29 ዓ.ዓ. ነው። በጣሊያን ደቡብ በኩል Atella በምትባል ትንሽ ከተማ ውስጥ አንድ ሰው ጉሮሮውን እየታከመ አርፏል። ከእርስ በርስ ጦርነት አሸንፎ ወደ ቤቱ የሚመለሰው Augustus ነው። አጠገቡ አንድ ገጣሚ ተቀምጦ ያነብለታል፤ ድምፁ ሲደክም ጥቅልሉን የገጣሚው ደጋፊ ተቀብሎ ንባቡን ሳያቋርጥ ይቀጥላል። እንዲህ ሆኖ አራት ቀን አለፈ። በዚያ ክፍል ውስጥ ገጣሚ አለ፣ ደጋፊ አለ፣ ከእጅ ወደ እጅ የሚዘዋወር ጥቅልል አለ — አድማጭ ግን አንድ ብቻ ነው። ከዚያ ዓይነት ክፍል ውስጥ ነው ትእዛዙ የወጣው፦ የሮምን መመሥረት የሚያከብር፣ በውስጡም የአዛዡን ትግል በምሳሌያዊ መልክ የሚያሳይ ትልቅ ግጥም ይጻፍ። ገጣሚው በዚያ ሥራ ላይ አሥራ አንድ ዓመት አሳለፈ፤ በመጨረሻ ግን ሥራው እንዲቃጠል ጠየቀ። ጥያቄያችን ይህ ነው፦ መንግሥት ከግጥም ምን ይፈልጋል? የፈለገውንስ ካገኘ ምን ይሆናል?
ክፍል 1 — አንድ አድማጭ (ሳባ)
ሦስቱ ዋና ነጥቦች — አንደኛ፦ ይህ ግጥም የተጻፈው በትእዛዝ ነው፤ ያዘዘው ሰው ደግሞ ግጥሙ የሚያወድሰው ሰው ራሱ ነው። ሁለተኛ፦ ገጣሚው በሥራው ላይ አሥራ አንድ ዓመት አሳልፎ በመጨረሻ ሥራው እንዲቃጠል ጠየቀ። ሦስተኛ፦ የግጥሙ ጀግና ስለ ራሱ የሚናገረው የመጀመሪያው ቃል ግዴታውን የሚፈጽም ሰው መሆኑን ነው
ገና ሮማዊ ያልሆነው ልጅ — Vergil የተወለደው 70 ዓ.ዓ.፣ በኦክቶበር ወር አሥራ አምስተኛው ቀን ነው። ቦታው Mantua ከምትባል ከተማ አጠገብ ያለች Andes የተባለች መንደር ናት። ያቺ Mantua ግን በዚያን ጊዜ በጣሊያን ውስጥ አልነበረችም — ሮም ድል አድርጋ ከውጭ ሆና በምታስተዳድረው ግዛት ውስጥ ነበረች
ግዛት ማለት ምን ማለት ነው — የሮም ጦር የያዘው፣ ሮም የላከችው ባለሥልጣን የሚያስተዳድረው፣ ነዋሪዎቹ ግን የሮም ዜጎች ያልሆኑበት መሬት። ስለዚህ የሮምን ብሔራዊ ግጥም የጻፈው ሰው ሮማዊ ሆኖ አልተወለደም
ዜግነቱ — በ49 ዓ.ዓ. በዚያ ግዛት ውስጥ የሚኖር ሁሉ ሙሉ የሮም ዜግነት ተሰጠው፤ የሰጠው ደግሞ በዚያን ጊዜ ሮምን ተቆጣጥሮ የነበረው Julius Caesar ያወጣው ሕግ ነው። ዕድሜው ሃያ አንድ ገደማ ነበር — ሮማዊ የሆነው ልጅ ሆኖ ሳይሆን ጎልማሳ ሊሆን ሲል ነው። ከጥቂት ዓመታት በኋላ ግዛቱ ራሱ ተሽሮ ጣሊያን ውስጥ ገባ፤ ዜግነቱን የሰጠው ሰው ደግሞ ብዙም ሳይቆይ ተገደለ
ያደገበት ዘመን — Julius Caesarን የገደሉት የውጭ ጠላቶቹ ሳይሆኑ የገዛ ምክር ቤቱ ሰዎች ናቸው፤ ስሙንና ሀብቱን ለአንድ ወጣት ዘመዱ አውርሶ ነው ያለፈው። ከግድያው በፊት የነበረውም ከዚያ በኋላ የመጣውም ዘመን አንድ ነገር ነው፦ ሁከት። በራሳቸው የረኩ ፖለቲከኞች የራሳቸውን ጥቅም ብቻ እያሳደዱ አገሪቱን በፖለቲካውም በኢኮኖሚውም እስከ ፍርስራሽ ድረስ አደረሱት
ከትልቁ ሥራ በፊት — መጀመሪያ Eclogues የተባለውን የእረኞች ግጥም ጻፈ፤ ቀጥሎ Georgics ጻፈ
Georgics — አራት መጻሕፍት ናቸው፤ ከሚናገሩባቸው ጉዳዮች መካከል ከብትና ንብ ይገኙበታል። የወጡት 29 ዓ.ዓ. ገደማ ነው። በAtella በዚያ ክፍል ውስጥ አራት ቀን ሙሉ የተነበበው ግጥም ይህ ነው
ደጋፊ ማለት ማን ነው — Georgics የተሰጠበት ሰው Maecenas ይባላል፤ የAugustus የፖለቲካ አማካሪ ነው። በዚያ ዘመን ደጋፊ ማለት ገጣሚን የሚያስተዳድር፣ የሚያኖርና ሥራውን በሰዎች ፊት የሚያደርስ ባለጠጋ ማለት ነው። Maecenas ግን ይህን ሥራ አንድ እርምጃ አሳደገው፦ ጸሐፊዎችንና ገጣሚዎችን እየሰበሰበ ከአሸናፊው ወገን ጋር ያያይዝ ነበር። በAtella ጥቅልሉን ተቀብሎ ያነበበው እርሱ ነው
በሮም ጎዳና ላይ — Vergil የዘመኑ ታላቅ ገጣሚ ነበር፤ ትእዛዙ ለምን ወደ እርሱ እንደሄደ የሚያሳየው ይህ ነው። ወደ ሮም እምብዛም አይገባም ነበር፤ አልፎ አልፎ ሲገባ ግን ሰዎች ይከተሉት፣ በጣትም እየጠቆሙ ያዩት ነበር። እርሱም ወደ ቀረበችው ቤት ጎራ ብሎ ይሸሸግ ነበር
ትእዛዙ — Augustus Vergilን አንድ ትልቅ ግጥም እንዲጽፍ አበረታታው። ግጥሙ ሁለት ነገር እንዲሠራ ተፈለገ፦ አንደኛው የሮምን መመሥረት ማክበር፤ ሁለተኛው Augustus ራሱ ሮምን ወደ ሰላምና ወደ ብልጽግና ለማድረስ ያሳለፋቸውን ትግሎች በምሳሌያዊ መልክ ማሳየት። ገጣሚው ተቀበለው፤ ከዚያ በኋላ የቀረው ዕድሜው በሙሉ በዚያ ግጥም ውስጥ አለፈ
አሥራ አንድ ዓመት — ሥራው የተጀመረው በ29 ዓ.ዓ. ነው፤ የቆመው በ19 ዓ.ዓ. ነው። በዚያ ጊዜ ውስጥ ግጥሙ አላለቀም፤ ገጣሚው እስከሞተበት ቀን ድረስ ተጠናቅቆ አልነበረም
የሥራ ልማዱ — ጠዋት ጠዋት ብዙ ስንኝ ያወጣል፤ ተቀምጦ አይጽፍም፣ ይናገራል፣ ሌላ ሰው ይይዝለታል። ቀኑን ሙሉ ደግሞ በዚያው ስንኝ ላይ ተቀምጦ ይቀንሳል — ማለዳ የወጣው ብዛት ማታ ጥቂት ሆኖ ያድራል። ራሱ ስለዚህ ልማዱ የተናገረው ነገር አለ፦ «ግጥሜን የምሠራው ድብ ግልገሏን በምላስ ላሳ ቅርጽ እንደምታስይዘው ነው።»
ወደ ኢብሳ የተላለፈው ጥያቄ — ግጥም የሚያዝ አገር ምን ዓይነት አገር ናት? ትእዛዙ በተሰጠበት ዓመት ሮም ምን ሆና ነበር? እኛስ ያን እንዴት እናውቀዋለን?
