚያ ሰው የሚጠቀምበት ቃል። ብዙዎቹ «የማይጽፍ» ወይም «የማያነብ» ብለው ተርጉመውታል፤ ሌሎች ግን «ኡማ» — «ሕዝብ» — ከሚለው ሥር ነው ይላሉ፤ ማለትም «መጽሐፍ ካልተሰጠው ሕዝብ የሆነ»
ሶላት — በየቀኑ የሚደገመው ጸሎት፤ የመጽሐፉ 7 ሐረግ ያለው መክፈቻ በውስጡ ደጋግሞ ይነበባል
የውይይት ጥያቄዎች
በሰንዓ የተገኘው ገጽ ነጥብ ስለሌለው ብቻውን አይነበብም። አንድ ጽሑፍ ብቻውን መነበብ ካልቻለ መጽሐፍ ነው ወይስ ማስታወሻ?
ትግሥት ያለመተርጎሙ መጽሐፉን አሰራጨው ትላለች፤ ዳዊት ደግሞ አብዛኞቹ አማኞች የማይረዱትን ድምፅ ይደግማሉ ይላል። ጥበቃና ንባብ ከሁለቱ የትኛው ይቀድማል?
በመጽሐፉ ውስጥ ሙሴ ከ130 ጊዜ በላይ፣ መልእክቱን የተቀበለው ሰው ደግሞ 4 ጊዜ ተጠርቷል። ያ ስለ መጽሐፉ ምን ይላል — ስለ ሰውየው መጽሐፍ አለመሆኑን ወይስ የተጠራው በሥራው መሆኑን?
«በሃይማኖት ማስገደድ የለም» የሚለው ሐረግና ስለ መዋጋት የሚናገሩት ገጾች በአንድ መጽሐፍ ውስጥ ናቸው። አንድ መጽሐፍ በሁለቱም አቅጣጫ ሊነበብ የሚችል ገጽ ሲይዝ ጥፋቱ የጻፈው ነው ወይስ የመረጠው?
መጽሐፉ የሚከፈተው በአምላክ ንግግር ሳይሆን በሰው ልመና ነው። ያ የአቀራረብ ጉዳይ ብቻ ነው ወይስ ስለ መጽሐፉ ማንነት አንድ ነገር ይናገራል?