ክፍል 2 — በራሱ አንደበት (ኢብሳ)
ሠላሳ አንደኛው ዓመት — በ31 ዓ.ዓ. ጦርነቱ አለቀ። Augustus ድሉን ያገኘው በአንድ ወቅት ወዳጁና የሥራ ባልደረባው በነበረው በMarc Antony ላይ ነው፤ ውጊያው የተካሄደው Actium በሚባል ቦታ ነው። ኢብሳ ስለዚያ ውጊያ ከዚህ በላይ አልገባም — ረዘም ያለው ነገር የሚጀምረው ከውጊያው በኋላ ነው
ከዚያ በኋላ የመጣው — ሁለት መቶ ዓመት የሚሆን ሰላም። ብልጽግና። የአእምሮ ሥራና ፈጠራ። ሰዎች ከተወለዱበት ደረጃ ወደ ላይ የመውጣት ዕድል። ይህ ሁሉ በእርግጥ ተከሰተ፤ ማንም አይክደውም
ጥያቄው ግን ሌላ ነው — ያንን ሰላም ያመጣው ምን ዓይነት ሥርዓት ነው? የሕገ መንግሥቱ አካላት በሙሉ በቦታቸው ቀሩ — ምክር ቤቱ አለ፣ ሥራዎቹና ማዕረጎቹ አሉ፤ ከውጭ ለሚያይ ሰው የተለወጠ ነገር የለም
ቅርጹ የቀድሞው ነው፤ ውስጡ ግን አይደለም — እውነተኛው ሥልጣን፣ ፖለቲካዊውም ወታደራዊውም ኢኮኖሚያዊውም፣ በአንድ ሰውና ከእርሱ በኋላ በሚመጡት ሰዎች እጅ ውስጥ ገባ። ለዚህ ዓይነት አሠራር የሚሆን ስም አለ፦ በጥንቃቄ የተሸፈነ አምባገነንነት
ሰነዱ — Augustus ከመሞቱ አንድ ወር በፊት ስለ ራሱ አንድ ጽሑፍ ጨረሰ። የጻፈው በመጀመሪያ መደብ ነው — እኔ አደረግሁ፣ እኔ ሰጠሁ፣ እኔ መለስኩ እያለ። ያ ሰነድ በሮም በሚገኘው መቃብሩ ደጃፍ ላይ በሁለት የነሐስ ምሰሶ ላይ ተቀረጸ
የተረፈው ቅጂ ሮም ውስጥ አይደለም — የነሐሱ ምሰሶዎች የሉም፤ ጽሑፉ ግን ተረፈ። የተረፈው Ancyra በምትባል ከተማ ውስጥ ባለ የቤተ መቅደስ ግድግዳ ላይ ነው፤ ያች ከተማ ዛሬ አንካራ ትባላለች። በዚያ ግድግዳ ላይ በላቲን ተቀርጿል፣ ከጎኑም የግሪክኛ ትርጉሙ አለ። ማለትም ዛሬ የምናነበው በዋና ከተማዋ የቆመው የነሐስ ጽሑፍ ሳይሆን ከሮም ርቆ በአንድ ግድግዳ ላይ የቀረው ነው
ስለ ሥልጣኑ የተናገረው — «ከዚያ ጊዜ ጀምሮ በተሰሚነት ከሁሉም በላይ ሆንኩ፤ ሥልጣን ግን በየሥራው ከእኔ ጋር ከነበሩት ባልደረቦቼ የበለጠ አልነበረኝም።» — ሥልጣን የለኝም ማለቱ ነው። ታዲያ ምን ነበረው? ተሰሚነት፤ ማለትም ሲናገር የሚሰማ መሆኑ
ማን ጻፈው — ይህን የጻፈው ተቃዋሚ አይደለም፤ እርሱ ራሱ ነው። አንድ ሰው ሥልጣን የለኝም ብሎ በነሐስ ላይ ማስቀረጽ ካስፈለገው፣ ጉዳዩ ራሱ ምን እንደሆነ ይታያል። አንድ መንግሥት ስለ ራሱ የጻፈውን ስናነብ ሁለት ነገር እናገኛለን፦ አንዱ ሊነግረን የፈለገው ነው፤ ሌላው ደግሞ ሳይፈልግ የሚያሳየው
ከስፔን የመጡ ደብዳቤዎች — ግጥሙ እየተጻፈ ባለበት ዘመን Augustus ሮም ውስጥ አልነበረም፤ በስፔን ጦርነት ላይ ነበር። ከዚያ ሆኖ ለገጣሚው ደብዳቤ ይጽፍ ነበር፦ ግጥሙን ላክልኝ፤ መጀመሪያውን ረቂቅ ላክ፤ ካልሆነም የፈለግኸውን ማንኛውንም ክፍል ላክ። ቃናቸው ሁለት ዓይነት ነው — ለምኖ የሚጠይቅ፣ በቀልድ መልክም የሚያስፈራራ። ገጣሚው ግን ምንም አልላከም
ኤፒክ ማለት ምንድን ነው — በአንድ የተወሰነ የስንኝ መስፈሪያ ላይ ተሠርቶ የሚሄድ ረጅም ትረካ ግጥም። ሁለት ነገር አለው፦ ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው መስፈሪያው አንድ ነው፤ እና የተሠራው በዝምታ እንዲነበብ ሳይሆን በድምፅ እንዲነገር ነው። በዚያ ዘመን ግጥም ወደ ሰው የሚደርሰው በኅትመት ሳይሆን በተጋበዙ ሰዎች ፊት፣ በአንድ ክፍል ውስጥ፣ በንባብ ነው
Homer — Vergil የተመረኮዘው በHomer ሥራ ላይ ነው። በዚያ ዘመን በሮም ትምህርት ያገኘ ሰው ሁሉ ያለፈባቸው ሁለት የግሪክ ግጥሞች አሉ — አንደኛው ስለ አንድ ጦርነት ነው፣ ሁለተኛው ስለ አንድ ሰው ወደ ቤቱ ስለ መመለስ። ስለዚህ ገጣሚው ለአድማጮቹ የሚያቀርበው የማያውቁትን ሳይሆን የሚያውቁትን ነገር ነው
አሥራ ሁለት መጻሕፍት — Vergil ሁለቱንም በአንድ ግጥም ውስጥ አኖረ። የመጀመሪያው ግማሽ ጉዞ ነው፤ ሁለተኛው ግማሽ ጦርነት ነው
ሦስት መጻሕፍት በአንድ ክፍል ውስጥ — ገጣሚው ለAugustus ሁለተኛውን፣ አራተኛውንና ስድስተኛውን መጽሐፍ አነበበለት። በዚያ ንባብ ላይ የAugustus እኅት ተገኝታ ነበር፤ ስለ ሞተው ልጇ የሚናገሩት ስንኞች ሲነበቡ ራሷን ሳተች — ወደ ራሷ ለመመለስም ተቸግረው ነበር
Brundisium ላይ — በ19 ዓ.ዓ. Vergil በግጥሙ ላይ ለመሥራት ወደ ግሪክ ሄዶ ነበር። ተመልሶ ሲመጣ ጣሊያን ውስጥ Brundisium በምትባል የወደብ ከተማ ደረሰ፤ እዚያው ሞተ። ከኋላው የቀረው አሥራ አንድ ዓመት ሥራ ነው፤ ያ ሥራ ደግሞ ተጠናቅቆ አልነበረም
ክፍል 3 — ያለፈው፣ አሁን፣ ገና ያልሆነው (አበባ)
ግጥሙ ታሪኩን በተራ አይነግረንም። የግጥሙ ሰው Aeneas ይባላል፤ የትሮይ ሰው ነው። ግጥሙ ሲከፈት ግን ትሮይ የለችም፣ ጦርነቱም አልቋል፤ Aeneas ባሕር ላይ ነው፣ ማዕበልም ይዞታል። ትሮይ የምትወድቀው ከዚያ በኋላ በሁለት መጽሐፍ ርቀት ላይ ነው፤ የሚተርካትም ገጣሚው ሳይሆን ከዚያች ከተማ የተረፈ አንድ ሰው ነው፤ የሚተርክባትም ቦታ የባዕድ አገር ራት ጠረጴዛ ነው። ስለዚህ አበባ ግጥሙን በሦስት ጊዜ ከፍላ ትሰጠናለች።
ያለፈው
ንግግሩ ማን ጋር ነው — ከዚህ በኋላ የሚሰማው ሁሉ የአንድ ሰው ንግግር ነው። Aeneas ማዕበሉ በወረወረው አገር በእንግድነት ተቀምጧል፤ ራት ላይ ናቸው። ያስተናገደችው ሴት አንድ ነገር ጠየቀችው፦ ስለዚያ ጦርነትና ከተማዋ እንዴት እንደተያዘች ንገረኝ
አሥረኛው ዓመት — ጦርነቱ አሥር ዓመት ሆነ። ግሪኮቹ በዳርቻው ላይ ሰፍረው ኖሩ፤ የትሮይ ሰዎችም በቅጥራቸው ውስጥ ሆነው ኖሩ። ከዚያ አንድ ቀን ወደ ቅጥሩ ወጥተው ወደ ባሕሩ አዩ — መርከቦቹ የሉም፣ ድንኳኖቹ የሉም፣ ዳርቻው ባዶ ነው። ግሪኮቹ ተነሥተው የሄዱ መሰላቸው፤ ከተማዋም ድሉ የእኔ ነው ብላ አመነች
እንጨቱ ፈረስ — በዚያ ባዶ ዳርቻ ላይ ከእንጨት የተሠራ ፈረስ ቀርቷል። የትሮይ ሰዎች ያሰቡት ይህ ነው፦ ከአማልክት የተላከ ስጦታ ነው፤ ጦርነቱ አልቋል፣ ጠላት ሄዷል፣ የቀረው ምልክት ነው። ወስደው ከቅጥሩ ወዲህ አስገቡት — ያ ቅጥር አሥር ዓመት ሙሉ አልተጣሰም ነበር
ሌሊቱ — ግሪኮቹ ከፈረሱ ውስጥ ወጡ። ከውጭ አልመጡም፤ ውስጥ ነበሩ። ያንን ቅጥር ማለፍ ያልቻሉ ሰዎች በዚያች አንዲት ሌሊት ውስጥ ትሮይን አጠፏት
ከከተማዋ ያወጣው — Aeneas በዚያች ሌሊት አንድ ነገር ተረዳ፦ ከትሮይ ሰዎች የቀሩት ጥቂቶች ናቸው፣ እነዚያን ከጥፋቱ ውስጥ አውጥቶ የመውሰድ ግዴታ በእርሱ ላይ አለ። አወጣቸውም
Creusa — ሚስቱ ግን አብራው አልወጣችም። በዚያች ሌሊት፣ በዚያ ሁከት መካከል፣ ከኋላው ቀረች። ተመልሶ ወደ ከተማዋ ገባ፣ ፈለጋት፣ አላገኛትም። ከትሮይ የወጣው ያለ እርሷ ነው
በባሕር ላይ ያለፉት ዓመታት — ከዚያ በኋላ ያለው ሁሉ ጉዞ ነው። መንከራተት ማለት በአንድ አገር ላይ ተስፋ ማድረግ፣ መድረስ፣ ከዚያም መነሣት ማለት ነው፤ ይህ ብዙ ጊዜ ተደገመ። አብሮት ከወጣው ሰው መካከል አባቱ Anchises አለ — ልጁ ወደሚሄድበት አገር ግን በሕይወት አልደረሰም፤ መንገዱ ላይ ሞተ
ዝምታው — ንግግሩ እዚህ ላይ አለቀ። Aeneas ዝም አለ፤ ጠረጴዛው ላይ የተቀመጡትም ዝም አሉ
አሁን
ማዕበሉ — Juno የአማልክት ንጉሥ የJupiter ሚስት ናት፤ ከከተሞች ሁሉ የምትወዳት ካርቴጅን ነው፣ ካርቴጅ ዓለምን እንድትገዛም ትፈልጋለች። አንድ ነገር ግን ታውቃለች፦ ይህ ሰው ተልእኮውን ከፈጸመ የሚመሠረተው ከተማ ሮም ትሆናለች፤ ሮም ደግሞ አንድ ቀን ካርቴጅን ታሸንፋለች፣ ታጠፋታለችም። ስለዚህ ወደ ጣሊያን እንዳይደርስ ማዕበል ላከችበት
ካርቴጅ — የተጣሉት በሰሜን አፍሪካ የባሕር ዳርቻ ላይ ነው። እዚያ ካርቴጅ አለች — የJuno ከተማ ናት፤ ንግሥቷ Dido ትባላለች። እንግዶቹን ተቀበለቻቸው፣ Aeneasንም አሳረፈችው፣ አጽናናችውም። በዚያ ራት ጠረጴዛ ላይ ጥያቄዋን የጠየቀችው ከዚያ ነው። ንግግሩ ሲያልቅ ወደደችው፤ ሁለቱም አፍቃሪዎች ሆኑ
ሂድ የሚል ትእዛዝ — በዚያች ከተማ ውስጥ ለAeneas አንድ መንገድ ተከፍቶ ነበር፦ መቅረት ይችላል፣ ከንግሥቲቱ ጎን ሆኖ ካርቴጅን ማስተዳደር ይችላል፤ ጉዞው፣ ባሕሩና መንከራተቱ በዚያ ያበቃል። ያ መንገድ ግን የአማልክቱ ፈቃድ አይደለም። የአማልክት መልእክተኛ Mercury ተልኮ መጣ፤ ጥያቄው አንድ ነው፦ ለምን ዘገየህ? ትእዛዙም አንድ ነው፦ ካርቴጅን ልቀቅ
Aeneas ስለ ጉዞው የተናገረው — «ወደ ጣሊያን የምሄደው በራሴ ፈቃድ አይደለም።»
መሄዱ — ፊት ለፊት ተገናኝቶ መነጋገርን አልፈለገም፤ ሳይነግራት ለመውጣት ሞከረ። Dido ግን አወቀች፣ ደረሰችበት፣ አስቀረዋለሁ ብላ ሞከረች — አልቀረም። እሳቱ ከመለኮሱ በፊት ከአጥንቶቿ ውስጥ ተበቃይ እንዲነሣ ተናገረች፤ ከዚያ ራሷን ገደለች
Cumae — መርከቦቹ በመጨረሻ ጣሊያን ደረሱ፤ የደረሱበት ቦታ Cumae ይባላል። በጣሊያን ምድር ላይ ከነበሩት የግሪክ ሰፈሮች ሁሉ የመጀመሪያዋ ናት። እዚያ ባለ ዋሻ ውስጥ የምትተነብይ ሴት አለች፤ Aeneas አንድ ጥያቄ ይዞ ገባ፦ ይህ መከራ መቼ ያልቃል?
መልሱ ጥያቄውን አልመለሰም — መጀመሪያ ወደ ሙታን ዓለም መውረድ አለብህ፤ እኔ እወስድሃለሁ፤ በሩን የሚከፍት አንድ ወርቃማ ቅርንጫፍ ነው። ከዚያ አንድ ነገር ጨመረች፦ መውረዱ ቀላል ነው፣ ከባዱ መመለሱ ነው
ወንዙ — ወርደው ወደ አንድ ወንዝ ደረሱ፤ የሚያሻግረው ጀልባ አለ፣ የጀልባው ሰው Charon ይባላል። እምቢ አለ — የሚያሻግረው ሙታንን ነው፣ ይህኛው ሰው ደግሞ በሕይወት አለ። ወርቃማውን ቅርንጫፍ አሳዩት፤ አሻገራቸው
ከወንዙ ማዶ — ዓለሙ ክፍል ክፍል አለው። አንደኛው ስፍራ በእሳት የተሞላ ነው፤ የሚቀጡበት ይቅርታ የማይገኝለት ኃጢአት የሠሩ ሰዎች ናቸው። ሌላው ሰፊና የተዋበ ሜዳ ነው፤ በዚያ የቆሙት ነፍሶች ወደ ላይኛው ዓለም መመለሳቸውን እየጠበቁ ናቸው። ሌላም ስፍራ አለ — በፍቅር ምክንያት የሞቱ ሰዎች የሚቆሙበት
Dido በሙታን መካከል — Aeneas እዚያ አያት። ተናገራት። አልመለሰችለትም። አላየችውም። ዞራ ከእርሱ ራቀች
ጦርነቱ — ከሙታን ዓለም ሲወጣ አንድ ነገር ተረድቷል፦ ሥራው ትሮይን መልሶ ማቆም ሳይሆን አዲስ ሕዝብ መመሥረት ነው፤ እንደገና ለመዋጋት ብርታት የሰጠው ያ ዕውቀት ነው። ተስፋው ወደ ሰየመው አገር ደረሱ፤ እዚያ ጦርነት ተነሣ
የተዋጉት — Latinus የዚያ አገር ንጉሥ ነው፤ Lavinia የምትባል ልጅ አለችው፤ እርሷም ለሌላ ሰው ታጭታ ነበር። ያ ሌላ ሰው Turnus ይባላል፤ እርሱ ራሱ ንጉሥ ነው። የሚገዛው ሕዝብ Rutuli ይባላል፤ የጣሊያን ተወላጆች ናቸው፤ መሬቱም የእነርሱ መሬት ነው
Pallas — ከAeneas ጎን ሆኖ እንዲዋጋ የተላከ ወጣት። Turnus ገደለው፤ ከወደቀም በኋላ ትጥቁን ገፈፈው። ከዚያ ትጥቅ ውስጥ አንድ ቀበቶ አለ
Camilla — በTurnus በኩል የምትዋጋ ልጅ፤ በፈረስ ላይ ሆና ትዋጋለች። የገደላት ሰው ከሩቅ ሆኖ ወረወረባት፤ እርሷም እርሱን አላየችውም
ልመናውና ቀበቶው — የግጥሙ የመጨረሻ ትዕይንት። Turnus ተሸነፈ፣ ወደቀ፣ መዋጋቱን አቆመ፤ ከዚያ ሕይወቱ እንዲተውለት ለመነ። Aeneas ቆም አለ — ከዚያ ዓይኑ በተሸነፈው ሰው ትከሻ ላይ የPallasን ቀበቶ አየ። Aeneas ገደለው
የመጨረሻው መስመር — «ነፍሱም እየተቃተተች፣ በቁጭት፣ ወደ ጥላዎቹ መካከል ወረደች።» ግጥሙ እዚህ ላይ ይቆማል። ቀብር የለም። ሠርግ የለም። ከተማም የለም
ገና ያልሆነው
በዚህ ክፍል ውስጥ የሚናገሩት ሰዎች ሁለት ዓይነት ብቻ ናቸው፦ አምላክ፣ ወይም ሙት።
Jupiter እና Venus — Aeneas ገና ማዕበሉ ውስጥ እያለ በአማልክቱ መካከል አንድ ንግግር ተነግሯል። Venus የAeneas እናት ናት፤ የፈራችው ሁለት ነገር ነው፦ ልጄ ይገደላል፤ ሮምም ፈጽሞ አትመሠረትም። Jupiter የመለሰላት ይህን ነው፦ አንድ የዕድል መጽሐፍ አለ፤ በዚያ መጽሐፍ ውስጥ ለሮማውያን የተጻፈ ቃል አለ — ወሰን የሌለው ግዛት። ልጇ ከተማ ይመሠርታል፤ ከዚያች ከተማ ደግሞ አንድ ቀን የዓለም አዳኝ ይወጣል። ስሙንም ጠራው፦ Augustus
Anchises ስለ ዓለም — ሁለተኛው ንግግር ከመሬት በታች ነው። በዚህ ዓለም ውስጥ ያለው ሁሉ ከአንድ ምንጭ የመጣ ነው፤ ያ ምንጭ መለኮታዊ መንፈስ፣ መለኮታዊ ነፍስና መለኮታዊ አእምሮ ተዋሕደው የሆኑት ነው። ለእያንዳንዱ ፍጡር ከዚያ አንድ ብልጭታ ተሰጥቶታል፤ ያ ብልጭታ ነፍስ ይባላል። አብሮት የመጣ አንድ ግዴታም አለ፦ በፍትሕ መኖር። ሥጋው ግን ነፍስን ከቦ ይይዛታል፣ ያከብዳታልም
ከሞት በኋላ — ሰው ሲሞት ከመሬት በታች በሠራው ሁሉ ይፈረድበታል። ንጹሕ ሕይወት የኖሩ ወደ ከዋክብት ይሄዳሉ፤ ከዚያ በኋላ አካል አይኖራቸውም። የቀሩት የተወሰነባቸውን ቅጣት ከፍለው ወደ ሌላ ሕይወት ይመለሳሉ። ከመመለሳቸው በፊት ግን ከመርሳት ወንዝ ይጠጣሉ፤ ስለዚህ ያለፈውን ሕይወታቸውን አያስታውሱም
ረድፉ — አባትየው ልጁን አንድ ረድፍ አሳየው። በረድፉ ውስጥ የቆሙት ሰዎች ገና አልተወለዱም። የመጀመሪያው የAeneas ልጅ Ascanius ነው — አንድ ትልቅ ከተማ ይመሠርታል። ከዚያ Romulus አለ — ሮምን የሚመሠርተው እርሱ ነው። ከዚያ ተዋጊዎች አሉ፤ ከእነርሱ አንዱ Scipio ነው — ካርቴጅን የሚያሸንፋት እርሱ ነው
ረድፉ የሚያልቀው በአንድ ሰው ላይ ነው — Augustus ነው። ለዓለም ሰላም የሚያመጣውና የሮምን ድንበር እስከ ዓለም ዳርቻ የሚያደርሰው እርሱ ነው ተብሎ ተነግሯል
የሮማውያን ሥራ — አባትየው ለልጁ የነገረው ይህ ነው፦ «ለተሸነፉት መራራት፤ የታበዩትን ደግሞ በጦርነት ማንበርከክ።»
ማን የት ደረሰ — Creusa እና Anchises በያለፈው ውስጥ አልቀዋል፤ Dido፣ Pallas፣ Camilla እና Turnus በአሁኑ ውስጥ ሞተዋል፤ Ascanius፣ Lavinia እና Latinus ግን ሞትም ፍጻሜም አልተሰጣቸውም — ስለ እነርሱ ግጥሙ የሚናገረው ገና ያልሆነውን ብቻ ነው
ሦስት ጥያቄዎች
አበባ ሦስት ጥያቄ ጠይቃ ሦስቱንም በራሷ ስም ትመልሳለች።
ይህ ሰው የመረጠው ነገር አለ? ወይስ «ግዴታዬን የምፈጽም ሰው ነኝ» ማለት፣ ከውስጥ ሆኖ ሲሰማ፣ የመታዘዝ ድምፅ ብቻ ነው? አበባ የምትለው፦ በዚህ ግጥም ውስጥ ምርጫው የሚታየው Aeneas በሚያደርገው ነገር ላይ ሳይሆን በሚከፍለው ዋጋ ላይ ነው
ትሮይ የወደቀችበትን ሌሊት የተረከው ማን ነው? በግሪክ ሥነ ጽሑፍ ውስጥ ከሁሉ የሚታወቀውን ሌሊት ይህ ግጥም ለአንድ ሰው ሰጥቶታል፤ ያ ሰው በዚያች ሌሊት ውስጥ ነበር፣ የተረፈውም እርሱ ነው፣ የሚናገረውን የሚያስተባብል ሰው ግን በዚያ ራት ጠረጴዛ ላይ አልነበረም። አበባ የምትለው፦ ስለ ትሮይ የምናውቀው ሁሉ የአንድ ሰው ንግግር ነው፤ የግጥሙ ተራኪ ስለ ትሮይ አንድም ቃል አልተናገረም
ስለ አንድ ከተማ መመሥረት የሚናገር ግጥም ለምን በግድያ ያልቃል? ለምንስ ያችን ከተማ በዓይናችን አያሳየንም? አበባ የምትለው፦ ግጥሙ የገባውን ቃል ሁሉ በአማልክትና በሙታን አፍ ውስጥ አስቀርቶ፣ በዓይናችን ፊት የሚያሳየን አንድ ልመናና አንድ ግድያ ብቻ ነው
ወደ ውይይቱ የተላለፈው ትዕይንት ከመሬት በታች ያለው ረድፍ ነው፤ አብሮት የተላለፈው ጥያቄ ደግሞ ይህ ነው፦ ይህ ግጥም ለመጀመሪያ ጊዜ በአንድ ክፍል ውስጥ ተነቦ የሰሙት ሰዎች፣ ያንን ረድፍ እንዴት ሰሙት?
ክፍል 4 — ውይይት (ዳዊትና ትግሥት)
በዚያ ክፍል ውስጥ የነበሩት። ዳዊት አንድ ነገር ብቻ ያስቀምጣል፦ በዚህ ግጥም ውስጥ ረጅሙ ትንቢት ከመሬት በታች ይነገራል፣ የሚያልቀውም በአንድ ስም ላይ ነው፤ ያ ስም ያለው ሰው በዚያን ጊዜ በሕይወት ነበረ፣ ተቀምጦም ነበር፣ ግጥሙም ተነቦለታል። ትግሥት ግን ክፍሉን ስተሃል ትለዋለች።
ሁለተኛው ክፍል — በዚያ የእርስ በርስ ጦርነት ውስጥ የተሸነፈው ወገን ሁሉ አልሞተም፤ ብዙዎቹ ኖረዋል፤ እነርሱም በሮም ውስጥ ነበሩ። ትግሥት እንደምትለው ለእነርሱ «ወሰን የሌለው ግዛት ተሰጥቷል» የሚለው ዓረፍተ ነገር ትንቢት አይደለም — ማስታወቂያ ነው፦ ጦርነቱ አልቋል፣ የተሸነፋችሁት እናንተ ናችሁ፣ ያሸነፈው ሰው ደግሞ በአማልክቱ መጽሐፍ ውስጥ አስቀድሞ ተጽፎ ነበር
የተመዘገበው ምላሽ — በገጣሚው ሕይወት ዘመን ውስጥ ስለዚህ ግጥም የተመዘገበው ምላሽ አንድ ብቻ ነው፦ አንዲት ሴት ራሷን ሳተች
ስለ ሌላኛው ክፍል ምንም የለም — የተሸነፉት ሰዎች ያንን ረድፍ ሲሰሙ ምን እንዳሉ የጻፈ ሰው የለም። ትግሥት የምትናገረው ስለ ሰነድ ሳይሆን ስለ ሒሳብ ነው፦ ጦርነቱ ያለቀው ግጥሙ ከመጀመሩ ከሁለት ዓመት በፊት ነው፤ የተሸነፉት ሰዎች ገና በሕይወት ናቸው
ትንቢት ወይስ ደረሰኝ። ትግሥት ጥያቄዋን እንዲህ ታስቀምጣለች፦ ተፈጽሞ ያለቀ ትንቢት አሁንም ትንቢት ነው?
ትግሥት — Jupiter ለVenus የገባው ቃል ወሰን የሌለው ግዛት ነው፤ አባትየው ለልጁ ያሳየው ረድፍ በAugustus ላይ ያልቃል፤ Dido ደግሞ ከመሞቷ በፊት ተበቃይ እንዲነሣ ተናግራለች። ያ ተበቃይ መጥቷል፣ ተሸንፏልም፣ ከተማዋም ተደምስሳለች — ያንን ደግሞ ግጥሙ ራሱ ያውቀዋል፤ ካርቴጅን የሚያፈርሰውን Scipio በዚያው ረድፍ ውስጥ አቁሞታል። ማለትም ግጥሙ በአራተኛው መጽሐፍ እርግማኑን ተናግሮ በስድስተኛው መጽሐፍ እርግማኑን የሚዘጋውን ሰው በስም ጠርቷል፤ ሁለቱም ግጥሙ ከመጻፉ በፊት ተፈጽመዋል። ስለዚህ ደረሰኝ ነው — ተከፍሎ ያለቀ ነገር ላይ የሚጻፍ ወረቀት
ማስረጃዋ — በዚያ ግጥም ውስጥ ስለ ሮም የተነገረ አንድም ዓረፍተ ነገር በተራኪው አፍ አልተነገረም፤ ሁሉም በአምላክ ወይም በሙት አፍ ውስጥ ተቀምጧል
ዳዊት — ማስተዋሉ ትክክል ነው፤ መደምደሚያው ግን ብዙ ይጠይቃል። ግጥም እውነት በመሆኑ አይዋሽም፤ ትንቢቱ ተፈጸመ ማለት ተጭበረበረ ማለት አይደለም
ትግሥት፣ ትእዛዙን በማስታወስ — ግጥሙ የተጻፈው በጥያቄ ነው፤ የጠየቀው ሰው ደግሞ ረድፉ የሚያልቅበት ሰው ነው፤ ግጥሙ ስለ እርሱ የሚናገረው «የዓለም አዳኝ» ብሎ ነው። አንድ ንባብ አለ፦ የግጥሙ ጀግና በእውነት Augustus ራሱ ነው — ከትሮይ ፍርስራሽ የተረፉትን መርቶ ያወጣው ሰው፣ ሮማውያንን በጦርነትና በመከራ ውስጥ አሳልፎ አዲስ ሥርዓት የመሠረተው ሰው ምስል
ዳዊት፣ ንባቡን እስከ መጨረሻው ወስዶ — ስለ ወደፊቱ የተነገረውን ሁሉ አውጥተን ብንጥለው የሚቀረው ሦስት ነገር ነው፦ ሚስቱን ያጣ ሰው። የተቃጠለች ሴት። እናም አንድ ግድያ። ስለዚህ ደረሰኙን ስትቀድጅ ሮምንም አብረሽ እየቀደድሽ ነው
ትግሥት — ያ ልክ ነው፤ አልክደውም። አልተስማማሁም ግን። የያዝኩት ጥያቄ ግጥሙ ጥሩ ነው ወይ የሚል አይደለም፤ ማን እንዲያምነው ተብሎ ተጻፈ የሚል ነው
ግዴታን የሚለየው። ዳዊት ከግጥሙ የሚነሣ አንድ ከባድ ጥያቄ ያቀርባል፦ ግዴታዬን እየፈጸምኩ ነው የሚሉ ሁለት ሰዎች አሉ — አንዱ በሕሊናው የሚሠራ ሰው፣ ሌላው አሰቃቂ ነገር የሚያደርስ ባለሥልጣን። ሁለቱም ተመሳሳይ ዓረፍተ ነገር ይናገራሉ። የሚለያቸው ምንድን ነው?
የተለመደው መልስ — የሚለያቸው የውስጥ ሚዛን ነው፤ ትክክልና ስሕተት የሚባል ፍጹም ነገር አለ ብሎ ማመን ነው፤ ያ እምነት ደግሞ ከአምላክ እምነት የሚመጣ ነው
ትግሥት አትቀበለውም — ምክንያቷ ከግጥሙ ራሱ ነው፦ Aeneasን ካርቴጅን ጥሎ እንዲወጣ ያዘዘው መልእክተኛ መጥቶ ነው፤ ጦርነቱም የተጀመረው በዕድል መጽሐፍ ውስጥ በተጻፈ ተስፋ ነው። ማለትም Didoን መተውም ሆነ ጦርነቱን መጀመር በአማልክቱ ትእዛዝ ነው፤ ስለዚህ የአምላክ እምነት እዚህ ውስጥ ሁለቱን አይለያይም — ሁለቱንም ያዛል
የዳዊት መለያ፦ ዋጋ — በዚያ ግጥም ውስጥ በራሱ መታዘዝ በግልጽ የፈረሰ ሰው አንድ ብቻ ነው፦ Aeneas ነው። ከተማውን አጥቷል፣ ሚስቱን አጥቷል፣ አባቱን አጥቷል፣ Didoን ትቷታል፤ ከዚያም በሙታን መካከል አግኝቷት ሊያናግራት ሲል ዞራ ሄዳለች። ግጥሙ ደግሞ ይህን በእርሱ በራሱ አንደበት ነግሮናል
ትግሥት — ያ መለያ ደካማ ነው፤ አንድ ባለሥልጣን ተጎድቻለሁ ብሎ ማልቀስ ይችላል
ዳዊት — ማልቀስ ይችላል፤ መጎዳት ግን ሌላ ነው። እኔ የምናገረው ስለ ንግግር ሳይሆን ስለ ቆጠራ ነው፦ በዚያ ግጥም ውስጥ የተቆጠረው ኪሳራ የእርሱ ብቻ ነው
ሕጉና የመጨረሻው ገጽ። ዳዊት አበባ ያሳለፈችውን መስመር «የታበዩትን በጦርነት ማንበርከክ፤ ትዕቢተኞችንም ከፍ ማድረግ» ብሎ ያስታውሰዋል። ትግሥት ግማሹን ገልብጠሃል ትለዋለች — ብዙ ሰውም እንዲሁ ይገለብጠዋል።
ሁለቱ ግማሾች — የታበዩትን በጦርነት ማንበርከክ የሚለው ግማሽ ልክ ነው፤ ሌላው ግማሽ ግን ትዕቢተኞችን ከፍ ማድረግ ሳይሆን ተቃራኒው ነው። አበባ ያሰማችው ቃል «ለተሸነፉት መራራት፤ የታበዩትን ደግሞ በጦርነት ማንበርከክ።» የሚል ነው። ሕጉ ሁለት ግማሽ አለው፦ አንዱ ስለታበዩ ሰዎች ነው፣ ሌላው ስለ እጅ ስለሰጡ ሰዎች — የሚገለበጠው ደግሞ ሁልጊዜ ሁለተኛው ነው
የመጨረሻው ገጽ ችግር ውስጥ ገባ — የተሸነፈው ንጉሥ Turnus መዋጋቱን አቁሟል፣ መሬት ላይ ወድቋል፣ ሕይወቱ እንዲተውለት ለምኗል — ማለትም እጅ ሰጥቷል። ሕጉ ደግሞ በግጥሙ መሃል ላይ ተቀምጧል፤ የተናገረው ሰው በግጥሙ ውስጥ ከሁሉ የሚታመን ሰው ነው። ስለዚህ ሕጉን የጣሰው ሰው ሕጉ የተነገረለት ሰው ራሱ ነው
ትግሥት፦ ምክንያቱን አትዝለለው — ግጥሙ ምክንያቱን በዚያው ትንፋሽ ውስጥ ሰጥቶታል፦ Aeneas ቆም ብሏል፤ ከዚያ በተሸነፈው ሰው ትከሻ ላይ Turnus ከገደለው ወጣት የገፈፈውን ቀበቶ አይቷል። ያንን ቀበቶ ትቶ ትዕይንቱን የሚያነብ ሰው ያለውን ግጥም እያነበበ አይደለም
ዳዊት፦ ምክንያትና ሕግ አንድ አይደሉም — ምክንያት አንድ ሰው ለምን እንዳደረገው ይነግረኛል፤ ሕግ ደግሞ ምን መደረግ እንደነበረበት ይናገራል። ግጥሙ ሁለቱን ጎን ለጎን አስቀምጦ ብዙም ሳይቆይ ይቆማል፤ ስለ ጉዳዩ አንድም ቃል አልተናገረም። ቀብር የለም። ሠርግ የለም። ከተማም የለም
ስለ ዝምታው — ትግሥት፦ ዝምታው ፍርድ ነው ማለት አይደለም። ዳዊት፦ ዝምታው ፍርድ ነው አላልኩም፣ መገኘቱን ብቻ ነው የተናገርኩት፦ ሕጉ በመሃሉ ላይ አለ፣ መጣሱ በመጨረሻው ገጽ ላይ አለ፣ በሁለቱ መካከል የሚናገር ሰው የለም
የጠየቀውና ያላገኘው።
ሣጥኖቹ — በሕመሙ ላይ ሆኖ የመጻሕፍት ሣጥኖቹን ደጋግሞ ጠየቀ፤ የፈለገው ግጥሙን በእጁ ለማቃጠል ነው። ማንም አላመጣለትም
ማን አሳተመው — ጽሑፎቹን ለሁለት ሰዎች ትቶ ሞተ፤ Varius እና Tucca ይባላሉ። ግጥሙን ያሳተመው Varius ነው፤ ያሳተመው በAugustus ጥያቄ ነው፤ የተባለውም በተቻለ መጠን ጥቂት ለውጥ አድርግ ተብሎ ነው
ዳዊት — ይህን ግጥም ለማስቆም የሞከረው ብቸኛው ሰው ራሱ ገጣሚው ነው፤ ትእዛዙን የሻረው ሰው ደግሞ ግጥሙ የሚያልቅበት ሰው ነው
ያልተነገሩ ነገሮች
ዛሬ ወረቀቱ የትግሥት ነው። ስድስት ጥንድ ጽፋበታለች፤ ከየጥንዱ አንዱን ዳዊት ይመርጣል። ያልተመረጠው አይሰማም፤ ተመልሶ የሚነበብም የለም።
በገጹ ላይ ያለ ባዶ ቦታ (ከገጣሚው ዘዴ ተመርጦ) — በዚህ ግጥም ውስጥ በመሃል ላይ ቆመው የቀሩ ስንኞች አሉ፤ አላለቁም። ዛሬም ማንኛውንም ቅጂ ብትከፍት ያ ባዶ ቦታ በዓይንህ ይታያል
ስሙ ውስጥ ያለ አንድ ፊደል (ከዜግነቱ ዓመት ተመርጦ) — የገጣሚው ስም Vergilius ነው፤ መጀመሪያው «ቬር» ነው፤ «ቪር» አይደለም። የአውሮፓ ቋንቋዎች ሁሉ የሚጠቀሙበት «Virgil» የሚለው አጻጻፍ ከብዙ ዘመን በኋላ የመጣ ለውጥ ነው — ማለትም ዓለም ሁሉ የሚጠራው በተለወጠ ፊደል ነው
መቃብሩ ላይ ያለ ጽሑፍ (ከስፔን ደብዳቤዎች ተመርጦ) — መቃብሩ ኔፕልስ ከምትባል የጣሊያን ከተማ ወጣ ብሎ፣ በአንድ የሮማውያን ዋሻ መንገድ አፍ ላይ ነው። ጽሑፉ ሦስት ቦታ ይጠራል፦ የተወለደባትን፣ የወሰደችውን፣ አሁን የያዘችውን፦ «Mantua ወለደችኝ፤ ካላብሪያ ወሰደችኝ፤ ኔፕልስ አሁን ይዛኛለች። ስለ መስክ፣ ስለ እርሻና ስለ መሪዎች ዘመርኩ።»
በሮም ጎዳና ላይ የሆነ ነገር (ራሷን ከሳተችው ሴት ተመርጦ) — ገጣሚው ወደ ሮም እምብዛም አይገባም ነበር። አልፎ አልፎ ሲገባ ግን ሰዎች ተከትለው በጣት ይጠቁሙት ነበር፤ እርሱም ወደ ቀረበችው ቤት ገብቶ ይሸሸግ ነበር
የሞተበት ዕለት (ከመንግሥቱ ሰነድ ተመርጦ) — ሴፕቴምበር ሃያ አንድ ቀን፣ 19 ዓ.ዓ.። ከግሪክ ወደ ቤቱ እየተመለሰ ነበር፤ የሄደውም ግጥሙ ላይ ለመሥራት ነበር
በጣሊያን ውስጥ ያለች የግሪክ ከተማ (ግጥሙን ካሳተሙት ሰዎች ተመርጦ) — Aeneas ጣሊያን የረገጠባት Cumae ናት፤ በጣሊያን ምድር ላይ ከነበሩት የግሪክ ሰፈሮች ሁሉ ትቀድማለች። ማለትም ከግሪኮች የሸሸው ሰው መጀመሪያ የደረሰው የግሪኮች ከተማ ላይ ነው
የዳዊት ጸጸት — የመጀመሪያው ጥንድ፦ ገጣሚው የሠራበትን ዘዴ አልሰማም። ትግሥት፦ ትክክል መርጠሃል። የተውከውን ማንም ዛሬ ማየት አይችልም፤ የወሰድከው ግን በእጅህ በያዝከው ገጽ ላይ አለ
መዝጊያ
ትግሥት ሰዓቱን ሙሉ ስለ ትልልቅ ሰዎች ከተከራከሩ በኋላ በአንዲት ልጅ ትዘጋለች። ስሟ Camilla ነው — በፈረስ ላይ ሆና ስትዋጋ፣ ከሩቅ በተወረወረ መሣሪያ ስትወድቅ፣ የገደላትንም ሰው ሳታይ አበባ አሳይታናለች። ግጥሙ ስለ እርሷ ሞት የተናገረው መስመር ይህ ነው፦ «ነፍሷም እየተቃተተች፣ በቁጭት፣ ወደ ጥላዎቹ መካከል ወረደች።»
ያ የግጥሙ የመጨረሻ መስመር ነው — ግን የመጀመሪያው አይደለም። በአንድ መጽሐፍ ቀደም ብሎ ለዚያች ልጅ ተጽፎ ነበር። ትግሥት የምታስቀምጠው፦ ገጣሚው ለጀግናው ታላቅ ድል የሰጠው መስመር ለአንዲት ልጅ ከንቱ ሞት የሰጠው መስመር ራሱ ነው
የዳዊት ሌላኛው ንባብ — ወይም ደግሞ ሰውዬው በጠና ታሞ ነበር፤ አዲስ መስመር የሚጽፍበት ጊዜ አልነበረውም፤ ሣጥኖቹንም እየጠየቀ ነበር
ትግሥት — ሁለቱም ሊሆኑ ይችላሉ። በዚያ ግጥም ውስጥ ስለ ሮም የሚናገረው ሁሉ በአምላክ ወይም በሙት አፍ ውስጥ ነው፤ ገጣሚው ራሱ ሳይሸሸግ የተናገረበት ብቸኛው ቦታ ይህ ነው፦ አንድ መስመር፣ ሁለት ጊዜ የተጻፈ
ዳዊት — ወይም አንድ መስመር፣ ለመቀየር ያልደረሰበት። ያ ከሆነ ደግሞ በዚህ ግጥም ውስጥ በትእዛዝ ያልተጻፈው ብቸኛው ነገር ስሕተት ነው
አልተስማሙም — ትግሥት ስሕተት ነው ብላ አትቀበልም፤ ዳዊት ማስረጃ የለውም ብሎ አይቀበላትም። ልጅቷ ግን በሁለቱም ንባብ ውስጥ አለች
ቁልፍ ጥቅሶች
«ግጥሜን የምሠራው ድብ ግልገሏን በምላስ ላሳ ቅርጽ እንደምታስይዘው ነው።» — Vergil ስለ የሥራ ልማዱ
«ከዚያ ጊዜ ጀምሮ በተሰሚነት ከሁሉም በላይ ሆንኩ፤ ሥልጣን ግን በየሥራው ከእኔ ጋር ከነበሩት ባልደረቦቼ የበለጠ አልነበረኝም።» — Augustus፣ በራሱ ሰነድ ውስጥ
«ወደ ጣሊያን የምሄደው በራሴ ፈቃድ አይደለም።» — Aeneas
«ለተሸነፉት መራራት፤ የታበዩትን ደግሞ በጦርነት ማንበርከክ።» — Anchises ለልጁ፣ የሮማውያንን ሥራ ሲነግረው
«ወሰን የሌለው ግዛት» — በዕድል መጽሐፍ ውስጥ ለሮማውያን የተጻፈው ቃል
«ነፍሱም እየተቃተተች፣ በቁጭት፣ ወደ ጥላዎቹ መካከል ወረደች።» — የግጥሙ የመጨረሻ መስመር፣ ስለ Turnus
«ነፍሷም እየተቃተተች፣ በቁጭት፣ ወደ ጥላዎቹ መካከል ወረደች።» — ያው መስመር፣ በአንድ መጽሐፍ ቀደም ብሎ ስለ Camilla
«Mantua ወለደችኝ፤ ካላብሪያ ወሰደችኝ፤ ኔፕልስ አሁን ይዛኛለች። ስለ መስክ፣ ስለ እርሻና ስለ መሪዎች ዘመርኩ።» — በመቃብሩ ላይ ያለው ጽሑፍ
ስሞችና ቃላት
ሰዎች
Vergil / Vergilius (70–19 ዓ.ዓ.) — Mantua አጠገብ ባለች Andes የተባለች መንደር የተወለደ ገጣሚ፤ የሮምን ብሔራዊ ግጥም የጻፈ ሆኖ ሮማዊ ሆኖ ያልተወለደ ሰው። መጀመሪያው ፊደል «ቬር» ነው፤ «Virgil» የሚለው አጻጻፍ ከብዙ ዘመን በኋላ የመጣ ለውጥ ነው
Augustus — የእርስ በርስ ጦርነቱን አሸንፎ በ31 ዓ.ዓ. ሮምን የያዘ ሰው። ግጥሙን ያዘዘው፣ ከስፔን ደብዳቤ ይጽፍለት የነበረው፣ ግጥሙ የሚያልቅበት ስም ራሱ። ከመሞቱ አንድ ወር በፊት ስለ ራሱ በመጀመሪያ መደብ የተጻፈ ሰነድ ጨረሰ
Julius Caesar — በሮም ውስጥ ትልቅ ጄኔራል፤ ያወጣው ሕግ በ49 ዓ.ዓ. ለVergil ዜግነት ሰጠው። የገደሉት የገዛ ምክር ቤቱ ሰዎች ናቸው፤ ስሙንና ሀብቱን ለአንድ ወጣት ዘመዱ አውርሶ አለፈ
Maecenas — የAugustus የፖለቲካ አማካሪና ደጋፊ፤ Georgics የተሰጠበት ሰው። ጸሐፊዎችንና ገጣሚዎችን እየሰበሰበ ከአሸናፊው ወገን ጋር ያያይዝ ነበር። በAtella ጥቅልሉን ተቀብሎ ያነበበው እርሱ ነው
Marc Antony — በአንድ ወቅት የAugustus ወዳጅና የሥራ ባልደረባ፤ በ31 ዓ.ዓ. በActium የተሸነፈው ሰው
Homer — የግሪክ ገጣሚ። በዚያ ዘመን በሮም ትምህርት ያገኘ ሰው ሁሉ ያለፈባቸው ሁለት ግጥሞች በስሙ ይታወቃሉ — አንደኛው ስለ አንድ ጦርነት፣ ሁለተኛው ስለ አንድ ሰው ወደ ቤቱ ስለ መመለስ
የAugustus እኅት — በሦስቱ መጻሕፍት ንባብ ላይ ተገኝታ የነበረች። ስለ ሞተው ልጇ የሚናገሩት ስንኞች ሲነበቡ ራሷን ሳተች
Varius እና Tucca — ገጣሚው ጽሑፎቹን ትቶላቸው የሞተ ሁለት ሰዎች። ግጥሙን ያሳተመው Varius ነው፤ በAugustus ጥያቄ፣ በተቻለ መጠን ጥቂት ለውጥ አድርግ ተብሎ
Aeneas — የግጥሙ ሰው፤ የትሮይ ተወላጅ። ስለ ራሱ የሚናገረው የመጀመሪያ ቃል ግዴታውን የሚፈጽም ሰው መሆኑን ነው። ከተማውን፣ ሚስቱን፣ አባቱን አጥቷል፤ Didoንም ትቷታል
Creusa — የAeneas ሚስት። በትሮይ የመጨረሻዋ ሌሊት ከኋላው ቀረች፤ ተመልሶ ፈለጋት፣ አላገኛትም
Anchises — የAeneas አባት። ልጁ ወደሚሄድበት አገር በሕይወት አልደረሰም፤ ከመሬት በታች ግን ስለ ነፍስና ስለ ገና ያልተወለዱት ረድፍ የሚናገረው እርሱ ነው
Ascanius — የAeneas ልጅ፤ በረድፉ ውስጥ የመጀመሪያው። አንድ ትልቅ ከተማ ይመሠርታል
Dido — የካርቴጅ ንግሥት። Aeneasን አሳረፈችው፣ አጽናናችው፣ ወደደችው። ከመሞቷ በፊት ከአጥንቶቿ ውስጥ ተበቃይ እንዲነሣ ተናገረች፤ በሙታን ዓለም ውስጥ ግን ዞራ ከእርሱ ራቀች
Turnus — የRutuli ንጉሥ፤ Lavinia የታጨችለት ሰው። Pallasን ገድሎ ትጥቁን ገፈፈ። በመጨረሻው ትዕይንት እጅ ሰጥቶ ሕይወቱ እንዲተውለት ለመነ፤ Aeneas ግን ገደለው
Pallas — ከAeneas ጎን እንዲዋጋ የተላከ ወጣት። Turnus ገደለው፤ የገፈፈው ቀበቶ የመጨረሻውን ትዕይንት የሚወስን ነገር ሆነ
Camilla — በTurnus በኩል በፈረስ ላይ ሆና የምትዋጋ ልጅ። ከሩቅ በተወረወረ መሣሪያ ወደቀች፤ የገደላትንም ሰው አላየችውም። የግጥሙ የመጨረሻ መስመር በአንድ መጽሐፍ ቀደም ብሎ ለእርሷ ተጽፎ ነበር
Latinus — Aeneas የደረሰበት አገር ንጉሥ፤ ሞትም ፍጻሜም ካልተሰጣቸው ሦስት ሰዎች አንዱ
Lavinia — የLatinus ልጅ፤ ለTurnus ታጭታ የነበረች። ስለ እርሷም ግጥሙ የሚናገረው ገና ያልሆነውን ብቻ ነው
Romulus — በረድፉ ውስጥ የቆመ፤ ሮምን የሚመሠርተው እርሱ ነው
Scipio — በረድፉ ውስጥ የቆመ ተዋጊ፤ ካርቴጅን የሚያሸንፋት እርሱ ነው። ትግሥት የምታስቀምጠው፦ ግጥሙ በአራተኛው መጽሐፍ የተናገረውን እርግማን የሚዘጋው ሰው በስድስተኛው መጽሐፍ በስም ተጠርቷል
Jupiter — የአማልክት ንጉሥ። ለVenus የገባው ቃል ወሰን የሌለው ግዛት ነው፤ ከAeneas ከተማ የሚወጣውን የዓለም አዳኝ በስም ጠራው
Juno — የJupiter ሚስት፤ ከከተሞች ሁሉ ካርቴጅን የምትወድ። ማዕበሉን የላከችው እርሷ ናት
Venus — የAeneas እናት። የፈራችው ሁለት ነገር ነው፦ ልጇ መገደሉና ሮም ፈጽሞ አለመመሥረቷ
Mercury — የአማልክት መልእክተኛ። ወደ Aeneas ተልኮ መጣ፦ ለምን ዘገየህ? ካርቴጅን ልቀቅ
Charon — ወንዙን የሚያሻግር የጀልባ ሰው። የሚያሻግረው ሙታንን ነው፤ ወርቃማው ቅርንጫፍ ሲታየው ግን አሻገራቸው
በCumae ዋሻ ውስጥ የምትተነብይ ሴት — መልሷ ጥያቄውን አልመለሰም፦ መጀመሪያ ወደ ሙታን ዓለም መውረድ አለብህ። መውረዱ ቀላል ነው፤ ከባዱ መመለሱ ነው አለችው
ቦታዎች
Atella — በጣሊያን ደቡብ በኩል ያለች ትንሽ ከተማ። ጉሮሮው የታመመው Augustus ያረፈባት፤ Georgics አራት ቀን ሙሉ የተነበበባት፤ ትእዛዙ ከዚያ ዓይነት ክፍል ውስጥ የወጣባት
Andes — Vergil የተወለደባት መንደር፤ Mantua አጠገብ ትገኛለች
Mantua — በዚያን ጊዜ በጣሊያን ውስጥ ያልነበረች ከተማ — ሮም ከውጭ ሆና በምታስተዳድረው ግዛት ውስጥ ነበረች። በመቃብሩ ጽሑፍ ውስጥ የተጠራችው የመጀመሪያዋ ናት
ሮም — ግጥሙ የተጻፈላት አገር ዋና ከተማ። ገጣሚው እምብዛም አይገባም ነበር፤ የAugustus ሰነድ በነሐስ የተቀረጸውም እዚያ ነው
Actium — በ31 ዓ.ዓ. Augustus በMarc Antony ላይ ድል ያገኘበት ቦታ
Ancyra — የAugustus ሰነድ የተረፈባት ከተማ፤ በአንድ የቤተ መቅደስ ግድግዳ ላይ በላቲንና በግሪክኛ ተቀርጿል። ዛሬ አንካራ ትባላለች
ስፔን — Augustus ግጥሙ እየተጻፈ ባለበት ዘመን ጦርነት ላይ የነበረባት አገር፤ ደብዳቤዎቹ የተጻፉት ከዚያ ነው
ግሪክ — Vergil በ19 ዓ.ዓ. በግጥሙ ላይ ለመሥራት የሄደባት አገር
Brundisium — በጣሊያን ውስጥ ያለች የወደብ ከተማ፤ ከግሪክ ተመልሶ የደረሰባትና የሞተባት
ኔፕልስ — መቃብሩ ወጣ ብሎ በአንድ የሮማውያን ዋሻ መንገድ አፍ ላይ የሚገኝባት የጣሊያን ከተማ። በጽሑፉ ውስጥ «አሁን የያዘችው» የተባለችው እርሷ ናት
ካላብሪያ — በመቃብሩ ጽሑፍ ውስጥ «የወሰደችው» የተባለችው
ትሮይ — ግሪኮች አሥር ዓመት ሙሉ ከበው ሲዋጉባት የነበረች ከተማ። ግጥሙ ሲከፈት የለችም፤ የምትወድቀው በሁለት መጽሐፍ ርቀት ላይ ነው፤ የሚተርካትም ገጣሚው ሳይሆን ከእርሷ የተረፈ አንድ ሰው ነው
ካርቴጅ — በሰሜን አፍሪካ የባሕር ዳርቻ ላይ ያለች የJuno ከተማ፤ የDido መንግሥት። አንድ ቀን በሮም ትሸነፋለች፣ ትጠፋለችም
Cumae — Aeneas ጣሊያንን የረገጠባት ቦታ፤ በጣሊያን ምድር ላይ ከነበሩት የግሪክ ሰፈሮች ሁሉ የመጀመሪያዋ። የትንቢቷ ዋሻ ያለው እዚያ ነው
ጣሊያን — Aeneas ሊደርስባት የተላከው አገር፤ Juno ማዕበል የላከችው እንዳይደርስባት ነው
ቃላትና ጽንሰ ሐሳቦች
The Aeneid — አሥራ ሁለት መጻሕፍት ናቸው፤ የመጀመሪያው ግማሽ ጉዞ ነው፣ ሁለተኛው ግማሽ ጦርነት ነው። ሥራው የተጀመረው በ29 ዓ.ዓ.፣ የቆመው በ19 ዓ.ዓ. ነው — አሥራ አንድ ዓመት፤ ተጠናቅቆ ግን አልነበረም
Eclogues — Vergil ከትልቁ ሥራ በፊት የጻፈው የእረኞች ግጥም
Georgics — አራት መጻሕፍት፤ ከሚናገሩባቸው ጉዳዮች መካከል ከብትና ንብ ይገኙበታል። የወጡት 29 ዓ.ዓ. ገደማ ነው፤ የተሰጡትም ለMaecenas ነው። በAtella የተነበበው ግጥም ይህ ነው
ኤፒክ — በአንድ የተወሰነ የስንኝ መስፈሪያ ላይ ተሠርቶ የሚሄድ ረጅም ትረካ ግጥም። ሁለት ነገር አለው፦ ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው መስፈሪያው አንድ ነው፤ የተሠራው በዝምታ እንዲነበብ ሳይሆን በድምፅ እንዲነገር ነው
ደጋፊ — በዚያ ዘመን ገጣሚን የሚያስተዳድር፣ የሚያኖርና ሥራውን በሰዎች ፊት የሚያደርስ ባለጠጋ
ግዛት — የሮም ጦር የያዘው፣ ሮም የላከችው ባለሥልጣን የሚያስተዳድረው፣ ነዋሪዎቹ ግን የሮም ዜጎች ያልሆኑበት መሬት
በጥንቃቄ የተሸፈነ አምባገነንነት — ኢብሳ ለAugustus ሥርዓት የሰጠው ስም። የሕገ መንግሥቱ አካላት በቦታቸው ቀሩ፤ እውነተኛው ሥልጣን ግን በአንድ ሰው እጅ ገባ። ቅርጹ የቀድሞው ነው፤ ውስጡ ግን አይደለም
ተሰሚነት — Augustus በሰነዱ ውስጥ ሥልጣን የለኝም ብሎ ራሱን የገለጸበት ቃል፤ ማለትም ሲናገር የሚሰማ መሆኑ
የዕድል መጽሐፍ — Jupiter ለVenus የጠቀሰው መጽሐፍ፤ በውስጡ ለሮማውያን የተጻፈው ቃል ወሰን የሌለው ግዛት ነው። ጦርነቱም የተጀመረው በዚያ በተጻፈ ተስፋ ነው
ወርቃማው ቅርንጫፍ — የሙታን ዓለም በር የሚከፍት ነገር፤ Charon እምቢ ሲል የታየው
የመርሳት ወንዝ — ወደ ሌላ ሕይወት የሚመለሱ ነፍሶች ከመመለሳቸው በፊት የሚጠጡበት፤ ስለዚህ ያለፈውን ሕይወታቸውን አያስታውሱም
ረድፉ — ከመሬት በታች Anchises ለልጁ ያሳየው። በውስጡ የቆሙት ሁሉ ገና አልተወለዱም፤ በመጨረሻው ላይ የቆመው ሰው ግን ስም አለው
ቀበቶው — Turnus ከPallas ላይ የገፈፈው። Aeneas በተሸነፈው ሰው ትከሻ ላይ ያየው ነገር፤ ትግሥት እንደምትለው ያንን ቀበቶ ትቶ ትዕይንቱን የሚያነብ ሰው ያለውን ግጥም እያነበበ አይደለም
ትንቢት ወይስ ደረሰኝ — የትግሥት ጥያቄ። ደረሰኝ ማለት ተከፍሎ ያለቀ ነገር ላይ የሚጻፍ ወረቀት ነው፤ ማስረጃዋ ስለ ሮም የተነገረው ሁሉ በአምላክ ወይም በሙት አፍ ውስጥ መቀመጡ ነው
የተቆጠረው ኪሳራ — የዳዊት መለያ። በዚያ ግጥም ውስጥ በራሱ መታዘዝ በግልጽ የፈረሰ ሰው አንድ ብቻ ነው፤ የተቆጠረውም ኪሳራ የእርሱ ብቻ ነው
ያልተጨረሱ ስንኞች — በመሃል ላይ ቆመው የቀሩ ስንኞች፤ ዛሬም በማንኛውም ቅጂ ውስጥ ያ ባዶ ቦታ ይታያል
የውይይት ጥያቄዎች
ሁለቱ ክፍሎች። ግጥሙ ለመጀመሪያ ጊዜ ሲነበብ በክፍሉ ውስጥ የነበረው አድማጭ አንድ ነው፤ ትግሥት ግን በዚያው ከተማ ውስጥ ሌላ አድማጭ ነበር ትላለች — የተሸነፈው ወገን። ለአንዱ ትንቢት የሆነው ዓረፍተ ነገር ለሌላው ማስታወቂያ ነው። አንድ ጽሑፍ ስለ ማን እንደሚናገር ሳይሆን ማን እንዲሰማው ተብሎ እንደተጻፈ የምንለካው በምንድን ነው?
ትንቢት ወይስ ደረሰኝ። ትግሥት ተፈጽሞ ያለቀ ትንቢት ደረሰኝ ነው ትላለች፤ ዳዊት ትንቢቱ ተፈጸመ ማለት ተጭበረበረ ማለት አይደለም ይላል፤ ከዚያም ንባቧን እስከ መጨረሻው ወስዶ የሚቀረው ሦስት ነገር ብቻ መሆኑን ያሳያታል። አንድ ሥራ በትእዛዝ መጻፉ ስለ ዋጋው ምን ይለናል — እና ደረሰኙን መቅደድ ሮምንም መቅደድ ከሆነ ምን ይቀራል?
ግዴታዬን እየፈጸምኩ ነው። በሕሊናው የሚሠራ ሰውና አሰቃቂ ነገር የሚያደርስ ባለሥልጣን ተመሳሳይ ዓረፍተ ነገር ይናገራሉ። ትግሥት ከግጥሙ ውስጥ የአምላክ ትእዛዝ ሁለቱን እንደማይለያይ ታሳያለች፤ ዳዊት ዋጋ ይላል፣ ትግሥት ደግሞ ማልቀስ ማንም ይችላል ትላለች። በምታውቁት ሕይወት ውስጥ ሁለቱን የሚለየው ምንድን ነው — ንግግሩ፣ ወይስ የተቆጠረው ኪሳራ?
ሕጉና የመጨረሻው ገጽ። ሕጉ በግጥሙ መሃል ላይ፣ ከሁሉ በሚታመን ሰው አፍ ውስጥ ተቀምጧል፦ ለተሸነፉት መራራት። መጣሱ ደግሞ በመጨረሻው ገጽ ላይ ነው፤ በሁለቱ መካከል የሚናገር ሰው የለም። ትግሥት ቀበቶውን ታሳያለች፣ ዳዊት ምክንያትና ሕግ አንድ አይደሉም ይላል። አንድ ሥራ ስለ ራሱ ፍርድ ሳይሰጥ ሲቆም ዝምታውን እንዴት እናንብበው?
